Meclis Başkanı İsmail Kahraman’ın sözleri üzerine başlayan laiklikle ilgili tartışmalar bazılarının çok çalkantılı geçen, müthiş olaylar ve dönüşümlerle dolu son yirmi senede laikliğin ne olup ne olmadığı yahut ne olması ne olmaması gerektiği hakkında bir santim olsun mesafe kat edemediğini gösterdi. Bu kişilerin dilinde öfkeli ezberler tekrar açığa çıktı, küfürler, hakaretler, tehditler havada uçuştu.

Biraz sakin olun arkadaşlar. Öfkenizi ve nefretinizi kontrol etmezseniz bu mesele doğru dürüst tartışılamaz ve anlaşılamaz. Suçlamaları ve sloganları da bir yana bırakın. Bu husustaki teorik/bilimsel birikime ve gerek güncel gerekse tarihsel tecrübelere bakın. Yoksa yerinizde saymaya devam edersiniz.

     Laiklik aklın ve bilimin değil toplumsal tecrübenin ürünü. Dinlerin parçalanmasından doğan çatışmaların tüm tarafların yok olması tehlikesini yaratması ile klasik dinlere benzemeyen inançların veya dinlere mesafe koyan duruşların yaygınlaşması laikliğin kaynağı. Vatandaşlığın dindaşlıktan ayrılması, yani dinsel temele dayanmaktan kurtarılması, kimsenin kimsenin dinine karışmaması ve devletin vatandaşları arasında dinî sebeplerle olumlu veya olumsuz ayrımlar yapmaması demokratik/özgürlükçü laiklik dediğimiz şeyin özü. Ancak laiklik yalnızca bu şekilde kavranmamış ve yaşanmamış. Özellikle Fransa’da ve onun tesirinde kalan ülkelerde karşımıza çıkan bir anlayış daha var ki buna laiklik değil laisizm veya laisite demek daha doğru. Bu anlayış aklın, bireyin ve toplumun -ne demekse- dinden kurtarılıp bilim yoluna sokulmasını talep ediyor. Bu yüzden, dinlerin ve dindarların baskı altına alınmasını gerektiriyor. Pozitivizmin bir türü olan bu yaklaşımdalaiklik bir din kisvesine büründüğü için tüm diğer dinlere meydan okuyan ve devleti bu dinin hizmetine koşan bir doktrine dönüşüyor.

İlk laiklik din ve vicdan özgürlüğünü tanıyor ve kamu otoritesini vatandaşlar arasında ayrımcılık yapmaktan men ediyor. İkincisi ise tam tersine din ve vicdan özgürlüğünü baskı altına alıyor ve yeni bireyler ve yeni toplumlar yaratmak istiyor. Bu iki laiklik anlayışının demokrasiyle ilişkisi de farklı. İlki demokrasiyle uzlaşıyor ve onu takviye ediyor. İkincisi demokrasiyi engelliyor ve imkânsızlaştırıyor. Bu yüzden laikliğin demokrasinin gerekli ve yeterli koşulu olduğunu söyleyenler yanılıyor. Laik olmuş ama demokratik olamamış birçok ülke var. Laik olmadığı hâlde din ve vicdan özgürlüğünü tanıdığı ve koruduğu için demokratik olan birçok ülke de var. Görülüyor ki, laiklik ancak özgürlükçüyse demokrasiyle uzlaşıyor ve onu takviye ediyor.

Türkiye kuruluşunda özgürlükçü laikliği değil baskıcı hatta totaliter laisizmi tercih etti ve yakın zamanlara kadar bu yolda yürüdü. Devlet vatandaşların diline olduğu gibi dinine de karıştı. Hemen hemen her dinî grup bu anlayışa dayanan uygulamalardan az veya çok zarar gördü. Bu yüzden ülkemizde laikliğin geçmişi laikliğin geleceğine referans olamaz, yol gösteremez. Türkiye bazılarının ısrarla tekrar ettiği gibi kuruluş ayarlarına dönerek değil tam da tersine onlardan uzaklaşarak özgürlükçü ve demokratik bir ülke olabilir. Sadece dinler alanında değil başka birçok alanda da Türkiye’de yaşanan çok sayıda problem ülke özgürlükçü laikliğe değil pozitivist, baskıcı laikliğe yöneldiği için doğdu. Son zamanlarda bu durumdan kurtulma yolunda umutlar belirdi ve mesafe alındı. Elbette daha atılması gereken çok adım var. Özellikle gayri Müslümlerin ve Alevilerin hakları alanında. Buna rağmen laiklik bakımından Türkiye bugün dünden daha iyi ve ileri durumda.

Tekrar edelim: Din ve vicdan özgürlüğünü tanıyan ve devleti vatandaşlarını dinî bakımından engelleme veya dönüştürme çabasından men eden bir laiklik anlayışının yeni anayasada yer alması yerinde ve yararlı olur.

Yeni Yüzyıl, 28.04.2016

TBMM Başkanı İsmail Kahraman İstanbul Üniversitesi’nde yaptığı bir konuşmada ilginç sözler sarf etti. Bazı çevreler bu sözlere çok büyük ve sert tepki gösterdi. Kahraman’ı gericilikle, laiklik istememekle vs. suçladı.

Kahraman’ın sözleri ne anlama geliyor, nasıl yorumlanabilir? Sağlıklı bir değerlendirme yapabilmek için konuşmanın bir özetini bulmaya çalıştım. Aşağıdaki paragrafları laiklik konusunda hassasiyeti bilinen Hürriyet gazetesinden aktarıyorum:

– “(Yeni anayasa) Anayasanın gözlerde büyütülmesi çok yanlıştır. Anayasayı toplumla kaynaşarak yapacaksınız. 1982 Anayasası’nı hazırlayan heyette Şener Akyol da vardı. Kendisine, ‘Müslüman bir ülkedeyiz, neden anayasa Allah ismi ile başlamadı?’ diye sordum. O da ‘Biz Allah ile başlattık ama konsey kaldırdı’ dedi.

– Mevcut anayasanın herhangi yerinde Allah lafzı yok ama 1982 ve 1961 anayasaları dindar anayasalardandır. Neden? Diyanet İşleri Başkanı idare içinde vardır. Dini bayram, resmi bayramdır. Din dersi zorunludur ve inanca dayalı bir yapısı vardır. Yani seküler değildir, dindar bir anayasadır.

– Yeni anayasada laiklik tarifi bir kere olmamalıdır. Dünyada laiklik tarifinin olduğu anayasalar Fransa, İrlanda ve Türkiye’de var. Tarifi de yoktur. İsteyen bunu istediği gibi yorumluyor. Böyle bir şey olmamalı. Anayasamızın dinden kaçınmaması lazım. Müslüman bir ülke olarak neden kendimizi dinden arındırma, geri çekme durumunda olacağız? Bir İslam ülkesiyiz. Bu nedenle dindar bir anayasa yapmalıyız.”

Türkiye nüfusunun büyük çoğunluğu Müslüman bir ülke. Ancak, dinî bir çoğulluğa da sahip. Gerek gayri Müslümler gerekse klasik anlamda bir dinî inanca sahip olmayanlar bu çoğulluğun aslî unsurları. Bazı dindarların eskiden beridir laikliğe karşı sergiledikleri menfî tavrın en büyük sebebi de geçmişte laikliğin özellikle Müslümanlığı ve Müslümanları bastıracak şekilde kullanılmış olması. Bir başka deyişle laikliğin devlet tarafından ülkedeki en büyük dini toplumsal hayattan sürmeye ve dindarları bastırmaya gerekçe yapılması.

Ancak, laiklik böyle anlaşılmaya ve uygulanmaya mecbur ve mahkûm değil. Laikliğin özü din özgürlüğü. Din özgürlüğünün tesis edildiği ve layık olduğu gibi korunduğu bir yerde laikliğe ihtiyaç kalmaz. Din özgürlüğünü içermeyen laikliğin ise kendisi bir dine dönüşür ve dinlerle çatışmaya girer. Geçmişte Türkiye’de yaşanan dram, durum buydu.

Kahraman’ın bu sözlerinde din özgürlüğü anlamında laikliğe karşı çıktığını söylemek zor. Laiklikten ziyade anayasada laikliğin tanımlanmasına karşı çıkıyor. Olabilir. Bir laiklik tanımı yapmadan da laiklikte içerilen din özgürlüğünü koruyan bir anayasa yapılabilir.

Bununla beraber bu tartışmayı bu şekilde yapmak da gereksiz ve bazı bakımlardan zararlı. Türkiye’de laikliğin kökleri çoğu zaman sanıldığının tersine Cumhuriyet döneminin başlarına değil Osmanlı’ya kadar gidiyor. Laiklik konusunda hassasiyeti olan genişçe ve nüfusuna nispetle daha tesirli bir kesim var. Onlarlaiklik kelimesinin ve ilkesinin yeni anayasada bulunmamasından rahatsızlık duyabilir. Hatta bundan kendilerinin dinî baskıya maruz bırakılabileceği düşüncesiyle korkabilir. Bu korkuya da saygı durmak ve cevap vermeye çalışmak gerekir.

Bu çerçevede Kahraman’ın “dindar bir anayasa yapmalıyız” sözünün yanlış veya maksadı aşıcı olduğunu düşünüyorum. Asıl talep edilmesi gereken Anayasanın din özgürlüğüne açık olması. Zira devletlerin değil bireylerin dini olur ve din özgürlüğü devleti önceler. Hiçbir devlet meşru şekilde din özgürlüğünü ortadan kaldıramaz. Son olarak, bu konulardaki tartışmaların daha kapsayıcı bir lisanla ve soğukkanlılıkla, küfretmeden, hakaret etmeden yapılmasında her bakımdan sayısız fayda var.

Yeni Yüzyıl, 27.06.2016

Siyasi toplumlar nasıl kapsayıcı olurlar? Bu sorunun tek bir yanıtı yok. Çağlara, kültürlere, anlayışlara, tarihsel özelliklere göre Farklı toplumsal yapıların siyasi yapılarını pekiştirmeleri ve toplumsal birliklerini sağlamaları farklı yöntemlerle gerçekleşmiş.

Ulus devletler çağından önce, imparatorluklar oldukça esnek yapıları içinde refah, güvenlik ya da adalet üzerine inşa ettikleri sistemlerde farklı etnik köken, kültür ve dinden oluşan topluluklar içinde bir birliktelik duygusu oluşturabilmişler.

Ulus devletler çağında ise objektif ya da sübjektif tanımlardan hareketle kurgulanan ulus temel birleştirici bağ olmuş. Britanya gibi İmparatorluk mirasına sahip kimi topluluklar etnik benzeşime dayalı bir kurgu yerine ortak refaha dayalı bir düzeni hareket noktası olarak alırlarken, Almanya, İtalya gibi etnik yapı bakımından benzeşen topluluklar bu yapıları içinde etnik referansları olan bir birliktelik kurgusu oluşturmuşlar.

Günümüzde, küreselleşen dünya, toplumların dokusunu, sosyal ve iktisadi ilişkilerde eşi benzeri görülmeyen hareketlilik ve göç gibi nedenlerle yeniden şekillendiriyor. Öte yandan, artık ulus devletler birlikler oluşturmak suretiyle daha geniş bir coğrafyaya, dolayısıyla da çeşitliliğe dayalı siyasi yapılar kurma yoluna gidiyor. Bu gelişmeler, özellikle etnik homojenliği ön plana çıkaran siyasi toplulukların bocalamasına neden oluyor. Batı toplumlarının bir kısmında gözlemlediğimiz içe kapanma, yabancı düşmanlığı, geçmişe özlem gibi sosyal psikolojik tepkiler bu alışamama durumunu iyi yansıtan göstergeler.

Siyasi toplulukların birliklerini oluşturma felsefeleri toplumsal doku, kültür ve zaman üçgeninde şekillenmeye devam ediyor.

Acaba bu tablo içinde Türkiye nerede durmakta?

Bir imparatorluk mirasına sahip olan Türkiye kendi siyasi toplumunu inşa ederken iki düşünce arasında sıkışmıştır. Kurtuluş Savaşı boyunca hâkim olan görüş, farklı etnik, dini ve kültürel yapıları daha ademi-merkeziyetçi bir şekilde bir birlikteliğe kavuşturmak iken, 1924 Anayasası homojen bir ulus kurgusunu esas almıştır. Cumhuriyet tarihi boyunca devlet, kendi mirası ile uyumlu olmayan bir siyasi toplum kurgusunu topluma hiyerarşik olarak kabul ettirmeye çalışmış, bu amaçla geniş toplum kesimlerini dışlamaktan çekinmemiştir.

Benzer örnekleri başka ülkelerde de bulmak mümkün. Örneğin Arap devletlerinin çoğu, toplumun çoğulcu yapısından değil, çok dar bir Arap milliyetçiliği üzerinden siyasi toplumlarını inşa yoluna gitmişlerdir.

Ulus inşa kurguları incelenecek olursa, ortak refahı vurgulayan örnekler daha az dışlayıcı oldukları gibi, bu anlayış etnik, kültürel ve dini bakımlardan tarihsel olarak çeşitliğe sahip toplumsal yapıların modern devlet sistemlerine geçişini kolaylaştıran bir olgudur.

Türkiye geleceğine bakarken doksan yıllık uygulamasını olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendirmelidir. Demokrasi, hukuk devleti gibi Cumhuriyetin önemli kazanımları muhafaza edilir ve daha da pekiştirilirken, dışlayıcı, çoğulculuğu reddeden, kendi mirasını görmezden gelen anlayış ve uygulamalar sorgulanmalıdır.

Eğer bugün yeni bir anayasadan bahsediyorsak, bu anayasanın sadece sivil güçlerin ve demokratik yöntemlerin ürünü olmasını değil, felsefesini, dışlanmış tüm toplum kesimlerini yeni bir uzlaşı etrafında toplayabilmek için hangi ilke ve kuralları içereceğini de konuşmalıyız. Aksi halde, geçmişin demokratik olmayan izlerini şeklen silerken, özdeki anlayışı ortadan kaldırmamış, gölgesini üzerimizden atmamış oluruz.

Yeni anayasa içeriği ile de toplumun tüm kesimlerinin özlem duyduğu özgürlüğe alan açmalı, geleceğe ışık tutmalı, daha güçlü bir siyasi birlikteliğin müjdecisi olmalıdır.

Yeni Yüzyıl, 23.04.2016

1 Mayıs çoğu zaman sol çizgiyle özdeşleştirilmekle beraber ne orijinal olarak ne de fiilî olarak öyle. Efsanenin çıkışının klasik solla bir ilgisi olmadığı gibi bugün dünyanın her yerinde sadece solda yer alanların 1 Mayıs’a önem verip kutlama yaptığı da söylenemez. 1 Mayıs artık çok geniş kitlelere mal olmuş, her kesimin kendine göre değer yüklediği bir gün.

Bu ülkede ne yazık ki 1 Mayıs günü daha çok korkuyla ve endişeyle anılır. Bunda kamu otoritelerinin de 1 Mayıs’a özel önem atfederek kutlamalar yapanların da bir sorumluluğu var. Şimdi 1 Mayıs yaklaşıyor ve korkularla endişeler tekrar canlanmaya başlıyor.

     Türkiye’de solun 1 Mayıs’a özellikle Taksim üzerinden hususî bir değer verdiğini biliyoruz. Bunun görünür sebeplerinden biri 1977’de yaşanan katliam. Sol bunu anti-sol güçlerin yaptığını düşünmeyi seviyor. Ancak, son yıllarda Halil Berktay tarafından başlatılan tartışmalar bu iddiayı çok su kaldırır hâle getirdi. Ortaya çıkan bilgiler katliamın sol içi fraksiyon çatışmalarının sonucu olması ihtimalini bir hayli kuvvetlendirdi. Faili her kim/kimler olursa olsun 1977 olayları solun zaten yapısında mevcut mistisizmi koyulaştırdı. Sol efsaneler yaratmayı, kurbanlar vermeyi, kurbanları metalaştırmayı sever. Bu yönüyle, rasyonel olduğunu iddia etmesine rağmen, gayet mistik ve duygusaldır. Bunda şaşırtıcı bir yan yok. Her kolektivist hareket kaçınılmaz şekilde mistik olmak zorunda. Onların gücünün de güçsüzlüğünün de kaynaklarından biri bu.

 Türkiye solu Taksim’i adeta kendi mekânı ve kutsalı olarak görüyor. Bu yüzden 1 Mayıs’ı hep Taksim’de kutlamak istiyor. Hükümet kanadı ise bu isteğe soğuk. Yenikapı ve Maltepe’de yeni miting alanlarının hazırlandığını belirtiyor ve buralarda çok daha sağlıklı kutlamalar yapılabileceğini söylüyor. Taksim’in rahat bırakılması gerektiğine inanıyor.

Her iki kesimin de haklı olduğu noktalar var. Taksim şehrin merkezi. Buradaki bir tıkanma tüm şehri kilitliyor. Ticaret, turizm, eğlence hayatını aksatıyor. Ayrıca, Taksim bölgesi güvenliğin sağlanması açısından da zorluklar arz ediyor. Bu iki yönlü: Hem kutlayıcıların güvenliğinin sağlanması hem de kutlayıcıların taşkınlık yapıp başkalarına zarar vermesinin engellenmesi. Aslında, yeni miting alanlarında daha iyi şeyler yapılabilir. Meselâ, çok büyük kalabalıklar yığılarak mesaj verilebilir. Kitap ve sanat sergileri açılabilir. Tiyatro gösterileri düzenlenebilir. Katılımcıların ihtiyaçlarını karşılamak için seyyar mutfaklar kurulabilir. Ancak, ilgili sendikaların Maltepe veya Yenikapı önerisini kabule yanaşmayacağı açık.

Diğer taraftan, sendikaların Taksim talebi de peşinen reddedilmemeli. Evet, Taksim sık sık gösterilere sahne olmamalı, çünkü bu toplumsal hayatın olağan akışına zarar veriyor. Ancak, 1 Mayıs belli toplum kesimleri için özel bir gün. Bu alanın sadece 1 Mayıs için kutlamalara tahsis edilmesi katlanılabilir bir toplumsal fedakârlık. Çünkü Taksim’de kutlama duygusu çok yoğun insanlar var, buna izin verilmemesi bu insanlarda bir engellenmiş olma duygusu yaratır. Ayrıca, Taksim’i kutlamalara kapalı tutma kararına bazı grupların uymayacağı, bunların zor kullanarak Taksim’e girmeye çalışacağı malum. Hatta bazı grupların özellikle böyle olmasını isteyeceğini tecrübeyle biliyoruz. Taksim’i kutlamaya kapatmak bu grupların ekmeğine yağ sürer ve bunlar polisle çatışmaktan memnuniyet duyar. Başka bazıları da bu çatışmaları yaygınlaştırmak ve kalıcılaştırmak için elinden geleni yapar.

Bence yapılması gereken kutlamalarda başı çeken sendikalarla anlaşmak ve Taksim’i kutlamaya açmak. Güvenliğin ortaklaşa sağlanması konusunda anlaşmak ve sendikalara sorumluluk vermek de gayet şık olur. Böylece hem özlenen bir sivil-siyasî işbirliği ortaya çıkar hem de militan sivil grupların sorumluluk üstlenerek güvenliği kolaylaştırma ve olgunlaşma yolunda adım atması sağlanır.

     Bu yazıyı 17 Nisan 2014’te Yeni Şafak’ta yayınlamıştım. Değişen bir şey var mı?

Yeni Yüzyıl, 26.04.2016

Tüm hekimler ve hayatta tecrübe kazanmış olgun insanlar her vesileyle stresin zararlarından bahseder. Stresin sağlığa zararlı olduğunu üstüne basa basa vurgular. Çoğumuz stres hakkında söylenenlerin doğruluğunu yaşadığımız olaylarla tecrübe etmişizdir. Bu yüzden, bazen iradî bazen insiyakî şekilde stresten kaçmaya, kaçınmaya çalışırız.

Stres modern toplumda öylesine mühim bir sorun ki, bilimsel çalışmalara konu olduğu gibi, ticarî faaliyetlere de zemin hazırlamakta. Stresten kaçınmayla ve stres idaresiyle ilgili kitaplar yazılmakta, kurslar verilmekte. Stres en fazla psikologların ve psikiyatrların çalışma alanını genişlemekte.

Zararları ne olursa olsun, stresten tamamen kaçınmak mümkün görünmüyor. Ne yaparsak yapalım, ne kadar çok çaba sarf edersek edelim, stres bir şekilde hayatımızda. Bilebildiğim kadarıyla stres bireyin kendisinden, yakın çevresinden ve tüm toplumdan kaynaklanabiliyor. Bazı kişiler sebep ve gerek yokken dahi strese girebiliyor. Stres altında kalmak için sanki özel çaba gösteriyor veya tabiri caizse paratoner gibi stresi çekiyor. Diğer taraftan kişilerin aile, iş hayatı gibi alanlarda karşılaştıkları fakat engel olamadıkları olaylar da strese sebep olabiliyor. Son olarak, ölçümler yapılıyor mu bilmem ama ülkelerin genel bir stres düzeyi de vargibi.

Ülkeleri strese zemin olmaları açısından karşılaştırırsak, Türkiye’nin tepelerde yer alan ülkeler arasında bulunduğunu söyleyebiliriz. Bizden daha kötü durumda ülkeler de bulunduğu kesin. Bununla beraber, ülkemizin durumu pek parlak sayılmaz. Ahlâk ve dürüstlük kurallarının yeterince işlemediği iş hayatından trafiğe, terör saldırılarından spordaki başarısızlıklara kadar pek çok stres kaynağına sahibiz. Yurt dışı tecrübesi olanlar ülkemizde stresin durumunu daha iyi anlar. İsviçre gibi yerlerde yaşayanlar Türkiye’yi bir cangıl gibi görür. Türkiye’de neredeyse hiç kimsenin günü stressiz geçmez. Stres günlük azığımız gibi her daim yanımızda.

Bütün bunlara rağmen, stresin faydaları olabileceğini söyleyen uzmanlar da var. Tıp hocası Osman Müftüoğlu 21 Mart’ta(Hürriyet) bununla alâkalı ilginç bir not kaleme aldı. Müftüoğlu’na göre stres ömrü kısalttığı gibi uzatabiliyor da. Müftüoğlu’ndan alıntılayalım:

“Stresli bir ömür sürdüklerini, hatta stres havuzunda neredeyse boğulduklarını düşündüğünüz birçok politikacı var. Onlar bırakın seksenleri, doksanları bile rahatça geçebiliyor.

Mesela eski cumhurbaşkanlarımızdan İsmet İnönü, Celal Bayar, Kenan Evren, S. Demirel. Dünyadan da pek çok örnek var: ABD başkanlarının çoğu seksenli hatta doksanlı yaşları rahatça devirdi. Başka ülkelerden örneklerde var: Winston Churchill (91), Charles de Gaulle (80), Konrad Adenauer (91). Yazdıklarımın ömürlerinin yoğun bir stres sarmalı içinde geçtiği kesin mi? Kesin! Peki, onlar neden ve nasıl uzun bir ömür sürebildiler?”

Müftüoğlu’nun kendi sorusuna verdiği cevap ilginç: Strese karşı sünger veya teflon karakterli olmak. Sünger karakter stresi emiyor, teflon ise iz tutmadan üstesinden geliyor. Kişilerin karakterlerinin bunlardan hangisine yakın olduğu stresin kişi üzerindeki etkisini belirliyor. Buna ek olarak stresin tipi, süresi, tekrarlanma şekli de önem taşıyor. Son olarak, stres idaresi de mühim. Kötü yönetilen stres insanları yıkar ve sağlık sorunlarına taşırken iyi yönetilen stres insana zarar vermiyor, hatta onu güç sahibi yapıyor, motive ediyor.

Bu konuda sistematik okumaların ve araştırmalarım olmadığından iddialı konuşamam, ama epeyce bir zamandır stres idaresinin önemli olduğunu düşünüyordum. Müftüoğlu’nun açıklamaları bana ilaç gibi geldi. Demek ki, stresi iyi idare edersek “Yaşasın stres !” diye bağırmamız bile mümkün.

Yeni Yüzyıl, 24.04.2016