Gerek 1789 Fransız İhtilali gerekse 1917 Rus Devrimi gibi dönüm noktaları, geleneksel tarih anlatısında tebaayı özgürleştiren ve tarihin akışında temiz bir sayfa açan kurucu anlar olarak sunulur. Oysa bu süreçlerin kurumsal sonuçları soğukkanlılıkla incelendiğinde bambaşka bir tablo belirir: Siyasal rejimlerin ideolojileri, bayrakları ve anayasaları değişirken, toplum üzerindeki şiddet tekelini elinde tutan egemenlik aygıtı kesintisiz biçimde varlığını sürdürür.
Asıl iddiamız şudur: Tarihte devrim adıyla anılan büyük siyasal olayların hiçbiri devrim niteliği taşımaz. Bir dönüşümün hakiki anlamda devrim sayılabilmesi için gereken eşik, iktidardaki kadroların ya da hâkim ideolojinin değişmesi değil, insan üzerindeki kurumsal tahakkümün aracı olan devlet mekanizmasının bizzat tasfiye edilmesidir. Bu aygıt dağıtılmadığı sürece yaşanan her siyasal ve toplumsal altüst oluş, şiddet yoluyla iktidarın el değiştirmesinden ve tiranlığın yeni bir maske altında kurumsallaşmasından ibarettir.
Organize Şiddet Olarak Devlet Mekanizması
Bu döngünün kırılamayışının anahtarı, devrimcilerin ele geçirmeye çalıştığı devletin ontolojik doğasında yatar. Franz Oppenheimer, Devlet adlı eserinde insan eylemini ikiye ayırır: Bireylerin emek verip rızayla takas yaptığı iktisadi araç ve başkalarının ürettiğine zorla el koyan siyasi araç. Oppenheimer’a göre devlet, siyasi aracın kurumsal ve meşru sayılan nihai örgütlenmesidir.
Charles Tilly ise modern devletin gelişimini bir tür organize haraç ve koruma şebekesine benzetir. Egemenin sunduğu güvenlik hizmeti, bizzat egemenlerin, yani devletlerin, güç savaşlarından kaynaklanan tehditlere dayanır. Murray Rothbard’ın tespitiyle devlet, gelirini gönüllü hizmetle değil, yasal kılıfa bürünmüş zorlamayla (vergilendirme) elde eden ve sınırları içinde fiziksel şiddet tekelini elinde tutan bir hiyerarşidir.
Dolayısıyla devlet, içine kim girerse onun erdemine göre yön bulan tarafsız bir araç değildir. Bizatihi tahakküm üreten bir mekanizmadır. Onu yıkmayıp sadece yönetimini devralan her hareket, kaçınılmaz olarak o zorbalığın esiri olur ve zaman içinde tiranlığa dönüşür.
Merkezileşme ve Oligarşinin Kaçınılmazlığı
Tarihsel pratik, devrimlerin eski rejimin otoritesini zayıflatmak yerine merkezileştirdiğini gösterir:
Alexis de Tocqueville, Fransız Devrimi’nin krallığın yüzyıllardır tamamlayamadığı idari merkezileşmeyi Jakobenler ve Napolyon eliyle kemale erdirdiğinin altını çizer. Devrim, yerel özerklikleri budayan modern tek tip bürokrasinin ve zorunlu askerliğin önünü açmıştır.
Çarlık Rusyası devrildiğinde devletin sönümlenmesi vaadi çökmüş, Çarlık gizli polisi yerine çok daha acımasız ve devasa bir bürokrasi ile parti aristokrasisi (nomenklatura) kurulmuştur.
Bunun sosyolojik zeminini klasik elit teorisyenleri berrak biçimde açıklar. Vilfredo Pareto’nun elitlerin dolaşımı ve Gaetano Mosca’nın yönetici sınıf tezlerine göre; tarih, örgütlü azınlıkların el değiştirmesinden ibarettir. Kitleler sokakta savaşır fakat zafer kazanıldığında ise yeni bir elit piramidin tepesine oturur.
Robert Michels’in Oligarşinin Tunç Kanunu ile gösterdiği gibi, en demokratik yapılar bile temsil ve örgütlenme zorunluluğu nedeniyle zamanla kendi zümresinin çıkarını koruyan bir oligarşiye dönüşür. George Orwell’in Hayvan Çiftliği’nde domuzların insanlaşması ahlaki bir kusur değil, iktidar örgütlenmesinin demir kanunudur.
Araç Amacı Belirler: Anarşist İtiraz ve Kazanımların Doğası
Mihail Bakunin, Karl Marx ile girdiği tartışmada bu gerçeği felsefi olarak formüle etmiştir: “Araç, ulaşılmak istenen amacı doğrudan belirler.” Şiddet ve hiyerarşi üzerine kurulu devlet aracılığıyla özgür bir toplum inşa edilemez. En ateşli devrimciye mutlak yetki verildiğinde, kaçınılmaz olarak savaştığı tiranın zihniyetine bürünür. Nitekim 1921 Kronstadt ayaklanmasında Bolşevik devlet, kendi otoritesini korumak uğruna bizzat devrimi yapan işçileri katletmekten çekinmemiştir.
Peki, tarih boyunca elde edilen temel haklar ve anayasal güvenceler birer devrim eseri değil midir? Hayır. Charles Tilly’nin “çatışmalı siyaset” yaklaşımında olduğu gibi; bu haklar egemenin lütfu veya tiranlığın sonu değil, yönetilenler ile egemen aygıt arasındaki sert ve radikal bir pazarlığın sonucudur.
İşçi grevleri, halk isyanları ve kitlesel savaş seferberlikleri karşısında meşruiyeti sarsılan devletler, kendi bekalarını garantiye almak adına oy hakkı, çalışma saatleri veya sosyal güvenlik gibi kurumsal tavizler vermiştir. İsyanların büyümesi halinde devlet gerektiğinde rejimi feda etmiş ancak varlığını başka bir görünümde devam ettirerek şiddet tekeli olmayı sürdürmüştür. Devrim denilen olaylardan sonra yeni bir yönetici sınıf oluşmuş ancak sokakta bizzat devrimi yapan kitleler yine ezilen ve yönetilen tarafta kalmıştır. Yaşanan şey bir devrim değil, kriz anında meşruiyet tazeleyen bir sistem güncellemesidir. Devrim olarak nitelendirilen olaylar toplumların devlet karşısında zafer kazandığını sanmalarına sebep olan ve politik anlamda tatmin olmalarını sağlayan bir devlet aldatmacasıdır.
İtaatin Psikolojisi ve Tarihsel Realizm
Devletin tasfiye edilemeyişi yalnızca silahların gücüne değil, insanın psikolojisine de dayanır. Étienne de La Boétie’nin Gönüllü Kulluk Üzerine Söylev metninde belirttiği gibi, tiranlar güçlerini yönetilenlerin sunduğu örtük rızadan alır. Erich Fromm’un Özgürlükten Kaçış analizinde vurguladığı üzere insan, kaos ve belirsizliğin getirdiği varoluşsal yükü taşımaktansa, düzen vadeden yeni bir otoriteye sığınmayı yeğler. Devrim sonrası ortaya çıkan asayiş boşluğu, kitlelerin güvenlik uğruna daha sert bir istibdada gönüllüce boyun eğmesine yol açar.
Bugün modern ulus-devlet; dijital denetim mekanizmaları, askeri teknolojisi ve devasa metropollerin lojistik bağımlılığı nedeniyle tarihteki en muazzam tahakküm gücüne erişmiştir.
Sonuç
Tarihte devrim yaşanmamıştır ve bundan sonra da yaşanması imkansıza yakındır. Geçmişteki devrim olarak nitelendirilen olaylarda yalnızca yönetici elitler devir teslim yapmış, sistem kendini şiddetle güncellemiş ve halk çatışarak egemen aygıttan tavizler koparmıştır.
Bu nedenle iktidarın şiddet yoluyla el değiştirmesini kutsayan romantik devrim mitlerini bir kenara bırakmak, devlet mekanizmasının doğasındaki tahakküm potansiyelini kavramak ve kazanımların ancak kesintisiz bir sivil dirençle korunabileceğinin farkında olmak gerekir.
