İnsanın onuruna, suskunluğun asaletine ve mesafenin vakarına dair
“Hatır hiç edilmişse tavır elzemdir.
Kelam kifayetsizse sükût erdemdir.”
Şems-i Tebrizî
İnsan, hayatı boyunca yalnızca yaşadıklarıyla değil, katlandıklarıyla da “pişer” ve kendi olur. Kimi zaman bir gönlü kırmamak için kendi gönlünü susturur. Kimi zaman bir hatırın kıymeti uğruna haklılığından vazgeçer. Kimi zaman da karşısındakinin incinmemesi için kendi incinmişliğini kimseye göstermez. Çünkü bilir ki insan ilişkilerini ayakta tutan yalnızca söylenen sözler değil, söylenmeyenlerin ardında saklanan inceliktir. Ne var ki her inceliğin bir sınırı, her sabrın bir nihayeti, her fedakârlığın da bir haysiyeti vardır. Bir de tamam okan şahsiyeti! Hatır, tek taraflı taşındığında bir süre sonra vefadan çıkar, insanın kendi değerinden verdiği tavize dönüşür. Bir insanın hatırını gözetmek erdemdir. Geçmişte paylaşılan ekmeğe, edilen sohbete, birlikte aşılan güçlüklere ve tüm anlara kıymet vermek insan olmanın zarafetidir. Eskilerin deyişiyle “tuz-ekmek” paylaşılmışlığıdır, yaşananları değerli kılan. Ancak bütün bunların yalnızca bir tarafın omuzlarında kaldığı yerde artık bir gönül hukukundan söz etmek de güçleşir. Çünkü hatır dediğimiz şey, birinin sürekli anlayış göstermesi diğerinin ise bu anlayışı sınırsız bir hak olarak görmesi değildir ki! İşte zaten asıl mesele de burada başlamıyor mu? Çünkü Freudca söylersek “İfade edilmemiş duygular asla ölmez; sadece diri diri gömülür ve sonradan daha çirkin yollarla tezahür ederler.”
İnsan çoğu zaman bir kişiden ya da gruptan başına gelen ilk haksızlıkta uzaklaşmaz. Önce anlamaya çalışır. Belki yanlış anlaşılmıştır, belki karşısındaki zor bir dönemden geçiyordur, belki de söylenen söz kastedildiği kadar ağır değildir. Bahaneler bulur, mazeretler üretir, gönlünde açılan yarayı kendi elleriyle kapatmaya çalışır. Fakat zamanla insanı yoran, yaşadığı tek bir kırgınlık değil aynı kırgınlığın farklı biçimlerde tekrar etmesidir. Yani aslında ilk his çoğunlukla doğrudur denebilir. Çünkü alışılmışın dışında bir davranış ya da histir karşılaşılan. Bir müddet sonra fark eder ki gösterdiği anlayış kıymet bulmuyor, sessizliği yanlış yorumlanıyor, nezaketi güçsüzlük zannediliyor. İşte o vakit tavır bir tercih olmaktan çıkar, zarurete dönüşür. Ancak tavır koymak, bağırmak değildir. Kırıp dökmek, hesap sormak, intikam almak hiç değildir. Gerçek tavır insanın kendisine yakışmayan bir muameleye artık rıza göstermemesidir. Bazen eskisi kadar aramamaktır. Bazen herkese açtığın kapıyı usulca kapatmaktır. Bazen uzun uzun anlatmak yerine birkaç kelimeyle yetinmektir. Bazen de varlığının kıymetini bilmeyen bir yerde yokluğunu sessizce kabul ettirmektir. İnsan ilişkilerinde en büyük yanılgılardan biri, her meselenin konuşularak çözülebileceğine inanmaktır. Elbette söz kıymetlidir. Yerinde söylenmiş bir cümle, yılların biriktirdiği kırgınlığı giderebilir. Samimi bir özür, zedelenmiş bir güveni onarmanın başlangıcı olabilir. Lakin kelamın da bir itibarı vardır! Aynı hakikati defalarca anlatmak zorunda kalıyorsan, mesele artık kendini ifade edememen olmayabilir. Belki de karşındaki seni anlamak istemiyordur.
İşte bu ayrımı görebilmek, insanın hayatında kazandığı en önemli olgunluklardan biridir. Zira anlamayana anlatmak yorucu olduğu gibi anlamak istemeyene anlatmak ise çoğu zaman beyhûdedir. Her sözün bir muhatabı, her hakikatin bir idrak zemini olmalıdır. Bu zemin yoksa kelimeler çoğaldıkça anlam derinleşmez aksine sözün değeri azalır. O noktada sükût, mağlubiyet değildir. Sükût, bazen insanın kendi kelimelerini daha fazla tüketmemesidir. Her ithama cevap vermek, her yanlış anlaşılmayı düzeltmek, her nankörlüğe karşı geçmişte yapılan iyilikleri sıralamak zorunda olmadığını fark etmesidir. Çünkü bazı gerçeklerin şahide, bazı haklılıkların ispata, bazı ayrılıkların da izaha ihtiyacı yoktur. İnsan, hayatının bir döneminde herkes tarafından anlaşılma arzusundan vazgeçmeyi öğrenmelidir (Bu hakikati idrak etmeye en çok bu satırların sahibinin ihtiyacı vardır). Zira herkesin zihninde kendisine ait bir hüküm kurmaya çalışmak, insanı kendi hayatının mahkûmu hâline getirir. Oysa vakar, başkalarının hakkımızda ne düşündüğüne bütünüyle kayıtsız kalmak değil onların kanaatlerinin kendi değerimizi tayin etmesine izin vermemektir.
Ne var ki suskunluk da her durumda erdem sayılmaz, sayılmamalı da. Haksızlığın karşısında susmakla, faydasız bir tartışmadan çekilmek aynı şey değildir. Zulme sessiz kalmak başka, kendini sürekli izah etme mecburiyetinden kurtulmak başkadır. Yoksa biz zaten merhum Aliya İzzetbegović’in “Haksızlık karşısında eğilmeyiniz; çünkü hakkınızla beraber şerefinizi de kaybedersiniz” sözünü şiar edinmek durumundayız. Elhasıl, bazen insanlar değişmez, yalnızca bizim onlara tanıdığımız imkânlar değişir. Dün hoş gördüğümüz bir davranışı bugün kabul etmeyişimiz, merhametimizi kaybettiğimiz anlamına gelmez. Belki yalnızca kendimize karşı da adil olmayı öğrenmişizdir.
Her gidene kızılmaz. Her kalana minnet duyulmaz. Her susan haksız, her konuşan haklı değildir. Bazen en ağır cevap, söylenmeyen bir sözdür. En kesin karar, gürültüsüz alınandır. En vakur ayrılık ise arkasında ne bir beddua ne de bir hesaplaşma bırakandır.
“Görünmez bir mezarlıktır zaman,
Şairler dâhil her kesimin uğradığı.
Ne kaldı o anlardan geriye,
Kendi çizdiğimiz mesafelerden başka?”
Atillâ İlhan
