Spor ve Kapitalizm

Para. Olmazsa olmaz günümüz teknolojik şartlarında ulaşabildiğimiz en iyi, kullanılabilir ve likiditesi yüksek mübadele aracı. Ancak paranın temel işlevi bir kâğıt parçası olması değil, o kâğıt para ile yapabilecekleriniz ve size açacağı kapılardır. Ancak ne kadar çok paranız olursa olsun, çok fakir bir insanla bile paylaşabileceğiniz ortak bir zevk varsa o da spor kültürüdür. Afrika’da su bulamayan bir çocuk ile kraliyet ailesinden bir üyenin giyebileceği yüksek ihtimalle tek ortak kıyafet, bir spor takımının formasıdır. Özellikle futbol dünya çapında öyle büyük bir fenomen ki hangi ülke olduğu fark etmeksizin, herhangi bir ülkeyle ilgili izleyeceğiniz bir belgeselde bir futbol forması görme ihtimaliniz gerçekten çok yüksek. Veya Türkiye’de gireceğiniz herhangi bir mahalle arası pazarda bir Messi forması bulma ihtimaliniz ile domates bulma ihtimalinizin neredeyse aynı olduğunu tahmin ediyorum.

İnsanlar sosyal olarak kolektif oluşumlarda bulunmayı seven varlıklardır. Tek bir amaç, tek bir lider, tek bir logo etrafında birleşerek bir değeri veya bir takımı yüceltmek ve desteklemek insanlar için büyük bir amaçtır. Yeri geldiği zaman besteler aracılığıyla tuttuğu takımı canından bile çok sevdiğini belirtir, taraftarlar. Belli bir kısmı için hayatlarında her şeyden daha önemlidir. Rakip takımlı olduğu için diğer insanlarla küsebilir, onlara saldırabilir ve hatta o kişinin canına dahi kastedecek seviyeye gelebilirler. Geçen sene Köln Şehir Müzesi’nde gördüğüm bir yazı da bu konuda beni düşünmeye sevk etmişti; yazıda futbolun insanlar için bir dine dönüştüğünü ve insanların spor kültürünü kutsallaştırdığını söylüyordu. Ve aslında bu yazıyı yazmaya o zaman karar vermiştim.
Ancak saha dışında bunlar olurken saha içinde durum çok daha farklıdır. Her ne kadar çalışma şartları biraz daha farklı olsa da günün sonunda saha içerisindeki her sporcu maaşlı birer çalışandır. Hayatlarını devam ettirmek için birçoğu bu işe muhtaçtır. Biz onları yüceltsek ve oynadığı kulüp için bağlılık beklesek de aslında kontratı dâhilinde şirketten aylık maaş alan, hatta yeri geldiğinde sendikası dahi olan birer çalışandırlar. Spor da sanayi, tarım, turizm gibi kapitalizmin çarklarından biridir. Her yıl milyarlarca dolar para bu sektöre yatırılmaktadır. 2024 yılında yaklaşık 685 milyar dolar spor turizmi için, net olmamakla birlikte 54 milyar doların da sponsorluklar için harcandığı tahmin ediliyor (1). Bu rakamlar spor kültürünün, kapitalizmin diğer sektörler ile uyum içerisinde çalışan binlerce çarkının içerisinde büyük bir çark olduğunu gösteriyor. Ayrıca diğer pek çok sektör gibi bitmesi veya küçülmesi neredeyse imkânsız. Her geçen gün yeni ligler, yeni kulüpler ve hatta yeni sporlar doğmakta ve pastadaki pay her geçen gün büyümektedir. Ayrıca şirketler pasta büyüdükçe kendi dilimlerini de büyütmek istemektedir. Örneğin son yıllarda ABD’de belirli projelerle futbol popülaritesi artırılmaya çalışılırken aynı şekilde Avrupa’da da Amerikan futbolu ve basketbol yatırımları artmış ve bu sporların popülaritesi artırılmaya çalışılmıştır. Tabii ki bu bir süreçtir; insanlar genel olarak bir sporu veya kulübü desteklemek için kendileriyle bir bağı olmasını, yaşadığı bölgeyi temsil etmesini, sevdiği bir oyuncuyu transfer etmesini veya belli başarılar elde etmesini ister.

Türkiye’de voleybolun gelişimi bunun için çok güzel bir örnektir. 2020 sonrasında başta millî takımın ve devamında kulüplerin başarılı olmasıyla birlikte Türkiye’de voleybola olan sevgi artmış ve büyük bir taraftar kitlesi kazanmıştır. Tabii ki ilgi artınca pazar payı ve harcamalar da artmıştır. 2025 yılı itibarıyla kulüpler + federasyon + altyapı vb. ile Türkiye’deki voleybol ekonomik ekosisteminin 130 milyon € seviyesine eriştiği tahmin ediliyor(2). Bu ilgi artışı, örneğin daha önce sadece futbol veya basketbol maçları takip eden bir bireyin şu anda belki voleybol maçları izlemek için ekstra bir abonelik satın almasına, maçları canlı izlemek için salonlarda bilet aramasına ve hatta takımın forma, tişört vs. ürünlerini satın alarak takıma maddi katkılar yapmasına sebep olmaktadır. Bir takım için gelen her taraftar yeni bir potansiyel gelir kaynağıdır. Bir insan kolektif olarak içerisinde bulunduğu her topluluk için para harcamaya, destek olmaya, toplulukla ilgili bir simgeyi üzerinde veya yanında taşımaya istek duyar. Tam da bu noktada büyük bir pazar oluştuğunu görüyoruz. Birbirine entegre olarak müsabakalar, kulüpler, fan shoplar ve stadyumlar birbirine bir zincir şeklinde bağlanarak devasa bir ekonomi yaratıyorlar. Tabii ki de her piyasada başarılı ve başarısız aktörler olduğu gibi sporda da iyi yönetilen takımlar, ligler varken kötü yönetilen örneklerini de görmekteyiz.

Özellikle ülkemizde zaman zaman kara para aklama gibi faaliyetlerde de kullanılan spor kulüplerinde istikrarsızlık çok büyük bir problem. Tam 10 sene önceki Türkiye Süper Ligi takımlarına baktığımız zaman bu takımların neredeyse beşte birinin şu an ya amatör liglerde ya da hiç var olmadığını görmekteyiz. Bu oran Premier League gibi iyi yönetilen liglere bakıldığında sıfırdır. Tabii ki bunda pek çok etken olmakla birlikte temelde bu takımların asıl problemi mali ve yönetimsel olarak ciddi problemlerinin olmasıdır. Büyük kulüplerin milyarlarca dolar borcu olmasına rağmen devlet, bu borçları tek seferde silerek vatandaşın sırtına her geçen gün daha fazla yük bindirmekte ve spordaki rekabeti ortadan kaldırmaktadır. Bu sebepten dolayı devlet müdahalesi olan hiçbir sektörün gelişemeyeceği gibi spor da gelişememektedir. Bu konuda büyük ihtimalle en iyi yönetilen ligler Amerikan ligleridir. Bu ligler mali kurallar açısından çok sıkı bir şekilde denetlenmekte, yöneticiler tarafından kulüplerin eşit bir rekabet ortamında yarışmaları için gerekli düzenlemeler yapılmaktadır. Bu ligler gerçekten bir şirket gibi yönetilmekte ve hatta lig malî krize girerse ligi başlatamayabilmektedirler. NBA’de bunun örneklerini birçok defa görmüştük. İşte bu sebeple dünya üzerindeki en değerli 10 spor kulübünden 7si Amerikan kulüpleridir(3). Geri kalan 3 kulüp de yine Amerika’nın arkasından bu markalaşma sürecini iyi yöneten İngiliz ve İspanyol kulüpleridir.

Dünyanın en büyük ekonomisine sahip ülke olan Çin, sporda kapitalizme ayak uyduramadığı için Amerika’nın her yıl elde ettiği spor gelirlerine yaklaşmayı hayal dahi edemeyecek durumdadır. Dünyanın geri kalanında yaşayan herhangi biri sporla çok alâkalı olsa bile maksimum 2-3 Çin spor kulübü bilmesine rağmen Şampiyonlar Liginde oynayan takımların Çin’de milyonlarca taraftarı bulunmakta. Çin pek çok alanda Amerika ile rekabet hâlinde olsa da Amerikan kulüpleri Çin’deki çok sayıda taraftarı sebebiyle her sene Çin’e yatırım yapmakta; NBA Store’un Çin’e mağaza açması ve zaman zaman NBA takımlarının Çin’de maç yapmaları bunun en büyük örnekleri(4). Her yıl milyonlarca insan bu spor kulüplerine ait marka değerleri olması sebebiyle bu takımların maçlarını izlemek için abonelikler almakta, bu takımların formalarını giymekte ve lisanslı ürünlerini evlerinde kullanmaktadır. Bu, kapitalizmin en büyük başarısıdır. Spor kültürünün evrenselliği ile kapitalizmin gücü iyi bir şekilde yönetildiği zaman komünizm ile yönetilen Çinli bir çocuğun Kevin Durant forması giymesi gibi mükemmel görüntüler ortaya çıkmakta.

Çin zaman zaman bu piyasada bulunmak istese de hâlen marka değeri yaratma konusunda ciddi problemleri olduğu için sektörde var olmayı hiçbir zaman başaramadı. Zaman zaman futbolda ciddi yatırımlar yapmakta ancak bu kulüpler hâlâ Çin Komünist Partisi’nin emirleri ile hareket ettiği ve hatta oyuncu transferlerini bile partinin emri ile yaptığı için sportif olarak başarı yakalayabilmiş değil. NBA’deki en ünlü Çinli oyuncu olan Yao Ming’in ebeveynleri; babası eski basketbolcu, annesi ise Çin’in en uzun kadını olması sebebiyle hükümet tarafından evlendirilip çocuk yapmaları istenmiş ve Yao Ming çocukluğundan itibaren basketbolcu olarak eğitilmiştir(5). Bu tarz uygulamalar hâlen günümüzde de devam etse de ciddi bir başarı elde edilebilmiş değil.

Sonuç olarak spor kültürü serbest piyasa ve kapitalizm ile birleştiği zaman harikalar yaratan devasa bir sektör haline gelmiştir. İnsanlar binlerce dolarını yatırım yapmak yerine bir Michael Jordan kartına yani sadece bir kâğıt parçasına harcıyorlarsa(6) bu kapitalizmin yarattığı mükemmel sistem ve liberalizme bağlı mülkiyet hakları ile mümkündür. İşte bu yüzden spor kültürü için serbest piyasa kapitalizminin çok önemli ve günümüzde spor kültürünü ayakta tutan temel unsur olduğu inancındayım.