YOKSULLUK, dar anlamıyla insanın fiziksel ihtiyaçlarını yeterince karşılayabileceği maddi kaynaklardan yoksun olması olarak tanımlanır. Kavram, bu dar tanımını 17. yüzyıl İngiltere’sinde, dönemin büyük toplumsal değişimleri sonucu yapılan ilk yoksulluk çalışmaları sonucunda kazanmıştır.

Bu tanım yakın geçmişe kadar yoksulluk çalışmalarına yön vermişken, özellikle II. Dünya Savaşı sonrası ortaya çıkan yeni yaklaşımla, yoksulluğun yalnızca maddi kaynakların yetersizliği olmadığı, insanın kapasitesini kullanıp geliştirebileceği sosyal kaynaklardan mahrum olmasının da yoksulluk yarattığı yönündeki görüş güçlenmiştir.

Yoksulluğun “insanın kapasitesini kullanma ve geliştirmesi için fiziki ve sosyal ihtiyaçlarını karşılayabilecek kaynaklardan yoksun olması” olduğu yönündeki görüş, bugün yoksullukla mücadele politikalarını şekillendiren temel görüş haline gelmiştir.

Uluslararası alanda Birleşmiş Milletler’in (BM) yaklaşımını temsil eden bu görüş, ulusal düzeyde farklı türde refah devletleri ortaya çıkarmıştır.

Bugün, yoksullukla mücadelede baskın aktörler devletlerdir ve bu konudaki genel eğilim, yoksulluğu ortadan kaldırmaya ilişkin planlı yatırım ve politikaların oluşturulmasıdır.

Bu çalışmanın amacı da dünyada yoksullukla mücadelede öne çıkan aktörler olan devletlerin farklı yaklaşım ve politikalarını genel hatlarıyla ortaya koymaktır.

YOKSULLUKLA MÜCADELEDE TARİHSEL SÜREÇ VE YAKLAŞIMLAR

Yoksulluk, ilk ele alındığında fiziksel ihtiyaçların yeterince karşılanamaması olarak tanımlanmış, tarihsel süreçte değişen toplumsal koşullarla birlikte yoksulluğa ilişkin algı ve kavramsallaştırma da değişmiştir.

Yoksulluk şüphesiz tarih boyunca dar ya da geniş anlamıyla var olmuş, insanların bir kısmı fiziksel ve sosyal ihtiyaçlarını yeterince karşılayabilecek kaynaklardan mahrum olmuşlardır.

Ne var ki yoksulluğun neden ve sonuçlarına ilişkin ilk sistematik çalışmalar İngiltere’de, 17. yüzyılda yaşanan ekonomik ve sosyal dönüşümler sonucu ortaya çıkmıştır.

Bu dönem yoksulluk fiziksel ihtiyaçlar baz alınarak tanımlanmış ve buna ilişkin mücadelede tek bir aktör öne çıkmamıştır. Bu dönem İngiltere devleti çeşitli sosyal yardımlar öngörmüşse de yoksullara yardımdasivil toplumun baskınlığı devam etmiştir.

Yoksulluğa bakış açısı değişmemiş olsa da yoksullukla mücadelede devleti önemli aktör haline getiren 19. Yüzyıl Bismarck Almanyası’dır. Alman siyasal düşüncesinin devlete bakış açısıyla şekillenen bu yaklaşımda, devlet aşkın ve paternal bir amaç olarak yoksullara yardım etmenin temel işlevi olduğunu iddia etmiş ve kendini buna sorumlu ve yetkili kılmıştır.

Yoksullukla mücadelenin sistematik bir yapıya kavuştuğu ve gerek uluslararası kuruluşlar gerekse devletler nezdinde gözde bir politika aracına dönüştüğü dönem II. Dünya Savaşı sonrasıdır.

Savaşın yarattığı yıkım sonucunda ortaya çıkan büyük yoksulluk, uluslararası kuruluşları ve devletleri harekete geçirmiş, gerek ulusal gerekse de küresel bazda yoksullukla mücadele için yeni vasıtalar geliştirilmiştir.

Devletler birer birer refah politikaları üretmeye yoğunlaşmıştır. Bu dönem refah devleti kavramının anlam bulduğu ve 1980’lere kadar devletler bazında yoksullukla mücadelede büyüyen refah devleti uygulamalarının şekillendiği dönem olmuştur.

Dünya Bankası (DB), Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) ve BM gibi uluslararası kuruluşların yoksullukla mücadele yaklaşımı ise 1990’lara kadar ekonomik kalkınma bazlı olmuş, bu kurumlar ekonomik kalkınmanın yoksulluğu ortadan kaldıracak en önemli vasıta olduğu gerekçesiyle kalkınma politikalarını desteklemişlerdir.

90’larda uluslararası kuruluşların yoksulluğa ilişkin yaptıkları çalışmalar, ekonomik büyümenin yoksullukla mücadelede tek başına yeterli bir araç olmadığını, ekonomik büyümeyle birlikte insan kapasitesine yatırım yapılmadığı sürece yoksulluğun ortadan kaldırılamayacağına ilişkin bir yaklaşım benimsemeye başlamışlardır.

Bugün DB, IMF gibi Bretton Woods kuruluşları ekonomik büyümenin, ekonomik dengenin ve gelir artışının yoksullukla mücadeledeki en önemli faktörler olduğunu düşünseler de eğitim, sağlık gibi insana ilişkin yatırımların önemine de vurgu yapmaktadırlar.

Bu konudaki en büyük vurgu ise BM Kalkınma Programı’na (UNDP) aittir. 90’lardan itibaren yoksullukla mücadele konusunda Bretton Woods kuruluşlarından daha kötümser bir yaklaşım sergileyen UNDP, Amartya Sen’in şekillendirdiği bir anlayışla, yoksulluğun bazı ciddi politikalar üretilmediği sürece artma eğiliminde olacağına, bu nedenle tüm ekonomik faaliyetin insan kapasitesinin arttırılmasına yönlendirilmesi gerektiğine vurgu yapmış ve insani gelişme kavramını ortaya çıkarmıştır.

DB, IMF, DTÖ gibi uluslararası kuruluşlar gelirin küresel dağılımı ve küresel ekonomik büyümenin sonucunda yoksulluğun azaldığına ilişkin daha iyimser bir yaklaşıma sahipken, UNDP insani kapasiteler (uzun ve sağlıklı bir yaşam, yüksek bir eğitim seviyesi, makul düzeyde bir hayat standardı için gerekli kaynak) gelişmediği sürece ekonomik büyümenin yoksullukla mücadelede pek bir anlam ifade etmeyeceğini, çünkü tıpkı sağlıklı olmayan bir insan için servetinin bir öneminin olmaması gibi, iktisadi büyümenin gerçek amacının insan kapasitesinin geliştirilmesi olmadığı sürece yoksullukla mücadelede bir öneminin olmayacağını vurgulamıştır.

Günümüzde, UNDP’nin bu yaklaşımı gerek uluslararası alanda gerekse devletler nezdinde daha fazla yer bulmuş durumdadır. Bugün birçok devlet yoksullukla mücadelede refah devleti politikaları üretirken insani gelişme yaklaşımını baz alarak yatırım yapmaktadır.

YOKSULLUKLA MÜCADELEDE DEVLETLERİN YAKLAŞIM VE

POLİTİKALARI

Günümüzde, yoksullukla mücadelede en öne çıkan aktörler devletlerdir. Devletler, tarihsel süreçte yoksullukla mücadele politikaları üretme meselesini gözde birer konu haline getirmiş ve bu kapsamdaki alanlarını her geçen gün büyütme eğiliminde olmuşlardır.

Devletlerin tarihsel süreçte yoksullukla mücadelede üç farklı yaklaşımı benimsemiş oldukları söylenebilir. Bunlardan ilki dolaylı yaklaşımdır. Bu yaklaşımda, kaynakların ekonomik büyüme için kullanılması ve büyüme yoluyla yoksulluğun olumsuz koşullarının ortadan kaldırılması gerektiği düşüncesi egemendir.

İkinci yaklaşım ise doğrudan yaklaşımdır. Buna göre, devletler doğrudan ve somut program ve politikalar üretmeli ve yoksul kesimlere direkt transferlerde bulunmalıdır. Son yaklaşım, radikal reformcu yaklaşım ise üretim araçları ve ilişkileri değiştirilmeden yoksulluğun ortadan kaldırılamayacağını ve kaynakların eşitlikçi yeniden dağıtımını öngörmektedir. Bugün, yoksullukla mücadelede devletlerin benimsediği en yaygın yaklaşım doğrudan olup, bu mücadeleyi sosyal yardımlar aracılığıyla yürütmektedirler.

Devletler bazında baktığımızda, ABD, Avusturya, Kanada, İngiltere gibi Anglosakson ülkelerde yoksullukla mücadelede dolaylı yaklaşım benimsenmiş ve refah devleti göreceli daha liberal örgütlenmiştir. Bu ülkeler için genel inanış, yoksulluğun ekonomik büyüme yoluyla ortadan kalkacağı yönünde gelişmiş ve refah yardımları yoksul kişilerin yeniden iş piyasasına kazandırılması için araç olarak kabul edilmiştir.

Bu ülkelerdeki sosyal yardımlar ılımlı transferler şeklinde düzenlenmekte ve yardımlar genelde nakit olarak yapılmaktadır. Yardımlar bu ülkelerde daha çok genel vergilerden finanse edilmekte ve muhtaç olmak temel koşul sayılmaktadır.

Bu ülkelerde yoksullukla mücadele, yaşamın genel risklerini minimuma indirmek amacına göre şekillenmektedir.

Dünya Bankası, Uluslararası Para Fonu, Dünya Ticaret Örgütü ve Birleşmiş Milletler gibi uluslararası kuruluşların yoksullukla mücadele yaklaşımı 1990’lara kadar ekonomik kalkınma bazlı olmuş, bu kurumlar ekonomik kalkınmanın yoksulluğu ortadan kaldıracak en önemli vasıta olduğu gerekçesiyle kalkınma politikalarını desteklemişlerdir.

Almanya, Avusturya, Belçika, Hollanda, Fransa, İtalya gibi Kıta Avrupası ülkelerinde refah devleti daha koorporatist örgütlenmiş ve doğrudan yaklaşım benimsenmiştir.

Bu ülkelerde devlet, cemaat ve aile yoksullukla mücadelede önemli aracı kurumlar olarak kabul edilmektedir.

Yoksullukla mücadelede bunlar arasında devletin esas rolü üstlenmesi gerektiğini öngören yaklaşımla, bu ülkeler büyük sosyal sigorta programları geliştirmiştir.

Bismarck Almanyası’ndan bu yana oldukça kurumsallaşmış bu refah devletlerinde oluşturulan sosyal sigorta sistemi, çalışanların gelirlerinden kesilen katkı paylarıyla finanse edilmekte ve sosyal yardımın şartını katkı payı ödemiş olmaya bağlamaktadır.

Muhafazakâr bir anlayışla kişileri çalışmaya sevk etme amacı taşıyan bu ülkelerde sosyal yardımların temel amacı çalışılarak elde edilen düşük gelirleri telafi etmektir.

Her ne kadar ABD, İngiltere gibi ülkelerdeki sistemler de kişileri çalışmaya teşvik amacı taşısa da korporatist modelin daha kurumsal olması dolayısıyla liberal modelden daha başarılı olduğu iddia edilmektedir.

Günümüzde yoksullukla mücadele ve refah devleti uygulamalarında en başarılı sayılan ülkelerin İsveç, Norveç ve Danimarka gibi sosyal demokrat refah devleti modeline göre örgütlenmiş devletler olduğu kabul edilmektedir.

Bu ülkelerde sosyal yardımlar, orta sınıfın yaşam standartları baz alınarak yapılmakta ve kişilerin yardım sistemine katkısının olup olmadığına bakılmamaktadır.

 Sosyal haklar anlayışıyla şekillenmiş bu sistemlerde bireylerin kendilerini gerçekleştirme kapasiteleri için belirli standartlarda kaynağa sahip olmaları önemlidir. Dolayısıyla bireylere istihdam sağlanması temel önceliktir.

Kendine istihdam sağlanan bireyin kendine güveni yerine geldikten sonra yardımlara ihtiyaç duyma düzeyi de azalacaktır. Bu ülkeler sosyal yardımların en fazla sağlandığı ülkeler olmakla birlikte bu doğrultuda kişilerin üzerindeki vergi yükünün de fazla olduğu ülkelerdir.

SONUÇ: BAŞARI HENÜZ KANITLANMADI

Yoksulluk tarih boyunca ne kadar var olmuşsa, insanın yoksullara yardım deneyimi de o ölçüde kurumsallaşmıştır. Yoksullukla mücadelede modern döneme kadar esas rolü sivil toplum üstlenmiş ve yoksullara yardım sivil toplum kuruluşları aracılığıyla kurumsallaşmıştır.

Devletin yoksullukla mücadeleyi kendinde temel sorumluluk ve yetki görmesi Bismarck Almanyası’nda şekillenmeye başlamış ve II. Dünya Savaşı sonrası refah devleti ile nihai halini almıştır.

Bugün, yoksullukla mücadelede en öne çıkan aktör devletler, devletler nezdinde tek kabul gören ve uygulanan yöntem ise refah devleti uygulamalarıdır. Bu uygulamaların en yaygını yoksullara doğrudan sosyal yardımlar yapmak şeklindedir.

Yoksulluğun nedenlerine ilişkin farklı birçok bakış açısı olmasına rağmen, bugün literatürde ve pratikte yoksullukla mücadelede en fazla kabul gören yöntem devletlerin oluşturduğu planlı yatırım ve kamu politikalarıdır.

Ne var ki çok uzun süredir kullanılıyor olmasına rağmen bu yöntem kamu harcamalarını ve vergi yükünü arttırırken yoksullukla mücadelede başarılı olduğu henüz kanıtlanamamıştır.

Dünya Bankası, Uluslararası Para Fonu, Dünya Ticaret Örgütü ve Birleşmiş Milletler gibi uluslararası kuruluşların yoksullukla mücadele yaklaşımı 1990’lara kadar ekonomik kalkınma bazlı olmuş, bu kurumlar ekonomik kalkınmanın yoksulluğu ortadan kaldıracak en önemli vasıta olduğu gerekçesiyle kalkınma politikalarını desteklemişlerdir.

Kaynakça:

> Alesina, A. ve E. L. Glaeser, Fighting Poverty in the US and Europe, Oxford University Press, 2004, New York,

> Esping-Andersen, G., “Toplumsal Riskler ve Refah Devletleri”, Sosyal Politika Yazıları, der. A: Buğra, Ç. Keyder, İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.

> Esping-Andersen, G., The Three worlds of Welfare Capitalism, Cambridge: Policy Press, 1990.

> Flora, Peter ve A. J. Heidenheimer, “The Historical Core and Changing Boundaries of the Welfare State”, The Developement of Welfare States in Europe

and America, (der.) Flora, Peter ve Heidenheimer, London: A. J. , Transaction, 1990.

Dernekler Dergisi, 21.05.2015

BUGÜN dünyadaki en büyük refah devletinin Amerika Birleşik Devletleri olduğu söylendiğinde, çoğumuz gayri ihtiyari bir şekilde bu gerçeğe inanamayız. Çünkü “kapitalizm”in kalesinin, bir “bakıcı devlet” şekline bürünmesi teorik önyargılarımıza ters bir durumdur.

Liberaller onu sınırlı devlet olarak görmeye, solcular ise ona “vahşi kapitalist” demeye daha meyillidir. Ancak rakamlar çok farklı bir gerçekten bahsetmektedir. Bugün ABD, GSMH’nin yüzde 6’sını refah harcamalarına ayırmaktadır.

Bu rakam yıllık yaklaşık 1 trilyon dolar anlamına gelmektedir. 153 milyonun üzerinde Amerikalı refah devleti ödemelerinden faydalanmaktadır. Tabii ortalama bir Batı Avrupa devleti GSMH’nin yüzde 20’den fazlasını refah harcamalarına ayırdığı için ABD tipik bir refah devleti görüntüsü vermemektedir.

Ancak harcanan rakam ve refah devleti programlarından yararlananlarının sayısı düşünüldüğünde ABD uzak ara en büyük refah devletidir. Hem “Amerikan refah rüyasının” boyutlarını anlayabilmek hem de bu refah harcamalarının fakirlikle mücadelede ne ölçüde başarılı olduğunu analiz edebilmek için, bu yazıda ABD’nin en önemli refah programlarından biri olan gıda pulunun (food stamp) gelişimi, işleyişi ve sonuçları ele alınacaktır.

Gıda pulu düşük gelir grubundaki bireylerin ve ailelerin yeterli besin değerlerini almalarını garanti etmek ve de tarımsal ekonomiyi desteklemek üzere başlatılmış bir refah programıdır. Bu açıdan ABD’nin en önemli güvenlik ağı (safety net) programlarından biridir.

Bu programın, 1964’te Başkan Johnson tarafından yoksulluğa karşı açılan savaşta ne derece başarılı olduğunu anlamak bu yazının birincil hedefidir. Böyle bir çaba aynı zamanda, refah programları ile yoksulluk problemi arasındaki ilişki konusunda da önemli bilgileri ortaya çıkartacaktır.

KISA BIR GIDA PULU TARIHI BÜYÜK DEPRESYON VE ÇIFTÇILER

Büyük Depresyon’un ortalarında tahıl ürünlerinin fiyatı dramatik bir şekilde düştüğünde, çiftlikler, arz fazlası ürünlerini satamadıklarından dolayı ciddi bir krizin içine girmişlerdi.

1933 yılında federal hükümet, Tarımsal Düzenleme Yasası (Agricultural Adjustment Act) kapsamında, temel çiftlik ürünlerini indirimli bir fiyattan alarak, açlıkla savaşım kurumlarına (hunger relief agency) ve yerel birliklere dağıtmak yoluyla çiftçileri desteklemiştir.

Bu olay, uzun yıllar Gıda Pulu Programı (Food Stamp Program – FS) olarak bilinen ve 2008’den beri Tamamlayıcı Besin Yardımı Programı (Supplemental Nutrition Assistant Program – SNAP) adı verilen refah programının da başlangıcı olmuştur.

Daha sonra 1939 yılında Başkan Franklin D. Roosevelt yönetimi sırasında, söz konusu gıda dağıtımını formalize etmek ve yerel girişimlerin birbirini tekrarlayan çabalarından kaçınmak için Tarım Bakanlığı, Gıda Pulu Programını uygulamaya koymuştur.

Gıda yardımı gıda pulları aracılığıyla alt gelir grubunda yer alan bireylere yapılmaktaydı ve arz fazlası yiyeceklerin alımı için ek gıda pulları da sağlanabilmekteydi.

Programdan yararlanan yoksullara bir turuncu, bir de mavi pul verilmekteydi. Turuncu pul gıda ve nişasta, sabun ve kibrit alımı için kullanılmakta ama alkol ve tütün ürünleri ya da mağazalarda satılan gıda ürünlerini almak için kullanılamamaktaydı. Satın alınan her 1 dolarlık turuncu pul için 0.50 dolarlık mavi pul hibe ediliyordu.

Mavi pullar da önceden listelenmiş olan ürünleri almak için kullanılabiliyordu. Bu ürünler arasın

Elektronik sistemlerin uygulamasının programda sahteciliği azalttığı ve katılımcıların daha rahat bir şekilde programdan yararlandığı yetkililerce iddia edilmektedir.

da kuru fasulye, un, yumurta ve taze sebzeler gibi temel besin gıdaları bulunmaktaydı. Bu program vasıtasıyla, yiyecek için ayrılmış paraların yiyecek dışı ürünler için kullanılmasının önüne geçilmeye çalışılıyordu.

Yiyecek Pulu Programı II. Dünya Savaşı’nın ardından 1943 yılında, ekonominin yeniden canlanması sebebiyle yürürlükten kaldırılmıştır. Bu programa 4 milyon Amerikalı katılmış ve program, 262 milyon dolara mal olmuştur.

Yukarıdaki kısa hikâyede açıkça görüldüğü üzere federal hükümet arz fazlası tarım ürünlerinin satılabilmesi için bu ürünleri alanlara, her 1 dolarlık harcamaları için 0,50 dolarlık sübvansiyon yapmaktadır.

Böylece tarım ürünleri arzının piyasa koşullarında kendiliğinden düşmesi engellenerek çiftçilerin mevcut üretim seviyesinde üretim yapmaları mümkün kılınmıştır.

Bu sübvansiyonu meşrulaştıran temel gerekçe ise yoksulların tüketim alışkanlıklarının yeterli beslenmeye uygun olamadığı ve program sayesinde yoksulların yeterince beslenmelerinin mümkün olabileceğidir.

Yani federal hükümet çiftçileri korumak adına yoksulların tüketim kalıplarını paternalist politikalar aracılığıyla değiştirmeyi denemektedir.

Gıda pulu uygulamasının ilk örneğinin açlık çeken yoksulların demokratik taleplerinin bir fonksiyonu olarak değil de, ekonomik zorluk çeken çiftçilerin lobicilik çalışmalarının bir fonksiyonu olarak ortaya çıkmış olması şaşırtıcı değildir.

Devlet müdahalesi ile belirli bir gruba imtiyaz yaratmak, iyi bir örgütlenmeyi ve bu uğurda harcanacak parasal desteği zorunlu kılar. Örgütsel sebeplerle demokrasilerde küçük, zengin ama kalabalıklara kıyasla çok daha iyi örgütlenebilen gruplar devlet imtiyazlarından yararlanmak konusunda daha başarılıdır.

Çünkü imtiyazların kazançları küçük grup tarafından toplanabilirken, bu imtiyazın maliyeti vergiler aracılığıyla bütün halka dağıtılmaktadır. Gıda pulu uygulamasında da benzer bir sürecin işlediği tespit edilmektedir.

Gıda pulunun yoksulluğa karşı mücadeledeki başarısızlığını doğru anlayabilmek için, arkasındaki bu ilk kurumsal düzenlemenin farkında olmak gerekmektedir.

Çünkü bu tür lobicilik faaliyetlerinde önemli olan çıkar gruplarının ihtiyaçlarını karşılamaktır, programın resmi hedefleri ise genellikle başarısızlığa mahkûmdur.

1. DÜNYA SAVAŞI VE YÜKSELEN REFAH DEVLETİ
2. Dünya Savaşı’ndan sonra 1961 yılında John F. Kennedy gıda pulu uygulamasını çeşitli eyaletlerde yeniden başlatmıştır. Ancak gıda pulunun bütün ABD’de tekrar yürürlüğe girmesi 1964 yılında Başkan Lyndon Johnson’ın Büyük Toplum Programı (Great Society Program) vasıtasıyla gerçekleşmiştir.

Bu girişimin amacı tarımsal arz fazlasının daha etkin şekilde kullanımını sağlayarak tarım ekonomisini güçlendirmek ve alt gelir grubundaki bireylerin beslenme düzeylerini yükseltmektir.

Yiyecek Ekonomisi Planı (Economy Food Plan) çerçevesinde düşük maliyetli ama yüksek besin değerlerine sahip ürünler tespit edilerek, bu ürünlerin tüketiminin artırılması öngörülmüştür.

1964 yılındaki bu uygulama gıda pulunun kurumsallaşma sürecini hızlandırmıştır. Gıda pulu için harcanan bütçenin, uygulamadan yararlananların sayısının artması ve bu uygulamanın yürütülebilmesi için gereken bürokratik mekanizmanın olgunluğa ulaşması ile yiyecek pulu uygulaması kendisine güçlü bir çıkar grubu oluşturmuştur.

Bu aşamadan sonra gıda pulu uygulamasının akıbeti ancak mevcut sisteminin daha da geliştirilmesi yönünde olacaktır. “İyi işleyen” bir demokrasiden de başka türlü bir sonucun beklenmesi mümkün değildir zaten.

Çiftçiler çıkar grubu olarak örgütlenerek devletin kendilerine imtiyaz sağlayan bir program yaratmalarını mümkün kıldıklarında, bu programın yürütülebilmesi için bürokratik bir mekanizmaya ihtiyaç duyar. Örneğimizde, ortaya çıkan gıda pulu bürokrasisi adeta ikinci bir çıkar grubu olarak çalışarak gıda pulunun kapsamının ve finansal kaynaklarının artmasını sağlar.

Bugün gıda pulu bürokrasisinin toplam yönetimsel maliyeti yıllık 7 milyar dolardır. Bu, söz konusu programın bütçesinin yüzde 9’una yakın bir bedeldir.

İleride ayrıntısıyla ele alınacağı üzere gıda pulu bürokrasisinin temel amacı, yoksullara yardım etmekten çok, bürokratik mekanizma içinde çalışan ya da bürokrasi ile işbirliği içinde olan profesyonellere ve iş adamlarına çıkar sağlamaktır.

Yoksulluk karşıtı programlar, gerçekten yoksullukla savaşmaktansa, bürokrasinin ayrıcalıklarını korumaya daha meyillidir. 1977’de gıda pulu yasasında yapılan revizyonları bu açıdan düşünmekte fayda vardır.

1977 REVIZYONU VE GIDA PULU BÜROKRASISİNIN OLGUNLAŞMASI

1977’de Gıda Pulu Yasası’nda büyük revizyonlara gidilerek, uygulamanın alanı genişletilmiş ve ülke genelinde uygulamanın sabit standartlara göre yürütülmesi sağlanmaya çalışılmıştır. Ayrıca doğru beslenme eğitimleri düzenlenerek, vatandaşın beslenme konusunda eğitilmesine de yine bu revizyonla başlanmıştır.

1981’de Ronald Reagan yönetiminde yiyecek pulu kısıtlamalarına gidildiyse de beslenme eğitimi (şu anki adıyla SNAP-Education, SNAP-Eğitimi) çoğu eyalette kurumsallaşarak yaygınlaşmıştır.

1992’ye gelindiğinde SNAP-Eğitimi ABD’nin bütün eyaletlerinde uygulanmaya başlamıştır. 1990’ların başlarında yiyecek pulu uygulaması modernize edilmeye başlamış, hatta Elektronik İmtiyaz Transferi Kartı (Electronic Benefit Transfer Card) ile programdan yararlananların sayısı artırılmıştır.

Bu dönemde programdan yararlananların pul satın alması yerine, doğrudan para yardımı yapılmaya başlanmıştır. Bu yenilikler programın uygulanması ve denetlenmesi için yetkililere daha büyük imkânlar sağlamıştır.

2000’lerde elektronik kart uygulamasının yaygınlaşması ile program kapsamına göçmenler ve 18 yaşından küçükler de dahil edilerek, programdan yararlananların sayısı dramatik bir şekilde artırılmıştır.

Elektronik sistemlerin uygulamasının programda sahteciliği azalttığı ve katılımcıların daha rahat bir şekilde programdan yararlandığı yetkililerce iddia edilmektedir.

2008 ÇIFTLIK YASASI VE GIDA PULUNUN DEĞIŞEN ANLAMI

2008 yılına gelindiğinde Çiftlik Yasası (Farm Bill) ile birlikte gıda pulu programı Tamamlayıcı Besin Yardımı Programı adını almıştır. Bu değişiklikle birlikte programın amacı da önemli ölçüde değişmiş görünmektedir. Artık yoksulların beslenme problemlerinden ziyade, SNAP imtiyazları (benefits) kullanılarak sağlıklı gıdaların tüketiminin teşvik edilmeye çalışılması ön plana geçmiştir.

Çiftlik marketlerinden ya da sağlıklı, taze gıda satan diğer mağazalardan alışveriş yapılmasını artırmak programın birincil hedefleri arasına girmiştir. Bu dönemde esas savaş, yoksulluğa karşı değil de obeziteye karşı verilir görünmektedir.

Bugün, Amerikalıların yüzde 18’i yani 45 milyondan fazla insan SNAP programından yararlanmaktadır. Bu da SNAP’i ABD’nin en önemli güvenlik ağı programları arasına sokmaktadır.

SNAP, ABD’nin en hızlı gelişen refah programıdır. 2000 yılında 17 milyon insana ulaşan ve 10 milyar dolarlık bütçesi olan program, 2013 yılına gelindiğinde 82.5 milyar dolarlık bütçeye ulaşmıştır.

2012 yılında yapılan değişikliklerle program sağlıklı beslenmeyi ekonomik müşevviklerle sağlama yolunda kurumsal düzenlemelere gitmeye çalışmıştır. Bunun yanında önceden lüks olarak belirlenen ürünlerde gevşemeye gidilerek, SNAP’ın içerdiği yiyecekler de genişletilme eğilimindedir.

Bu listenin içine şekerlemeler ve dondurma bile girebilmiştir. Her beş yılda bir SNAP listesine girecek olan yiyeceklerde federal hükümet değişiklikler yapmaktadır.

SNAP HEDEFLERINE ULAŞMIŞ MIDIR?

Resmi açıklamalara göre, gıda pulu programından sonra yaygın yoksullukta yüzde 4.4’lük bir azalma olmuştur. Yoksulluğun şiddetinde de ortalama olarak yüzde 10,3 ile 13.2 arasında bir azalma görülmüştür.

Yiyecek güvensizliğinde (food insecurity) ise 5 ile 10 puanlık bir düşme olmuştur. Ekonomist Michael D. Tanner’a göre, yoksullukla savaş için yılda 80 milyar dolar harcandığında bu tür sonuçlarla karşılaşmak çok şaşırtıcı değildir.

Asıl sorulması gereken soru başkadır: SNAP harcamalarındaki marjinal artışların yoksulluk ve beslenme üzerinde kayda değer bir etkisi var mı?

SNAP’ın tek başına etkisini değerlendirmek çok güçtür. Çünkü onu ancak Amerikan refah devleti bağlamında değerlendirmek mümkündür. SNAP katılımcılarının yüzde 20’den azı sadece SNAP yardımları ile geçinmektedir.

Yüzde 30’u çalışmakta ve yüzde 60’a yakını TANF gibi diğer yardımlardan yararlanmaktadır. Federal düzeyde 126 adet yoksulluk karşıtı refah programı bulunmaktadır ve bu programların yıllık bütçesi 668 milyar dolardır.

Tanner’e göre TANF, Madicaid, Ev yardımı, Kadın, Bebek ve Çocuk yardımı, LIHEAP gibi temel refah programlarından yararlanan bir bireyin toplam alabileceği yardım miktarı 16.984 dolardan 49.175 dolara kadar değişmektedir.

Ortalama bir refah yardımının 28.500 dolar olduğu görülmektedir. Dolayısıyla SNAP geniş bir refah devleti yardımları bağlamında ele alınmalıdır. 1965’ten beri ABD yoksulluk karşıtı savaşta 15 trilyon dolar harcamıştır. Ancak bu harcamalara rağmen yoksulluk seviyesi istikrarlı bir şekilde aynı düzeylerde devam etmiştir.

2014 verilerine göre ABD’de yoksulluk oranı yüzde 14.6’dır ve her sene yoksullar için yapılan harcama 1 trilyon dolar civarındadır. Bu da ortalama olarak bir yoksul için 20.610 dolar ve bir aile için 61.830 dolar harcandığı anlamına gelmektedir.

Bu harcamalar olmadan yoksulluğun yüzde 18 seviyelerinde olacağı tahmin edilmektedir. Bu rakamlar dikkate alındığında ABD hükümetleri yoksulluğa karşı savaşta büyük ölçüde başarısız olmuşlardır.

Üstelik bu başarısızlığın refah programlarına az para aktarıldığından değil, devasa miktardaki finansal kaynakların kötü kullanılmasından kaynaklandığı anlaşılmaktadır.

Öyle ki alt gelir grubundaki kişiler ayrım gözetilmeksizin devletten doğrudan 10 bin dolarlık nakit yardım alsalar, şu anki sistemden daha efektif ve daha az maliyetli bir refah programının ortaya çıkacağı rahatlıkla iddia edilebilir.

Yapılan bazı ekonometrik modellemeler de, pul sistemi yerine üretime sübvansiyon uygulamasının beslenme alışkanlıklarını değiştirme yönünde daha etkili ve daha ucuz bir yöntem olduğunu ortaya koymaktadır.

BAŞARISIZLIĞIN SEBEPLERI NELER?

Aslında başarısızlığın temel sebepleri gıda pulu tarihi incelenirken çıkar gruplarına ve bürokrasiye yapılan vurguyla açıklandı. Ancak sayılan bu nedenler resmin sadece bir parçasıdır.

Resmi tamamlayabilmek için gıda pulu ve muadil yardımların bireylerin işgücüne katılım isteklerini ne ölçüde azalttığına da bakmak gerekmektedir. Malesef, yoksulluk karşıtı programlar insanlara yoksulluktan kurtulmak için araçlar sağlamak yerine, yoksul kalmayı onlar için daha tercihe şayan kılmaktadır.

Yoksullara sağlanan sağlık hizmeti, ev imkânları, yemek imkânları gibi pek çok yardım, yoksullar için çalışmanın maliyetini yükselterek, onları işgücü piyasasından uzaklaştırmaktadır.

SNAP’dan faydalananların yarıdan fazlasının beş yılı aşkın bir süredir bu programdan yararlandığını görmek şaşırtıcı değildir. Oysa ABD gibi zengin ve üretken bir ülkede yoksulluk sınırının üzerinde kalmak o kadar da zor değildir.

Liseyi bitirmek, evlenmeden çocuk sahibi olmamak ve bir işte istikrarlı bir şekilde çalışmak, yoksulluktan kaçınmanın garantili bir yolu olarak görülebilir. Ayrıca gıda pulu uygulamaları, kullanıcılarını hile yapmaya da teşvik etmektedir.

2012 yılı itibariyle SNAP ödemelerinde yüzde 3.9’luk bir sahtekârlık ve yanlış ödeme olduğu resmi makamlarca belirtilmektedir. Bu oran SNAP’a uygunluğun kapsamının genişletilmesi sayesinde 5.64’ten aşağıya çekilebilmiştir.

Hatalı ödemelerin çok olmasının sebebi, bu konuda eyalet hükümetleri üzerinde ciddi bir yaptırımın bulunmamasından ve eyaletlerin SNAP ödeneklerini federal hükümetten tahsil etmesinden kaynaklanmaktadır.

Gıda pulu tarzı programların neden gerçekten ihtiyaç sahibi kişilere ulaşmakta başarısız olduğu ve ulaştığında da onları üretken bireyler haline getirmede nasıl başarısız kaldığını anlamak için gıda pulunun tarihsel olarak genişlemesine daha yakından bakmak faydalı olacaktır.

Gıda pulu uygulamalarındaki artışın çeşitli sebepleri bulunmaktadır. Birincisi, program federal ve eyalet düzeyinde farklı seviyedeki otoritelerin kontrolü altındadır. Bazı eyaletler diğerlerine göre daha esnek katılım şartları belirleyerek katılımı artırabilmektedirler (Örneğin Florida, Utah ve Nevada).

İkinci önemli sebep, kriz dönemlerinde programın kapsamının artırıldığı görülmektedir. 1980-82 arasındaki resesyon ile 1990-92 arasındaki resesyon buna örnek gösterilebilir. Ancak son olarak 2007 krizinde bu yükseliş diğer resesyonlarla karşılaştırılamayacak kadar artmıştır.

Bush ve Obama yönetimlerinde programın bütçesi hızla artmıştır. 2007-2011 arası program yüzde 35 büyümüştür ve Tanner’e göre bu artışın arkasında ekonomi dışı politika tercihleri bulunmaktadır.

Politika tercihlerinin değişmesinin bu yükselişi açıklayan birincil faktör olduğu iddia edilmektedir. Bu iddiayı desteklemek üzere Tanner, eyalet bazında işsizlik ve yoksulluk oranları karşılaştırıldığında gıda pulları ile yoksulluk oranları arasında herhangi bir korelasyonun bulunmadığını göstermektedir.

Örneğin yüzde 8 işsizlik oranı olan ve ortalama kişi başı gelirin ABD ortalamasının üstünde olduğu Oregon’da yemek pulu kullanım oranı yüzde 21’dir.

Üstelik ekonomik düzelmeye ve işsizlik oranlarının düşmesine rağmen, yemek pulu kullanımındaki artışın yükseleceği öngörülmektedir. Bu durum, gıda pulunun yoksullara yardım için uygulanan bir programdan çok, pragmatik bir politik hedef haline geldiğini göstermektedir. Yıllar geç

Gıda pulu programından sonra yaygın yoksullukta yüzde 4.4’lük azalma olmuştur. Yoksulluğun şiddetinde de ortalama yüzde 10,3 ile 13.2 arasında bir azalma görülmüştür. Yiyecek güvensizliğinde ise 5 ile 10 puanlık bir düşme olmuştur. Ekonomist Michael D. Tanner’a göre, yoksullukla savaş için yılda 80 milyar dolar harcandığında bu tür sonuçlarla karşılaşmak şaşırtıcı değildir.

tikçe gıda pulu programına uygun olma koşulları kolaylaştırılmaktadır. Temelde 2000 doların altında nakit akışı olanlara verilen bir yardım olan gıda pulu, başka refah programlarından yararlananlara da sağlanan bir kolaylık haline getirilmiştir.

Programdan yararlananların üçte ikisi bu şekilde gıda puluna hak kazanmaktadır. Dolayısıyla gıda puluna “kategorik olarak uygun olma” yoluyla gıda pulundan faydalananların sayısı dramatik bir şekilde artmıştır.

Programın, katılımcıları iş bulmaya zorlaması için düzenlemeler de getirilmiştir ancak bu düzenlemelerin uygulanması yine gevşek tutulduğu için, işsiz katılımcıların iş bulma müşevvikleri de zayıf kalmaktadır.

Eyaletlerin, program kullanıcılarının aldıkları iş eğitimleri ve işe girme koşulları hakkında herhangi bir rapor verme zorunluluklarının olmaması da, bu durumu ortaya çıkartan önemli bir faktördür.

Dolayısıyla eyalet hükümetleri ve bürokrasisi gıda pulu yardımlarından yararlananların artmasını kendileri için uygun bulurken, bu yardımdan faydalananlar için çalışma hayatına atılmanın maliyeti hızla yükselmektedir.

Böylece yardımlar yoksulları kendine yeterli bireyler olmalarına yardım etmek yerine, devlete bağımlı bireyler haline getirmektedir.

Acil yoksulluk problemlerini çözmek için bireylerin kendi paralarını başkaları için harcamaları zorunludur. Her ne kadar üreterek zenginleşmiş ülkeler (yani Suudi Arabistan gibi petrol zenginlerini listeden dışlıyorum) aynı zamanda hayırseverliğin en yaygın ve örgütlü olduğu ülkeler olsa da, bu hayırseverlik genellikle yeterli değildir. Bu yüzden devlet bedavacılık problemini çözmek için vatandaşları yoksullukla mücadeleye katılmaya zorlayacaktır.

SONUÇ: FAKIRLIKLE MÜCADELEDE FARKLI BIR YOL VAR MI?

Fakirlikle en iyi mücadele yöntemi şüphesiz üretmektir. Bir ülkenin üretken bir ekonomiye sahip olabilmesi ise ancak ekonomik ve siyasi kurumlarının üretime yönelik müşevvikleri (incentives) desteklemesini ve korumasını gerekmektedir.

Nedir bu müşevvikler? Vatandaşlar üretim yaptıklarında bu üretimlerinin gereksiz vergiler ya da zor kullanma gücü ile ellerinden alınmayacağını bilmeli ve biriktirdikleri mülkiyetlerinin korunacağından emin olmalıdırlar.

Siyasi, ekonomik, dini ve diğer sosyal örgütlenmeler kurmak ya da bu örgütlerden ayrılmak, barışçıl hukuki sınırlar dahilinde serbest olmalıdır.

Böylece bu ülkedeki ekonomik ve siyasi rantlar en aza indirilmeli ve sömürücü ekonomik ve siyasi kurumlar yerine üretmeyi teşvik eden kurumsal düzenlemeler getirilmelidir.

Zenginlik, üretmeye özgür olan insanların kendi aralarındaki etkileşimin (interaction) doğal bir fonksiyonu olarak ortaya çıkar.

Ancak temelde ABD’nin bu tür özgürlükçü kurumlara sahip olmasına rağmen Amerikan vatandaşları arasındaki gelir eşitsizliklerinin, sosyal ve siyasal düzeni tehlikeye atacak boyutlara varma ihtimali her zaman vardır.

Zengin liberal demokrasiler bu tür sorunların çözümü için genellikle sosyal demokrat politikalar uygulama yoluna gitmektedirler. Bu da çeşitli sosyal hedefleri gerçekleştirmek için devlet örgütlerinin toplumsal sınıflar arasında geliri yeniden dağıtmasını sağlayan refah devleti politikalarının önünü açmaktadır.

Sosyal demokrasinin en önemli ön kabulü devlet örgütlerinin (yani bürokrasinin ve demokratik hükümetin) yansız bir aygıt olarak istenilen doğrultuda yönlendirilebileceğidir.

Ancak yukarıda gıda pulu örneğinde olduğu gibi bu son derece yanlış bir önermedir; tabiri caizse bir mittir. Birincisi, bürokrasinin kendi içinde bir çıkar grubu olduğu ya da siyasi bir güç olduğu kabul edilmelidir.

İkincisi, özellikle iyi işleyen bir demokraside bu tür refah yardımlarının, doğal olarak oy ve siyasal iktidar peşinde koşan politikacıların elinde hızla amacından saparak genişlemesi mutlak bir kanun gibidir.

Dolayısıyla yoksullukla mücadele edecek herhangi bir teorik çerçeve ya da siyasi bir girişim ilkin bürokrasi ve demokratik siyasal iktidar hakkındaki bu gerçekleri kabul etmelidir.

Sosyal demokrasinin bir diğer önemli sorunu Keynesyen çarpan etkisinin büyüsüne kendisini fazla kaptırmasıdır. Özellikle gıda pulu söz konusu olduğunda, yapılan her 1 dolarlık gıda pulu harcamasının ülke ekonomisine 1.80 dolarlık bir katkı sağladığı SNAP’ın resmi internet sitesinden iddia edilebilmektedir.

Keynes’in çarpanının karşısında, Friedman’ın dışlama etkisini hatırlamakta fayda vardır. Devletin harcadığı her 1 dolar, özel bireylerden alınan 1 dolardır. Öyleyse burada sorulması gereken asıl soru, bu bir doları devletin mi yoksa özel bireylerin mi daha iyi har cayacağıdır.

İktisat tarihi ve teorisi, özel bireylerin kendi paralarını kendileri için en iyi şekilde harcayarak ekonomik gelişmeye katkı sağladıklarını ispat etmeye yetecek delillere sahiptir.

Ancak aciliyeti olan yoksulluk problemlerinin çözümü bu son önermeden türetilemez. Çünkü acil yoksulluk problemlerini çözmek için bireylerin kendi paralarını başkaları için harcamaları zorunludur.

Her ne kadar üreterek zenginleşmiş ülkeler (yani Suudi Arabistan gibi petrol zenginlerini listeden dışlıyorum) aynı zamanda hayırseverliğin en yaygın ve örgütlü olduğu ülkeler olsa da, bu hayırseverlik genellikle yeterli değildir.

Bu yüzden devlet bedavacılık problemini çözmek için vatandaşları yoksullukla mücadeleye katılmaya zorlayacaktır. Devletin vatandaşları zorlama hakkını kabul etmemiz aynı zamanda yukarıda sıralanan sosyal demokrat yanılgıların da kabul edilmesi anlamına gelmemektedir.

Bilakis yoksullukla mücadelenin hedefinden sapmadan ve etkin bir şekilde yürütülebilmesi ancak sosyal demokrat mitlerden uzak kalarak başarılabilir. Bunun anlamı yoksulluk yardımı alacakların sayısının politika tercihleri sebebiyle keyfi bir şekilde genişletilmemesi gerektiğidir.

Bu bakımdan sosyal yardımı sağlayan bürokrasinin boyutları ve bütçesi sınırlı tutulmalıdır. Yoksulluk yardımının temel amacının ancak ve ancak üretken bir ekonomiyi desteklemek olduğu unutulmamalıdır. Yani yoksulluk yardımı hiçbir zaman çeşitli çıkar gruplarının isteği yönünde belirli sektörleri destekleyecek şekilde gelişmemelidir.

Ancak tüm bu maddelerin bir demokraside uygulanabilmesi mucizevi bir gelişmedir. Çünkü gerçekten yoksul olanların siyasal örgütlenmeye giderek, demokratik siyaset içinde haklarını başka grupların tecavüzlerinden korumaları son derece zordur. Bu sorunu hafifletebilecek tek mekanizma ise özel hayırseverlik faaliyetleri gibi görünmektedir.

Devletin bürokratik mekanizmaları ve siyasi çıkar gruplarını yoksulluk mücadelesinden biraz olsun uzak tutabilmesi, yoksulluk ile idealist gerekçelerle mücadele etmeye karar vermiş kişi ve gruplarla daha fazla işbirliği içine girmesiyle olabilir.

Özellikle son dönemde gelişen kamu işletmeciliği yöntemlerinin ve demokratik yönetişim uygulamalarının, yoksulluk sorunu ile mücadelede kullanılmaması için hiçbir sebep görünmemektedir. 

Sivil toplumun yoksulluk gibi önemli sosyal sorunların çözümünde daha fazla sorumluluk üstlenmesi ve özel finansman kaynaklarını yoksulluk sorununun çözümüne yönlendirecek kanunların çıkartılması, yoksullukla mücadelede sosyal demokrat çerçevenin dışına çıkılmasına yardımcı olabilir gibi gözükmektedir.

Ancak üzülerek belirtmek gerekmektedir ki, bu konudaki pratikler tatmin edicilikten halen çok uzaktır.

Dernekler Dergisi, 20.05.2015

İKTİSAT ilmine servet ilmi de denir. İktisat servetin yaratılma şartları ve biçimleriyle ilgilenir. Bu anlayış boşuna ve temelsiz değil, zira, fakirlik tarih boyunca insanlığın ortak hâli olmuş. Zenginlik ise istisnai olarak ortaya çıkmış. Başka bir deyişle, insanlar çoğu zaman fakir, istisnai olarak zengin olmuş. Çok değil birkaç asır öncesine gidersek, insanların büyük babalarının fakir öldüğünü bildiğini, torunlarının torunlarının da fakir öleceğini bildiklerini ve bunu kaderleri olarak kabullendiklerini görürüz. 

Buna karşılık, zamanımızda hem popüler kültürde hem de iktisat literatüründe fakirliğe istisna zenginliğe kuralmış gibi bakma eğilimi çok güçlü. Bunun sebebi, insanlık tarihinin hem mutlak hem nispi anlamda en zengin döneminde yaşamamız. Zenginliği o kadar normal karşılıyoruz ki, fakirliğe tahammül edemiyoruz, fakirliğin ortadan tamamen kaldırılabileceğini düşünüyoruz ve bunu gerçekleştirmek istiyoruz. Yani niyetimiz iyi, ancak, iyi niyet iyi sonuçları garanti etmiyor. 

ZENGİNLİK NEDİR?

Adam Smith bir ülkenin zenginliğini o ülkede yaşayan inanların ihtiyaçlarını karşılamada kullanılabilecek mal ve hizmetler toplamı olarak tanımladı. Bu tanımı esas alırsak, zenginlik bir mal ve hizmet stokuna işaret ediyor olmalı. Stok genişledikçe zenginlik artar, daraldıkça zenginlik azalır. O halde zenginleşmenin yolu daha çok mal ve hizmete sahip olmaktan geçiyor. Bu ise elbette üretimle veya başkalarının ürettiklerine sahip olmakla ilgili. 

Zenginlik toplanıp sonsuza kadar muhafaza edilebilen bir şey değil. Zenginliğin tüm parçaları tükenir. Her bir zenginlik kaleminin tükenme süresi farklıdır ama tükenme kaçınılmazdır. Mesela, bir yiyeceği üç günde, bir çorabı üç ayda, bir takım elbiseyi üç yılda, bir koltuk takımını on yılda, bir aracı yirmi yılda, bir konutu seksen yılda tamamen tüketiriz. Zenginliğimizi muhafaza edebilmek için üretimi devamlı sürdürmemiz gerekir. Başka bir deyişle, tüketim sürekli olduğundan üretim de sürekli olmalıdır.

Zenginlik üretilmezse tüm insanlar fakirdir. İnsan cinsi kendini zengin bir dünyada bulmadı.  İhtiyaçlarını karşılamak için dünyaya yönelmesi, onu işlemesi ve dönüştürmesi gerekti. Bu, insanın emeğini tabiatın hammaddesiyle karmasıyla yapılabildi. Hayatın akışı içinde biriken bilgi, bilginin uygulaması olan teknoloji de zenginlik yaratma, başka bir deyişle fakirlikten kurtulma mücadelesinde insanlığa yardımcı oldu. Kuşku yok ki, bütün bunların etkili olması doğru ekonomik politikaların uygulanmasına da bağlıydı. Yine Adam Smith’e dönersek, işbölümü, doğal özgürlük sistemi, engelsiz piyasa ekonomisi, insanın asgari seviyede beka seviyesinden yüksek bir refah seviyesine tırmanmasına yardımcı oldu. 

FAKİRLİK NEDİR?    

Fakirlik yoksulluktur; sahip olmamaktır. Ancak, sahip olmama derecesi ve yoğunluğu fakirliğin farklı türlerini ortaya çıkartır. İlgili literatürde fakirliğin ikiye ayrıldığını görürüz: Mutlak fakirlik ve nispi fakirlik. Bu ikisi çoğu zaman birbirine karıştırılır, ancak, fakirliğin ne olduğunu iyi anlamak ve fakirlikle mücadelede doğru yerde durmak istiyorsak bu iki fakirlik türünü birbirinden ayırmamız ve aralarındaki farkların altını çizmemiz gerekir. 

Mutlak fakirlik, insanların bekaları için gerekli gıda ve barınak gibi temel ihtiyaçları istikrarlı bir temelde temin edememeleri halidir. Buna ağır fakirlik de diyebiliriz. Nispi fakirlik ise insanlar arasında varlık sahipliği ve refah seviyesi bakımından farkına varılır farkların olmasıdır. Mutlak fakirliğin oranı ülkeden ülkeye değişir. Günümüzde genellikle bu konu “günde 1 dolardan az parayla geçinmek zorunda kalanlar” kavramı üzerinden ele alınmaktadır. Bu durumdaki insanların sayısının artmasına veya azalmasına bakarak dünyada fakirliğin gidişatı hakkında değerlendirmeler yapılmaktadır. Ancak, son zamanlarda bu rakam biraz yükseldi. Dünyanın en fakir bölgesi sayılan alt-Afrika’da günde 1,25 dolardan az gelirle geçinmek mutlak fakir olmak anlamına geliyor. Şüphe yok ki bu miktar zengin ülkelerde çok daha yukarıdadır. Örneğin, ABD’de fakirlik eşiği dünya per capita’sının iki katından başlamaktadır. 

Fakirlikle mücadeleden söz edildiği zaman hangi fakirlikle mücadele kastedilmektedir? Bunun ayırdına çok az insan varır. Ancak, fakirlikle mücadelenin anlamı mutlak fakirliğin geriletilmesi, azaltılması ve mümkünse ortadan kaldırılmasıdır. Nispi fakirlik de ilgi konusu olabilir ama; asla tam olarak giderilemeyecek bir durumdur. Ne yaparsak yapalım, bazı insanlar daha fazla şeye bazı insanlar daha az şeye sahip olacaktır; yani nispi fakirlik her zaman insanlığın hayatında kalacaktır. 

Fakirlik yoksulluktur; sahip olmamaktır. Ancak, sahip olmama derecesi ve yoğunluğu fakirliğin farklı türlerini ortaya çıkartır. İlgili literatürde fakirliğin ikiye ayrıldığını görürüz: Mutlak fakirlik ve nispi fakirlik. Bu ikisi çoğu zaman birbirine karıştırılır, ancak, fakirliğin ne olduğunu iyi anlamak ve fakirlikle mücadelede doğru yerde durmak istiyorsak bu iki fakirlik türünü birbirinden ayırmamız ve aralarındaki farkların altını çizmemiz gerekir. 

AÇLIKLA MI, FAKİRLİKLE Mİ MÜCADELE?

Konuya sağlıklı bir yaklaşım için, açlıkla mücadele ve fakirlikle mücadele arasında bir ayrım yapmak da şart. Çoğu zaman bu ikisi birbirine karıştırılıyor ve açlıkla mücadelenin fakirlikle mücadeleyle aynı şey olduğu zannediliyor. Oysa bazı durumlarda bu ikisi çakışırken, bazı durumlarda da ikisi arasında bir çelişki söz konusu olabilir.

Açlıkla mücadele bir insanın bir an veya bir gün için hayatta kalmasını sağlayacak yiyeceğe sahip olamaması, ulaşamaması durumudur. Bu durumda ona ihtiyacı olan yiyeceğin başkaları tarafından temin edilmesi gerekir. Aksi takdirde, kişi hayatını kaybetme tehlikesiyle karşılaşacaktır. Fakirlikle mücadele ise kişinin çok uzun süreler veya devamlı olarak açlık durumunda kalmasının engellenmesidir. Bunda da başkalarının yardımı olabilir, ancak bu yardım geçici olmak zorundadır. Kişinin fakirlikten kurtulması bu durumdan kurtulması anlamına gelir. Halk dilinde ikisi arasındaki ayrım balık vermekle balık tutmayı öğretmek arasındaki fark üzerinden vurgulanır ve izah edilir. Balık vermek açlığı gidermeye, balık tutmayı öğretmek fakirlikten kurtulmaya yardımcı olmaya denk gelir. 

Erişkin ve muktedir kişinin yiyecek ihtiyacının devamlı başkaları tarafından karşılanması, tuhaf bir çelişkiyle, o kişiyi fakirliğe mahkum edebilir. Diğer taraftan kişinin onurunu da zedeleyebilir. Bu yüzden, açlıkla mücadeleyi fakirlikle mücadeleyle karıştırmamak, onunla ikame etmemek gerekir. 

Şüphe yok ki, anlık açlıkla karşılaşan kimselere yardımcı olmak ve onların açlığını doğrudan doğruya gidermek asil bir davranıştır. Şükürler olsun ki insanlarda hâlâ bu haslet var.  Ancak, bunun süreklilik kazanması yani erişkin ve muktedir kişinin yiyecek ihtiyacının devamlı başkaları tarafından karşılanması, tuhaf bir çelişkiyle, o kişiyi fakirliğe mahkum edebilir. Diğer taraftan kişinin onurunu da zedeleyebilir. Bu yüzden, açlıkla mücadeleyi fakirlikle mücadeleyle karıştırmamak, onunla ikâme etmemek gerekir. 

ÜRETİM Mİ DAĞITIM MI?

Bu bizi başka bir konuya taşır. Fakirliğin giderilmesi üretimin artmasıyla mı yoksa dağıtımın bu amaca yönelik olarak tanzim edilmesiyle mi sağlanır? Popüler kültürde dağıtımı işin özü gibi görme ve gösterme eğilimi baskındır. Dağıtımın fakirliğin ortadan kaldırılmasına hiç katkısı olmadığını söyleyemeyiz. Ancak, bunun fakirliği ortadan kaldırmaya tek başına yeterli olduğunu iddia etmek de abartılı olur. Esasen, bu ikisi birbirinden tamamen ayrı olmayan, iç içe geçmiş süreçlerdir. Bununla beraber, önce gelen üretimdir. Üretim yoksa zenginliğin kalemleri yoktur ve dağıtım yapma imkânı da yoktur.

Bu konuyu bir örnekle daha açık anlatabiliriz. Türkiye insanların çoğunun Müslüman olduğu bir ülke. Birçok kimse zekat veriyor veya vermeye çalışıyor. Bazı İslamcı yazarlar bir Müslüman toplumunda zekatın fakirliği çözmeye yeterli olacağını iddia ediyor. Oysa zekat bir yeniden dağıtımdır. Üretimin yani zenginliğin yaratılmasının onu öncelemesi gerekir. Yoksa, dağıtılacak bir şey olmaz. Üretim olmayınca herkes fakir olur ve herkesin fakir olduğu yerde kimsenin zekat verme mükellefiyeti olmaz. 

Bir diğer örnek Çin ve Hindistan gibi geniş kitlelerin fakirlikten yeni yeni kurtulduğu ülkelerden verilebilir. Bu ülkelerde milyonlar on yıllarca açlık ve sefalet içinde yaşadı. Son yıllarda durum değişmeye başladı. Ancak, bunu mümkün kılan yeniden dağıtım değil üretimin artmasıdır. Bu iki ülke daha çok yeniden dağıtım yaptıkça değil, daha fazla ürettikçe fakirlikten çıkmaktadır. 

Afrika’da açlık çeken bölgeler var. Buralarda insanlar temel gıdaları bulmakta aciz. Bu durumdaki insanlara yardımcı olmak için para toplansa ve bunlar destelenip kamyonlarla oralara gönderilse bir işe yarar mı? Kendi başına bir işe yaramaz. O paraların mallara çevrilme imkânı olması gerekir. Bunun için de o malların daha öncesinden üretilmiş olması şarttır. Böyle olmasaydı, paranın varlığı açlık ve fakirliği ortadan kaldırmaya yetseydi, dünyanın her köşesinde insanlar para basarak fakirlikten kurtulur, refaha ulaşırdı. 

PARA FAKİRLİKLE MÜCADELEDE NEREDE?

Bir diğer kafa karışıklığı para etrafında ortaya çıkar. Para sahibi olmanın fakirliği ortadan kaldıracağı sanılır. Normal bir ekonomik hayatta bu birey için doğru olabilir. Paraya ulaşan birey ihtiyaçlarını daha fazla ve daha istikrarlı şekilde karşılayabilir. Ancak para bir araçtır. Kendisi yenemeyeceği ve eşya olarak kullanılamayacağı için paranın mala dönüştürülmesi gerekir. Bu, malların olmasına bağlıdır. Mal üretiminin yapılmadığı veya yeterli ölçüde yapılmadığı yerde para sahibi olmak bir anlam ifade etmez. Para dağıtılarak fakirlik giderilemez.

Ne demek istediğimi somutlaştırayım. Afrika’da açlık çeken bölgeler var. Buralarda insanlar temel gıdaları bulmakta aciz. Bu durumdaki insanlara yardımcı olmak için para toplansa ve bunlar destelenip kamyonlarla oralara gönderilse bir işe yarar mı? Kendi başına bir işe yaramaz. O paraların mallara çevrilme imkânı olması gerekir. Bunun için de o malların daha öncesinden üretilmiş olması şarttır. Böyle olmasaydı, paranın varlığı açlık ve fakirliği ortadan kaldırmaya yetseydi, dünyanın her köşesinde insanlar para basarak fakirlikten kurtulur, refaha ulaşırdı. 

FAKİRLİKLE MÜCADELEDE PİYASA EKONOMİSİ VE SİVİL TOPLUM 

Açlıkla da fakirlikle de mücadelede esas olan üretim yapmak ve üretimi daimi kılmaksa, yapmamız gereken, hangi ekonomik modelin bunda daha başarılı olduğunu tespit etmektir. Bilinen iki saf ekonomi modeli var: Piyasa ekonomisi ve komuta ekonomisi. Üretim araçlarında özel mülkiyete ve serbest mübadeleye dayanan ve ekonomik kararların bağımsız ekonomik aktörler tarafından alındığı piyasa ekonomisi; üretim araçlarının devlet sahipliğinde olduğu, serbest ticaretin yasaklandığı ve tüm ekonomik kararların bir merkezi otorite tarafından alındığı komuta ekonomisinden çok daha başarılıdır. Piyasa ekonomisini benimseyen toplumlar komuta ekonomisini benimseyen toplumlardan daha üretkendir.

Piyasa ekonomisinin yaratılmasına zemin hazırladığı muazzam zenginlik fakirlikle mücadele açısından hem devlete hem de sivil topluma büyük imkânlar sağlamaktadır. Devletler piyasa ekonomisinin yarattığı kaynaklardan el koyduğunun bir kısmını fakirlikle mücadele için seferber edebilir. Bununla beraber, devletlerin yapabileceği şeylerin sınırları vardır. Bu yüzden, onların katkı yapacağı kesin olan işlerin ötesine geçmemesi gerekir. Bu çerçevede, kamu kurumlarının sağladığı meslek edinme eğitimleri ve istismar yolları tıkanmış şarta bağlı sosyal yardımlar çok faydalı olabilir. Ancak, şartsız yardım ve politik kazanç amaçlı refah programları uzun vadede toplumun üretim gücünün altını oyar. 

Piyasa ekonomisi modeli sivil toplumu da açlık ve fakirlikle mücadele bakımından çok faydalı pozisyonlara yerleştirir. Toplumun artan zenginliği, insanları başkalarına yardım için gitgide daha fazla kaynak ayırmaya muktedir ve istekli hâle getirir. Bu duygu ve düşüncedeki insanlar bir araya gelerek ekonomik kaynaklarının, düşünce ve organizasyon güçlerinin ve zamanlarının bir miktarını açlık ve fakirlikle mücadeleye tahsis edebilir. Bu sayede bu amaca yönelik faaliyet gösteren bireyler ve kuruluşlar ortaya çıkar. Bunlar ülkenin her tarafına yayılır.

Açlık ve fakirlikle mücadelede sivil toplum kuruluşlarının birçok avantajı vardır. Bunlar kaynakları daha etkin kullanabilirler. İstismarları sıfırlar veya önemli ölçüde azaltırlar. Toplumsal bağları yayar ve kuvvetlendirirler. Toplumun, devletin göremeyeceği ve inemeyeceği derinliklerine nüfuz edebilirler. Mahalli ihtiyaçları tespit edip onları hızla mahalde temin edebilirler. Kısaca, açlık ve fakirlikle mücadelede çok başarılı olabilirler. Esasen bugün genellikle devlet tekeline alınmış olan yardım ve dayanışma kuruluşları ve yöntemleri ilk olarak sivil toplum içinde ortaya çıkmıştır. Devletler daha sonra bu alanı işgal altına almıştır. Devletlerin geri çekilmesi ve bu alanı daha geniş ölçüde sivil topluma bırakması açlık ve fakirlikle mücadelede çok daha iyi sonuçlara ulaşılmasının yolunu açacaktır.  

Dernekler Dergisi, 20.05.2015

Sivil topluma dair çeşitli tanımlar/anlayışlar olmakla birlikte ikisi öne çıkmaktadır. Sivil toplumdan ne anlaşılması gerektiğine dair ilk görüş diğeri ile kıyaslandığında daha dar bir çerçeve sunar. 

Buna göre sivil toplum kâr amacı gütmek dışındaki çeşitli amaçlar etrafında bir araya gelmiş ve devletle organik bağı bulunmayan örgütlü yapılar için kullanılan bir tanımlamadır. Bu tanıma giren örgütler geniş bir yelpazeyi oluşturur. 

Buna göre, uyuşturucuyla mücadele etmek veya yetim ve öksüz çocukların eğitimine destek olmak gibi amaçlarla bir araya gelen insanların oluşturduğu örgütlenmelerden meslekî veya yöresel dayanışma için kurulmuş örgütlere, belli bir siyasî görüşü tanıtmak ve yaygınlaştırmak için kurulmuş örgütlerden spor veya hobi ile ilgilenen insanlardan oluşan yapılara kadar uzanan resmî veya gayri resmi her türlü örgütlenme sivil toplum içinde kabul edilir. 

Bu tanıma göre sivil toplum kuruluşu olmanın iki kriteri vardır; devletin dışında olmak ve kâr amacı gütmemek. 

Sivil toplum ikinci olarak, sivil ve siyasî toplum veya kamusal alan ve sivil alan şeklindeki bir tasnif üzerinden izah edilmektedir. Buna göre devletin herkes için zorlayıcı ve bağlayıcı olan resmî/kurumsal/ kamusal iktidar kullanım alanları dışında kalan bütün toplumsal aktivite/edim alanı sivil toplum olarak tanımlanır. 

Burada siyasî olarak tanımlanan devlet ile sivil olarak tanılanan toplum arasında yapılan bir ayrım söz konusudur. İlkinden farklı olarak burada sivil toplum özel alan ve ekonomik alanı da kapsayacak şekilde düşünülür. Burada sivil toplum ekonomik veya değil, çeşitli amaçlarla gönüllü olarak yürütülen tüm aktiviteler/edimler ve örgütlenmeleri kapsayacak şekilde düşünülür. 

Bir toplumda sivil toplum kuruluşlarının sayısı, çeşitliliği ve etkinliğinin fazla olması demokratik katılımı besleyen ve mümkün kılan bir nitelik olarak değerli kabul edilir. Bu manada güçlü bir sivil toplumun varlığı o ülkedeki demokrasinin derinleşmesi, pekişmesi ve işlemesi için hayati görülür. 

Devletle İlişkisi Bakımından Sivil Toplum

Sivil toplum ile demokrasi arasındaki ilişkiye bu iki ayrı tanım/anlayış üzerinden giderek bakmayı deneyelim. İlkinde, yani sivil toplumu sivil toplum örgütleri/örgütlenmesi olarak kabul eden anlayışta sivil toplum ve demokrasi arasındaki ilişki esas itibariyle ‘katılım’ kavramı üzerinden inşa edilir. 

Burada, bir yönetim biçimi ve ortak karar alma yöntemi olarak demokrasinin seçimlerle sınırlı kalmaması, seçimler dışındaki zamanlarda da yönetilenlerin politika oluşturma ve karar alma süreçlerine dâhil edilmesinin yol ve yöntemi olarak sivil toplum kuruluşları yer alır. 

Bir toplumda sivil toplum kuruluşlarının sayısı, çeşitliliği ve etkinliğinin fazla olması demokratik katılımı besleyen ve mümkün kılan bir nitelik olarak değerli kabul edilir. 

Bu manada güçlü bir sivil toplumun varlığı o ülkedeki demokrasinin derinleşmesi, pekişmesi ve işlemesi için hayati görülür. Bu anlayışa göre, sivil toplum hem demokrasinin var olabilmesi, ayakta kalabilmesi için gerekli bir sosyolojik koşul, hem de demokratik bir rejimin işleyişinin temel bir unsuru olarak görülmektedir. 

İkincisine, yani sivil toplumu devletin karşısına (sadece dışına değil) yerleştiren anlayışa göre ise sivil toplum ile demokrasi arasındaki ilişki “sınırlı devlet” kavramı üzerinden inşa edilir. 

Bu yaklaşıma göre devletin (iktidar) alanı ne kadar dar, buna karşı sivil toplumun (faaliyet) alanı ne kadar genişse o ülkede demokrasi layıkıyla işliyor demektir.

Burada, güçlü, çoğul ve kendi kendine yeten bir nitelik taşıyan sivil toplumun, devleti sınırlandırılmış alanında tutabilmeye, devletin topluma doğru yayılan ve toplumu kuşatan bir tahakküm kurmasına direnç gösterebilmeye ve devlet karşısında bireysel özgürlükleri savunabilmeye imkân verdiği düşünülür. 

Bu anlayışta sivil topluma demokratik katılım için bir araç gözüyle bakılmaz, doğrudan bir değer atfedilir. Eğer hedeflendiği gibi sınırlı bir devlet varsa, sivil toplumun bizzat kendisi demokratik ve özgür bir toplumun varoluş hâli olarak kabul edilir. 

Bu yaklaşıma göre devletin, sivil toplum için bir tür koordinasyon ve yargıçlık yaparak sınırlı bir alanda kalması arzu edilirken, sivil toplumun genellikle kendi kendine yeten faaliyetler ve gönüllü ilişkiler yoluyla büyük bir arenada hüküm sürmesi arzu edilir. 

Bu anlayışta demokrasi, hem sınırlı bir devlette, hem de toplumun, kendisine bırakılan geniş alanda özgürce hareket edebilmesinde görülür. 

Çoğunluğun Azınlığa Tahakkümü mü?

Sivil toplum ve demokrasi ilişkisini farklılıklar meselesini ilave ederek ele almaya devam edelim. 

Demokratik bir rejimin iltifata mazhar olmasının en önemli gerekçelerinden biri, farklı kimliklere ve görüşlere sahip olanların baskı görmeden, hakları ihlal edilmeden ve yönetimden dışlanmadan yaşayabilecekleri bir hukukî ve siyasî çerçeveyi garanti etmesidir. 

Demokratik bir rejim farklılıklarla ilgili olarak bir yandan hiç bir kesimin/kimliğin ayrıcalık ve ayrımcılık görmediği, herkesin hukuk karşısında eşit muamele gördüğü, diğer yandan kimliği ve görüşleri ne olursa olsun herkesin yönetimde ve karar alma süreçlerinde yer alma fırsatının açık olduğu bir sistem olarak tanımlanabilir. 

Demokrasi ve farklılıklar meselesi gündeme geldiğinde akla gelen tartışmalardan biri demokratik karar alma usulleri sebebiyle çoğunluğa sahip olan kimlik veya görüşlerin azınlıkta kalan kimlik ve görüşler üzerinde kurabileceği tahakküm meselesidir. 

Bu konudaki en aşırı olası durum demokrasi teorisinde ‘çoğunluğun diktatörlüğü’ olarak adlandırılan tehlikedir. Ancak bugün bir tür ‘çoğunluk diktatörlüğü’ olarak nitelenebilecek bir rejimin demokrasi olarak kabul edilemeyeceği konusunda genel bir kabul oluşmuş durumdadır. 

Demokrasi ve farklılıklar konusuyla ilgili akla gelen diğer tartışma devletin farklılıklar karşısında alacağı pozisyon ile ilgilidir. 

Devlet diğer farklılıklar karşısında bir veya birkaç farklılığı sahiplenir, iktidar gücünün altında onları himaye eder veya o farklı kimlik, görüş veya iyi hayat anlayışlarını devletin resmi ideolojisi haline getirir, üstelik diğer rakip veya alternatif farklılıklara baskı veya yasak getirirse demokratik bir rejimden bahsetmek mümkün olmaz. 

Farklı Kimlik ve Grupların Talepleri Ne Olacak?

Şimdi, sivil toplum ile demokrasi arasındaki ilişkide farklılık meselesinin kritik bir yer tuttuğu aşikârdır. 

Demokratik bir rejimde farklılıklar meselesinin sivil toplum bağlamında nasıl ele alınacağı konusunda bize, yukarıda özetle bahsettiğimiz iki farklı sivil toplum tanımı/anlayışı rehberlik edebilir.  

İlk sivil toplum anlayışında, farklı kimlik ve görüşlere sahip olanların kendi kimlik ve görüşlerini temsil etmek suretiyle bu farklılıklarıyla şekillenen talep ve çıkarlarını yasa ve politika yapımı sürecine dâhil olarak takip etmeleri, demokrasinin olağan işleyişinin bir parçası olarak kabul edilir. 

Bu sivil toplum yaklaşımının odaklandığı husus olan katılım, farklı kimlik ve grupların örgütlü olarak kendi talep ve çıkarları doğrultusunda yönetime katılmaları anlamına gelir. 

Farklılıkları doğrultusunda örgütlenmiş gruplar kendi taleplerini yerine getirmeleri konusunda hem hükümetler/yerel yönetimler/parlamento gibi yapılara baskı yapma, onlarla pazarlık veya onlara danışmanlık etme gibi ilişkiler ile hem de diğer farklı grupların örgütlenmeleri ile rekabet veya işbirliği yoluyla demokratik katılım sürecini işletiyor kabul edilir. 

Burada değer verilen, bu yolla farklı kimlik ve görüşlere sahip olanların talep ve çıkarlarının devlet alanında kendine karşılık bulabilmesi ve ilgili alanlardaki yasa ve politikalara yön verebilme olağanın bulunmasıdır. 

Bu anlayış günümüzde geniş kabul görmesine rağmen bir kaç noktada ciddi sorun barındırmaktadır. İlk sorun, bu örgütlenmelerin kamusal alana etkilerinin oranının meselenin ne kadar kişiyi ilgilendirdiği bakımından ‘sayıları’, diğer grupların talepleri karşısında taleplerinin ‘aciliyeti’ ve bu taleplerin ‘meşruluğu’ gibi değişkenlerden çoğunlukla bağımsız olabilmesidir. 

Sivil toplum örgütlerinin başarıları, bu örgütlerin etkinlikleri, bütçeleri ve networklerinin niteliği gibi unsurlara, yani lobi yapma ve kamuoyu oluşturma konusundaki güç ve kabiliyetlerine bağlı olarak değişmektedir. Bu durum ‘gerçek’ problemleri ve ‘acil ve meşru’ talepleri olan diğer farklı kimlikler ve gruplar bakımından hakkaniyetsizliklere yol açabilir. 

Nihayetinde, bu tür taleplere cevap vermek için ayrılacak kamu bütçesi kaynakları sınırsız değildir. Bu faaliyetlerde başarılı olan kimlik ve grupların talepleri yerine getirilirken, örgütlü veya etkin olamadıkları için diğer pek çok kimlik ve grubun talepleri yerine getirilmeyecektir. 

Ayrıca, bazı durumlarda güçlü ve başarılı örgütlerden gelen pek çok talep, örgütlü ve/veya etkin olamayan kimlik ve grupların aleyhine sonuçlar da üretebilecektir.

Zira birlikte/bir arada yaşamanın doğal bir sonucu olarak pek çok kimlik ve grubun çıkarları zaman zaman birbiriyle çatışacak, ancak gelen talepler doğrultusunda yapılan devlet müdahaleleri bazıları lehinde ve diğerleri aleyhinde olabilecektir. 

Paradokslardan kaçınmak için atılacak ilk adım, sivil toplumu örgütlerden ibaret gören ve devlet/kamu üzerinden araçsallaştıran anlayış yerine, hukuk ile korunan özgür bir geniş alanda sivil toplumun kendisine ve dinamiklerine güvenen yaklaşımı benimsemek olmalıdır. 

Sivil Toplum Örgütlerinin Devletleşme Riski

Bu anlayışla ilgili ikinci sorun bu örgütlerin işin doğası gereği sürekli devlet ve/veya hükümetlerle yakın ilişki içinde olmalarıyla alâkalıdır. 

Son dönemde, katılımcı/ radikal demokrasi ve bununla bağlantılı yönetişim gibi kavramların gittikçe yükselen itibarı sebebiyle sivil toplum örgütleri ile kamu kurumları arasında yapısal, sürekli ve organik kanallar ve yollar kurulması eğilimi belirdi. 

Bu durum, sivil toplum örgütlerinin bağımsızlıklarını yitirerek, devlet ile tehlikeli bir yakın temasa girmeleri ve finansal, işleyiş ve denetleme gibi alanlar üzerinden devlete eklemlenmeleri gibi ciddi bir riski barındırıyor. 

Yani, bu ilişki biçimi sivil toplum örgütlerinin ‘devletleşmesi’ gibi bir sonuca yol açabilir. Ayrıca, devlet bu tür ilişki ve kanalları bazı grupları ödüllendirmek bazılarını ise cezalandırmak yoluyla sivil toplum örgütlerini ve kamuoyunu manipüle ve kontrol etmek amacıyla suistimal edebilir. 

Bu anlayışın en problemli noktası ise farklılıkları temelinde bir arada olan/bir araya gelen grupların devletten bir şeyler ‘koparmak’ veya devletin kendileri için bir şeyler yapmasını ‘istemek’ için söz konusu demokratik mücadeleye giriyor oldukları gerçeğidir. 

Burada sivil toplum bakımından temel amaç, örgütlü her ‘farklılığın’ devletten mümkün olan en büyük fayda veya avantajı elde etmeye kilitlenmiş olmasıdır. 

Bu tür bir sürecin kaçınılmaz sonucu devletin bu tür talepleri karşılamak üzere her geçen gün daha da fazla ‘büyüme’sidir. 

Söz konusu kimlik ve grupların taleplerini büyük ölçüde yasal düzenlemeler yapmak, finansal kaynak tahsis etmek, yeni kurumlar oluşturmak veya mevcut kurumlara yeni görevler vermek yoluyla karşılayacağından, devletin, ‘sınırlı’ kalması pek mümkün olmayacaktır. 

Devletin sınırlarını aşarak büyümesi, devlet ile (sivil) toplum arasındaki farkın/ayrımın silinmesi, devletin toplumun her alanına nüfuz ve tahakküm edebilmesi, sivil toplumun ve farklı kimlik ve grupların devlete bağımlı hale gelmesi ve nihayetinde devletin toplumu kuşatması gibi bir sonuca yol açacaktır. 

Ayrıca, farklı kimlikler ve gruplar devlet tarafından tanımlanma, statik hale mahkûm edilme ve özne durumundan nesne durumuna dönüştürülme gibi bir risk ile yüz yüze kalabilirler. 

Tam bu noktada, sivil toplum konusundaki ikinci anlayış, yani sivil toplumu basitçe bir demokratik katılım unsuru değil, demokratik bir toplumun kendini gerçekleştirdiği alan olarak ele alan anlayış öne çıkmaktadır. 

Burada farklı kimlik ve grupların devletten kendileri için çeşitli ayrıcalık veya avantaj ‘kapabilmek’ için mücadele etmesini gerektirecek bir durum yoktur. 

Burada devlet sınırlı ve de tarafsız olacağından, farklı kimlik ve gruplar arasından birini veya bir kaçını diğerleri karşısında kayırmaya veya cezalandırmaya girişemeyecek, aralarında ayrıcalık veya ayrımcılık yapamayacaktır. 

Devletin, sınırlar içinde kalması gereken temel görevi, sivil toplum içinde herkesin olduğu gibi farklı kimlik ve grupların da hak ve özgürlüklerini koruyan ve ihlal durumunda ihlalcileri durduran, yargılayan ve cezalandıran bir roldür. 

Böyle bir siyasî rejimde farklı kimlik ve gruplar kendi kültürlerini, dillerini, dinî ve ahlâkî inançlarını diledikleri şekilde yaşayabileceklerdir. 

Kendi farklılıkları bakımından gerekli olduğunu düşündükleri amaç ve projeleri hayata geçirmek için şirket, okul, üniversite, yayın evi, vakıf, sanat evleri, medya kurumları vb. kurmak gibi yollara serbestçe başvurabileceklerdir. 

Bu sistemde, kimlikler ve gruplar kendi farklılıklarını yaşatması, desteklemesi veya koruması için devlete başvurmak yerine, bizzat kendileri gibi var olarak, kendi istekleriyle ve kendi imkânlarıyla, kendi istedikleri kadar ve istedikleri şekilde farklılıklarını hayata geçirmek, onlara yön vermek ve onlarda değişiklik yapmak, velhasıl serbestçe kendilerini gerçekleştirme fırsatı ve özgürlüğüne sahip olmuş olurlar.  

Özgürlük İstiyor Ama Koşullarını Kabul Etmiyor

İkinci anlayışın sunduğu sivil toplum devlet ilişkisi, ilk yaklaşımda ortaya çıkacak problemlerle yapısal olarak karşılaşmayacaktır. Diğer taraftan söz konusu bu ikinci anlayış genellikle iki noktadan eleştiriye tabi tutulur. 

Eşitlik argümanı ile yapılan ilki, farklı kimlikler ve grupların eşit şartlarda olmadığı, dolayısıyla adaletin devlet tarafından dezavantajlı olanların desteklenmesini gerektirdiği şeklinde yapılan eleştiridir. 

İkincisi ise bu geniş özgürlük sayesinde farklı kimlik ve grupların içyapıları bakımından anti-demokratik ve anti-özgürlükçü kapalı cemaatler şeklinde örgütlenebilecekleri şeklinde yapılanıdır. 

Her iki eleştiri de, bazılarının bir yandan sürekli ‘daha fazla özgürlük’ deyip dururken, diğer taraftan aslında özgür bir toplumun zorunlu koşulları ve sonuçlarını kabul etmeye bir türlü yanaşmamalarının bir göstergesidir. 

Bu anlayışta olan insanlar farklılık meselesi konuşulurken hep aynı paradoksa düşmekten kendilerini bir türlü kurmesi, sivil toplumun ve farklı kimlik ve grupların devlete bağımlı hale gelmesi ve nihayetinde devletin toplumu kuşatması gibi bir sonuca yol açacaktır. 

Ayrıca, farklı kimlikler ve gruplar devlet tarafından tanımlanma, statik hale mahkûm edilme ve özne durumundan nesne durumuna dönüştürülme gibi bir risk ile yüz yüze kalabilirler. 

Tam bu noktada, sivil toplum konusundaki ikinci anlayış, yani sivil toplumu basitçe bir demokratik katılım unsuru değil, demokratik bir toplumun kendini gerçekleştirdiği alan olarak ele alan anlayış öne çıkmaktadır. 

Burada farklı kimlik ve grupların devletten kendileri için çeşitli ayrıcalık veya avantaj ‘kapabilmek’ için mücadele etmesini gerektirecek bir durum yoktur. 

Burada devlet sınırlı ve de tarafsız olacağından, farklı kimlik ve gruplar arasından birini veya bir kaçını diğerleri karşısında kayırmaya veya cezalandırmaya girişemeyecek, aralarında ayrıcalık veya ayrımcılık yapamayacaktır. 

Devletin, sınırlar içinde kalması gereken temel görevi, sivil toplum içinde herkesin olduğu gibi farklı kimlik ve grupların da hak ve özgürlüklerini koruyan ve ihlal durumunda ihlalcileri durduran, yargılayan ve cezalandıran bir roldür. 

Böyle bir siyasî rejimde farklı kimlik ve gruplar kendi kültürlerini, dillerini, dinî ve ahlâkî inançlarını diledikleri şekilde yaşayabileceklerdir. Kendi farklılıkları bakımından gerekli olduğunu düşündükleri amaç ve projeleri hayata geçirmek için şirket, okul, üniversite, yayın evi, vakıf, sanat evleri, medya kurumları vb. kurmak gibi yollara serbestçe başvurabileceklerdir. 

Bu sistemde, kimlikler ve gruplar kendi farklılıklarını yaşatması, desteklemesi veya koruması için devlete başvurmak yerine, bizzat kendileri gibi var olarak, kendi istekleriyle ve kendi imkânlarıyla, kendi istedikleri kadar ve istedikleri şekilde farklılıklarını hayata geçirmek, onlara yön vermek ve onlarda değişiklik yapmak, velhasıl serbestçe kendilerini gerçekleştirme fırsatı ve özgürlüğüne sahip olmuş olurlar. taramıyorlar. 

Bir yandan hiçbir farklılığın diğerine üstün olmadığını ve bütün farklılıkların baskı görmeden özgürce var olabilmesi gerektiğini ileri sürerken, aynı zamanda kendilerinin (farklı) iyi, doğru, adil, güzel, ahlâkî buldukları anlayışlarının devlet eliyle ve/veya zoruyla sivil toplumda hayata geçirilmesini talep ediyorlar. 

Bir yandan bir toplumda farklılıkların varlığının ne kadar önemli ve değerli olduğunu vaaz ediyorlar, diğer yandan her fırsatta devlet gücü ile bu farklılıkları ‘eşitlemenin’ (aynılaştırmanın) erdeminden dem vuruyorlar. 

Bir yandan devleti özgürlüklerin ve toplumun düşmanı belliyorlar, diğer yandan her musibetin ve sorunun yegâne çaresi ve çözümünü devletin ellerinde arıyorlar. 

Bu paradokslardan kaçınmak için atılacak ilk adım, sivil toplumu örgütlerden ibaret gören ve devlet/kamu üzerinden araçsallaştıran anlayış yerine, hukuk ile korunan özgür bir geniş alanda sivil toplumun kendisine ve dinamiklerine güvenen yaklaşımı benimsemek olmalıdır.

Dernekler Dergisi, 14.05.2015

Sivil Toplum Bir Batı Tecrübesi mi?

Kamu otoritesi dışında belirli bir amaç için bir araya gelmiş insanların oluşturduğu gönüllü organizasyonların tümüne sivil toplum adı verilir.

Ticari  şirketler, dini cemaatler, kiliseler, hemşeri dernekleri, engelli dernekleri, işçi sendikaları, meslek örgütleri, kadın hareketleri, spor ve müzik kulüpleri, yardımlaşma ve eğitim dernekleri ve en önemlisi aileler gönüllü olarak kurulan sivil yapılardır.

Bu açıdan sivil toplum, kamu otoritesi dışında örgütlenmiş her türlü faaliyetin adıdır. Onların amacı, işbirliği ile hayatı kolaylaştırmak, kamu otoritesinin tek başına veya tek bir merkezden çözmeye çalıştığı sorunları daha fazla imkâna ve bilgiye sahip olan ve sorunları daha iyi bilen kişilerin oluşturduğu birlikteliklerle çözmektir.

Bu tanımlama, birçok yazar tarafından benimsenmemekte ve sivil toplum kavramının Batı siyasi kültürüne ait bir düşünce olduğu sıklıkla söylenmektedir. Hatta Şerif Mardin sivil toplumu “Batı rüyası” olarak tanımlar. 

Mardin’e göre sivil toplum düşüncesi 13. yüzyıldan itibaren zayıf krallarla feodal asillerin otoriteleri arasında sıkışan şehirli insanların siyasi hak ve yetkilere sahip olma mücadelesinin sonucu olarak ortaya çıkmıştır. 

Bu şehirli orta sınıf, ticari başarısını hak ve özgürlüklerini artırmak için kullanmış ve bu haklar çerçevesinde oluşturdukları birliktelikler, zaman içinde hükmi (hukuki) şahsiyet ve kolektif bir kimlik kazanmıştır.

Bu minvalde sivil toplum düşüncesi, bireylerin özgür faaliyet alanlarının genel ismini ifade eder olmuştur. Konuya bu şekilde bakıldığında sivil toplumun bir Avrupa tecrübesi olduğu söylenebilir. Fakat Avrupa siyasi tecrübesi içinde sivil topluma yüklenen anlamların farklı olduğu gözden kaçmamalıdır. 

Teknik kullanımıyla “sivil toplum” ifadesinin tarihi Thomas Hobbes ve John Locke’a kadar uzanır. Locke, sivil toplumu bireylerin kamusal alanda sahip oldukları hakları ifade etmek için kullanıyordu. Ona göre doğal durumdan çıkmış ve haklarının bir 

Müslüman dünyadaki totaliter devletler, sürekli sivil toplumla çatışma içinde oldu. Özellikle Arap dünyasında yöneticiler, sivil faaliyetleri iktidarları için bir tehdit olarak algılamaktalar. Sivil toplum örgütleri ise gönüllü birliktelikler yoluyla sorunları çözen ve hayatı kolaylaştıran çalışmalar yaparken aynı zamanda devlet otoritesine karşı alternatif bir politik güç meydana getirmektedirler. 

kısmını kamuya devretmiş olan insanların bulunduğu bir toplumda belirli amaç için bir araya gelmiş insanlar sivil toplumu oluşturur. Bir kamu otoritesinin kurulmasından sonra doğal durum sona erer fakat insanlar doğal durumda yaptıkları birçok işi devam ettirirler. 

Sözleşmeden sonra kamu dışında yürütülen faaliyetler, sivil toplumu oluşturur. Georg W. F. Hegel, aile ile devlet arasında bulunan bütün kültürel ve ekonomik ilişkilerin oluşturduğu yapıya sivil toplum adını verdi.

Hegel, sivil toplumla devlet arasında bir nicelik farkı görür. Ona göre sivil toplum, devletin daha ilkel halidir. Karl Marks ise bunlar arasında bir karşıtlık kurar. Ona göre sivil toplum, sınıfsal bölünmelere göre biçimlenen bir sömürü biçimidir.

Kavramın soy kütüğüne dair farklı bakış açılarını göz önüne alırsak sivil toplumun Batı siyaset kültürüne ait olduğu fikri tartışmaya açık hale gelir. Sivil toplum temelde kamu otoritesi ile bireysel özgürlükler arasındaki gerilimin tarihsel ürünüdür. 

Devlet otoritesinin olduğu her yerde bu otoritenin baskı ve belirlemelerinden bağımsız faaliyet alanı da oluşur. Bu faaliyet alanı ne kadar geniş olursa o toplumda siyasi ve ekonomik özgürlükler de o kadar geniş demektir. Bu nedenle sivil toplumun gelişmişliği, birey özgürlüğü ile yakından ilgilidir.

Müslüman Dünyada Sivil Toplum Neden Gelişemedi?

Müslüman dünyada siyasi ve ekonomik özgürlüklerin yeterince gelişmemiş olması, hükümet dışı gönüllü organizasyonların faaliyetlerini ya engellemekte ya da bu gönüllü işbirliği çabalarının sürekli siyasete veya yasal olmayan faaliyet alanlarına kaymasına neden olmaktadır.

Bunun nedeni, kanuni ve psikolojik baskının olduğu yerlerde, sadece direnci ve sivil motivasyonu yüksek olan işbirliği çabalarının varlığını devam ettirebilmesidir.

Bunlar ise ya terör ve mafya gibi şiddete dayalı yasadışı Paryapılanmalar ya da gizil amaçları ve hiyerarşik yapılanmaları olan dini ve ideolojik örgütlerdir. Oysa sivil toplumun faaliyet alanı, çevreden eğitime, ticaret, spor ve eğlenceye kadar birçok alanı içine alır.

Bu açıdan bakılırsa Müslüman dünyadaki sivil toplum daha ziyade dini içerikli siyasi hareketler görünümündedir. Bu durumun nedenlerini Müslüman dünyanın siyasi geçmişinde bulabiliriz.

Osmanlı örneğini gözden geçirdiğimizde Osmanlı’da bütün mülkiyet devlete aitti. 12. Yüzyıldan itibaren vakıfların kurulması, devlet otoritesi dışında gelişen faaliyet alanlarına kapı aralıyordu. Vakıflar sayesinde hükümdarın tasarrufundan ayrı bir mülkiyet yapısı ortaya çıkmıştı.

Bu vakıflar sayesinde eğitim, ticari hayat, yardımlaşma gibi sosyal sorumluluklar insanların sivil faaliyetler yapabilme becerilerini geliştirmelerine sebep olmuştu. Hatta akademik faaliyetlerin büyük kısmının finansmanını bu vakıfların sağlaması, ulemanın sivil halkı temsil etmesini sağlamıştı.

3 Mart 1924 tarihinde Şeriyye ve Evkaf Vekaleti’nin kaldırılarak yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün kurulmasıyla sivil inisiyatifler yasadışı kabul edilmiştir. Kamu otoritesinin bu tavrı, sivil teşkilatlanmaların kurulmasını engellemiş veya bunları devlet-sivil toplum (ya da devlet-vatandaş) antagonizmi içinde bırakmıştır.

Bu sivil-devlet çatışması, sadece Türkiye tecrübesi değildi. Yirminci yüzyılın birinci yarısı, Müslüman dünyada sömürgecilikten diktatörlüklere geçiş dönemiydi. Siyasi meşruiyetten yoksun olan ve sömürgecilerin menfaatlerini kollamaları için geride bıraktıkları diktatör idareciler, gönüllü sivil faaliyetleri, otoriteleri için sürekli bir tehdit olarak gördüler.

Bu faaliyetlere karşı giriştikleri engelleme çabası, sivil kurumları sürekli olarak siyasi içerikli faaliyetlere yöneltti. Bunun tipik örneklerinden biri, Mısır’daki İhvan-ı Müslimin hareketidir. İhvan hareketinin kurucusu Hasan el- Benna mahalle camileri, dini eğitim veren ve okuma-yazma öğreten eğitim kurumları inşa etmenin yanında halka açık küçük hastaneler ve dispanserlerin kurulmasına öncülük etti.

İhvan, farklı sektörlerde ama birbirini destekleyen küçük işletmelerle ticari faaliyetlere de girişti. Halkla doğrudan temasa geçmiş olması ve ihtiyaçlarına cevap vermesi nedeniyle Mısır’da büyük bir toplumsal tabana yayıldı.

El- Benna, siyasi faaliyetlerden sakınma konusunda özel bir ihtimam göstermesine rağmen sürekli kanuni takibe uğradı. Bu takibatlar, İhvan’ı Seyyid Kutup’la birlikte devlet otoritesine karşı bir siyasi muhalefet hatta zaman zaman direniş hareketine dönüştürdü. Mısır, tarihi tecrübeler birbirinden kısmen farklı olsa da Müslüman dünyanın bir prototipidir.

Ayrıca sömürgecilik, gündelik insani sorunlarla ilgili gönüllü işbirliği çabalarını siyasileştiren/fanatikleştiren diğer bir etken olmuştur. Cezayir’deki sivil toplum tarihi buna tipik örnektir. 1920’lerde Cezayir’de kurulan Nadi hareketi, orta sınıf dindar tüccarlar, öğretmenler, entelektüel ve din adamlarından oluşuyor ve bir sivil organizasyon olarak yürüyordu.

Bu hareket, 1931’de Abdulhamit bin Badis’in Müslüman Bilginler Birliği’ni kurmasına temel teşkil etti. Birlik başta ilmi, dini ve ahlâki gerekçelere dayanırken sonraları bağımsızlık için mücadele eden bir yapıya büründü. 1964’te ise İslami Değerler Örgütü’ne dönüştü. Daha sonra bu hareket, İslami Selamet Cephesi’nin temellerini oluşturdu. Benzer bir durumu Bosna’da da görebiliriz.

1941 yılında Yugoslavya’da kurulan Mladi Muslimani cemiyetinin amacı, İslâmi düşüncenin ve kültürün ihyası, Müslümanların yeniden özüne dönmesi, tarihleri ve dini geleneklerine uygun olarak yeniden eğitilmesi ve Müslüman mültecilerin, yetimlerin ve savaş mağdurlarının ilgilenileceği sosyal ve hayır kurumlarının gelişimiydi.

İzzet Begoviç ve Ömer Behmen gibi öncüler, şiddet eylemlerine karışmamış olmalarına rağmen uzun yıllar hapis cezası aldılar. Yugoslavya’nın dağılmasından sonra bu hareket, Demokratik Eylem Par tisi (SDA) adıyla siyasete girdi ve Bosna’nın bağımsızlık mücadelesini yürüttü.

Sivil Toplumu Engelleyen Bir Unsur: Devlet-Toplum Çatışması

Mısır örneğinde olduğu gibi kamu otoritelerinin diktatörler aracılığıyla sivil faaliyetleri engelleme çabaları, Müslüman dünyada sivil toplumun gelişimini sürekli geciktirdi; piyasa süreçlerinde çalışmak isteyen birliktelikleri radikalleştirdi ve iktidara karşı alternatif bir yapılanmanın içine girmelerine sebep oldu.

Sivil toplumun devletle sürekli bir çatışma içinde bulunması, gönüllü birlikteliklerin ruhuna aykırıdır. Çünkü gönüllü işbirlikleri, toplumun ihtiyaçlarını karşılama, devletin sorumluluklarını azaltma ve bireylere toplumun gelişimi için fırsat tanıma amaçları taşır.

Toplumlardaki ilerlemeler insan ilişkilerinin bir yan ürünüdür. Bu ilişkiler aracı kurumlar vasıtasıyla olur. Bu aracı kurumlar, sivil toplumu oluşturur. Devletle bireyler ve toplum arasındaki gerilim, bu gönüllü işbirliğinin kurulmasını ya da faaliyetlerini engeller.

Müslüman dünyadaki totaliter devletler, sürekli sivil toplumla çatışma içinde oldu. Özellikle Arap dünyasında yöneticiler, sivil faaliyetleri iktidarları için bir tehdit olarak algılamaktadırlar. Buna karşın sivil toplum örgütleri ise pozisyonlarını ve sorumluluklarını devletin kendilerine karşı tavrına göre şekillendirmekte, gönüllü birliktelikler yoluyla sorunları çözen ve hayatı kolaylaştıran çalışmalar yaparken aynı zamanda devlet otoritesine karşı alternatif bir politik güç meydana getirmektedirler.

Müslüman dünyadaki kamu otoritesinin sınırlayıcı, dışlayıcı ve müdahaleci tavrına karşı sivil faaliyet yürütmeye çalışan örgüt ve kuruluşların bir kısmı ikinci bir güç merkezi ve mevcut otoriteye karşı bir alternatif olmaktan ısrarla kaçındılar.

Bu hareketler, kamu otoritesini sürekli bir muhatap olarak gördüler. Orada bazı sorunların olduğunu ve bu sorunların zaman içinde düzeleceğini, bunun için çalışmak gerektiğini, kamu otoritesinin karşısında ikinci bir alternatif otorite yapılanmasına girmekten kaçınılması gerektiği düşündüler.

Hasan el-Benna’nın İhvan’ı, İzzet Begoviç’in Mladi Muslimani’si, Necmettin Erbakan’ın Milli Görüş’ü, Raşid Gannuşi’nin Nahda’sı bu ikinci türe tipik örneklerdi.

Bu hareketler, sürekli sistemin içinde kalmaya ve otoritenin sebep olduğu antagonizmden sakınmaya çalışmışlardır. Sivil organizasyonlar, bu tavrı sürdürme konusunda her zaman başarılı olamadılar. Bazı örgütlenmeler, tamamen alternatif bir siyasi otorite gibi hareket ettiler ve hiyerarşik yapılanmalara yöneldiler.

Bu tür İslami hareketlerin finansmandan, eğitimden, spordan, sanattan, gazete ve yayınlardan sorumlu elemanları ve onların da emir aldıkları üst yapılanmaları vardı. Bunlar, kamu otoritesinin sahip olduğu tüm toplumsal aygıtlara alternatif kurumlar ve istihdam alanları ihdas ettiler.

Müslüman Dünyada Sivil Toplumun Bugünkü Durumu

Tüm dünya için olduğu gibi Müslüman dünya için de 1990’lı yılların başı birçok bakımdan bir dönüm noktası olmuştur. Doğu Bloku’nun çökmesiyle Soğuk Savaş sona ermiş ve dünyanın her yerinde olduğu gibi Müslüman dünyada da özgürlük ve demokrasi düşüncesi güçlenmeye başlamıştır.

Fakat bir taraftan açık toplum ideali yayılırken diğer taraftan Filistin ve Afganistan’daki işgallerden sonra Bosna ve Çeçenistan savaşlarının başlaması, Müslüman dünyada şiddet ve fanatizm temayüllerini artırmıştır. Bu durum, Müslüman dünyanın genelinde hükümet dışı organizasyonlara endişe ile bakılmasına neden oldu.

Aslında bu endişe, işbirliği ruhunu olumsuz etkilemekten olabilziyade gönüllü birlikteliklerin daha çok şiddet temayülü göstermesine veya kapalı örgütler olmasına yol açtı. Karizmatik ve ruhani liderleri, hiyerarşik yapılanması ve gizli gündemi olan bu kapalı örgütler, hiç şüphesiz sivil toplum gibi çalışır.

Fakat sivil toplum kavramı daha özelde toplumsal sorumlulukları elbirliği ile yerine getiren şeffaf teşkilatlanmaları ifade eder. Bu dini cemaatler, bu sorumluluklara önemli katkılar sağlar fakat faaliyetlerinin arkasında siyasi amaçlar barındırmaları, uluslararası dayanışma ağlarına endişe ile yaklaşmaları, sivil toplumun barışcıl ruhuna aykırıdır.

Bu açıdan doksanlı yıllarla başlayan sivil toplum rüzgârı, birçok olumlu örneğe rağmen Müslüman dünyada yeterli gelişme gösteremedi. Örneğin Yemen’de 1994’te Arap Demokrasi Enstitüsü (Arab Institute for Democracy), 1996’da Muntada el-Qadai adlı hukuk çalışanları derneği bu sürecin ürünleri idi. Ancak bu tür dernekler, radikal ve ideolojik yapıların gölgesinde kaldı.

Sivil toplum düşüncesinin gelişimi merkezi bürokrasinin faaliyet alanının daralması, toplumsal inisiyatifin artması ve ekonomik ve kültürel hayat üzerindeki devlet kontrolünün azalmasına bağlıdır.

Bugün bu üç özelliğin Müslüman dünyada ne durumda olduğuna bakarsak devlet yönetiminde siyasi ilkelerden çok katı bürokrasi ve kapalı devlet yönetimleri ile karşılaşırız. Diğer taraftan bireylerin sivil faaliyetlerine endişe ile bakılmakta, kamu otoritesi, sivil toplum boşluğunu devlete bağlı sivil sendika, dernek ve odalar üzerinden yürütmektedir.

Bu örgütler, hükümetin merkeziyetçi kararlarına sivil meşruiyet sağlama işlevi görürler. Oysa bunların hükümetlere alternatif olmamaları gerektiği gibi dayanak olmaması gerekirdi.

Sivil Toplum İç in Bir Gelecek Vizyonu

Siyasi ve ekonomik özgürlüklerin yeterince gelişmemiş olması, totaliter devletlerin aile hayatından ticari hayata kadar tüm toplumsal faaliyetleri yönlendirme isteği ve gelişmiş devletlerin Müslüman ülkeler üzerindeki zorlayıcı ve gizli politikaları Müslüman dünyada sivil toplumun gelişimini olumsuz etkiledi.

Buna rağmen Müslüman dünyanın sivil toplum deneyiminin tamamen başarısız olduğunu söylemek doğru değildir. Bosna Savaşı nedeniyle 1995 yılında İstanbul’da kurulan İHH İnsani Yardım Vakfı,  Bosna’dan sonra Çeçenistan, Kosova, Pakistan Açe, Filistin ve Afrika Sahra-altı ülkelerde savaş, kıtlık ve afetler nedeniyle zarar görmüş olan insanlara yardım sağlamıştır.

Müslüman dünyada faaliyet alanı en geniş sivil kuruluş İHH gibi görünmektedir. Sivil toplumun gelişmesinin siyasi ve ekonomik özgürlüklere bağlı olduğunu tekrar vurgulamakta yarar vardır. Başka bir kriter ise gönüllü faaliyet alanlarının çeşitlenmesidir.

Ticari ve sınai faaliyetler, insan hakları, çevre, eğitim, sağlık ve sosyal sorumluluk alanlarında dengeli bir dağılıma ihtiyaç vardır. Ancak çeşitlenme sürecinde en önemli nokta, sivil toplum örgütlerinin finansman ve karar mekanizmaları açısından özerk bir yapıya sahip olabilmesidir.

Spor kulüpleri, ticari kuruluşlar veya sendikalar kamu otoritesi ile ilişkilerini çatışma, dayanışma ve menfaat üzerine kurmaktan sakınmalı; açık, şeffaf ve şiddetten uzak faaliyet alanları açmaya ve ısrarla bu faaliyetleri sürdürmeye gayret etmelidir.

Bu ölçütlere uygun sivil toplum örgütleri, son zamanlarda aktif bir şekilde faaliyetlerde bulunmaktadır. Pakistan’da Alternate Solutions Institute, Azerbeycan’da Azadlıq Çırağı, Nijerya’da AfricanLiberty. Org ve Initiative for Public Policy Analysis, Fas’ta Minber el-Hurriye, İran’da Cheraghe Azadi, Türkiye’de Liberal Düşünce Topluluğu Müslüman dünyada özgür toplum değerlerini yaymak ve geliştirmek için çalışan gönüllü derneklerdir.

2011’de İstanbul’da Türkiye, Pakistan, İngiltere, Malezya, Kırgızistan ve Fas’tan akademisyen ve aktivistlerin öncülünde kurulan Istanbul Network for Liberty, Müslüman dünyadaki sivil toplum tecrübesine önemli katkılar sağlamaktadır.

Bu yeni kuşak örgütlerin köklü geleneği, deneyimi ve açık toplum perspektifi güçlü olan dini örgütlerle faaliyetler yürütebilmesi, sivil toplumun Müslüman dünyadagelişmesi için fırsatlar sağlayacaktır.

Kaynakça:

Şerif Mardin, “Civil Society and Islam”, Sivil Society: Theory, History and Comparison, editör: John A Hall, Cambridge 1995, s. 278.

Şerif Mardin, Türkiye’de Toplum ve Siyaset, İletişim Yayınları, İstanbul 1990, ss. 10-11.

John Locke, Uygar Yönetim Üzerine İkinci Deneme (Sivil Toplumda Devlet), Metropol Yayınları, çev.: Serdar Taşçı, Hale Akman, İstanbul 2002, ss. 75-79.

Ömer Çaha, “Osmanlı’da Sivil Toplum”, A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Vol. 49, No. 3-4, Jan. 1994, s. 81. Mardin, Türkiye’de Toplum ve Siyaset, s. 23.

Andrea Liverani, Civil Society in Algeria: The Political Functions of

Associational Life, Routledge Press, London 2008, s. 3, 5.

Cenap Çakmak, “Müslüman Kardeşler Bir Sivil Toplum Örgütü mü?”,

Akademik Orta Doğu, sayı: 2/1, 2007, ss. 75, 91.

Salih el-Verdani, Mısır’da İslami Akımlar, Fecr Yayınevi, Ankara 2011, s. 79.

Liverani, Civil Society in Algeria: The Political Functions of Associational Life, ss. 14, 15.

Ömer Behmen, Genç Müslümanlar 1939-2005, Çev.: Nevzat Akkuş-Amire Yarar, Ant Kreatif Yayınları, İstanbul 2008.

Sheila Carapico, Civil Society in Yemen: The Political Economy of Activism

in Modern Arabia, Cambridge University Press, Cambridge 1998, s. 196.

Çaha, “Osmanlı’da Sivil Toplum”, s. 79.

Dernekler Dergisi, 13.05.2015