Anayasa değişikliğine yapılan en yaygın itirazlardan biri,başkanda temsil edilen yürütme ile (diğer kuvvetler olan)yasama ve yargı arasında denge ve denetleme mekanizmalarına yer verilmemiş olduğu.

Gerçekten de maddelerinin tümünü birlikte değerlendirdiğimizde, hem yasama hem yargı üzerinde başkanın tartışılmaz bir üstünlük ve güçle donatıldığını görüyoruz. Değişiklikler kuvvetler arasında bir denge ve karşılıklı denetime göre değil, yasama ve yargıdan “üstün ve üstte” bir başkanın tüm sisteme hükmedebilmesine izin verecek şekilde düzenlenmiş.

Türkiye’de bizler, uzun yıllar çok partili siyasi hayat görüntüsü arkasında gizlenen bir vesayet rejiminde yaşadık. Bundan muzdarip olanların başında şüphesiz AK Parti ve tabanı geliyor. Muhtemeldir ki bu düzenlemeyi yapan ve onaylayanlar, yeni sistemin asker-yargı-idare bürokrasisiüzerinde halk tarafından seçilen bir liderin tam hakimiyetini sağlamak suretiyle bu tür bir vesayete asla izin vermeyecek bir sistem yaratmayı arzu ettiklerini söyleyeceklerdir.

Siyasetin bürokrasiye üstünlüğünün sağlanması haklı ve demokratik bir yaklaşım. Ne var ki düzenleme, siyaset kurumları arasında eşitsizlik gütmüş, başkanı güçlendirirken  parlamentoyu güdük bırakmış bulunuyor. Oysa vesayet karşısında siyaseti güçlendirmek demek, parlamentoyu  da güçlendirmek demek(ti). Bürokrasi karşısında siyaseti güçlendirmek demek, yürütmeyi yargı denetiminden azade kılmak değil, yargıyı alacağı kararlarla dengeleyici ve denetleyici işlevini yerine getirebilmesi için demokratik süreç ve usullere tabi kılmak demek(ti).

Bu yeni düzenleme ile bürokratik vesayet tehlikesinden kaçınıyor olabiliriz; ancak başka bazı ciddi tehlikelere tamamen açık hale geldiğimiz kesin. Kanaatimce bunlardan en önemlisi, bu düzenlemeyle çoğulcu sosyal-siyasal yapıyıyansıtamayacak ve hatt^q ilerde çoğulcu yapıyı baskılayabilecek bir siyasi sisteme kapının açılmış (açılıyor) olmasıdır.

Bütün siyasi toplumlar çoğulcu bir yapıya sahiptir. Yani eğer bir cemaatten bahsedilmiyorsa, tüm toplumlarda pek çok konuda farklılaşan sosyal kesimler ve bu kesimlere dayanan siyasi hareketler ortaya çıkar. Büyük toplumların çoğulcu yapısı, kamusal olana sahip olma veya kamusalı belirleme üzerinden şekillenen bir çatışma ve rekabet üretir.

Bu çatışmayla başa çıkmanın en yaygın yolu zora dayanmaktır. Çoğulculuğun yarattığı çatışmayı otoriter rejimler devlet imkânlarıyla belli bir kesimin kayırılması yoluyla; totaliter rejimler ise devlet gücüyle dayatılan bir hakikat yoluyla baskıaltına alırlar.

Çoğulculukla başa çıkmaya çalışmanın ikinci yolu demokrasilerden medet ummaktır.  Demokrasilerin varsa bir meziyeti, toplumun çoğulcu yapısını inkâr etmeden kamusal kararların alınabilmesini sağlamaktır. Demokrasilerdeki en temel meydan okuma, çoğulcu toplumsal yapıyı baskılamadan, hızlı ve etkili yönetimi sağlamaktır.

Anayasa değişikliği “güçlü yürütme, güçlü Türkiye” veya “istikrar” gibi kavramlar üzerinden savunuluyor. Evet,gerçekten de güçlü bir yürütme hem vesayetin engellenmesihem de hızlı ve etkin karar alma sayesinde demokratik bir sistemin işlemesinin önemli bir ayağını oluşturur.

Lâkin dikkate alınmayan bir başka önemli husus var.

Güçlü bir yürütmenin demokrasinin istikrarına, yanidemokrasiye duyulan güven ve umudun oluşmasına hizmet edebilmesi, toplumsal-siyasal çoğulculuğun sistemin içinde kendine dengeleyici ve denetleyici mekanizmalar yoluyla yer bulabilmesine de bağlıdır. Diğer kesimler rejimde kendilerine yer ve etki kanalları bulamaz ise, “iktidar sahibi” olanlar “rejimin de sahibi” olmuş demektir.

Güçlü bir yürütmenin demokraside istikrarı sağlaması, söz konusu gücü sadece yürütme alanında kullanmasıylamümkündür. “Güçlü yürütme,” yasama ve yargı üzerinde hakimiyet kurarak tüm sistemi belirleyecek ve kontrol edecek bir üst ve üstün güce dönüşürse, bu demokrasinin “çoğulculuk” ayağında çökmeye yol açar. Çoğulculuğun yansımadığı bir siyasi sistem hep bir tarafa çekeceği için dengesini kaybeder. Bu dengesizliğin yaratacağı istikrarsızlık, “iktidar/rejim sahiplerini” sosyolojik-siyasi tepki ve talepleri gittikçe artan bir şiddetle bastırmaya yöneltir.

Parlamentonun da en az yürütme kadar güçlü olmasının önemi, diğer kesimlerin o dönem için yürütmeyi kazanamamış olsa bile, yasama yoluyla rejimi kendi talep ve tercihleri doğrultusunda etkileme imkânı bulmalarından gelir. Başkanlık seçimi o dönem için icrayı elinde tutacak olan tarafı belirler;ancak parlamento, çoğulcu toplumsal yapının sistemde temsil edilmeye devam etmesini sağlar.

Yargının denge ve denetlemenin bir ayağı olması, yargıçların ve mekanizmaların mümkün olduğunca siyasi çoğulculuğun temsiline uygun şekilde dağılması demektir. Kesimler arasındaki çıkar ve değer çatışmalarında karar verecek olan yargının, karar ve işlemlerinde sırf yürütmeyi elinde tutan çoğunluğu memnun edecek şekilde “silme” bir tek biçimliliğe dönüşmesini önleyecek şekilde teşkil edilmesi gerekir.

Velhasıl, yürütmeye veya çoğunluğa dahil olmasalar da insanların rejimin belli kademeleri ve alanlarında kendi lehlerine de sonuçlar ortaya çıkabileceğine inanması gerekir.Bu düzenleme, (federal sistemin yokluğu, seçim ve parti kanunlarının mevcut hali ve siyasi kültürümüz de eklendiğinde) başkanlık seçiminde muhalefette kalacakkesimlere belediye başkanlığı dışında pek bir etkili temsil ve hareket sahası bırakmamış gözüküyor.

Bana göre, anayasa değişikliğini hazırlayanlar iki temel varsayım üzerinden hareket etmişler:

* Başkan ile parlamento seçimleri aynı zamanda yapılırsa, başkanın partisi parlamentoda çoğunluk partisi veya en kötü olasılıkla birinci parti olur.

* Türkiye’de merkez sağ seçmen ağırlıklı bir çoğunluğa sahiptir. Seçimler büyük bir olasılıkla bu sosyolojiyi temsil eden siyasi hareketin/partinin galibiyeti ile sonuçlanacaktır.

AK Parti’nin iktidar süreci, çevreye sıkıştırılan (yol boyunca büyüyen ve genişleyen) bir toplum kesiminin Kemalist vesayet sisteminin merkezine yürüyüşünün ve nihayetinde o merkezi ele geçirmesinin hikâyesidir. Bu anayasa değişikliği ise, söz konusu toplum kesimlerinin merkeze kalıcı ve kurumsal olarak yerleşmesini temin etmek üzere hazırlanmış gibi görünüyor.

Bunda bir sorun yok. Sorun, bu değişikliğin en olası sonuçlarından birinin, bir bütün olarak diğer siyasi kesimlerin ve hareketlerin yeni rejim içindeki ve üzerindeki etkisi ve gücünü minimize edecek, hattâ onları dışarda bırakacak olmasıdır. Bu düzenleme, MHP ve AK Parti ortaklığında şekillenen dindar-milliyetçi bir sağ hareketin, başkanüzerinden kamusal sahanın her ayağında belirleyici olmasını mümkün kılıyor.

Bu düzenleme ile Kemalistler, sekülerler, Aleviler, sosyalistler, liberaller, eşcinseller veya Kürtçüler ve benzeri kesimlerin yeni rejimin ötekileri olma olasılığı çok güçlendirilmiş durumda.Düzenleme, yeni rejimin Sünni dindarlığı ve Türk milliyetçiliği ile tanımlanan bir merkez sağ siyasi hareketin rejimi olma riskini barındırıyor.

Vali ve rektörlerin atanmasından, bütün yargının belkemiği ve ana belirleyicisi olan HSYK gibi yargı idaresinin ve AYM gibi bir üst mahkemenin üyelerinin belirlenmesine, oradan parlamento üzerinde kontrol imkânına uzanan bir iktidar kullanımında, diğer toplum kesimlerinin etki ve yer edinmesi en hafif tabirle aşırı zorlaşmış durumda. Bunun sonucu, çoğunluğa sahip olanın, olması gerektiği gibi yürütme üzerindeki iktidarı değil, bütün rejim üzerindeki rakipsiz hâkimiyeti olacaktır.

Düzenlemenin dayandığı iki varsayım işlerse, diğer bloktakalanların talep ve arzu ettiği yasaların çıkması, kararların alınması, politikaların uygulanması, makam ve mevkilere gelebilmesi, politika belirleyebilmesi imkânları çok azalacaktır. Değişiklikteki asıl tehlike tek adam rejimi yaratmak değil, tek bir sosyolojik-siyasi kanadı rejimin tek ve asıl sahibi kılmak, diğerlerini “merkez”in dışına, “çevre”yeitmek olabilir.

Böyle bir durumda, yürütme ne kadar güçlü olursa olsun demokratik istikrar mümkün olmaz. Çünkü merkezden dışlanacak siyasî kesimler çok düşük bir orana sahip marjinal kesimler değil. Kabaca yüzde 60-70’e karşı gene de yüzde 40-30’a tekabül eden bir sosyolojik bölünmeden bahsediyoruz.

Bu yeni düzenleme belki “tek bir kazanan”a göre düzenlenmiş olabilir; ancak her seferinde sağ blokun kazanacağı garantisinin olmadığı da öne sürülebilir. Böyle olsa bile tehlike ortadan kalkmış olmaz. Bir yarışı kazananın her şeyi (kalıcı ve yapısal değil, sadece 5 yıllık bir süre için bile) elde ettiği bir sistem, o kazanan kim olursa olsun, demokratik istikrarsızlığa açıktır.

Diğer taraftan, düzenlemeyi önerenlerin “karşı blok”unkazanma olasılığına yüksek bir oran biçmedikleri, başkanın yetkilerini düzenlerken gösterdikleri ihtiyatsızlıktan anlaşılıyor. Aynı şekilde, muhalefetin de değişikliğe verdiği tepkiden,  kendilerinin  kazanma olasılığına yüksek bir olasılık biçmediğianlaşılıyor.

Değişiklik, belli bir sosyal-siyasal kesimin hep kazanan olacağına güvenerek düşünülmüş olsa da, elbette öngörülmeyen sonuçlara yol açabilir.

Çoğulculuğu yok sayan ve baskılayan bir rejim muhalefeti güçlendirebilir, başat siyasi hareketin çoğunluğun desteğiniyitirmesine yol açabilir. Veya, esas belirleyici iktidar gücü,toplum kesimlerinin değil bir parti oligarşisinin eline geçebilir.O takdirde söz konusu parti oligarşisi bir süre sonra devlet oligarşisi haline gelecektir.

Erdoğan faktörü sebebiyle yürütmenin diğer alanlar üzerindeki üstünlüğü “tek kişi” kavramı üzerinden tartışılsa bile, hemen Erdoğan sonrasında karizmatik bir lider çıkma olasılığı pek yok. Ayrıca, çoğunluğu koruyacak kadar geniş bir kitlenin “doğal olarak” birlikte ve konsolide biçimde hareket etmesi de pek mümkün olmadığından, bütün gücü parti üzerinden bir oligarşinin ele geçirmesi şaşırtıcı olmaz.

Anayasa değişikliği, farklı ve öngörülemeyecek sonuçlar üretebilse de, her halükarda en başından çoğulculuğu yok saymaktan kaynaklanan bir demokratik istikrarsızlık defosuyla yola çıkmış olacaktır.

Serbestiyet, 04.02.2017

Kemalist vesayet rejimin sonunu hazırlayan en temel husus, çok partili bir siyasi hayat perdesi önünde demokratik siyaseti iğdiş etmiş olmasıydı. Çeşitli vesayet makamlarınca belirlenmiş (veya gerektikçe belirlenen), resmi ideolojinin parçası kılınmış ve bizzat devlet tarafından koruma altına alınmış çok geniş bir politik saha, demokratik siyaset yapıcılara kapatılmıştı.

Kıbrıs’tan Kürt meselesine; uluslararası ittifaklardan laikliğe; Ermeni meselesinden askeri yapılanmaya kadar, aklınıza gelebilecek neredeyse her alanda, temel politikalar belirlenmişti ve resmi milli politika olarak tüm siyasi aktörlere dayatılmaktaydı. Vesayet makamlarının tercihlerini yansıtan ve adeta devlete sahip olanların parti programı gibi işlev gören bu resmi milli politikalar, statükonun hem tanımlanmasına hem korunmasına hizmet ediyordu.

Siyasetçiler, etrafları devletin kırmızı çizgileri ile çevrilmiş ve onlara lütfedilmiş dar bir alanda top koşturmaya mecbur bırakılıyordu. Fark yaratacak ve toplumun gerçek taleplerini yansıtacak politikalar izlemeleri pek mümkün değildi.  Sıkıştığı bu dar alanda demokratik siyaset kısırdı, popülistti, yozlaşmaya ve yolsuzluğa tamamen açık haldeydi. Demokratik siyasetin ve politikacıların itibarı ekseriyetle yerlerde sürünüyordu.

Diğer taraftan, toplumun gerçek talepleri ve sorunlarına sistemde hiçbir karşılık ve çözüm üretilemiyordu. Çünkü neredeyse her mesele resmi milli politika programına dahildi ve onda herhangi bir değişiklik yapmak mümkün değildi. Partiler için serbest hareket alanı olarak geriye, sınırlandırılmış bir geçim derdi meselesi kalıyordu.

Sonuçta siyaset “çay taban fiyatına falanca lider 5 diyorsa ben 10 diyorum” veya sürekli tekrarlanan “hainlerin kökleri kurutulacak” türü popülist ve hamaset yüklü söylemlerle yürütülüyordu.

Vesayet makamlarınca belirlenen ve demokratik siyasetten korunan milli resmi politikalar, ülke için en kutsal ve en faydalı tek doğru politika olarak sunuluyordu. Herhangi bir konuda “milletin birliği ve beraberliği, ülkenin huzuru ve refahı, devletin bütünlüğü ve gücünün koruması” için tercih edilmek zorunda olunan tek doğru politika vardı; o da buydu.

Söz konusu politikalar millet ve devlet merkezli denen (ama aslında hep devlet, her zaman devlet merkezli olarak oluşturulan) bir dokunulmazlık kalkanı ardına saklanıyordu. Statüko  bakımından bu politikalara karşı çıkmak, asla basitçe yeni bir politika önermek anlamına gelmiyordu.

Aşırı iyi niyetli, o ölçüde de nadir rastlanan bir değerlendirmeyle, “farklı politika önermek” cahil olmak anlamına gelirdi. Ancak eğer söz konusu farklı politika önerisi siyasilerden veya kanaat önderlerinden gelirse, bu rejime meydan okumak; milleti bölmeye ve devleti yıkmaya kalkışmak; devletin ve milletin menfaatleri aleyhinde olmak, vatana millete düşmanlık etmek ve nihayet hain-ajan olmak demekti. Bu hainin adı bazen şeriatçı, bazen irticacı, bazen bölücü, bazen komünist, bazen anarşist, bazen liberal, bazen Ermeni vb. olarak  konurdu.

Toplumu bu resmi milli politika programına mahkum kılmak için, vesayet makamlarının rehberliğinde derin devlet eliyle türlü operasyonlar çekilirdi. Bu operasyonlar, ülkenin iç ve dış odaklarca üretilen şeriat veya bölücü terör gibi ne büyük tehlikelerle karşı karşıya olduğunun kanıtlanmasını amaçlardı. Söz konusu operasyonlar ile farklı toplum kesimleri birbirine karşı tehdit ve düşmanlık kaynağı olarak gösterilir; toplumun geneline güvensizlik ve korku pompalanırdı.

Bölünme veya şeriat gibi büyük felaketlerin kapıda beklediği bir ortamda, kimsenin aklına resmi milli politikaları sorgulamak ve değiştirmeye kalkmak gelmemeliydi. Bu politikalar işte bizi bu büyük felaketlerden korumaktaydı. O yüzden resmi ve milli idi; partiler  üstü bir konumdaydı.

Bu yüzden, resmi milli politika programına yönelik her eleştiri veya alternatif önerisi, her bakımdan hızla cezalandırılmayı fazlasıyla hak ediyordu. Düşünce ve ifade hürriyeti önündeki devasa parmaklıklar bu söylem üzerinden kolayca inşa ediliyordu. Resmi milli politikaları eleştirmek düşünce özgürlüğü değil, vatana millete ihanet, rejime düşmanlık anlamına geliyordu.

Çürümüş, yozlaşmış, yolsuzluğa bulanmış, hukuk dışına çıkmış, toplumla bağları olmayan bir sistem bu sayede ayakta tutulmaya çalışılıyordu.

AK Parti hükümeti, başlarda resmi milli politika programında en ufak bir değişiklik yapmaya kalktığında bile kurulmuş bu çark sayesinde kıyamet kopuyor, her bir adım için büyük mücadelelerin göze alınması gerekiyordu. Ama zorlu ve beklenmedik sonuçları da tetikleyen olaylarla dolu bir süreç sonucu, vesayet makamları mağlup edildi.

Böylece resmi milli politika programı partilere ve hükümete dayatılamaz oldu. Olması gerektiği gibi, hükümet (partisi) aynı zamanda iktidar (partisi) olabildi. Resmi milli politika programının yükümlülüklerinden kurtulan partilerin önünde çok geniş bir demokratik siyaset alanı açıldı. Partiler neredeyse her alanda istedikleri, doğru gördükleri, tamamen yeni ve farklı hedefler belirleme ve bunlara uygun politikalar oluşturma imkanına kavuştu. Demokratik siyasi aktörlere politika belirlemede geniş bir hareket serbestliği fırsatı doğdu.

AK Parti, yıllardır birikmiş sorun ve taleplerin taşıyıcısı ve aynı zamanda iktidar partisi olarak, genişleyen siyaset alanının her köşesini etkin bir şekilde kullandı. Pek çok tabuyu yıktı, topluma pek çok yeni ve farklı hedefler ve politikalar sundu.

İcraata geçirilen bütün bu yeni ve farklı politikalar, AK Parti’nin bir parti olarak kendi programına aldığı; “AK Parti tarafından” ülke için doğru ve faydalı görülen politikalar olarak sunuldu ve savunuldu. İktidar partisi olması hasebiyle icraya dönüştürebilme avantajı olsa da, kendi politikaları ile diğer partilerin politikalarını aynı düzlemde gören bir perspektif mevcuttu.

Bu yüzden, herhangi bir konuda adım atılacağı zaman kamuoyunu ikna etmeye, politikanın neden doğru ve faydalı olduğunu anlatmaya özen gösteriliyordu. AK Parti politikaları, kendiliğinden ve kategorik olarak doğru oldukları iyi politikalar oldukları için değil, AK Parti hükümet olduğu için uygulama olanağı bulan politikalardı. Parti halktan aldığı yetkiyi “kendi programını” uygulamak için kullanıyordu.

Ancak sonradan bu konudaki söylem ve tavırda ciddi bir değişiklik ortaya çıkmaya başladı.  İktidarın iç ve dış siyasette sergilediği politik “tercihler” millet ve devletin çıkarı için “zorunlu” gibi sunulmaya başladı. İç ve dış meselelerde uygulamaya konan politikalara yönelik eleştiriler sertleştikçe, bazı konularda başarısızlıklar gelmeye başladıkça, savunma devlet-millet bekasına bağlanarak yapılmaya başlandı.

Artık AK Parti’nin tercih ettiği bir politika, farklı amaçlar ve farklı okumalar üzerinden benimsenebilecek diğer her türlü politik tercihin üstünde bir yere konuşlandırılıyordu. Her türlü eleştiri karşısında, insanları ikna etmek ve politikanın niye doğru olduğunu açıklamak yerine, eleştiri sahiplerini Şu’cu-Bu’cu veya hain-ajan ilan etmek gibi bir tepki verilmeye başlandı. AK Parti politikaları hem tek ahlaki hem tek doğru politika olarak tanımlanır oldu.

Sonradan sofistike ve dev bir düşman, ancak muğlak bir özne olarak resmedilen “üst-akıl” bu söyleme eklemlendi ve işleri daha kolay bir hale getirdi. “Üst akıl” önce resmi milli politika seviyesine çıkarılan, ancak sonra çeşitli sebeplerle vazgeçilen politikalardan keskin dönüşleri “anlamlandırmaya” ya da mazur göstermeye hizmet etti.

Aksi halde, resmi milli politika statüsüne yükseltilen bu tercihlerden 180 derecelik keskin dönüşleri bir yerlere oturtmak pek mümkün değildi. Örneğin İsrail ile Mavi Marmara meselesinde alınan tutum mutlak doğru ve ahlaki bir politika olarak sunulmuş ve asla taviz verilmeyeceği pekiştirilmişti. Böylece eski sistemde Kemalist kurucu ideolojiye referansın gördüğü işlevi, başka bir anlamda üst akıl kavramı üstlenmiş oldu.

İçerde ve dışarda durmaksızın faaliyet gösteren güçlü, zalim, tek gayesi Türkiye’yi yok etmekten ibaret amorf bir düşman karşısında, AK Parti’nin hükümet olarak aldığı her politika kararı, resmi milli politika olmaya hazır hale geldi. Böylece her politik karar bir tercih değil, mutlaka olduğu şekilde alınması gereken hayati bir zorunluluğa dönüştürülebiliyordu.

Bu nitelik bütün politik sahaya yayılmaya başladı. Öyle ki, faiz artırımı gibi ekonomik bir mesele de, Suriye’ye müdahale gibi uluslararası bir mesele de aynı “resmi milli politika” kategorisine girebilir oldu.

Hükümet politikalarını, demokratik siyaset üstü (ve demokratik siyaseti çembere alma işlevi gören) “resmi milli politika” olarak tanımlamaya çalışmanın çeşitli olumsuz sonuçları ve yansımaları var.

Bunlardan biri, eleştirmenin, muhalefet etmenin olağan demokratik bir eylem kategorisinden hızla bir suç kategorisine doğru evrilmesidir. Düşünce ve ifade hürriyetinin alanın daralmasıdır.

Bir başka sonucu, toplumsal sorun ve taleplerin sağlıklı bir şekilde Partinin karar mekanizmalarına taşınması ve ulaşması üzerinde engelleyici bir etkisinin olmasıdır. Büyük ve kutsal hedefler ve kurtuluş savaşı hamasetine boğulan bir iklimde, gündelik hayatın (gerçek hayatın) sorun ve talepleri (güya) önemsizleşir, dillendirilemez hale gelir. Sorunlar ertelendikçe, üstü örtüldükçe iyice içinden çıkılamaz olur; gün gelir, üzerimize çöküverir.

Bir başka olası etkisi AK Parti’yi bir devlet partisine dönüştürme riskidir. AK Parti’nin bir hükümet partisi olarak kendi politikalarını devlet mekanizması eliyle hayata geçirmesi, demokrasinin bir gereğidir. Anti-demokratik olan,bu politikalara devlet gücünü kullanarak diğer siyasi fikirler ve tercihler üzerinde bir üstünlük ve dokunulmazlık kazandırmak istenmesidir.

Son olarak, eğer bu eğilim kalıcı ve kurumsal hale gelirse, eski rejimin yaptığı gibi demokratik siyasetin alanını daraltarak, nefessiz bırakarak, çoraklaştırarak demokrasiyi bitkisel hayata sokabilir.

Serbestiyet, 27.01.2017

İktidar, hem 15 Temmuz darbe girişimine karşı kendisi direnerek, hem de halkın direnişini iyi yöneterek büyük bir övgü ve takdiri hak etti. Zaferde asıl övgüyü hak eden aktör toplum olmakla birlikte, darbenin sadece “girişim” olarak kalmasında iktidarın katkısı yadsınamaz.

İktidar, zafer sonrası yaklaşık bir aylık bir dönemde de oldukça başarılı bir performans sergiledi.

Demokrasi mitingleri ile toplumun hem yaşadığı travmayı kısmen atlatmasına, hem bu kâbusu bir tür demokrasi şölenine çevirmesine vesile oldu. Yenikapı ruhu ile muhalif siyasi kesimlerle darbe karşıtlığı ve demokrasi savunusu üzerinden bir ortaklık kurmaya gayret etti. Birleştirici ve barışçı bir dil ve üslûp geliştirdi.

OHAL ilân ederken her kesimden oluşan kamuoyunun onayını ve desteğini almaya özen gösterdi. OHAL’in niye gerekli olduğunu ve hangi çerçevede kullanılacağını topluma dikkatlice anlattı, toplumu ikna etmeye çalıştı.

İktidar, toplumu ikna etmeye çalışırken OHAL ile ilgili olarak kamuoyuna iki söz verdi: OHAL yetkileri sadece darbe girişimi ve FETÖ soruşturmaları ile ilgili kullanılacak ve en kısa zamanda OHAL kaldırılacak, normale dönülecek.

15 Temmuz’un kırkı çıktıktan sonra işler “tuhaf” bir şekilde değişmeye başladı. İktidar kendi belirlediği hedefleri gerçekleştiremedi. Darbe girişimi sonrası süreci yönetmekte başarılı olamadı. Kendi çizdiği çerçevenin dışına hiç çıkmamalıydı.

İlk olarak, sadece darbe ve FETÖ soruşturması için kullanılacağı söylenen OHAL’in kapsamı peyderpey genişletildi. İktidar OHAL’e, her alandaki politikalarını hızlı ve kolay bir biçimde (Mecliste ve kamuoyunda tartışılmadan, konuşulmadan, ne olduğu anlaşılmadan, oylanmadan) hayata geçirmek için kullanabileceği sihirli bir değnek bulmuş gibi sarıldı.

Darbe girişimi için çıkarılan OHAL’i, ülkenin köklü bir meselesi olan Kürt meselesinde kullanmaya başladı. HDP’li milletvekilleri ve belediye başkanları tutuklandı. Çok sayıda HDP’li belediyeye kayyum atandı. HDP’li siyasetçileri tutuksuz yargılamak yerine, tutuklamak tercih edildi.

OHAL kullanımı o kadar genişletildi ki “olağan işler” bile KHK ile icra edilmeye başlandı. Örneğin rektörlerin doğrudan cumhurbaşkanı tarafından seçilip atanmasına ilişkin düzenleme bir OHAL KHK’sı ile yapıldı. Benzer biçimde, kamulaştırma  konusunda yasada dâvâ açma hakkı için bekleme süresi (kamulaştırma şerhi konduğu halde bedeli ödenerek kamulaştırma yapılmayan arazilerde mülk sahiplerinin dâvâ hakkı ile ilgili süre) beş yıl olarak belirlenmişken, buna bir beş yıl daha ekleyen  düzenleme, gene OHAL KHK’si ile yapıldı.

OHAL’in ve OHAL ile yaratılan iklimin, maksadı dışına çıkarak, sivil siyaset ve muhalefet alanını daraltacak bir şekle bürünmesi, sadece Kürt meselesiyle sınırlı kalmadı. FETÖ’yle ve darbeyle ilişkisi olmayan çok sayıda dernek ve basın yayın kuruluşu kapatıldı; çok sayıda gazeteci ve akademisyen tutuklandı.

Başlangıçta, olması gerektiği gibi FETÖ “üyeliği” üzerinden yapılan suçlamalar, sonraları FETÖ, PKK, veya DHKP-C “sempatizanlığı”na veya “propagandasını yapmaya” dönüştü. Aynı kişiler hem FETÖ, hem PKK propagandası yapmaktan tutuklanır oldu. Daha önce FETÖ karşıtlığı sebebiyle hapse atılanlar, bu sefer FETÖ propagandasından hapse atıldı.

Darbe ve FETÖ soruşturmaları dev bir aşure kazanına dönüştü. Büyük bir sis bulutu her yeri kapladı; neyin ne olduğu, kimin neye hizmet ettiği ayrımı iyice yitti gitti.

Dönemin fırsatçıları, aşure kazanına ideolojik düşmanlıklar, kişisel husumetler veya kariyerist niyetlerle habire yeni malzemeler eklemeyi ihmal etmedi.

İhbar müessesi, FETÖ dışına çıkarak her alanda işler kılınır, teşvik edilir oldu. Böylece vatandaşlardan aktif birer militan veya birer tetikçi yaratacak bir furya başladı. Bu furya dönüp sosyal barışı kökünden dinamitleyecek bir bumeranga dönüşmeye müsait. Her geçen gün daha çok sayıda kişiden, siyasi gerekçelerle kişisel silâhlanma önerisi duyar olduk.

Neredeyse herkes bir şekilde kriminalize ediliyor. Herhangi bir konuda farklı bir ses çıkaran herhangi biri, AK Partili bile olsa, çok çeşitli riskleri hesap etmek zorunda kalıyor. Bu risklerin en hafifi sosyal medyada linçe, hakarete, küfüre, hedef gösterilmeye maruz kalmak. Muhalefeti kriminalize etme eğilimi o kadar güçlendi ki, bazılarına bakılacak olursa CHP ve CHP’yi destekleyenler de bu kazana atılmayı fazlasıyla hak ediyor.

İktidarın MHP ile girdiği ittifak güçlendikçe, Kemalist, Kürt ve sol tandanslı siyaset ve muhalefet iyice hedef haline geldi, köşeye sıkıştırıldı. Özel olarak böyle bir amaç güdülmemiş olabilir; ancak ortaya çıkan sonuç ve resim büyük ölçüde böyle maalesef.

Sonuçta, sivil siyaset ve sivil toplum alanında oksijen iyice azaldı, alan daraldı. Devletçi, milliyetçi ve militarist bir söylem hegemonik hale geldi. Düşünce, ifade ve örgütlenme özgürlüklerinin önünde ciddi engeller oluştu.

Başta da belirttiğim gibi, iktidar OHAL’i çıkarırken en kısa sürede olağan hale dönmeyi vaat etmişti. İktidar OHAL talep etmekte haklıydı. 15 Temmuz çapında bir olayın soruşturulması ve FETÖ gibi bir örgütle baş edilmesi olağan prosedürlerle mümkün değildi.

Başlarda hükümet yetkilileri sık sık, öncelikli hedeflerinin bir an önce olağan hale dönmek olduğunu söylüyorlardı. Ancak zamanla hedef ve dil değişti. Sürekli bir “olağanüstü” hal içinde bulunduğumuz, sürekli bir “olağanüstü” tehdit altında olduğumuz söylemi kullanıma girdi. Bugün artık iktidar çevrelerinden OHAL’in yakın bir gelecekte kaldırılacağına dair herhangi bir işaret gelmiyor.

Giderek sertleşen ve genişleyen bütün bu önlemlere karşın, üstelik üzerinden beş aydan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen, darbe girişimi net bir şekilde aydınlatılmadı. Mecliste kurulan Araştırma Komisyonu geçici raporunu vermesine rağmen kamuoyu olarak doyurucu bir açıklamaya kavuşamadık. Darbe girişiminin hâlâ net bir resmi çekilebilmiş değil. Kritik noktalarda bulunan ve belirsizliği giderebilecek bazı kişiler komisyona çağrılmadı. Diğer üyeler ise AK Partililerin komisyonun etkin çalışmasına köstek olduğunu ileri sürdüler. Cumhurbaşkanı Erdoğan konuşmak istemediğini belirtti ve komisyonun işi fazla uzatmaması gerektiği mealinde sözler sarfetti.

Oysa toplum olarak 15 Temmuz’da neler olduğunu açık bir şekilde öğrenmek hepimizin hakkı. Başta iktidar olmak üzere siyasiler de bunu sağlamakla yükümlü. Bize bunu borçlular.

Bugün geldiğimiz noktada, darbe sonrası sürecin yönetilmesindeki başarısızlığı teslim etmek gerekir.

Ne darbe girişimi net ve açık şekilde aydınlatılabildi, ne OHAL yetkilerinin kullanımı sadece darbe ve FETÖ ile sınırlı tutuldu, ne de OHAL’in yakın bir tarihte kaldırılacağına dair herhangi bir işaret var.

Ayrıca, bugün farklı toplum kesimleri arasındaki ortak bir zeminden bahsetmek de artık pek mümkün değil. Her bir kesimden insanın, seküleri-muhafazakârı, Alevisi-Sünnisi veya Türkü-Kürtü ile ortaklaştığı tek konu, duydukları korku ve kaygı gibi görünüyor. Kesimine göre bu korku ve kaygının gerekçesi değişiyor sadece.

Yaşananlar dağın tepesinden aşağı doğru hızla yuvarlanan bir kartopu gibi, yıkıcı bir çığa yol açmadan, bir an önce tedbir almak lâzım.

Serbestiyet, 03.01.2017