Her muhalefetin biri “söylem” diğeri “eylem” olmak üzere iki boyutu bulunur. Muhalefetin başarılı olabilmesi, hem söylem hem de eylem bazında halkla arasında bir bağ kurabilme yeteneğine bağlıdır. Muhalefet dikkat çeken, sıkıntılara çareler içeren ve insanlara bir gelecek tasavvuru sunabilen bir söyleme ilâveten, toplum nazarında gerekli addedilen ve kabul gören bir eylem programına da sahip olmalı ki, seçmen eski tercihlerini gözden geçirebilsin ve yeni kararlara varabilsin.

Bir önceki yazıda CHP’nin Meclis’teki eylemlerinin yanlışlığına değinmiştim. Maddelerin görüşülmesini geciktirmeye dönük beyhude manevraların ve dövüş kulübünü aratmayan kavga sahnelerinin — hayati değer atfettikleri — hedefleriyle örtüşmediğini söylemiştim. Asabi, fevri ve kırıcı bir hattın, anayasa değişikliklerine dair bazı kaygıları olan AKP’lileri de partileri etrafında konsolide ettiğini belirtmiştim.

Taşıyıcı kolonlar

Peki, söylem düzeyinde vaziyet ne? CHP’nin “hayır” tercihinin altında yatan gerekçeler neler? Anayasa değişikliği hakkında CHP temsilcilerinin Meclis içinde ve dışında yaptıkları birçok konuşmayı takip ettim. Görebildiğim kadarıyla. CHP’nin muhalefetin taşıyıcı kolonlarını oluşturan bazı temel argümanları var:

1. Ne acelemiz var; şimdi anayasa değişikliği yapmanın zamanı değil!

2. Memleketin bunca derdi varken anayasa değiştirilmez.

3. OHAL’de anayasa yapılamaz. Anayasa talebini geri çekin!

4. Halk neyin ne olduğunu bilmiyor, halkın değişiklikler hakkında bir fikri yok!

5. Değişikliklere “evet” demek, diktatörlüğü kabul etmektir, hainliktir!

Bana göre, bu tür argümanlara müstenit bir karşı duruşun başarı kazanma şansı yok denecek kadar az. Kısaca açıklamaya çalışayım.

1. Türkiye, anayasa tartışmasını yeni yapmıyor. 1982 Anayasası yürürlüğü girdiği andan itibaren bir anayasa sorunu oluştu ve her zaman siyasi gündemin ortasında durdu. Bilhassa 2007’den bu yana yoğun bir anayasa süreci yaşanıyor ülkede. Bugün her partinin çekmecesinde birden fazla anayasa taslağı var. Sivil toplum kuruluşları anayasaya dair binlerce toplantı, konferans, çalıştay, sempozyum, vb. düzenledi. Akademide çok sayıda çalışma ve anayasa hazırlığı yapıldı. Vaziyet buyken “şimdi değil” demenin ikna edici bir tarafı yok.

Anayasa için güllük gülistanlık zamanları beklemek

2. Bir ülkede genel olarak işler yolundaysa, sistemin işlemesinde bir aksaklık yaşanmıyorsa ve insanlar hallerine razıysa, anayasadan memnuniyet oranı yüksek olur ve kamuoyu anayasa derdiyle gerilmez. Zira insanlar can sıkıntısına çare olsun diye anayasa değişikliği yapmazlar. Eğer bir yerde anayasanın değiştirilmesi gündemin merkezini işgal ediyorsa, orada giderilmesi gereken bir rahatsızlık ve karşılanması istenen bir talep söz konusudur. Dolayısıyla anayasalar zaten sıkıntılı dönemlerde yapılır ve/ya değiştirilir. Ayrıca, tüm problemlerimizi hallettiğimiz ve ferah ferah salt anayasa münakaşası yürütebileceğimiz güllük gülistanlık bir dönem hiçbir zaman olmadı ve büyük ihtimal bundan sonra da olmayacak.

3. OHAL’in fiili ve hukuki sınırlamalar yarattığı bir gerçek. OHAL’in varlığının hemen her kesimde oto-kontrolü azami seviyeye çıkarttığı da doğru. Bu itibarla OHAL’de sağlıklı bir anayasa tartışmasının yapılmayacağı argümanı ilkesel açıdan haklı. Ancak olan bitene baktığımızda karşımıza çıkan manzara şu:

• Altı aydır süren ve üç ay daha uzatılan bir OHAL var.
• Anayasa OHAL’de değişiklik yapılmasına cevaz veriyor.
• OHAL’e yönelik yaygın bir toplumsal tepki de söz konusu değil.

Havanda su dövmek

İktidar partisi çok uzun bir süreden beri anayasayı değiştirmek için fırsat arıyordu. Dört gözle beklediği fırsat hiç ummadığı bir anda, OHAL’de önüne gelince hemen harekete geçti ve önemli bir mesafe katetti. Böyle bir tabloda, iktidar sırf OHAL var diye kapısına gelen imkânı tepmez. Ondan teklifini geri çekmesini istemenin ciddiye alınır bir yönü yok. Anayasa değişikliğine ilişkin süreçler bu şartlar altında ilerleyecek. Halka da bu şartlar altında gidilecek. Muhalefet bunu görmeli ve kampanyasını buna göre şekillendirmeli. Aksi takdirde “OHAL’de anayasa yapılmaz” demenin havanda su dövmekten öte bir anlamı olmayacak.

4. Değişiklik teklifinin muhalefetin arzu ettiği müddet kadar (o müddet her ne ise) uzun süre gündemde kaldığını düşünelim. Böyle bir ihtimalde dahi halk muhalefetin beklediği ölçüde anayasa mevzuuna sarılmayacaktır. Kabul edelim ki toplumun çok ağırlıklı bir bölümü için teklifteki birçok madde teknik birer detaydan ibarettir. HSYK bir mi, yoksa iki kuruldan mı teşekkül edecek? Üye sayısı 12 mi yoksa 13 mü olacak? Adalet Bakanı ve müsteşarı kurulda yer alacak mı almayacak mı? AYM’nin üye sayısı 17’den 15’e düşecek mi düşmeyecek mi? Milletvekillerinin sayısı 550’de mi kalacak, yoksa 600’e mi çıkacak?

Halk bu ve benzeri ayrıntılara takılmaz, işin esası ile alâkadar olur. İşin esasını halka layıkıyla anlatmak ise muhalefetin vazifesidir. Vazifenin gereğini yerine getirmektense bir türlü “bilgilenemeyen halk”tan (!) şikâyet etmek, daima tecrübe edildiği üzere, yaratıcı sonuçlar doğurmaz.

5. Bir muhalefet halkın herhangi bir konudaki seçimini önceden yaftalayamaz. Kendisinden farklı bir yöne gidenleri yaftalayamaz. Farklı tercih sahiplerini “hain” ya da “diktatörlük yanlısı” diye tarif edemez. Ederse halka ters düşer ve baştan kaybetmeye mahkûm olur.

Muhalefetin bu tezlerinin, iki nedenden ötürü, bir başarı şansı yok. İlki, karşı koyma gerekçesi olarak ileri sürülen tezlerin önemli bir kısmı tüketilmiş durumda ve gerçeklikte bir karşılıkları bulunmuyor. İkincisi ise, bugüne kadar erişmediği kesimlere hiçbir şey söylemiyor. Tersine, onlardaki korkuları besliyor. Böylesine tükenmiş bir söylemden kimseye hayır gelmez.

Serbestiyet, 24.01.2017

Anayasa değişikliği maratonunun Meclis etabı bitti. 18 maddeden oluşan teklif 339 oyla kabul edildi. Cumhurbaşkanının onayından sonra teklif halkoyuna sunulmak üzere Resmi Gazete’de yayınlanacak. Altmış gün içinde referandum yapılacak. Dolayısıyla, onayın gerçekleşeceği sürece bağlı olarak, muhtemelen Nisan ayının ilk yarısında sandık halkın önüne gelecek.

Şahsi kanım o ki, hâlihazırda ne “evet” çantada keklik ne de “hayır.” Elbette daha şimdiden oyunun rengi belli olanlar var. Hattâ teklife içeriğinden bağımsız bir şekilde “evet” ya da “hayır” diyeceklerin toplumun ağırlıklı kesimini oluşturduklarını söylemek de mümkün. Bir taraf, teklifte ne yazıldığına bakmadan “bunlardan bize zarar gelmez” diyecek; diğer taraf da aynı şekilde “bunlardan bize yarar gelmez” diyerek teklifin karşısında duracak. Halk oylaması kendi sathı mailinde ilerledikçe tarafların tavrı daha da keskinleşecek.

Lâkin bu kemikleşmiş tabanların dışında, kafası karışık ve her iki tarafa da meyledebilecek hatırı sayılır miktarda insan da var. Ve sanırım önceki seçimlerde AKP ve MHP’ye oy vermiş olanların arasında kafa karışıklığı ve ortada durma hali daha fazla. Neticeyi de onlar belirleyecek. Onları ikna edebilme becerisini gösteren taraf sandıktan mutlu çıkacak.

“Yeni Türkiye’yi kurmak”

Meclis görüşmeleri, teklifin sahibi ve destekleyicisi olan AKP ve MHP’nin iki yönlü bir strateji izleyeceğini gösterdi. Kabul cephesi bir taraftan teklife karşı olanların ileri sürdüğü itirazları çürütmeye çalışacak. İtirazların kitlelerin kafasında soru işaretleri oluşturmasına mani olmak isteyecek. Diğer taraftan temel noktalara dikkat çeken, akılda kalan ve olumlu çağrışımlar içeren bir “evet” kampanyası yürütecek.

Bu meyanda AKP ve MHP, koalisyonlara son vermek, iktidarın devamlılığını sağlamak, hızlı ve etkin bir yönetim yapısı kurmak, siyasi ve ekonomik istikrarı kalıcı kılmak, idarenin her katmanında halkı söz sahibi yapmak, her tür vesayeti ortadan kaldırmak, “yeni Türkiye”yi kurmak gibi argümanlarla halkın kapısını çalacak. Kendini değişimci, yenilikçi ve inşa edici safa yerleştirecek; karşı bloku statükoculukla ve eski Türkiye savunuculuğuyla kodlayacak.

Tavan yapmış agresiflik

Red cephesi ise buna karşı “sert muhalefet” yapmak niyetinde. Kafalarındaki sertlik, öncelikle eylemde kendini belli ediyor. Mecliste yaşananlar bunu teyidi niteliğinde. Kadın ya da erkek fark etmeksizin, vekillerin karşılıklı saç baş yolduğu, boğaz boğaza geldiği, birbirlerine etmedik laf bırakmadığı görüldü. Kendini kürsüye kelepçeleyene de tanık olundu, arbede sırasında kolundan bacağından yaralanıp hastaneye düşene de.

Peki, bu hadiselerden ne çıkar? Değişiklikten yana olanlara mı yarar, yoksa değişikliği kabul etmeyenlere mi?

Bana göre bu, yanlış bir muhalefet çizgisi. İki açıdan. İlki, anayasa değişikliğini derinliğine konuşma imkânını ortadan kaldırması. Eğer muhalefet halka sunulacak metnin kötü olduğu kanaatindeyse, metni sürekli tartışmaya açık tutmalı. Çünkü ancak bu sayede, metindeki kötülüğü fâş edebilir ve metni savunma babında dile getirilen (Atatürk dönemi anayasalarını dönüyoruz, vb) bazı tezlerin ipliğini pazara çıkarabilir. Oysa kavgaya, döğüşe, küfüre abanıldığında söz rafa kalkar; kimsede anayasa münakaşası yapmak iştahı kalmaz.

Kimliğe yönelme

İkincisi, gerilim yükseldikçe siyaset kimlik zemininde işlemeye başlar. İçinde yer aldığı kesimin tasarrufları konusunda mütereddit olanlar bile, kendilerine yönelik bir saldırı yapıldığı izlenimi edindiklerinde, itirazî kayıtlarını bir kenara koyar. Böyle bir durumda artık önerinin doğruluğu veya yanlışlığı tali bir mesele haline gelir. O da en iyi ihtimalle! İnsanlar kimliklerine dönük bir tehdit algıladıklarında, tercihlerini — önlerinde duran bir teklifin ne getirip ne götürdüğüne bakarak değil — teklifin kimler tarafından sahiplenildiğine bakarak şekillendirir.

Tansiyonu yüksek Meclis kavgalarının bilhassa AKP’nin muhafazakâr orta sınıfında böyle bir duyguyu tetiklediği kanısındayım. Topyekûn bir kuşatma altına alınmak istendikleri hissiyatını kuvvetlendirdi.  Anayasa teklifine dair mahalle içi eleştiriler daha kısık sesle ifade edilir oldu. Eleştiride ısrar edenlerin üzerine daha fazla gidilmeye başlandı. “Şimdi yanlışları söylemenin sırası değil, bak her taraftan saldırıyorlar” denilerek tahkimat duvarı yükseltildi. Böylece anayasa taslağı hakkında içleri rahat olmayanların tercihlerini değiştirme olasılığı, Meclis görüşmeleri öncesine nispetle düşüşe geçti.

Sertlik, muhalefetin tabanında bir kenetlenme yaratabilir tabii. Eğer bununla iktifa edilecekse sorun yok. Fakat hedef halk oylamasından galip çıkmaksa, bu, AKP ve MHP tabanındaki kararı netleşmemiş olanlara seslenmeyi, onlara değecek bir söz üretmeyi gerekli kılıyor.  Bunun yolu ise daha sert ve daha slogancı olmaktan değil, daha mutedil ve daha yaratıcı olmaktan geçiyor.

Serbestiyet, 22.01.2017

Anayasa değişikliğine dair görüşmelerin ilk turu bitti. 18 maddeden oluşan paket, herhangi bir fire vermeden kabul edildi. Paketin gerek Anayasa Komisyonu’ndaki ve gerek Meclis Genel Kurulu’ndaki görüşmeleri esnasında çok gürültü patırtı koptu. Tekmeler, yumruklar havada uçuştu. Saksılar, çay bardakları, su şişeleri fırlatıldı.

İlk turun sonuna gelindiğinde iş iyice çığırından çıktı. AKP’li bir vekil CHP’li bir vekil tarafından bacağından ısırıldığını söyledi ve yaralandığı gerekçesiyle rapor aldı, AKP’li vekiller Meclis’te “Köpek giremez” pankartlarıyla boy gösterdi. CHP’li bir kadın vekil, AKP’li erkek vekiller tarafından tartaklandığını, darp edildiğini iddia etti. AKP’lilerin hem saldırıp hem mağdur postunun altına girdiklerini belirterek, Meclis’te bile güvende olmayan kadının sokakta hiç güvencesinin olmayacağını söyledi, AKP’li vekilleri halka şikâyet etti. CHP’li bir vekil, AKP’li bir vekilin burnunu dağıttı. Partisi vekilinin bu cengâverce hareketini takdir etti, söz konusu vekil il teşkilatında ayakta karşılandı, zafer kazanmış bir komutan gibi alkışlarla taltif edildi.

Tüm bunlar da yetmedi; Meclis’teki hatip kürsüsü işgal edildi, hatta kürsü yerinden söküldü. Böylece 15 Temmuz’da darbecilerin bombardımanında dahi ayakta kalan kürsü, bir harp meydanındaymışçasına kendinden geçen vekillerin darbeleriyle yıkıldı.

Başkanlık: Partileri ayıran keskin hat

Peki, bu kavga gürültünün sebebi ne? Neden her madde görüşülürken sokak kavgalarını aratmayan görüntülere maruz kalıyoruz? Vekillerin birbirlerinin boğazına sarılmalarının sebebi nedir? Nezih bir mekân olması beklenen Meclis’te galiz küfürlerin her sesi bastırmasının altında neler yatıyor?

Bana göre Meclis’teki gerilimin — kafa göz yarmaya varacak derecede — yüksek olmasının üç önemli nedeni var.

Birincisi, MHP dışında kalan muhalefetin bu sürecin dışında kalması. 1982 Anayasasında şimdiye kadar yirminin üzerinde değişiklik yapılırken parlamentoda genelde iki yol izlendi: Biri, Meclis’teki partiler arasında mutabakatın aranmasıydı. Mutabakata varıldığında, anayasanın karakterine yeni bir form verecek kadar önem arz etse dahi, değişiklikler rahatlıkla gerçekleştirildi. Diğeri ise bir uzlaşma sağlanmadan hareket edilmesiydi. Böyle bir halde ise, en küçük değişiklikler bile sinirleri hoplatmaya, kıyametlerin kopmasına yetti. Meclis’te bir anlaşma olmayınca devreye halk girdi ve 1987, 2007 ve 2010’da olduğu gibi anlaşmazlığa halkın hakemliği ile bir çözüm bulunmaya çalışıldı.

Önümüzde duran anayasa değişiklik teklifinde de böyle bir manzara var. Değişikliğin esasını “başkanlık/cumhurbaşkanlığı sistemine geçiş” oluşturuyor. Başkanlık, Meclis’teki dört partiyi ikili bloklar halinde ayıran keskin bir hat işlevi görüyor. Başkanlığa kapı açmak isteyen AKP-MHP blokunun karşısında, bu kapının açılmasının sözüne bile tahammül etmeyen CHP-HDP bloku yer alıyor. Başkanlık iki blokun ortak bir noktada buluşmalarını imkânsız kıldığından en küçük bir uzlaşma dahi olamıyor ve anayasa değişikliği bloklar arasında sert bir mücadeleye dönüşüyor.

Hayat-memat mücadelesi

İkincisi, müellifleri ile muarızlarının anayasa değişikliklerine atfettikleri mânânın çok farklı olmasıdır. Müelliflerine göre, değişiklik ile birlikte yapılmak istenen bir hükümet sistemi değişikliğinden ibarettir. Bugünün dünyası, karar almada ve yönetimde daha hızlı olmayı şart koşmaktadır. Ülkede yürürlükteki sistem bu şartları karşılamaktan uzak olduğundan değişmesi elzemdir. Teklifin arkasında başka bir niyet aranmamalıdır. Ayrıca değişiklik ile vesayet odakları tasfiye edilecek, güçler asli sahibi olan halka dayanacak ve nihayetinde demokrasi tahkim edilecektir.

Muarızlara göre ise, işin rengi bunun tam aksidir. Mesele, bir hükümet modelinden diğerine geçmek değildir. Bunun çok ötesinde bir tehlikenin farkında olmak lazımdır. Zira rejim köklü bir değişime tabi tutulmakta, demokrasiden totalitarizme geçilmektedir. Teklifteki her madde mevcut cumhurbaşkanının beklentileri düşünülerek kaleme alınmıştır. Cumhuriyetin bütün kazanımları berhava edilmekte, bütün kuvvetlerin tek bir şahsa aktarılmasıyla diktatörlüğe giden yolun taşları döşenmektedir.

İki tarafın aynı değişikliğe bu denli farklı anlamlar yüklemesi tansiyonu fırlatıyor. Bir taraf diğerine vesayetçi ve demokrasi karşıtı, diğeri ise ona cumhuriyet düşmanı, diktatörlük yanlısı olarak yükleniyor.

Vitrine çıkmak

Üçüncüsü, anayasa değişikliği gibi toplumun ilgisini çeken mevzularda bazı vekillerin parlamentoyu bir gösteri yeri olarak kullanmalarıdır. Meclis çalışmalarında pek bir izlerine rastlanmayan, adı sanı bilinmeyen birçok vekil bu tür ortamlarda kendilerini gösterme fırsatı yakalar. Böyleleri bazen kavganın fitilini ateşler. Sözlerine ve tavırlarına bakıldığında, kürsüye herhangi bir konuyu irdelemek için değil, arıza çıkarmak için çıktıkları kolaylıkla sezilir. Bazen de çıkmış bir kavganın en ön saflarına atılır, ateşi daha da harlarlar.

Yasama faaliyetine vukuflarından ziyade kavga ânındaki atılganlıklarıyla temayüz eden bu sınıf vekiller, böylelikle hem seçmenlerine hem yönetimlerine ne kadar bağlı olduklarını göstermiş olurlar. Vitrine çıkılmış, gerekli performans sergilenmiş, ilgili yerlere selam çakılmış ve vazife yerine getirilmiştir.

Hal böyle olunca her bir vekil bir yüksek gerilim hattına dönüşüyor. Meclis’in çatısı altında ağır ithamlar, küfürler eksik olmuyor, arbede başını alıp gidiyor. Her madde bir kavga sebebi oluyor ve doğal olarak da kavgada yumruk sayılmıyor.

Arada bazı vekiller fiziken tahribata uğruyor elbette — ama aslında olan halka oluyor.

Serbestiyet, 18.01.2017

Yakın zamanlarda George Orwell’in bir makalesini okudum (*). Orwell “her konuda düşüncemizi etkileyecek kadar yaygın ama adı henüz konmamış bir düşünme şeklimiz”den bahsediyor bu makalesinde. Bu düşünme şeklini — en yakın karşılık olarak düşündüğü için — “milliyetçilik” olarak adlandırıyor. Ama milliyetçiliği bilinen mânâsında kullanmıyor Orwell. Zira onun bahsettiği duygunun bir milletle, bir ırkla veya bir coğrafyayla zorunlu bir ilişkisi yok.

Bu çerçevede Orwell milliyetçiliğe iki anlam yüklüyor. İlki, “insanların böcekler gibi sınıflandırılabileceğini ve milyonlarca, on milyonlarca insanın rahatlıkla ‘iyi’ ya da ‘kötü’ diye etiketlenebileceğini varsayma alışkanlığıdır.” İkincisi ise “insanın kendini tek bir ulusla veya başka birimle özdeşleştirerek, onu iyinin ve kötünün ötesine yerleştirip onun çıkarlarına hizmet etmekten başka bir görev tanımamasıdır.”

Milliyetçilik, vatanseverlik değil

Orwell, oldukça muğlak tanımlanan ve bazen birbirlerinin yerine kullanılan milliyetçilik ile vatanseverliğin arasına kesin bir çizgi çiziyor, onları birbirinden ayırıyor. Vatanseverlik, kişinin belli bir yere ve yaşam biçimine bağlılığını ifade eder. Kişi, dünyada daha güzel bir yer veya daha iyi bir yaşam biçimi olmadığını düşünebilir — ama onu başkalarına dayatmaz. Oysa milliyetçilik farklıdır; hem askeri hem kültürel alanda bir iktidar arzusunu, bir dayatma arzusunu yansıtır.

Orwell, “daha iyisini bulamadığı için” milliyetçilik diye tarif ettiği düşünce biçiminin, siyasal yelpazenin her tarafını etkisi altına aldığı iddiasındadır. Milliyetçilik, bu çerçevede, komünizm, siyasi Katoliklik, Siyonizm, anti-semitizm, Troçkizm veya pasifizm gibi çok çeşitli hareketleri ve eğilimleri de içine alır. Milliyetçinin ille de bir ülkeye ya da hükümete sadakat duyması, ya da bütün bir hayatı ona göre tanzim ettiği birimin gerçekte var olması gerekmez. “Yahudilik, İslam, Hıristiyanlık, proletarya ve beyaz ırk, hepsi de tutkulu bir milliyetçilik duygusunun nesnesidir; ama gerçekte var olup olmadıkları ciddi bir şekilde sorgulanabilir ve hiçbirinin evrensel kabul gören bir tanımı yoktur.”

Milliyetçiliğin davranış kodlarından iki tanesinin özellikle altını çiziyor Orwell. Biri, her meseleyi temelde bir prestij yarışı olarak görmesidir. Bir milliyetçinin beslediği duygular olumlu da olabilir, olumsuz da. Zihinsel becerilerini bir fikit veya pozisyonu desteklemek için de kullanabilir, karalamak için de. Ama her koşulda düşünceleri galibiyet ile mağlubiyete, üstün gelmek ile küçük düşmeye yöneliktir. “Tarihi ve özellikle yakın tarihi büyük iktidar birimlerinin sonsuz şekilde yükselişi ve çöküşünden ibaret görür ve meydana gelen her olay ona kendi tarafının iyiye, nefret ettiği rakiplerinin ise kötüye gittiğinin kanıtı olarak görünür.”

Kendini aldatmayla karşılık bir iktidar açlığı

Her hadiseyi galibiyet ve mağlubiyet karşıtlığına yerleştirmekle birlikte, milliyetçiler “başarıya tapan” kişiler olarak görülmemelidir. Çünkü milliyetçi, her halükarda güçlü tarafta yer almak gibi basit bir ilke ile hareket etmez. Tersine, bir milliyetçi önce tarafını seçer ve sonra o tarafın en iyi ve güçlü olduğuna kendini ikna eder. Zamanla ortaya çıkan gerçekler onun bu düşüncesinin yanlış olduğunu şüpheye yer bırakmayacak derecede kanıtlasa da, milliyetçi inandığından vazgeçmeyebilir.

Bu da bizi milliyetçilerin ayırdedilmesini sağlayan diğer davranış koduna götürür. Milliyetçilik kendini aldatmayla karışık bir iktidar açlığıdır. “Her milliyetçi, dürüstlükten en aleni şekilde sapmaya muktedirdir ama aynı zamanda — kendinden büyük bir şeye hizmet ettiğinin bilincinde olduğundan — haklılığına sarsılmaz bir güven duyar.”

Bu gibi hususları içeren, geniş sayılabilecek bir izahatın ardından, Orwell milliyetçi düşünme tarzının üç önemli özelliğinin altını çiziyor: Birincisi, saplantıdır.  İki yönlüdür bu saplantı: Bir milliyetçi hem “kendi” tarafının üstünlüğüne hem de “karşıt” tarafın düşkünlüğüne saplantılı bir inançla bağlıdır. Eleştiri kabul etmez; karşıtının haklı olabileceği ihtimaline bile tahammül edemez. Eğer biri, onun tarafının hatalı olduğuna dair en ufak bir imada bulunup da karşı tarafı az buçuk övecek olsa, bundan çok büyük bir rahatsızlık duyar, huzursuzluğa kapılır.

İkincisi, istikrarsızlıktır. Milliyetçi, kendini şu veya bu ilkeye, değere veya birime adamış olabilir. Ama bu, milliyetçinin kendini adadığı ilkenin, değerin veya birimin ilânihaye değişmeyeceğini göstermez. Zaman içinde aynı milliyetçi, başka bir ilke, değer veya birim ile de aynı adanmışlık ilişkisini kurabilir. Dolayısıyla milliyetçinin sadakati, kolayca başka bir yere aktarılabilir. “Geri kafalı bir komünistin birkaç haftalık bir boşlukta eşit derecede geri kafalı bir Troçkiste dönüşmesi sıradan bir manzaradır.”

Yani bir milliyetçinin duygularının nesnesinde bir istikrar yoktur; bu nesne pekâlâ değişebilir. Bir gün sosyalist olur, ertesi gün liberal. Bir vakit hümanist kesilir, sonra keskin bir ırkçı. Ama milliyetçinin ruhsal durumu değişmez; dün hayatı pahasına karşı koyduğuna bugün aynı cansiperanelikle sarılabilir. “Tahtından indirilmiş bütün idoller farklı isimlerle yeniden canlanabilir ve gerçekte ne oldukları fark edilmediğinden rahat bir vicdanla tapılabilirler. Aktarılan milliyetçilik, tıpkı günah keçisi kullanmak gibi, davranışlarını değiştirmeden kurtuluşa ulaşma yöntemidir.”

“Nesnel hakikate kayıtsızlık”

Üçüncüsü, gerçeğe kayıtsızlıktır. Aslında burada söz konusu olan, gerçeğe kayıtsızlıktan çok, gerçeklere seçici yaklaşmaktır. İşine yarayanı parlatıp, işine gelmeyeni görmezden gelmektir. Eğer bir olgu “dâvâ”sına hizmet ederse, milliyetçi o olguyu alır, allar pullar, gündemin zirvesine çıkartır ve herkesin gözünün içine sokmaya çalışır. Aksi olursa, yani bir olgu içinde bulunduğu tarafa zarar verecek gibiyse, bu takdirde milliyetçi hem kendi gözlerini kapar hem de başkalarının söz konusu gerçeği görmesine mani olmaya gayret eder.

“Milliyetçiler kendi taraflarının yaptığı vahşeti tenkit etmemekle kalmazlar, bunlarla ilgili bir şey duymamak konusunda da olağanüstü bir yeteneğe sahiptirler. Hitler’in İngiliz hayranları toplama kamplarının varlığını altı yıl boyunca öğrenmemeyi becerdi. Alman toplama kamplarını en yüksek sesle ve şiddetle eleştirenler ise Rusya’da da toplama kampları olduğunu genellikle ya hiç bilmiyor ya da hayal meyyal farkında.”  

Başlıca zihinsel alışkanlıkları bunlar olan milliyetçiliğin bir ülkede baskın hale gelmesi, vahim neticeler doğurur. Evvelâ, düşünce dünyası kuraklaşır. Zira milliyetçinin gerçekle ilişkisi sorunludur. Gerçeğin ortaya çıkmasıyla ilgilenmez; zafer-hezimet, galibiyet-mağlubiyet ikilemlerini kendi çıkarına uygun bir şekilde değerlendirmeye çalışır. Onun istediği, gerçekten doğru ve haklı olmak değil, kendi tarafının karşıtlarını alt ettiğini görmek ve hissetmektir. Bu nedenle “bütün milliyetçi tartışmalar münazara kulübü düzeyindedir. Hep sonuçsuz kalırlar, çünkü her tartışmacı zaferi kendisinin kazandığına inanır.”

Tek doğru, tek yanlış

Orwell, 1930 ve 1940’ların Britanyası ve hattâ genel, evrensel düşünce ortamını resmediyordu. Ama onun makalesinde 2010’ların Türkiyesini görmek de mümkün. Anlattıkları, memleketin düşünce dünyasına yön verenlerin ruh haline çok denk düşüyor. Bu nedenle onları sizinle de paylaşmak istedim.

Gerçekten de Orwell’in ifade ettiği şekliyle milliyetçilik, Türkiye’nin siyaset ve düşünce dünyasına giderek daha fazla sirayet ediyor. Kendi mahallesine ve grubuna sığınanların sayısı artıyor. İnsanları blok olarak “iyi” ve “kötü” olarak tasnif etmek yaygınlaşıyor. Her grup kendisini doğruluğun yegâne temsilcisi görürken karşıtını şer’in müsebbibi olarak takdim ediyor. Her birim kurtuluşu sadece kendi reçetesinde bulurken karşıtlarının bütün söylemlerini ve eylemlerini felâketle eşdeğer tutuyor. Böylelikle problemlere akılcı şekilde yaklaşmak ve hakikat arayışı anlamında makul bir tartışma yapmak mümkün olmaktan çıkıyor.

Hülasa, Orwell’in tuttuğu aynadan bakınca, hepimizin — hadi biraz insaf edelim, kahir ekseriyetimizin — şu veya bu şekilde milliyetçilikle malûl olduğunu söylemek haksızlık teşkil etmese gerektir.

(*) George Orwell, “Milliyetçilik Üzerine Notlar”; Faşizm Kehanetleri (çev. Aylin Onacak, Sel Yayıncılık, İstanbul, 2016)  içinde, s. 31-54.

Serbestiyet, 15.01.2017

Şüphesiz takvimden bir yaprağın düşmesi, ya da bir rakamın yerini kendini takip eden bir sonraki rakama bırakmasıyla, her şey kökten değişmeyecek. Hayat bayram olmayacak, problemler kendiliğinden bir çözüme kavuşmayacak, kötülükler son bulmayacak. İnsanlar bunu bilir ama yine de bekler. Sorunların hal yoluna gireceğini, daha huzurlu bir güne uyanacağını, iyiliğin kötülüğe galebe çalacağını umut eder.

Yılbaşı bu yeni başlangıç isteğini simgeler. Belirlenmiş bir zaman aralığını bitirip yenisine adım atıldığında, menfi hadiselerin de geride kalması arzunu yansıtır. Ama herkes hayatın öyle akmayacağının da farkındadır. Belki ümitler bir geceliğine hüküm sürer. Sonrasında yaşam bütün zorluğuyla kaldığı yerden devam eder.

2016, Türkiye için çok zor ve acılı bir yıl oldu. İçeride ve dışarıda, memleketin nefes almasını güçleştirecek olaylar vuku buldu. Güçlüklerden yaka silkmiş olmaktan kaynaklanan bir halet-i ruhiye ile, 2017’den beklentiler daha fazla dile getirildi. Lâkin daha yeni yılın ilk saatinde ülke tüyler ürperten bir terör saldırısına maruz kaldı. İstanbul’un gözde mekânlarından birini basan bir terörist, uzun namlulu otomatik silâhıyla (25’i erkek, 14’ü kadın) toplam 39 insanın hayatına kıydı, 4’ü ağır 65 kişiyi de yaraladı.

Katliam tüyler ürperticiydi. Dehşet vericiydi. Reuters, caninin kan dondurucu bir soğukkanlılıkla masum ve savunmasız insanların üzerine ölüm kusmasını IŞİD’in üstlendiğini duyurdu. Zaten IŞİD, bir süre önce yılbaşı kutlamalarına dair tehdit savurmuş ve bütün Avrupa ülkelerini alarma geçirmişti. İstanbul’u bir kez daha kana bulayarak IŞİD’in topluma vermek istediği mesaj çok net: Her yerde ve her zaman hedefimizsiniz. Bir anlığına dahi olsa iyi şeyler düşünmenize müsaade etmeyeceğiz. Korkuyu ve terörü hayatınızın ayrılmaz bir parçası haline getireceğiz!

Türkiye’nin yumuşak karnı

Yaşananlara bir bütün olarak bakıldığında, IŞİD ve PKK saldırılarında iki ortak amacın öne çıktığı söylenebilir: İlki, Türkiye’yi “yumuşak karnı” olarak değerlendirdikleri noktalardan vurma gayretidir. IŞİD din ve mezhep fay hatlarını, PKK ise etnik fay hatlarını zorlamaya çalışıyor. Kamuoyunda infial uyandıran eylemlerde gözetilen öncelikli hedef, farklı mezheplerin veya etnik grupların karşı karşıya gelmelerini ve çatışmalarını sağlamak. IŞİD Alevi-Sünni ve dindar-laik ayrışmasını, PKK ise Türk-Kürt kutuplaşmasını derinleştirmeye çalışıyor.

İkinci boyut, Türkiye’yi güçsüz düşürerek kendi planlarına zorlamak düşüncesidir. Adeta birbirinden sıra kaparcasına patlatılan bombalar, gerçekleştirilen saldırılarla Türkiye’nin siyasi dengesi sarsılmak isteniyor. Dünya ve Türkiye kamuoyuna, saldırıları önleyemeyen, vatandaşlarını koruyamayan, aciz kalıp ne yapacağını bilemeyen bir hükümet resmi sunulmasına çalışılıyor. Böylelikle hem hükümete yönelik tepkilerin çığ gibi büyümesi ve muhalefetin artması, hem de müşkül duruma düşen hükümetin kendi istedikleri noktalara razı edilmesi amaçlanıyor.

Hazır suçlu listesi

Peki, bu beklentilerin sahada bir karşılığı var mı? Acaba bugünün Türkiyesinde bombalarla siyasi dengeler tanzim edilebilir mi? Terör saldırıları toplumsal çatlakları büyütür mü? Her bir saldırının akabinde hükümete olan tepkiler büyüyor mu?

Bana göre, IŞİD ve PKK’nin eylemlerinin iş gördüğü sahalar var. Bilhassa sosyal medyada büyük bir yankı uyandırıyor. Sosyal medyayı mesken edinmiş her taraftan çok sayıda provokatör, trol ve vicdansız var. Bunlar her eylemden sonra kışkırtıcı birçok paylaşımda bulunuyor. Herhangi bir bilgiye ve teyide ihtiyaçları yok. Sorumluluk hissetmiyorlar. Ellerinde hazır bir “suçlu” listesi var; durdukları yere göre bu suçlular Sünniler, Aleviler veya Şiiler, Türkler veya Kürtler, mütedeyyinler veya laikler olabiliyor. Tamamen genellemeci bir tavırla, günahı “öteki” olarak gördüğü kimliğin tüm mensuplarının üzerine yıkıyor ve nefretin karşılıklı olarak büyümesini başarı hanelerine yazıyorlar.

Oysa — bir vesileyle daha önce de söylemiştim — çok şükür toplum sosyal medya değil. Gözlemlerinden çıkardığım sonuç şu: Toplumun ağırlıklı bir bölümü Türkiye’nin çok yönlü ve çok boyutlu bir kuşatma altına alınmak istendiğini hissediyor. Bombaların Türkiye’ye bir istikamet dayatmak için birbiri ardına patladığını, saldırıların Türkiye’yi terbiye etmek için yapıldığını düşünüyor. Ortadoğu’da gördüğü manzara, Suriye ve Irak’ın düştüğü hal onu dehşete düşürüyor.

Güçlü devlet talebi

Güvenlik kaygılarının artması bir taraftan halkı daha dikkatli davranmaya sevk ederken, diğer taraftan güçlü devletin daha da güçlü olmasını talebini besliyor. Bu da bombalarla elde edilmek istenenden farklı bir sonuç üretiyor. Şöyle ki: İnsanlar bombalarla sürekli olarak korku altında tutulduğu için, güvenlik en önemli ihtiyaca dönüşüyor. Doğal olarak, demokratikleşmeye ve özgürleşmeye dair talepler ertelenebiliyor, parantez içine alınabiliyor, en iyi ihtimalle ikincil hale geliyor.

Güvenlik endişesi azami seviyeye yükseldiğinde, demokratik siyaset taleplerini –gerçekleştirmek bir yana — konuşmak dahi güçleşiyor. Meselâ bir anayasa değişiklik süreci yaşanıyor. Sürecin sağlıklı işleyebilmesi ve güçlü bir meşruiyete sahip olabilmesi için, OHAL’in kaldırılması çok haklı bir talep olarak ortada duruyor. Ama patlayan her bomba, yapılan her saldırı OHAL’i daha bir kalıcı kılıyor. Toplumda OHAL’in kaldırılması için yapılan muhalefetin alıcısı giderek azalıyor; patlayan bombalara işaret edilerek OHAL’in devamından yana tavır alınıyor. Dolayısıyla hükümetin tercihlerine olan destek düşmüyor; saldıranların arzuları hilâfına artıyor.

Bununla birlikte hükümet çok dikkatli olmalı. Çünkü hem kırılgan hem provokasyona açık bir dönemden geçiliyor. IŞİD ve PKK’nin bu kırılganlıktan ve provokasyona açık durumdan yararlanmak isteyecekleri açık. Her iki örgüt de kimlik bazlı hassasiyetleri harekete geçiren ve farklı kimlikleri birbirinin karşısına konumlandırmaya çalışan eylemler yapmaya çalışacak. Bunun karşısında hükümetin ikili bir mükellefiyeti var. Biri, örgütlerin değişik ve değişen saldırı yöntemlerini gözeterek gerekli tedbirleri alması. Diğeri, kimlikleri kaşıyan söylem ve eylemlere karşı müteyakkız olması.

Ölçü ve dikkat

Hükümet metanetle hareket etmeli, hiçbir taşkınlığa prim vermemeli, sağduyu ile davranmalı. Provokasyonu fırsat bilip ortalığı yakıp yıkanlara, sağı solu ateşe verenlere karşı durmalı. Abartılı intikam çığlıklarıyla, herhangi bir işe yaradığı görülmemiş mânâsız güç gösterileriyle arasına mesafe koymalı. Toplumda bombalara oluşan tepkiyi, bombanın faili üzerinden bütün bir kimliğe mensup herkesi hedefleyen bir nefrete dönüştürmek isteyenlere dikkat kesilmelidir. Herhangi bir kimliği rencide edecek her türlü tavır ve söylemi peşinen mahkûm etmeli.

Hepimizi yakma potansiyeli taşıyan bu yangının içinden, ancak ölçülü ve farklı duyarlılıkları gözeten bir siyasetle çıkılabiliriz.

Serbestiyet, 03.01.2017

Çocuklarımız hepimiz için çok kıymetli. Genelde şimdiki çocukların bize göre çok daha şanslı olduğunu düşünüyoruz. Ebeveynler olarak onları çocuk sevgisi ile büyütüyor, imkânlarımız oranında şımartıyor ve yollarını açmaya çalışıyoruz. Bir yandan kendi mağduriyetlerimiz ya da ezikliklerimizi yaşamasınlar isterken diğer yandan bazen bencilce yapamadıklarımızı onların gerçekleştirmesini istiyor ve “çocukluklarını yaşamalarına” yeterince izin vermiyoruz.

Onlar için en iyisini isterken bazı çok önemli şeyleri ise göz ardı ediyoruz. Çocuklarımızın yaşanılan toplumun bir parçası olduğunu unuttuğumuz gibi gerçek dünyanın da nasıl bir yer olduğunu öğrenmelerine izin vermiyoruz.

***

Bugünün yetişkinleri, dünün çocuklarına –istisnalar kaideyi bozmaz- daha küçük yaşlarda büyük görev ve sorumluluklar yüklenilmişti. Erkekler ileride evin erkeği, ailenin koruyucusu, anne-babaların gelecekleri; kızlar ise annelik rolüne hazır, evi dişi kuşun yaptığı ve bir kadının birçok görevi olduğu bilinciyle yetiştirilirdi. Meslek edinebilmek ve iyi bir hayat yaşayabilmek için pek çok emek harcanması ve gerçek hayatın ne denli acımasız olduğu öğretilirdi. Kurgulanmış hayatlarımızın rolleri daha baştan belirlenmişti ve sosyo-ekonomik şartlar bu rollere göre erkenden büyümemize yol açıyordu. Bugün ise tersine meslek edinme yaşı neredeyse otuzlu yaşları bulmakta.

Ya bugün? Bazıları çocuklarını yarış atı gibi sınav maratonlarına hazırlarken bazıları da göze göz, dişe diş dünyasında “kendini kimseye ezdirme” mottosuyla basit adabı muaşeret ve ahlak kurallarını dahi göz ardı ederek yetiştiriyor. Bu nedenle de gençler çevreleriyle ilişkilerini üretilen bu çarpık değerler üzerinden inşa ediyor ve her daim arkalarında ebeveynlerini bulacakları ve bir hata varsa da başkalarında olduğu inancıyla büyüyor. Hayatta karşılaşılabilecek basit engeller dahi psikolojilerini kolayca bozup hayal kırıklığına uğratabiliyor. Basit sözlü bir uyarı bile onlar için -modern zamanların en büyük kaçışlarından birisi- “psikolojilerini bozma” potansiyeli taşıyabiliyor. Yarıyıl tatili ile birlikte gazete ve haber bültenlerinde “not yüzünden …” haberleri kendine yer bulurken, kıymetli uzmanlarımız da ailelere çocukları ile ilgili tavsiyelerde bulunuyorlar.

***

Çocuklarımız her şeyi hak ediyor ama bu hak edişin de biraz adil olması gerekmez mi? Hayatta emek harcanmadan hiçbir şey elde edilemezken her şeye sadece bir söz ile erişen ve hep adına birileri tarafından karar verilen çocuklardan yarın tek başlarına başarılı olmalarını, özgür ve doğru tercihlerde bulunmalarını beklemek doğru mu? Daha önemlisi, çoğunlukla hiçbir sorumluluk yüklen(e)meyen bu çocuklar ahlaki bir tutum geliştirebilirler mi? Ebeveynler olarak şahsi sorumluluklarımızın yanında mevcut eğitim sisteminin de sınıf tekrarını mucizelere bıraktığı, öğrencinin hem kişilik gelişimi hem de geleceğini inşasının tesadüflere bırakıldığı bir düzende çocuklara “Siz neden böylesiniz?” sorusunu sormaya hakkımız olabilir mi?

***

Bu nedenle eğitim-öğretim ve müfredat tartışmalarını dindar ya da Kemalist vs. bir nesil yetiştirme tartışmalarına boğmak yerine ‘genel-geçer ortak ahlaki değerlere sahip bir nesli nasıl inşa edebiliriz’i de düşünmek gerekiyor.

Ahlak ile din ve ideoloji arasında bir ilişkinin olması doğal ancak bunların ahlaklı bireyler olmak için tek başına yeterli olmadığı da bir gerçek. Eğer yeterli olsa idi bugün ülkemizde ve dünyada yaşanan pek çok problemin hiç yaşanmaması gerekirdi.

Basit bir örnek verecek olursak, trafikte kurallar çok açıkken bile bu kurallara toplum olarak uymakta zorlanıyor ve gereken saygıyı birbirimize gösteremiyorken dindar ya da seküler olmamızın ne önemi var ki?

Gündemimizi başkanlık tartışmalarından sıyırıp biraz da buralara yoğunlaştırsak ve evet-hayır cenahlarından bu tür konularda ne tür çözüm yolları önerdiklerini duysak iyi olmaz mı?

Karar, 25.01.2017

Yıllar önce bir sohbetimizde “Ak Parti ne zaman kaybeder?” sorusunu soran muhalif arkadaşlarıma şu cevabı vermiştim: “Ne zaman ki Ak Parti seçmeni de sizin gibi her konuda her yerde bağırıp çağırmaya ve haklı olduklarını söylemeye başlarsa belki o zaman şansınız olur.”

Gözlemlerime göre 2012 referandumu bir milat oldu. 2012 öncesi Ak Parti ve politikalarını desteklemesine ve oy vermesine rağmen genelde sessiz kalan, ağır eleştirilere dahi dönüp bakmayan, partisini savunma refleksi göstermeyen işini sandığa bırakan çok geniş bir Ak Parti tabanı vardı. Referandum, arkasından Gezi olayları vb. gelişmelerin ardından ise görünür hale gelen ve eskinin kemikleşmiş siyasi parti tabanlarını aratmayacak derecede sert, saldırgan ve savunmacı bir kitle ortaya çıktı.

Bugünün Türkiye siyasetinde rol oynayan daha doğrusu oynama iddiasında olan -ama olup olmadığı meçhul- üç parti -CHP, MHP ve HDP- böyle bir kitleye yıllardır sahip ve bu kitlenin varlığı bu partilerin gerçek anlamda Türkiye partisi olmaları ve politika geliştirmelerini hep engelledi ve hala da engellemeye devam ediyor.

Ak Parti seçmeni içinde de bunlara benzer bir kitlenin gelişip, kök salması Ak Parti’ye muhalefetten çok daha büyük bir zarar vermekte. Özellikle son günlerde Türkiye’nin içinden geçtiği zorlu süreçler düşünülecek olursa, her tespit ya da eleştirinin -yumuşak ya da sert fark etmiyor- bu kitle tarafından anında Ak Parti düşmanlığına terfi edilerek, boğulmaya çalışılması büyük bir handikap.

Bir zamanlar -sanki Türkiye laik bir devletmiş gibi- her gelişmeyi laikliğe saldırı gibi gören kemikleşmiş CHP ya da Kürtlerin adının telaffuzunu bile bölünmek olarak algılayan MHP tabanı gibi Ak Parti içinde de her şeyi kendilerine ve lidere saldırı olarak gören bir kitle ortaya çıkmış durumda. Ve bu kitlenin hiçbir kurala bağlı kalmadan, yerindelik ve tutarlılık ilkelerine bakmadan Ak Parti’nin her politikasını savunmaları ve en ufak eleştiriyi bile engelleme çabaları Ak Parti’ye sempati ile bakanları dahi tedirgin ediyor. Daha kötüsü bu kitlenin yaygarası nedeniyle de konuşulması, gözden geçirilmesi gereken pek çok konu kamuoyu önünde yeterince tartışma alanı bulamıyor.

Basit bir örnek verecek olursak daha düne kadar Suriye politikamız konusunda en ufak bir eleştiriyi bile kuru gürültüye boğan bu kitle Numan Kurtulmuş’un açıklamalarından sonra sanki bu konuda konuşanları kendileri susturmamış gibi “Evet ya!” diyebiliyor.

Bu uzun girizgâhı nereye bağlamak istediğimi belki merak etmişsinizdir, hemen söyleyeyim.

Türkiye iki haftadır anayasa değişikliği maddelerinin oylanması süreci ile yatıp kalkıyor. Yapılan değişiklikleri destekleyen de var desteklemeyen de. Değişiklikleri sırf Erdoğan antipatisi ile kafadan reddedenler olduğu gibi farklı nedenlerle eleştirenler de var.

Ak Parti’nin ilk grubu yok saymasında bence hiçbir mahsur yok. Çünkü Ak Parti ne yaparsa yapsın, ne teklif getirirse getirsin, hatta siz yazın ya da bir dönem bizden bir dönem sizden başkan olsun dese bile bunların iknası mümkün değil.

Asıl sorun da tam burada başlıyor. Öyle ya da böyle Ak Parti’ye karşı antipati beslemeyen, Ak Parti’yi destekleyen ya da ikna edilirse destekleyebilecek pek çok vatandaşın kafasında yapılan bu değişikliklerle ilgili pek çok soru var ve bazı konularda ikna edilmeyi bekliyor. Referandumda çıkacak sonucu bir ölçüde bu kitle belirleyecek.

Erdoğan’a inanç ve güven başka bir şey, böyle bir sisteme geçiş başka bir şey. Bugün için muhalefet dahi Erdoğan’ın başkanlığını kabul etmiş durumda, daha çok kafalarını meşgul eden ise Erdoğan sonrası. Bu bile Türkiye’de muhalefetin iflas ettiğini gösteren hazin bir durum. Keşke kuru gürültüye boğmadan şu değişiklikleri artısı ve eksisi ile tartışabilsek.

Not: CHP’nin kavgacı tavrı ve derdini anlatma konusunda yaşadığı beceriksizlik bu kitleyi son tahlilde ‘Evet’e götürecek en büyük motivasyon olacaktır. 

Karar, 18.01.2017