Geçtiğimiz hafta, kitap yayıncılığı ile yapay zekâ arasındaki ilişkiyi kökten değiştirebilecek nitelikteki Anthropic davasına kısaca değinmiştim. Ancak bu konuda yayıncı dostlarımdan gelen sorular ile birlikte dava ile birlikte mevcut durumu toparladım. Araştırmamın ardından gördüm ki mesele, yalnızca hukuk çevrelerinin ya da teknoloji şirketlerinin tartışacağı teknik bir konu değil. Aslında bu dava, kitapların nasıl üretileceğini, yayıncıların hangi haklara sahip olacağını ve kültürel üretimin geleceğini doğrudan ilgilendiriyor.
Dava, Anthropic şirketinin büyük dil modelini eğitmek amacıyla telif hakkıyla korunan milyonlarca kitabı Library Genesis (LibGen) ve Pirate Library Mirror (PiLiMi) gibi korsan dijital arşivlerden izinsiz kullandığı iddiasıyla üç yazar tarafından başlatıldı. Ancak süreç kısa sürede bireysel bir telif uyuşmazlığını aşarak yaklaşık yarım milyon hak sahibini kapsayan dev bir toplu davaya dönüştü. Amerika Yayıncılar Birliği ile Yazarlar Birliği’nin davaya müdahil olması, bunun yalnızca yazarların değil, yayıncıların ve yayıncılık sektörünün geleceğini ilgilendiren bir hukuk mücadelesi olduğunu açık biçimde ortaya koydu.
Bu dava, yayıncılık dünyasının önüne üç temel soru koymaktadır: Yapay zekâ şirketleri, yayıncıların büyük yatırımlarla oluşturduğu kitap kataloglarını hangi hukuki sınırlar içinde kullanabilir? Yayıncıların editoryal emeği, çeviri yatırımları ve oluşturdukları yayın portföyü dijital çağda nasıl korunacaktır? Ve en önemlisi, yayıncılığın geleceğini teknoloji şirketleri mi belirleyecek, yoksa fikrî mülkiyet hukukunun koruduğu yayıncı ve yazar hakları mı?
Bir yayıncı olarak bu davayı yalnızca bir teknoloji şirketi hakkında verilmiş hukukî bir karar olarak görmüyorum. Bu dava, yayıncıların dijital çağdaki haklarının korunup korunamayacağını belirleyecek tarihî bir eşiktir. Çünkü yayıncılık yalnızca kitap basmak değildir; yeni fikirleri keşfetmek, onları editoryal süreçlerden geçirerek topluma kazandırmak, önemli finansal riskler üstlenmek ve kültürel hafızayı geleceğe taşımaktır. Yapay zekâ sistemlerinin beslendiği bilgi havuzunun önemli bir bölümü de yayıncıların onlarca yıllık yatırımları sayesinde oluşmuştur.
Mahkemenin en önemli mesajı açıktır: Yapay zekâ şirketleri telif hakkıyla korunan eserleri sınırsız ve denetimsiz biçimde kullanamaz. Mahkeme, yapay zekâ eğitimi konusunda belirli koşullarda “adil kullanım” değerlendirmesi yapmış olsa da, eserlerin korsan kaynaklardan elde edilmesini hukuka aykırı bulmuştur. Bu ayrım, teknolojik yeniliğin fikrî mülkiyet haklarının üzerinde olmadığını göstermektedir. Hiçbir teknoloji şirketi, yayıncıların yıllarca emek ve sermaye harcayarak yayımladığı kitapları ücretsiz bir veri deposu olarak göremez.
Korunması gereken yalnızca yazarın telif hakkı değildir. Yayıncı da fikrî üretim zincirinin asli aktörüdür. Bir kitabın ortaya çıkması; editörün, çevirmenin, redaktörün, tasarımcının ve yayıncının ortak emeğinin yanı sıra ciddi mali yatırımların sonucudur. Yapay zekâ şirketleri yalnızca metinlerden değil, yayıncıların oluşturduğu ekonomik ve entelektüel değerden de yararlanmaktadır.
Türkiye açısından bakıldığında ise bu dava önemli bir uyarıdır. Yapay zekâ teknolojilerinin gelişmesini uzaktan izlemek yerine, yayıncılık sektörünün kendi haklarını bugünden tanımlaması gerekmektedir. Yayıncı meslek birlikleri ve Telif Hakları Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen çalışmalar artık gecikmeden ortak bir stratejiye dönüştürülmelidir. Telif hukukunun güncellenmesi, yapay zekâ şirketleriyle yapılacak lisans sözleşmelerinin temel ilkelerinin belirlenmesi ve dijital içeriklerin kullanımını takip edecek ortak mekanizmaların kurulması artık bir tercih değil, zorunluluktur.
Bununla birlikte yayınevleri de yalnızca yeni düzenlemeleri bekleyen kurumlar olarak kalmamalıdır. Yayıncı meslek birlikleri ve yayınevleri öncelikle ortak bir dijital hak yönetimi stratejisi oluşturmalı; hangi eserlerin yapay zekâ sistemlerinde kullanıldığına ilişkin bilgi paylaşımını sağlayacak izleme mekanizmaları geliştirmelidir. Böylece herhangi bir eserin izinsiz biçimde veri setlerine dâhil edilmesi durumunda sektör, tek tek yayınevlerinin çabasıyla değil, ortak bir kurumsal yapı üzerinden hızlı ve etkili biçimde harekete geçebilir.
Anthropic davası, yayıncıların tek başına değil, kurumsal dayanışma içinde hareket ettiklerinde çok daha güçlü sonuçlar elde edebileceğini göstermiştir. Türkiye’de de yayıncı kuruluşlarının ortak hareket etmesi, hem ulusal hem de uluslararası düzeyde yayıncı haklarının korunması açısından kritik önem taşımaktadır.
Yayıncılar olarak yapay zekâya karşı çıkmamızın bir anlamı yoktur. Asıl ihtiyaç, teknolojik gelişmeyle fikrî mülkiyet haklarını dengeleyen adil bir hukuk düzeni kurmaktır. Çünkü yarının bilgi ekonomisinde korunması gereken yalnızca kitaplar değil, o kitapları mümkün kılan yayıncılık ekosistemidir. Eğer bu denge kurulamazsa, yayıncılar içerik üreten kurumlar olmaktan çıkıp, yalnızca yapay zekâ sistemlerini besleyen görünmez veri sağlayıcılarına dönüşme riskiyle karşı karşıya kalacaktır.
Bugün Anthropic davasını yalnızca Amerika’da görülmüş bir hukuk davası olarak okumak büyük bir hata olur. Asıl mesele, Türkiye’nin bu dönüşüm karşısında nasıl bir pozisyon alacağıdır. Eğer yayıncılar, meslek birlikleri ve kamu kurumları bugünden ortak bir irade ortaya koyabilirse, yapay zekâ çağında fikrî mülkiyet haklarını koruyan güçlü bir yayıncılık ekosistemi kurulabilir. Aksi hâlde yarının dijital ekonomisinde değeri üreten yayıncılar değil, yalnızca ürettikleri değeri başkalarının kullandığı bir sektör hâline gelme riskiyle karşı karşıya kalabiliriz.
