Mısır’ın diktatörü Sisi insan hakları konusunda ilginç bir laf etmiş. Nisan ayının son günlerinde Kahire’de ABD Kongresinden gelen bir heyetle görüşürken, sık sık karşılaştığı insan hakları eleştirileri ve iki gazetecinin tutuklanmasıyla ilgili sorular üzerine şöyle demiş:

“Ülkesinin ve bölgenin koşullarından dolayı Batı tarzı insan hakları ve sivil özgürlük kavramları Mısır’ın şartlarına uymuyor. Mısır’daki insan hakları ve sivil özgürlükler konularına Batılı bakış açısıyla yaklaşmamak gerekir.” Sisi ülkesinin, yine de, nasıl oluyorsa, hukukun üstünlüğüne ve demokratik değerlerin geliştirilmesine bağlı olduğunu da sözlerine eklemiş.

Bu yaklaşım ne Sisi’ye mahsus ne de yeni. “Batı dışı” dünyanın değişik yerlerinde, farklı zamanlarda, gerek politikacılar gerekse aydınlar tarafından dile getirilmekte. İlginçtir, Batı’da da böyle düşünenler, insan hakları ve özgürlüklerin belli bir coğrafyaya ve kültüre özgü olduğunu iddia edenler var.

Bu yaklaşıma göre insan hakları ve sivil özgürlükler Batı kaynaklı, Batı’nın ürünü ve Batı’ya mahsus. Bunlar dünyanın diğer bölgelerinde neşvünema bulamaz, geçersiz ve anlamsız kalır. Çünkü Batı’daki şartlar ve tecrübelerle öbür yerlerdeki şartlar ve tecrübeler birbirinden kesin ve keskin şekilde farklı. Siyasî kültür,  insanlar arası ilişki kalıpları, otoriteye karşı tavır, farklılıklar karşısında tutum, sorunları karşılama ve çözme yöntemleri farklılıkların tezahür ettiği başlıca alanlar.

Hiçbir ülkenin bir diğer ülkenin tıpkısının aynısı olduğu söylenemez. Bu tespit, toplumlar için de geçerli; yani insanlar ve insan grupları arasında da bazı farklılıklar mevcut. Bununla beraber ülkeler ve toplumlar arasındaki farklar ülkeleri ve toplumları ayrı varlık türlerine çevirmez. Soğukkanlı ve objektif bir inceleme kesin olarak benzerlik ve ortaklıkların farklılık ve değişikliklerden fazla olduğunu gösterir.

Hiç şüphe yok ki, temel hak ve özgürlüklerle ilgili felsefî temellendirme ve sistematize etme çabaları daha ziyade Batı’da şekillendi. Hukuk alanında da öyle oldu. Bugün insan hakları felsefesi ve hukuku deyince mecburen daha ziyade Batı’ya gidiyoruz. Ancak, bu, insan hakları düşüncesinin ve haklara saygının sadece Batı’ya mahsus olduğunu, diğer coğrafyalarda ve kültürlerde bulunmadığını göstermez. Birçok yerde insan haklarına kaynaklık eden dinî ve lâdinî fikirleri ve insan haklarına saygı telkin edip koruma getiren mekanizmaları rüşeym hâlinde de olsa bulmak mümkün.

Bunda şaşılacak bir şey yok. İnsan düşüncesi de hayat pratiği de nihayetinde insanın sabit veya sabit sanmamıza sebep olacak kadar yavaş değişen insan doğasına, insanın insan üzerindeki iktidarının tabiatına, dünyanın insan eliyle değiştirilmesi zor özelliklerine ve mahiyetine dayanmakta. Bu yüzden özgürlük ve insan hakları şu veya bu coğrafyaya ya da kültüre değil tüm insanlara, insanlığa ait. Hak ve özgürlükler insanlara bir beşerî otorite tarafında verilmediği için bir beşerî otorite tarafından alınamaz, ortadan kaldırılamaz, olsa olsa ihlâl edilebilir, çiğnenebilir, gasp edilebilir.

Öyleyse Batı’da ve Batı dışında özgürlüğü ve hakları Batı’ya ve Batı kültürüne münhasır kılmaya çalışanlar bunu neden yapıyor? Bu görüşün Batı’daki bağlılarının ve sözcülerinin motivasyonu Batı’nın ezelî ve ebedî üstünlüğüne inanmaları ve buna paralel olarak başka yerleri, kültürleri, inançları aşağı görmeleri. Böylelerine ne saçma bir konumda durduklarını göstermek için Batı tarihini hatırlatmak yeterli. Batı dışında bunu yapan Sisi gibi kimselerin derdi ise, iktidarlarını korumak ve sınırsız kılmak. Bu yüzden özgürlük ve hakları kendi toplumlarına yabancı, dolayısıyla geçersiz ve gereksiz görüyorlar.

Sisi’nin yukardaki sözleri dillendirdiği günlerde gazetelere Mısır hakkında ibretlik bir haber düştü. Mısır’da 2013 darbesinden bu yana 9 yeni hapishane açılmış. Onuncu hapishanenin inşa edilmesine de karar verilmiş. Hapishanelerde tutulan siyasî muhaliflerin tam sayısı ve bazılarının akıbeti ise bilinmiyormuş. Demek ki, Sisi Mısır’da Mısır tipi insan haklarına ve hukukun hâkimiyetine saygı gösterdikçe hapishane nüfusu artıyor…

Siyasette kullanılan dilin hem iktidar hem muhalefet açısından değerlendirilmesi gerekir. İktidarın dili, özellikle Cumhurbaşkanının sözleri üzerinden, değerlendirme ve eleştiri konusu oluyor. Demokratik bir ülkede bu olağan, hatta olması icap eden bir şey. Buna karşılık muhalefetin, özellikle ana muhalefetin dili yeterince irdelenmiyor.

Her liderin bir bakışı ve bir bilgi, dil müktesebatı var. Liderlerin konuşmalarının şekli de muhtevası da bundan etkileniyor. Siyaset bilimciler, psikologlar ve dil uzmanlarıyla birlikte liderlerin konuşmalarını söylem ve içerik analizine tabi tutan çalışmalar yapsalar ilginç sonuçlar ortaya çıkabilir.

CHP lideri Kılıçdaroğlu sık sık fiziksel yapısıyla tezat teşkil eden bir dil kullanıyor. Hakaretamiz veya öyle algılanmaya açık sözler sarf etmeyi ya seviyor ya da bu doğrultuda tavsiye alıyor olmalı. Onun dili partisinin diğer mensuplarına da sirayet ediyor. Kılıçdaroğlu Cumhurbaşkanı’na sık sık  “diktatör”, “diktatör bozuntusu” diyor. Geçenlerde Almanya’ya yaptığı bir gezide Erdoğan’ın “benzeri görülmemiş bir diktatör” olduğunu iddia etti.

Başka CHP’liler tarafından da yapılan diktatörlük suçlaması, ne kadar çok tekrarlanırsa kendisini o kadar çok tekzip ediyor. Ülkede CHP’lilerin iddia ettiği anlamda bir diktatör bulunsaydı, o kişi diktatörlükle suçlanamaz, diktatör olarak adlandırılamazdı. Bunu yapanlar anında kendisini hapiste bulurdu, bazı durumlarda yok edilirdi. Oysa karşılaştıkları muamele sözle cevap verilme ve/veya resen yahut şikayete bağlı adlî takibata uğrama. Bu tür sözler sarf edenlerin kimisi ceza alırken kimisi beraat ediyor.

Kılıçdaroğlu ve CHP’liler Erdoğan hakkında sert, ağır sözler kullanmakla ne elde etmeyi umuyorlar veya ne kazandıklarını zannediyorlar bilmem. En büyük kazançları kendi içlerini soğutmak olabilir. Bir de, partide daha yukarılara tırmanmak isteyenler bu tavırla dikkat ve ilgi çekebilir. Ancak, bunun parti hiyerarşisinde yukarılara sıçramaya çok yardımcı olacağını veya yeteceğini sanmıyorum.

Buna karşılık bu tarzın en azından yeterince dikkat çekmeyen, birbirine bağlı iki yönü olduğu kanaatindeyim. İçerikten mahrum, bir ciddî eleştiri yapma yahut faydalı öneri getirme durumunda olmayan bu sözler fikir, program ve motivasyon yetersizliğinin tezahürü olarak görülebilir. Netice itibarıyla kötü söz söylemek siyasette başarının yolunu açsaydı, partiler ve partililer küfür ve hakarette yarışırdı. Bu tür sözlerin ilgi çekmesi ve hem siyasette hem medyada gündeme girmesi, zamanla bir alışkanlık özelliği kazanarak, siyasî zihin tembelliği yaratabilir.  Parti ve partililer halkı ikna edecek, cezbedecek, realize edilebilir yaklaşımlar geliştirmek yerine, kolaycılığa kaçıp, kötü sözleri yoğunluğunu koyulaştırarak artırma yoluna gidebilir.

Parti liderlerinin sert, ağır sözlerinin rakip partilerin tabanını etkileme şansı çok az.  Sözlerin sahibi partinin tabanının bu vasıtayla ve vesileyle politize olması, kenetlenmesi ve radikalleşmesi o partinin tabanını genişletmez. Rakip parti tabanlarında da benzer şeylerin vuku bulmasına sebep olur. Oysa her parti, özellikle de muhalefet partileri diğer partilerden oy çekme çabası içinde olmak zorunda. Bu da daha yumuşak, irkitmeyen  bir dil gerektirir.

Bence iktidar partisi kadar ana muhalefet partisi de yapıcı ve yararlı bir lisan kullanmanın işine yarayacağını anlamalı. Söylemini inceltmeli ve içeriğini takviye etmeli.

C. Murray’ın bir yazısından öğreniyoruz ki, Rus düşünür N. Berdyaev, 1990’da yazdığı bir kitapta “Rus halkı ve Rus aydınları hakikat üzerine inşa edilmiş bir krallık arayışına yatkındır” dedi. Milyonlarca Rus, on yıllar boyunca, sosyalizmin böyle bir krallık olduğuna inandı. Ancak, Rusya’da bu kavrayış sosyalizmle doğmadı, daha eskilere giden kültürel kökleri vardı. 19. Yüzyıl Rus edebiyatçısı Tolstoy, “Bir Tavuk Yumurtası Kadar Büyük Bir Tohum” adlı eserinde insanların tabiatla uyumlu, ahlâken ve fiziksel olarak sağlıklı, uzun ve mutlu yaşamasını garanti edeceğine inandığı âdil bir ortamı anlattı. Bu ortamın oluşması için paranın, ticaretin ve mülkiyetin ortadan kalkması gerektiğini söyledi. Hikâyede yaşlı bir köylü Çar’a şöyle seslenmekteydi:

“Benim zamanımda hiç kimse ekmek satma ve alma gibi bir günahı düşünemezdi bile. Paraya gelince, hiç kimse böyle bir şeyi bilmezdi: Herkesin kendi yeterli ekmeği vardı… Benim tarlam Tanrı’nın toprağıydı. Nereyi sabanla sürersen, tarla orasıydı. Toprak o zaman özgürdü (serbestti). Hiç kimse bir toprak parçasının kendisinin olduğunu söyleyemezdi; yalnızca senin emeğin senindi.”

Tolstoy bu “âdil” ortamdan ve yüksek ahlâkî pozisyondan düşüşü şöyle ifade etti:

“Bunların hepsi insanların artık emekleriyle yaşamaması yüzünden oldu; insanlar gözlerini başka insanların sahip oldukları şeylere diktiler. Bu eski zamanlardaki yaşayış biçimleri değildi; eski zamanlarda insanlar Tanrı’ya yönelerek yaşardılar. Kendilerinin olan şeylere sahiptiler ve başkalarının olan şeylere imrenmediler.”

Yine Murray’ın işaret ettiği üzere, Tolstoy tarihten haberdardı; tasvir ettiği bu “güzel” geçmişin asla yaşanmamış olduğunu biliyordu. Onu bunları yazmaya tahrik ve teşvik eden, tomurcuk hâlindeki kapitalist gelişmenin Rus köylüsünün hayatına tesiriydi ve yazar geçmişe atıfla bir gelecek düşlemekteydi. Günümüzün popüler kültüründe eşitlik, adâlet, eşit iş bölümü, eşyaların eşit paylaşımı, paranın ve mülkiyetin olmaması gibi özlemler-talepler-vaatler Marksizm’e atfedilir; ama Marksistler bu fikirlerin mucidi değildir. Keza, bu fikirler, kapitalizme reaksiyon olarak da doğmamıştır. Meselâ, “paranın kötülüğü” fikri Shakespeare’de de vardır. “Âdil” ve rasyonel bir dünya tasavvuru Thomas More ve Campanella gibi ütopycıların eserlerinde de görülür. Şüphesiz, başka kültürlerde de benzer fikirlerle karşılaşılır. Dinî, seküler, Marksist, neo-Marksist, anti-Marksist, modernist, anti-modernist bu ütopyaların hepsinin temel özelliği evrensel hakikati keşfettiklerini ve bu hakikat üzerine kurulacak dünyanın formüllerini geliştirdiklerini iddia etmeleridir. Para, özel mülkiyet, piyasa, pazar için üretim, zenginlik, tüketime düşkünlük, eşitsizlik ise bu ütopyalarda daima kınanır, hatta lanetlenir.

Bu olgunun ışığında birbirini tamamlayan iki suali gündeme getirmemiz gerekir: İyi toplum-sistem hakikat üzerine inşa edilen midir? Günümüz dünyasında toplumları-sistemleri hakikat üzerine inşa etmek mümkün müdür? Birinci soruya “evet” cevabı verilebilirse ikinci soru üzerinde kafa yormak anlamlı olabilir. Cevap hayırsa, ikinci soru kendiliğinden geçersiz hâle gelir. Her kültürde hakikati bulmak ve toplumu, toplumsal sistemi o hakikat üzerinde, etrafında inşa etmek gerekir fikrini savunan kişi, grup ve akımlar karşımıza çıkar. Bunlar, bu yapıldığı takdirde, bildiğimiz bütün beşerî problemlerin ebediyen ortadan kalkacağına inanır. Ancak, hakikat üzerine toplum ve siyasî-ekonomik sistem kurma teşebbüsleri, kaçınılmaz olarak kaos ve kargaşa yaratır ve en sonunda insanların köleleştirilmesiyle noktalanır.

Hakikat nedir? Bu iki kelimelik soru, ilk izlenimde sanılabileceğinin aksine, çok ağır ve karmaşıktır. Ayrıca, ek sorularla dallanır budaklanır. Hangi hakikat? Neyin hakikati? Aslında hakikat bir tane değildir, çoktur. Başka bir deyişle, geniş bir toplumda hem çok sayıda hakikat alanı hem de her alanda çok sayıda hakikat iddiası bulunur. Birçok durumda bu hakikatler yarış ve çatışma hâlindedir. Hakikat imparatorluğu çok sayıda hakikat üzerinde kurulamayacağından hakikatlerin, en azından kilit alanlardaki hakikatlerin, teke indirilmesi gerekir. Bu nasıl yapılabilir? Bize bunu yapmada ne-kim rehberlik etmelidir? Din mi? Bilim mi? Tarihî bir lider mi? Hangi din, hangi bilim, hangi lider? Her hakikat grubu kendi hakikati peşinde gitmede ısrar ederse ne olacaktır?

Hakikat üzerine iyi bir toplum ve iyi bir sistem kurulamaz. Tek hakikat olsa bile insanların onu arama, anlama ve yansıtma yolu birden fazla. Hakikati anlama ve hakikate ulaşma yol ve yöntemleri hakikatin kendisi kadar önemli. Toplumlarda hakikat olarak kabul ve saygı gören kurum ve kurallar da hakikati keşfetme gücüne sahip kafaların eseri olmak yerine insanî hayatın olağan akışının ürünü. İyi toplum insanların hakikatin ne olduğu üzerinde müttefik kaldığı toplum olmadı, olamazdı. İyi toplum ortak hayatın ortak hakikatlerden çok barışçıl birlikte yaşama kurallarına dayandığı toplumdur. Bu toplumlarda herkesin hakikati kendinedir. Kimse kimseye hakikat dayatma hakkına sahip olduğunu iddia edemez. Hakikatin ne olduğu üzerinde bütün insanları veya insanların “ezici” çoğunluğunu uzlaştıramayız. Ancak, farklı hakikatlerin izleyicileri arasında çıkan ihtilâfların nasıl çözüleceğiyle ilgili kurallar üzerinde geniş ölçüde hemfikir olabiliriz.

Kimse kimseye hakikat dayatamayacağı gibi, devlet de bir hakikat grubu adına geri kalanlara bir grubun hakikatini dayatamaz veya herkesi kendi hakikatine uymaya zorlayamaz. Bu bizi tarihî bir gerçeğe götürür. Hakikat devletleri baskıcı, zorba, insanları değişik ölçüde köleleştiren devletlerdir. Zorbalığın ne adına -din, bilim, ideoloji, ırk, ulu önder- yapıldığı zorbalığın yanlış ve zulmedici olduğu gerçeğini değiştirmez. Zorba devlet hakikatçi ve sınırsız devlettir. Onun alternatifi hakikat peşinde koşmayan sınırlı devlettir. Sınırlı devlet sistemini benimsemenin gerekçesi, sadece, ona eşlik eden özel mülkiyet ve piyasa ekonomisinin ekonomik üretimi artırması değildir. Farklı hakikatlere ve farklı mutluluk anlayışına sahip vatandaşları barışçıl ve ahenkli şekilde bir arada tutabilmesi ve onlara kendi yollarında ilerleme imkânı-fırsatı vermesidir. Sınırlı devlet, Amerikan Bağımsızlık Beyannamesi’nin yazarı ve ABD’nin üçüncü Başkanı Thomas Jefferson’ın 1801’de göreve başlama nutkunda belirttiği üzere, insanları birbirine zarar vermekten alıkoyan, böyle yapmadıkları sürece onları kendi gayretlerini ve iyiliklerini regüle etmede serbest bırakacak olan akıllı ve sade devlettir.