Dinî bir cemaat gibi görünen Gülen Cemaati’nin 15 Temmuz’da gözü kara ve eli kanlı bir terör örgütüne dönüşmesi, cemaatlerin devlet ile ilişkisi konusunu tartışma gündemimize taşıdı. Her meselede olduğu gibi burada da ifrat ve tefrite giden duygusal tepkiler üzerinden çözümler öne sürülüyor. Oysa bu konular tartışılırken duygu yerine aklın, önyargı yerine bilginin, anlık-konjonktürel bakış yerine tarihsel perspektifin hâkim olması gerekir.

Hem Kemalistlerin hem de AK Partililerin çoğu cemaat – devlet ilişkilerinin nasıl düzenlenmesi gerektiği konusunda önyargılarını ve korkularını yansıtan bir perspektife hapsoluyorlar gibi geliyor bana.

Kemalistler bilindik laikçi ezberleri ve korkularıyla Gülen Cemaati felaketini fırsata çevirerek din ve dindar alerjilerini yansıtan değerlendirmeler yapıyorlar. Bütün cemaatleri genel olarak kötüleyen, onları hırsız, ahlâksız ve yobaz sayan anlayışlarını FETÖ örneği vesilesiyle yeniden piyasaya sürmeye başladılar. Cemaatlerin yasaklanması, ticaret, basın-yayın ve eğitim gibi faaliyetlerinin durdurulması veya cemaat mensuplarına devlet kapısının kapatılması gibi önerileri hararetle savunuyorlar. Gülenciler yerine devletin şimdi başka cemaatlerin eline teslim edileceği korkusunu yayıyorlar.

Kemalistler dinî cemaatleri büyük bir tehdit olarak gören ve temelde yasaklamak, baskılamak, sivil ve kamusal alanda bu cemaatlerin hayat alanlarını daraltmak üzerine kurulu bir perspektif sunuyorlar.

Oysa Kemalistlerin unuttukları, ya da aslında hiç kabul etmeye yanaşmadıkları gerçek ortada duruyor. Gülen Cemaati’nin bu ölçüde güçlenmesi ve devletin her kademesine sızmasında, laiklik adı altında dindarlara ve dini cemaatlere karşı yürütülen baskıların ve getirilen yasakların doğrudan katkısı var. Bu örgüt söz konusu baskı ve yasakları işaret ederek hem kendi üyeleri hem demokrat ve muhafazakâr kamuoyu karşısında gizli-saklı, kamuflajlı ve hattâ kriptolu bir halde bulunmasını meşrulaştırabildi.

Normal koşullarda sinsilik, riyakârlık, dolandırıcılık ve hile içerdiği için gayri ahlâkî kabul edilebilecek eylemleri olsun, dinî bir cemaatte normalde absürt kaçacak din-dışı, hattâ din karşıtı uygulamaları olsun, üyelerine kabul ettirirken söz konusu baskı ve zulmü de gerekçe göstermiş olduğu muhakkak. Bu gayri ahlâkî, gayri dinî ve hattâ gayri hukukî faaliyetler, zalim bir rejimde ayakta kalmanın ve kendini korumanın kötü ama zorunlu yolları olarak savunulmuş olmalı.

İnsanın meşru tercihlerine ve hayatın doğal akışına karşı yapılan her türlü olumsuz müdahale durumunda olduğu gibi, dinî cemaatler üzerine konacak herhangi bir baskı, yasak veya kısıtlama da ters tepmeye ve öngörülemeyen sonuçlar, bilhassa yasağı getirenlerin arzularının hilâfına sonuçlar doğurmaya mahkûmdur.

Kemalistler, AK Parti’nin iktidar yürüyüşünde, Gülen Cemaati’nin devlete sızmasında veya toplumun daha dindar görünür hale gelmesinde, dindarlara yönelik baskıcı, yasakçı, dışlayıcı uygulamaların ve nefret söylemlerinin etkisinin de bulunduğunu görmeli. Kemalistler hayatın ve tarihin kendilerine tekrar tekrar öğrettiği dersleri artık almaya başlamak zorunda.

Diğer tarafta, AK Partililer cephesinde de başka bir hatâlı perspektif var.  Onlar ise cemaatleri tümden reddetmek yerine, güvenilir gördükleri cemaatleri devlete bağımlı hale getirmek ve âdeta bu cemaatlerle devlet arasında organik bir bağ kurmak doğrultusunda bir eğilim gösteriyorlar. Bu eğilim sadece dinî cemaatler için değil; İHH veya Ensar Vakfı örneklerinde gördüğümüz gibi, diğer STK’lar için de geçerli.

AK Partililer, destekçilerini genişletmek dışında, dinî cemaatlerin (ve diğer STK’ların) örgütlü ve hiyerarşik işleyişinin yarattığı güçten çeşitli şekillerde faydalanmayı umuyor gibi görünüyor. Bu güçten faydalanabilmek için bu cemaat ve STK’ları AK Parti’ye bağlı ve sadık kılmak, bunun için de öncelikle devlete bağımlı hale getirilmelerini sağlamak biçiminde işleyen bir anlayış söz konusu sanırım. Oysa bu bağlılık-bağımlılık ilişkisi, Gülen Cemaati örneğinde görüldüğü gibi her zaman tersine dönmeye müsaittir.

Bu bağımlılık belirli bir veya birkaç cemaatin üyelerine makam-mevki ayırmak, faaliyetlerinde diğerlerine gösterilmeyen müsamahayı ve kolaylığı göstermek, devlet eliyle çeşitli ayrıcalıklar sağlamak, kamu güç ve imkânlarını diğerleri aleyhine olacak şekilde bu cemaatlere (veya STK’lara) tahsis etmek gibi yollarla kurulmaya çalışılıyor gibi görünüyor.

15 Temmuz’da ne kadar yıkıcı olabileceği görülen Gülen Cemaati deneyimine rağmen, bu anlayışın sorgulandığına veya yeni bir perspektif ihtiyacı duyulduğuna dair en azından dışarıya yansıyan pek bir emare göremiyoruz. Bunun istisnası olarak, Diyanet İşleri Başkanı’nın dinî cemaatlerin devlet tarafından kayıt ve denetim altına alınabileceği yönündeki önerisi üzerine başlayan sınırlı bir tartışma var. Ancak bu tartışmada göze batan öneriler, devletin Diyanet eliyle cemaatleri kendi kontrolü altına alması, bu arada dinî anlayış ve yorum farklarının Diyanet’in İslâm yorumu ile baskılanmasını arzu eden bir içeriğe sahip. Velhasıl, burada da sorun var.

Bağlılığı ve sadakati bağımlılıkla sağlamaya çalışan anlayış da, tüm cemaatleri devletin kontrolünde toplayıp din alanında bir devlet tekeli yaratmaya çalışan anlayış da, ne ahlâken doğrudur, ne de arzu edilir sonuçları üretmek bakımından işe yarayabilir.

AK Partililer de tarihten ve tecrübeden ders almayı bilmeliler. Kemalist vesayet mekanizmalarının şerrinden kaçarken kendilerini ve devleti neredeyse tamamen FETÖ’ye teslim etmek gibi bir hatâ işlediler. FETÖ’nün devlete sızması eski olabilir, ama hem devlette hem sivil alanda bu kadar yayılıp güçlenmelerinde iktidarın verdiği desteğin rolü büyük. Bu işte bir çaresizlik olduğu kadar aymazlık da bulunduğunu kabul etmek gerekir.

Cumhurbaşkanının biraz pişmanlık, biraz sitemle söylediği meşhur “ne istediler de vermedik” sözü bu desteğin çapını göstermesi bakımından dikkate değer. İktidardan zamanında aldıkları bu destekle elde ettikleri gücü, özelde AK Partililerin genelde tüm ülkenin canına ve varlığına kast ederek geri dönüştürdüklerini hiç unutmamak lâzım. Şimdi tekrar, belirli cemaat ve/ya STK’ları devletin özel korumasına almaya veya güvenilir kadrolar olarak devletin içine özel olarak yerleştirmeye girişmek hatâsına düşülmemesi gerekir.

AK Partililerin alması gereken ikinci ders, devletleşen, devlete bulaşan, devlet tarafından kontrol edilen sivil toplumun pek de matah bir şey olmadığı, hattâ ölümcül olabileceği gerçeğidir.

15 Temmuz’da darbenin durdurulmasında resmi kurumlar ve devlet memurları değil, sivil-özel kurumlar ile sivil-sıradan insanlar öncü rol aldı. TRT ve memurları darbeye direnemedi, örneğin o bildiri metninin okunmasına “göz yumdu”; özel kanallar ve çalışanları ise bir şekilde direnmenin yolunu buldu. Bana sorarsanız, AK Parti ve teşkilâtı hâlâ büyük ölçüde sivil kalabildiği, henüz tam anlamıyla “devletleşemediği” için bu darbeye direnebildi. Devlete hükmetmek ile devletleşmek arasındaki fark her zaman önemli.

Bu konuda ikinci tecrübe, bizzat AK Parti siyasi hareketinin, Türkiye’de köklü bir değişim ve dönüşümü sağlayabilecek ve kendisini iktidara taşıyacak bir zindelik ve potansiyele, büyük ölçüde, devletin dışında kalabilmiş olması sayesinde sahip olabildiği gerçeğinde yatıyor. FETÖ gibi devlete bir şekilde dahil olmaya çalışmadığı için, sivil alanda kendi özerkliğini, topluma dayanan sahici gücünü ve zindeliğini yaratabildi. Bu sayede köhnemiş bir devletin hastalıklarına tutulmaktan ve virüsleriyle enfekte olmaktan korunabildi.

Her iki kesimin de diğerini suçlamadan önce biraz kendisine bakması, özeleştiride bulunması ve kendi deneyimlerinden gerçek dersler çıkarmaya çalışması, bu meseleleri tartışırken daha doğru ve sağlıklı bir zemine ulaşmak için şart görünüyor.

Bu bağlamda, dinî cemaatler ne “sırf” tehdittir, ne de “sırf” nimet.

Serbetiyet, 25.09.2016

Okumuş olan dostlar hatırlayacaktır; bu köşede “FETÖ Belâsından Çıkarılması Gereken Dersler” başlıklı bir yazmış (22.08.2016; http://www.fikircografyasi.com/makale/feto-belasindan-cikarilmasi-gereken-dersler), bir daha benzer belâlarla karşılaşmamak için neler yapmak gerektiği konusundaki düşüncelerimi paylaşmıştım. Yazdıklarım ODTÜ yıllarından tanıdığım, kabına sığmaz mizaçlı, açık sözlü, “İslamcı” yanı ağır basan bir sevgili dostumuzun kafasına yatmamış, -biraz küstahça, ama sağlık olsun- bir yorum yapmış:

“Temiz anadolu çocuklarını amerikaya doktoraya göndermek çok tehlikeli anlaşılan. Okutulan şeyleri gerçek zannediyorlar. Rant dağıtmayan devlet. Sanki dünyada böyle bir devlet olmuş da. Hele liberalizmin merkezi amerika. Aman değmesin boyar. Yahudi finans tekelin kuklası bir devlet. Millet çalışır yahudiye öder…” (Yazım ve gramer hatalarına dokunmadım. MA)

Bu yorum esasen içinde çok şey barındırıyor. Bizim mahallede, dindar-mütedeyyin kesimde, hatta sol-Marksist çevrelerde bile epeyce taraftarı olduğuna da kuşku yok. İslamcı yelpazenin değişik kanatlarından çok sayıda insanın Batı ve ABD konusundaki yaklaşımını emperyalizm, Yahudi sermayesi ve İslam düşmanlığı anahtar kelimeleriyle özetlemek mümkün. Bu düşünüş biçimi genelde Batı dünyasına, özelde Amerika’ya bakışı, kestirmeden mahkûm etmeyi, indirgemeciliği, komploculuğu, velhasıl bir sürü şeyi barındırıyor.. Ancak, bu satırların yazarına göre bu yaklaşım tarzı hem ciddiye alınabilir olmaktan uzak, hem tehlikeli bir yaklaşım tarzı. G. Özaltınlı “15 Temmuz ve Batı’nın Özü Teorisi” başlıklı yazısında bu tehlikeye gayet yerinde bir şekilde temas etmiş, okunmaya değer: (30.07.2016; http://www.serbestiyet.com/yazarlar/gurbuz-ozaltinli/15-temmuz-ve-batinin-ozu-teorisi-707532)

Biliyorum, ABD’nin FETÖ elebaşısına evsahipliği yapması ve iadesi konusunda ayak sürüyen yaklaşımı nedeniyle toplum olarak anti-Amerikan duygularımız tavan yapmışken, ABD sistemi lehine laf etmek hiç de kolay değil, kulak vereni az, kızanı, verip veriştireni çok olur. Ama olsun; hakikatin hatırını her şeyden üstün tutmak ilim ahlakı ve namusunun gereğidir, yanlış gördüğümüzü eleştirmek, doğru gördüğümüzü takdir etmek, hakikatin hakkını teslim etmek zorundayız. (15 Temmuz bağlamında Avrupa ve ABD’ye eleştirilerimiz elbette saklı, onlardan vazgeçmiyoruz; nitekim bunu bendeniz de yaptım; Batı’nın Türkiye’yi sürekli yanlış okuyan tavrının “utanç verici” olduğunu yazdım: 27.07.2016; http://www.worldbulletin.net/news-analysis/175482/the-west-keep-reading-turkey-wrong-it-is-a-shame)

Evet, Amerika’nın emperyalist emelleri olan, Ortadoğu’da hiç de hayırhah olmayan işler çeviren, zaman zaman terör gruplarına destek veren, bölgenin dinamiklerini anlamaya çalışmak yerine üstenci dayatmalar peşinde koşan bir devlet olduğu doğru. Ama bunu yapan yegane güç Amerika değil, bu bir. Bölge öyle bir bölge ki, jeostratejik açıdan önemli, herkes bir şekilde burada hegemonya kurma derdinde. İkincisi, ABD’nin elindeki gücü ellerine verseniz bugün çok masum gibi görünen başka devletler acaba dünyanın neresinde neler yaparlardı, gerçekten sorgulamaya değer. Üçüncüsü ve daha önemlisi, Amerika’yı dünya patronu yapan illüminati-bağlantılı komplo teorileri değil, sistemidir. Okyanusun öteki ucundan kalkıp Ortadoğu’ya kendi çıkarlarına göre şekil vermeye kalkışmak ancak bunu yapmayı mümkün kılan siyasi, askeri ve teknolojik güçle olur. Bu güç de kendi kendine ortaya çıkmaz, bunu üretip besleyecek bir ekonomik altyapı ve sistem gerektirir. Bu sistemi iyi okumak hem ne olup bittiğini anlamak bakımından, hem de bu güç oyununu daha akıllıca, daha kendi menfaatlerimizi korur tarzda oynayabilmek bakımından önemlidir. Bu çerçevede Amerikan sistemini var eden, öne çıkaran, güçlü kılan birkaç anahtar unsura değinelim.

Bunların başında Amerikan anayasası gelir. Amerikan anayasası bugün dünyadaki en uzun ömürlü, kalıcı ve en özgürlükçü anayasadır. İlginç bir tesadüf, serbest piyasa sisteminin, Klasik liberal iktisat geleneğinin öncüsü ve modern iktisadın kurucusu olarak kabul edilen Adam Smith’in Milletlerin Zenginliği adlı meşhur eserinin yayımlandığı yıl olan 1776 tarihli Amerikan anayasası bugüne kadar sadece birkaç kez tâdil edilmiştir. Temel hak ve özgürlüklere büyük bir vurgu yapan, devlet aygıtının bir zulüm aracı haline gelmesi halinde vatandaşların direnme hakkını tanıyan, gerçekten özgürlükçü bir anayasadır bu. Bizim henüz yerine sivil bir alternatifini koyamadığımız 1982 tarihli askeri vesayet ürünü anayasamızın 34 yılda tam 18 defa (ortalama iki yılda bir) tâdil edilmiş olduğunu, buna rağmen tatmin edici bir içeriğe kavuşturulamadığını dikkate alırsak, aradaki fark daha iyi anlaşılır. İnşallah 15 Temmuz tecrübesinden sonra demokratik, özgürlükçü ve sivil bir anayasa arayışımız hayırlı bir sonuca ulaşır diyelim.

Özellikle 11 Eylül faciasından sonra birtakım sıkıntılar yaşansa da, bugün toplumsal çeşitliliği en fazla kucaklayabilen ülke Amerika’dır. ABD’de sadece WASP denen beyaz Anglo Sakson Protestanlar yaşamaz; dünyanın her kıtasından 72,5 milletten insan yaşar, Türkiye’den gitme binlerce vatandaşımız dâhil. Beyazlar, siyahlar, esmerler, Hispanikler, Asyalılar, Uzak Doğulular, Latin Amerikalılar… Başta eğitim olmak üzere hemen her sektörde hür teşebbüsün, dini cemaatlerin, Kiliselerin, vakıfların ve devlet dışı kuruluşların okulları, hastaneleri, hayır kuruluşları, üniversiteleri, kısaca envai çeşit yatırımları vardır. Bu çeşitlilik ve renklilik birtakım toplumsal hizmetlerde devletin sırtındaki yükün hafiflemesine de büyük katkı yapmaktadır.

Her yıl dünyanın en zeki beyinleri ABD’ye (kimi iş, kimi yüksek öğrenim için) akmaktadır. “Yeşil Kart” sistemi üzerinden Amerika her yıl binlerce hazır yetişmiş nitelikli insan kaynağını kendi beşeri sermayesine, hem de beş kuruş para harcamadan dâhil etmektedir. Kendi ülkesinde kendisini güvende hissetmeyen yüzbinlerce hatta milyonlarca Müslüman (Pakistan, Bangladeş, İran, Afganistan, Libya, Irak, Suriye, Arabistan, Mısır, velhasıl İslam dünyasının hemen her köşesinden) ABD’ye gidip oraya yerleşmiştir. Bencileyin master-doktoraya gidenlerin de önemli bir kısmı geri dönmemiş; oradaki şartlarla kendi ülkesindeki şartları kıyaslayarak orada kalmayı yeğlemiştir. (2000 yılında doktorayı bitirip memleketime döndüğümde, 28 Şubatçıların baskı ve zulmü nedeniyle kendimi nasıl “attan inip eşeğe binmiş gibi hissettiğimi” hiç anlatmayayım isterseniz. Elin gayri-Müslim Amerikalısı orada ben Cuma namazına gidebileyim diye dersin saatini Cuma namazıyla çakışmayacak başka bir saate kaydırırken, yine orada kızım başörtüsüyle okuluna gidebilirken, Türkiye’deki yöneticiler karısı başörtülü diye bizi fişlemekle, kızımızı okul kapısından kovmakla ve özlük haklarımızı gasbetmekle meşguldüler…)

Devam edelim. Malum askeri güç ekonomik güç sayesinde kuruluyor; ekonomik üstünlük de teknolojik güç sayesinde. Teknoloji bilginin hayata uyarlanmasıyla ortaya çıkıyor. Bu bağlamda ABD’nin bariz bir üstünlüğü var: Her yıl dünyada piyasaya çıkan yeni ürün ve alınan patentlerin yarıdan fazlası ABD’den çıkmaktadır. Etki faktörü en yüksek bilimsel dergilerde yayımlanan makaleler ve bilimsel araştırmaların da açık ara en fazlası Amerikalı veya orada yaşayan bilim insanı ve araştırmacılara aittir. Gurur kaynağımız Nobel ödülü alan bilim adamımız Aziz Sancar’ın da ABD’de kariyer yaptığını unutmayalım, Sancar Türkiye’de olsaydı aynı ödülü alacak çalışmalar yapabilir miydi, düşünelim…

ABD ile Türkiye ve hatta İslam dünyasında günlük hayatın işleyişi arasındaki farklar çok barizdir: Bizzat kendi gözlemlerimden aktarayım: Ortalama Amerikalı (veya Amerika’da yaşayan insanlar) bizim ülkemizdeki ve bizim coğrafyamızdaki hemsinslerinden çok daha erken kalkmakta, güne çok daha erken başlamaktadır; gün boyu daha verimli çalışmaktadır; ortalama verim bizden 3-4 kat daha yüksektir. Vatandaş ABD’de daha az vergi kaçırmakta, trafik kurallarına daha çok uymakta ve yayalara daha çok öncelik vermektedir. Kayıtdışı ekonominin oranı ABD’de Türkiye’den çok daha düşüktür. Gelir dağılımı Türkiye’ye ve İslam ülkelerine kıyasla orada daha âdildir, (gelir eşitsizliğini yansıtan) “Gini katsayısı” ABD’de daha düşüktür; toplumun ana unsuru kabul edilen orta sınıfların hacmi orada daha kabarıktır. Toplumsal hareketlilik daha fazladır. Anasından fakir doğan bir çocuğun orada sınıf atlayıp zengin olma olasılığı daha yüksektir. Bugün dünyanın en zengin insanlarından biri olan Microsoft’un kurucusu Bill Gates babasından hiçbir miras devralmamış, üniversiteyi de yarıda bırakmış bir insandır. Yine dünyanın en zengin ve en meşhur insanlarından biri olarak geçtiğimiz yıllarda hayata veda eden, (70’lik ninelerimizin bile “benim de olsa” diye iç geçirdiği) akıllı telefon İphone’ların üreticisi Apple şirketinin kurucusu Steve Jobs Suriye doğumlu bir göçmen çocuğudur. Suriye’nin savaştan önce 20 milyon nüfusunun toplam GSYH’si 45 milyar dolarken (şimdi daha da düştüğü kesin), Steve Jobs’un ABD’de kurduğu Apple şirketinin tek başına piyasa değeri 1 trilyon dolar civarındadır…

ABD’de kamuda işe alımlarda liyakate daha çok önem verildiği için de üniversitelerin bazı bölümlerindeki araştırmacı ve akademisyen sayısında Amerikan vatandaşları azınlıktadır; Türk, Çinli, Hintli, Koreli, Japon, Endonezyalı veya Malezyalı, velhasıl yabancı uyrukluların sayısı daha fazladır. Bundan birkaç ay önce Konya’da N. Erbakan Üniversitesi tarafından düzenlenen Uluslararası Sosyal Bilimler ve Müslümanlar Kongresi’ne davetli konuşmacı olarak katılan ve pek çok meslektaşı gibi ABD’de kariyerini sürdürmekte olan, 15 Temmuz menfur darbe girişiminin hemen akabinde Türkiye’ye destek veren önemli bir açıklama yapmış olan, Hint asıllı siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler profesörü Muqtedar Khan, kongrenin açılış konuşmasını yaparken, İslam dünyasının perişan hali ve neden Batıya beyin göçünün durdurulamadığı yolundaki bir soru üzerine “çünkü İslam dünyasında kimse kendisini güvende hissetmemektedir” demişti, üzerinde düşünmeye değer…

Bu arada ABD’de Osmanlı vakıf sistemine çok benzeyen bir sistem yürürlükte olup, gerek sosyal yardım, gerekse bilimsel araştırma faaliyetlerine harcanmak üzere dünyada en fazla kaynak yaratan sistem oradadır.

Herkesin kendi kimlik ve kültürüyle görünür olduğu, kendi okulunu ve din eğitimi amaçlı kurslarını açabildiği, fakir-fukaraya yardım örgütleyebildiği bir yerdir ABD. (Bosna Savaşı sırasında Chicago’dan, Müslüman Öğrenciler Derneği olarak, yerel Kiliseler ve sivil toplum kuruluşlarıyla da işbirliği yaparak çok miktarda para ve koca bir tır kamyonu dolusu giyecek, gıda ve temizlik malzemesi gönderebilmiştik; organizasyonun başında, Allah hayrını uçurmasın bendeniz vardım, kulaktan dolma bilgiyle konuşmuyorum…)

Malum, ABD Başkanlık sistemiyle yönetiliyor. Bizim üniter devletçiler pek hazzetmese de, orada 51 eyaletten oluşan bir federasyon var. Kuvvetler ayrılığına dayalı bir siyasal sistem mevcut. Başkan’ın da, Senato’nun da, Temsilciler Meclisi’nin de, Yargının da yetkileri sınırlı, kimse kimseye bütünüyle hükmedemiyor. Her bir eyalet kendi valisini kendisi seçiyor, kendi sorunlarını adem-i merkeziyetçi bir yaklaşımla kendisi çözüyor, kendi ihtiyaçlarına göre kendi çözümünü üretiyor. Eğitimle ilgili düzenlemeler de, vergiyle ilgili düzenlemeler de eyaletten eyalete değişiyor, hatta trafik hız limitleri bile farklı farklı tespit edilebiliyor, arazinin yapısına ve trafiğin yoğunluğuna göre değişen esnek bir sistem var.

Velhasıl dostlar,

FETÖ’ye evsahipliği yapmasından, darbe girişimini yarım ağız kınamasından, Gülen’in iadesi konusunda ayak diremesinden dolayı ABD’ye kızalım, eleştirelim, haklarımızı savunalım, amenna. Ama bu kızgınlığımız gözümüzü kör etmesin. FETÖ bağlantılı duygusallığımızı bir kenara bırakır da, Batı dünyasını daha salim kafayla ve soğukkanlı bir şekilde, mümkünse biraz da içerden gözlem yaparak, “Batı kaynaklı her şey kötüdür” gibi cahilane önyargılarımızı aşarak, tahlil yaparsak göreceğiz ki, ABD ve Batıyı öne çıkaran, daha güçlü yapan, sadece Yahudi sermayesi ve emperyalizme indirgenemeyecek önemli başka sebepler var: sistemsel, hukuksal, siyasal, ekonomik, ahlaki, kültürel.

Bu bağlamda bazı soruları kendimize sormakta yarar var: İki Müslüman iktisatçının ürettiği, ayet ve hadislerden yola çıkarak ölçülebilir kriterlere dönüştürülmüş “Islamicity Index” (İslamilik Endeksi)’ne göre İslami değerlere yakınlık bakımından Müslüman ülkelerin “nal topluyor” olması, ilk elliye sadece 2 Müslüman ülkenin (Malezya ve Kuveyt) girebilmesi, Türkiye’nin ancak 71. sırada kendine yer bulabilmesi, OIC (İslam İşbirliği Teşkilatı) üyesi Müslüman ülkelerin ortalama olarak İslami değerlere yakınlık bakımından AB’nin de, ABD’nin de, OECD’nin de, gelişmekte olan orta gelirli ülkeler grubunun da gerisinde kalması çok manidar değil mi? (Meraklıları için kaynaklar: http://hossein-askari.com/islamicity/ ; http://hossein-askari.com/wordpress/wp-content/uploads/islamicity-index.pdf)

Aylan bebeğin, insanı insanlığından utandıran bir facianın sonucunda, anne-babasının kucağında Batıdan İslam dünyasına kaçarken değil de, İslam dünyasından Batıya kaçarken ölmesi, üzerinde düşünmeye değmez mi?

Verilen onca geri dönüş teşviklerine rağmen 5 milyonu aşkın vatandaşımızın Avrupa’dan Türkiye’ye dönmemesi ve orada yaşamayı tercih etmesi, manidar değil mi?…

Toparlayalım:

Biraz İbni Teymiye okuyup, üstüne biraz Seyyid Kutub ve Mevdudi, biraz da Ali Şeriati, haydi biraz da Wallerstein ve Chomsky ekleyip İsmet Özel’le soslayınca ortaya bol bol kavga, gürültü, intikam yeminiyle karışık radikal argüman, yer yer laubalilik ve çokbilmiş efelenmeler, indirgemeci tezler, koskoca bir dünyayı kestirmeden mahkûm etmeler, üzerimizden sorumluluk duygusunu ve özeleştiri ihtiyacını kaldırıp zihin konforu sağlayan komplolar çıkabilir. Ama bu tür kestirmeci, özcü ve komplocu yaklaşımlar ümmetin hiçbir sorununu çözmez, bizi daha ileri götürmez, dünyayı daha doğru anlamamızı sağlamaz; kendimizi kandırmaya, zar zor biriktirdiklerimizi de yapacağımız stratejik hatalarla, gücümüzle orantılı olmayan tehditlerin tetiklediği gelişmeler sonucu kısa sürede heba etmemize yol açar, Allah korusun…

Gelin zor olanı yapalım, sorumluluk alalım, özeleştiri yapalım; hem Batıyı hem Doğuyu, hem onları hem kendimizi sıkı bir eleştirel süzgeçten geçirelim. Yukarda saydığım isimleri okumayalım demiyorum; ama onların yanında İbn Rüşd, Mu’tezile, İbn Haldun, M. Abduh, C. Afgani, Cevdet Paşa, Cemil Meriç, A. İzzetbegoviç ve R. Gannuşi’yi de okuyalım; verdikleri mesajlar üzerinde düşünelim.

İslam’ın özgürlükçü yorumunu “liberalizm” diye çöpe atıp, Marksist yorumunu iyi Müslümanlık sayma naifliğinden kendimizi kurtaralım…

Son söz: Devlet kısa yoldan köşe dönmenin yolu olduğu, rantları serbest piyasanın değil siyaset kurumunun dağıttığı, devletin vatandaş terbiye aracı olarak kullanıldığı, bir resmi ideoloji veya bir din-mezhebin emrindeki devlet aracılığıyla topluma hayat tarzı dayatıldığı, kamuda istihdamın ehliyet ve liyakate göre değil, yandaş, akraba, cemaat-tarikat veya parti mensubiyetine göre yapıldığı bir Türkiye’de devleti ele geçirmeye yönelik ölümüne mücadele hiç bitmeyecektir, bunu bilelim. Bu yapı değiştirilmediği sürece Türkiye’de her seçim bir ölüm-kalım mücadelesine, bir “yeniden milli mücadele”ye dönüşecektir.

Dünyada örneği var mı yok mu, kaç tane var falan gibi, amalı-mamalı, şayetli-lâkinli yan yollara sapmadan aklımıza yerleştirelim: Bize lazım olan sınırlı devlettir, sorumlu devlettir, şeffaf devlettir, hesap verebilir devlettir, güvenlik ve adalet sağlayan, altyapı yatırımları yapan, hizmetkâr devlettir, hukuk devletidir. Bence İslam’ın istediği de böyle bir devlettir zaten. Zira dünya imtihan dünyasıdır, herkes hesaba çekilecektir; ancak sorumlu bireyler hesaba çekilebilir; sorumluluk ise özgür olmayı, tercih yapabilmeyi gerektirir. O bakımdan özgürlükleri ortadan kaldıran ve bireylere tercih hakkı tanımayan bir devlet “yeryüzünde tanrıcılık oynayan” bir devlettir. Bize lazım olansa, Thomas Hobbes’un “leviathan”ı değil, komünizmin, faşizmin ve her türden kollektivist ideolojinin “ejderha devlet”i değil, bireylere tercih hakkı sunan, özgürlükçü, âdil ve hizmetkâr devlettir…

Fikir Coğrafyası, 01.09.2016

Son bir kaç gündür, Fransa’da dört polisin haşema giymiş bir kadına üzerindeki kıyafeti zorla çıkarttırdığı görüntüler üzerinden dünya çapında bir tartışma yürüyor. Bu görüntüler, Fransa’da gittikçe artan sayıda belediyenin havuz ve plajlarda haşemayı (burkini) yasaklayan kararları sebebiyle yaşandı.

Başta Fransa olmak üzere bilhassa Kıta Avrupası’nda, bu içerikteki yasak ve sorunların sayısı hayli fazla. Okullarda başörtüsü, kamusal alanda peçe takılması; cami-minare inşaatlarına izin; Cuma ve bayram namazlarında sokağa taşan cemaat; sünnet, kurban kesimi, et kesimi yöntemi ve helal gıda meselesi; en son da plajda haşema giyilmesi konusu.

Bu son karar, dünya çapında medyada dönüp duran görüntüler ve yazılar eşliğinde Fransa açısından bir utanca dönüşmeye başladı. Neden bu son mesele, diğerlerinden farklı olarak daha sarsıcı bir karşı tepkiye neden oldu? Kanaatimce şimdiye kadar Müslüman toplulukların kültür ve değerlerine karşı yürütülen doğrudan baskılar, çeşitli “Eurosantrik rasyonel gerekçeler”le kısmen perdelenebiliyordu. Bu perdeleme, sıklıkla laiklik, bazen çocukların biyolojik veya psikolojik sağlığı, bazen hijyen, bazen kamu güvenliği veya düzeni, hatta bazen hayvan hakları üzerinden yapılmaya çalışılıyordu.

Bu son olaydaki o görüntüler, yani kimse için bir tehdit ve tehlike oluşturmayacak bir kadını, üstündeki örtüyü çıkarmaya zorlayan dört polis görüntüsü, öyle “anlamsızdı ki”, bu tür yasakların altında yatan zihniyeti ve arkasındaki saiki herhangi bir şekilde gizleyecek, haklıymış gibi görünmesini sağlayacak bir illüzyona veya mazerete imkan vermedi. Çünkü, böyle bir eylem ne güvenlik, ne hijyen, hatta ne de laiklik gerekçesiyle açıklanabilir bir durumdu!

O görüntülerin faş ettiği gerçek, özgürlük ve eşitlik gibi değerleri yücelten bir medeniyetin, “öteki” saydığı kültürel grupların üyelerine karşı ayrımcılık ve baskıyı resmi kanallar eliyle ve iştahla hayata geçiriyor oluşuydu. “Gerçek” Fransızların değer ve yaşam pratiklerini içeren kapsamlı bir kültürel kimliğin, ulusal  kimlik olarak devletin resmi koruması altında olduğu, en net haliyle tanıklarına sunulmuş oldu. Bu kültürel kimliğin tanımında Müslüman vatandaşlara yer olmadığı gibi, Müslüman kimliğinin Fransız kimliğinin büyük ölçüde “öteki”si olarak, hatta IŞID ve radikal İslamcılar üzerinden “düşman öteki”si olarak inşa edilmiş ve halen edilmekte olduğu görülmüş oldu. Bu olay ile birlikte Fransa’da yürütülmekte olan “kültürel ırkçılık” açık edilmiş oldu. O polisler, “yaşam biçimi faşizmi”ni uygularken suç üstü görüntülendiler.

Fransa’da (ve onu izleyen veya ona benzeyen ülkelerde) uzun yıllar boyunca laiklik, medeni bir toplumda uygulanması gereken evrensel bir siyasal ilke olarak savunula geldi. Laiklik, uygulama hep aksi yönde olmasına rağmen, devletin farklı dinler karşısında tarafsızlığını içeren, böylece devletin her dinden vatandaşına karşı eşit davranmasını sağlayan kıymetli bir ilke olarak yüceltildi. Bu ilke, aynı zamanda, milleti etnik, din veya kültür endeksli olarak tanımlayan “kara” Alman “milliyetçiliği”nden, “beyaz” Fransız “ulusçuluğu”nu özenle ayırma işlevi gördü. Devletin laik olması, Fransız ulusunun dini-etnik-kültürel değil, siyasi-hukuki bir bağ üzerinden tanımlandığı iddiasına kanıt gösteriliyordu.

Oysa, önceleri de facto olarak, sonraları ise açıkça ve yapılan yasal ve idari düzenlemeler yoluyla laiklik, Fransız kültürüne uygun düşmeyen Müslüman kültürünün, en azından kamusal alanlarda (ki kamusal alanın hastaneler, okullar, sokaklar, parklar ve belli ki plajlara kadar uzanarak çok geniş biçimde tanımlandığı unutulmamalı) görünürlüğüne karşı verilen bir mücadelenin maymuncuğu haline getirildi. Laiklik ilkesinin işe yaramadığı durumlarda, hijyen, sağlık veya güvenlik kaygıları gibi yeni aparatlar devreye sokuldu. Bu arada sadece Müslümanların değil, Sih ve Hristiyan Arapların da Fransa’da benzer sıkıntılar çektiğinden söz ediliyor. Ancak Müslümanlar sayısal fazlalıkları hasebiyle, Fransız kültürüne karşı daha büyük bir tehdit olarak görülüyor olmalılar ki, onlara yönelik baskı yaşamın diğer alanlarına da uzanarak şiddetleniyor. Ayrıca Fransa’daki bu tür baskılar 11 Eylül ve IŞİD saldırıları sonrası başlamış değil; tarihi çok daha eskilere uzanıyor. Yani bütün bunları sırf  konjonktürel bir İslamofobik tepkiye bağlamak güç görünüyor.

Fransa’da olan şey, Fransız kültürünü korumak amacıyla Müslümanların dini inançlarına ve kendi kültürel biçimlerine uygun şekilde yaşamalarını zorlaştırmak veya imkansız hale getirmek. Bu baskılar Müslümanları ya (a) kamusal alanlardan çekilmeye ve sosyal-siyasal sisteme entegre olmadan kapalı adacıklarda yaşamaya, ya (b) İngiltere ve Kanada gibi ulus-devleti çok-kültürlülüğe uyarlama konusunda başarılı ülkelere yönelmeye, veya (c) Fransızlar gibi görünen ve yaşayan “Müslümanlar” olmak zorunda bırakılma gibi tercihlere zorlayabilir.  Diğer taraftan, bu tür baskıların İslami radikalizmi besleyen ve artıran temel dinamiklere dönüşmesi beklenebilir bir gelişmedir.

Fransa’da, farklılara “kör” olmak şeklinde ifade edilen laiklik; eşitlik uğruna yurttaşların farklılıklarını kamusal alanda gizlemesi; nihayet, ortak bir siyasi ülküye dayanıyormuş gibi gözüken cumhuriyetçilik, aslında belli tipte bir kültürün ve yaşam biçiminin diğer kültürlere devlet zoruyla dayatılması biçimini almıştır, almak zorundadır. Çünkü bu tip cumhuriyetçilik toplumu benzer değer ve inançları benimsemiş, sosyo-kültürel bakımdan homojen bir  yapı olarak görmek ister. Bu yüzden azınlık kültürler, bu homojenliği bozan veya tehdit eden tehlikeli unsurlar olarak kolayca öfke ve düşmanlığının nesnesi haline gelirler.

Bu, basit bir ayrımcılığın ötesinde, bir tür kültürel ırkçılığın yansımasıdır. Zira giyimi-kuşamı, yeme içme ve eğlenme alışkanlıkları, müziği, sanatı, değer ve inançları, ibadeti, konuşulan dili, sembol ve simgeleriyle İslam kültürüne karşı geliştirilen bir karşıtlık söz konusudur. Kendi kültürünü yüceltip değerli ve evrensel varsayarken, “öteki”ni değersiz, gerici ve yerel varsaymakta, mücadele edilmesi gereken bir kötülük olarak görmektedir. Bu, etnik veya dini değil, kültürel bir ırkçılık olarak tezahür etmektedir.

Çünkü kişi bir Fransız gibi göründüğü ve davrandığı sürece, Fas veya Cezayir kökenli olması ciddi bir sorun oluşturmaz, hatta çok sıcak bir biçimde kabul bile görür. Sıklıkla kökenine rağmen gösterdiği “ilerleme” ve “gelişmeden” dolayı aşırı iltifat gördüğü de olur. Ayrıca bu, her farklı dine veya dindara karşı sergilenen bir ayrımcılık da değildir. Örneğin, çoğunlukla gündelik hayatlarında tipik bir Fransız gibi görünen ve davranan Yahudi toplumuna karşı sergilenen bir ayrımcılık yoktur. Bu esasen bana, seküler ve materyalist bir ideoloji ile doygunlaştırılmış, aydınlanma ile idealize edilmiş, tarihsel-gündelik yaşam halleriyle sembolize edilmiş ve siyasi önyargılarla perçinlenmiş kültürel bir ayrımcılık gibi görünmektedir.

Bu yazıyı yazarken, arada, Fransız Danıştayı’nın haşema yasağını durduran bir karar aldığı haberi; ardından, cumhurbaşkanlığına aday olacağını açıklayan Sarkozy’nin bir seçim vaadi olarak “Fransız kültürünü korumak amacıyla haşema yasağını tüm Fransa’da uygulayacağını” söylediği konuşmasının haberi “timeline”da akmaya başladı.

Ancak umutvar olmamızı sağlayan durumlar da yok değil. Aynı günlerde İskoçya’dan, Müslüman kadınların hem inançlarına uygun yaşayabilmelerine hem de iş hayatının içinde yer alabilmelerine fırsat veren bir düzenlemenin haberi geldi. Kadın polislerin daha önceden özel izinle kullanabildikleri başörtüsü polis üniformasının resmî bir parçası olarak kabul edildi. Böylece başörtüsü için izin almalarına bile gerek kalmamış oldu.Açık olan şu ki bu meseleleri daha çok konuşacağız.

Serbestiyet, 27.08.2016

Darbe soruşturmalarının sağlıklı bir şekilde ilerlemesini güçleştiren iki önemli neden var: İlki, 15 Temmuz’un önceki darbelerden çok ayrı bir karakter taşımasıdır. 15 Temmuz, asker içinde “Halaskâran-ı Zabitan” ruhuyla hareket eden bir grubun gerçekleştirdiği eski darbelerden farklıdır. Bu, dini kisveleri bürünmüş ve uzun vadeli bir çalışmanın ardından toplumun derin damarlarına nüfuz etmiş bir örgütün organize ettiği bir darbedir. Eski darbelerde ister sivil ister asker olsun darbenin faillerini tespit etmek rahattı. Oysa 15 Temmuz’da darbeye dâhil olanları tamamen ve hatasız bir şekilde ortaya çıkarmak çok zor bir iş.

İkincisi, hiçbir şahsın bu örgütle olan bağlantısını kabul etmemesidir. Gülenistlerin diğer örgütlerden ayrışan bir yönü de bu. Gülenistlikleriyle maruf kişiler dahi irtibatını reddediyor ve hatta en sert Gülen karşıtı pozlara bürünebiliyor. Öyle ki, muhtemelen Gülen’in kendisi Türkiye’ye iade edilip mahkeme önüne çıkarılsa örgütünü inkâr edebilir ve “Kim düşürdü beni buraya?” diye şekvacı olabilir.

Azami hassasiyet mecburiyeti

Bu iki hususun altından kalkılması gereken ağırlığı büyüttüğüne şüphe yok. Bir de bunlara her darbe sonrası oluşan kaosu, ihbar yağmurunu, kişisel hesapları, vb. eklediğinizde ortalık allak bullak oluyor. Suçlu-masum birbirine giriyor ve o çok kullanılan ifadeyle kurunun yanında yaş da yanıyor.

İşlerin bu denli çetrefil olması, devletin çok daha hassas olmasını gerekli kılıyor.  At izinin it izine karışmaması, kimsenin boş yere mağdur edilmemesi, kul hakkına girilmemesi için devlet kılı kırk yarmalı. Bir kimsenin görevinden ihraç edilmesi, o kişinin ailesinin ve ailesinin hayatına doğrudan tesir eder. Böylesine mühim bir işlemi tesis ederken devlet, ayrıntılı incelemelerde bulunmalı, iddialara ilişkin kapsayıcı soruşturmalar yürütmeli, delillere ulaşmalı ve kararlarını titizlikle vermelidir.

Ne var ki işler bu mecrada akmıyor. FETÖ’ye ilişkin soruşturmalar genel bir güzergâhta seyrediyor. Hukukilikten uzak birtakım ölçütler tayin ediliyor. FETÖ ile bağlantılı olduğu için kapatılan bir bankada parası bulunmak, okullarda öğretmenlik yapmak, sendikaya üye olmak işten çıkarılmanın bir gerekçesi olabiliyor.

Evrensel ilklerin ihlali

Hukuki açıdan bakıldığında birkaç temel hukuk ilkesinin ihlal edildiği görülüyor. Bunların başında “kanunsuz suç olmaz” ilkesi geliyor. Bahse konu bankalar, okullar, sendikalar, dernekler, vb. 15 Temmuz’a kadar yasal çerçevede faaliyet yürütüyorlardı. 16 Temmuz’dan sonra bunların KHK’larla kapatılması, 15 Temmuz’a kadar bunlarla ilişkili olan kişileri suçlu yapmaz. Bir kimse ancak kanunun “suç” olarak tarif ettiği bir fiili işlemiş ise cezalandırılabilir. Eğer böyle bir fiil yoksa hiç kimse sadece bu kurumlarda parası olduğu, çocuğu okuduğu ya da kendisi buralarda çalıştığı için suçlanamaz, idari ve adli müeyyidelere tabi tutulamaz.

Keza “suçun şahsiliği” ilkesine aykırı bazı tutumlara da rastlanıyor. Suç, bireyseldir. Yalnızca işleyeni bağlar. Hiç kimse birinci dereceden de olsa yakınlarından birinin eylem ve işlemlerinden sorumlu tutulamaz. Bir kişi bir suç işleyebilir ya da hakkında böyle bir iddia bulunulabilir. Tahkikat onun hakkında yapılır, gerek görüldüğünde dava onun aleyhine açılır ve netice de verilen karar da bir tek onu bağlar. Bir kişinin suçundan ötürü onun annesi, babası, kardeşleri veya diğer yakınları herhangi bir cezalandırılmaya tabi tutulamaz.

“Masumiyet karinesi” ise bir kenara atılmış gibi. Hakkında kesinleşmiş bir hüküm kurulmayan birinin suçlanamayacağı ve bunun hepimiz için hayati derecede önem arz eden evrensel bir hukuk ilkesi olduğu unutulmuş sanki. Kendi ve çevresi dışındaki herkese bol kepçeden darbeci, bölücü yaftası yapıştırma yarışına girenlerin sayısı artıyor.

Toptancılığın konforu

Toptancılık, konforlu bir hal. Hem incelikli düşünmeye ihtiyaç duymuyor, hem de iktidar sahiplerine geçici bir rahatlık ve kudret sağlıyor. Fakat hem yakın hem de uzak geçmişten de gayet iyi biliyoruz ki, toptancılık revaçta olduğu her dönemde büyük mağduriyetler oluşturmuş ve telafisi güç yaralar açmıştır. Dolayısıyla toptancılığın konforu kısa vadelidir. Orta ve uzun vadede ise toptancılık son derece tehlikelidir ve kendisinden medet umanların başını da dara düşürür. Herkesi aynı kaba koyan bir yaklaşım, bumerang gibi döner sahibini vurur. Hukuken kabul edilebilir sınırın dışına taşan her işlem, ileride Türkiye’nin başına çok büyük belalar açar.

Akim kalsa da, gayesine ulaşsa da darbe sonraları güç zamanlardır. Kargaşa olur, çerçöp birbirine karışır. Lakin bu ilelebet sürmez; toz duman dağılır, işler nispeten yoluna girer. Bugünlerde göz batmayan –hatta bazı mahfillerde alkışlarla karşılanan- gayri-hukuki kararlar zamanı geldiğinde gün yüzüne çıkar. Ve o vakit herkes verdiği kararlarla tartıya çekilir. Hukuk erkini kullananların bunu her daim akıllarında tutmalarında ve kararların altına imza atarken bu bilinçle davranmalarında fayda vardır.

Olağan ya da olağanüstü fark etmez, hukuk her zaman ölçülü davranmayı emreder. Ölçülü kaçırmamak için mutedil hareket etmek lazım. Daima ama bilhassa şimdilerde…

Serbestiyet, 22.09.2016

15 Temmuz darbe girişiminden sonra hükümetin önündeki en önemli vazife, darbe ile irtibatı bulunan kişileri kamu görevlilerini tespit etmek ve bunları kamudan ayıklamaktı. Çünkü bu kişiler, ülke insanının üzerine onların parasıyla alınmış tanklarla ve uçaklarla saldırmışlar, acımasızca onlara kurşun sıkmışlardı. Halka böyle ağır bir zulmü reva görenler, en kısa vadede devletten temizlenmeli ve yaptıklarının hesabını hukuk önünde vermeleri sağlanmalıydı. Devletin ivedilikle yapması gereken buydu. Darbecilerin adli ve idari olarak cezalandırılmaları noktasında kimsenin bu konuda bir itirazı yoktu.

Oluşan bu geniş toplumsal uzlaşma, hükümetin elini de rahatlattı. İlk anlarda hükümet dikkatliydi. Herhangi bir düzenleme yapmadan önce muhalefeti bilgilendiriyor, eleştiri ve önerilerini hesaba alıyor, bir kararın mümkün olan en yüksek uzlaşmaya alınmasına çaba sarf ediyordu. Yani hükümetin, mevcut kamusal ortaklaşmayı bozmama yönünde gözle görülür bir gayreti vardı.

Fakat darbe kalkışması bütünüyle ezildikten sonra hükümetin tavrında belirgin bir değişiklik oldu. Açık söyleyelim; hükümet darbe karşıtı halet-i ruhiye kendisi için bir fırsat olarak gördü. İktidarını tahkim etmek adına, sadece darbecilere değil, muhalif olarak gördüğü diğer gruplara da yöneldi ve onları da kamudan kazımaya girişti. Bu fırsatçılığın somutlaştığı üç uygulama var:

Milli irade ve kayyum

İlki, 24’ü DBP’li, 28 belediyeye kayyum atanmasıdır. Herhalde fırsatçılığı bundan daha iyi gösteren bir örnek yoktur. Zira belediyelere kayyum atanmasına ilişkin düzenleme, daha önce Meclis önüne gelmiş ve muhalefetin itirazları nedeniyle hükümet tarafından geri çekilmişti. Hükümet, bu geri çekişinin üzerinden henüz bir ay geçmeden, olağanüstü halin verdiği güçten istifade ederek tekrar gündeme aldı ve bir KHK ile yürürlüğe soktu.

Her bakımdan yanlış bir adım bu. İster demokrasi teorisinden, ister siyaset kültüründen ve ister hukuk devletinden yana bakın, bu adımın elle tutulacak bir tarafını göremezsiniz. Bu nedenle hükümet ve taraftarları savunmayı başka bir hat üzerinden kuruyorlar.“Terörü destekleyen, halkın kaynaklarını terör örgütüne peşkeş çeken bir belediyeye, devlet ve hükümet göz yumabilir mi?” diye soruyorlar.

Bu da tümüyle yanlış bir soru. Zira ortada “Aman ha, suç işleyenler dokunmayın! Kaynakları halka hizmet yerine gayri-hukuki işlere harcayanları cezalandırmayın” diyen tek bir Allah’ın kulu yok. Elbette seçilmiş olmak kimseye suç işleme hürriyeti vermez. Herkes gibi onlar seçilmişler de, kanun dairesinde kalmak mecburiyetindedirler. Zaten iddia edilen hukuk-dışı faaliyetlerin karşılığı, gerek Ceza Kanunu’nda, gerek Belediyeler Kanunu’nda belli. Bir belediye başkanının bu tür işler yaptığını belirlendiği takdirde görevden alınır. Belediye Meclisi de toplanır yeni bir başka seçer ve işine devam eder.

Fakat bu normal süreç işletilmiyor. Bir kaymakam veya vali yardımcısı, belediye başkanı olarak tayin edilmesinin iki anlamı var: Biri, Belediye Meclisi’nin –yani milli iradenin temsilcisinin- işlevsizleştirilmesi ve bir atanmışa tabi kılınmasıdır. Şüphesiz bu, AKP’nin bütün milli irade güzellemelerinin altını oyuyor ve anlamsızlaştırıyor. Diğeri ise, Belediye Meclisi’nin bütün üyelerinin potansiyel suçlu olarak görülmesidir. Herhalde bunun darbe ile bir bağlantısının olmadığını söylemeye lüzum yok; yapılan açık bir fırsatçılık.

Akademisyenlerin tasfiyesi

İkincisi, kendilerine “Barış için Akademisyenler” adını veren bir grubun organize ettiği bildiriye imza tana bazı akademisyenlerin, üniversitelerdeki görevlerine son verilmesidir. 1128 kişi tarafından imzalanan bildiri hakkındaki görüşümü vaktinde de açıklamıştım. Bana göre bildiri, bölgede olan bitenleri tümüyle resmetmiyordu. Oldukça tarafgir bir içerik/ üslup taşıyordu. Hakkaniyetten uzak hükümler içeriyordu. Olabilirdi, nihayetinde bu da bir bildiriydi, farklı düşünenler karşı bir bildiri kaleme alır, olur biterdi.

Bildiri, fikri bir mücadelede kullanılabilirdi. Lakin bildiri, adli ve idari bir soruşturmaya mesnet teşkil edemezdi. Bu bağlamda imzacı akademisyenlere dönük Cumhurbaşkanı’ndan, hükümetten ve çalıştıkları üniversitelerden gelen tazyikler, yanlıştı. Bildiricilerin işlerinden uzaklaştırılmaları, hele hele tutuklanmaları asla kabul edilemezdi. Net bir haksızlık içeren bu tavır, akademik bir tartışmayı imkânsız kılıyordu.

Şimdi bu vakadan ötürü doğmuş yanlışlıkların düzeltilmesi, mağduriyetlerin giderilmesi gerekiyordu. Ama bunun yerine, durumdan vazife çıkaran kimi üniversiteler bu akademisyenleri görevlerinden ihraç ettiler. “Fırsat bu fırsat” deyip rahatsız oldukları kişileri kapı önüne koyan bu yaklaşımdan hayırlı bir sonuç çıkmaz.

Öğretmenlere dokunmak

Üçüncüsü, Milli Eğitim Bakanlığı’nın son olarak 11.500 öğretmeni açığa almasıdır. Öğretmenlerin ezici bir çoğunluğu Eğitim-Sen (ve dolayısıyla KESK) üyesi. Aynen kayyum atanmasında olduğu gibi, açığa alınmadan önce hükümete yakın medyada öğretmenlere yönelik muazzam bir bombardıman yapıldı. Öğretmenlerin ne kadar tehlikeli olduklarına, akla hayale gelmeyecek kötülükler yaptıklarına dair çarşaf çarşaf haberler yapıldı.

Her biri diğerinden daha ağır kriterler (öğrencileri dağ göndermek, 6-8 Ekim olaylarına katılmak, sınıfta örgüt propagandası yapmak, vb.) yayınlandı ve öğretmenlerin bu kriterlere dayanılarak görevden alındıkları belirtildi. Açığa alınan öğretmen bir arkadaşımla konuşuyordum “Bırak hepsini, bu söylediklerinden birini yapmış olduğumun iddia edilmesini bile bir hakaret olarak algılıyorum. En çok ağrıma giden bu!” diyordu sinirli bir şekilde.

Açığa alınanların çok büyük bir kısmının, yasal bir sendikanın faaliyetlerine iştirak etmekten öte bir “suçları” yok. Açığa alınma kararına imza atanların da bunu bildiğine eminim. Onlar da bu kararın hukuken bir yere oturmadığının farkındalar. Lakin zaten mesele hukuk değil. Mesele, siyaset. Hükümet, hem gözdağı vermek istiyor, hem de “O tarafı çok hırpaladık. Biraz da bu tarafı hizaya sokalım” diye kendince bir denge tutturduğunu düşünüyor.

Kendi ayağına sıkmak

Hükümet darbenin püskürtülmesinden sonra oluşan olumlu havayı kendi eliyle dağıtıyor. Onbinlerce aileyi hukuken çürüklüğü su götürmez bir muhakemeyle işten uzaklaştırıyor. Meydana gelen sosyal mağduriyetin büyüklüğünü göz ardı ediyor.

Bayram vesilesiyle ziyaret ettiğim her evde ve girdiğim her ortamda, siyasi aidiyetlerinden bağımsız olarak, açığa alınan öğretmenlerden ötürü hükümete karşı çok büyük bir tepkinin oluştuğunu gördüm. Bu kararı savunacak tek bir AKP’li yerel yöneticiye ise rastlamadım. Onlar da karardan mustariplerdi, yapılanın çok büyük bir yanlış olduğunu ve bir an önce bundan dönülmesi gerektiğini söylüyorlardı.

Atilla Aytemur, son yazısında “Toptancı, dikkatsiz, her şeyi aynı sepete koyan, hukukiliği ve adaleti sorgulanan, tek vuruşta her sorunu çözebileceğini zanneden, savruk ve tartışmalı uygulamaların olumsuz etkisi toplumu sarmak üzere” diyordu.  Bence “sarmak üzere” faslını geçtik. “Böyle devam ettiği takdirde, tarihe müthiş bir referans olarak geçen bu 15 Temmuz Direnişinin üzeri yanlışlar, ihlaller, mağduriyet, korku, tepki, şüphe ve endişe şalıyla örtülecek. Bunun da başta gelen sorumlusu hiç şüphesiz iktidarın kendisi olacak.”

Kendi ayağına sıkmak, böyle bir şey olsa gerek. Fırsatçılıktan bir hayır çıkmaz. Kısır ve küçük siyasi hesaplara dayalı bir fırsatçılıktan çıkacak olan, olsa olsa, darbe sonrası oluşan müthiş ortamın çarçur edilmesidir, başka bir şey değil.

Serbestiyet, 16.09.2016