Darbe girişiminin şokunun henüz atlatılamadığı, yeni bir kalkışma girişimine karşı demokrasi nöbetlerinin devam ettiği ve tarihî Yenikapı Mitingi’nin henüz gerçekleşmediği günlerde Başbakan Binali Yıldırım, TBMM’de yaptığı grup toplantısında çok talihsiz bir ifade kullanmıştı. 15 Temmuz’da darbe yapmaya çalışanları “TSK içindeki bir cunta” olarak tanımlayan Başbakan Yıldırım, açıklamasının devamında ise “Hiçbir darbeci Atatürkçü de değildir, Kemalist de değildir” ifadelerine yer vermişti.

15 Temmuz’da gerçekleşen kalkışma girişimini TSK içerisindeki FETÖ mensubu bir grubun yaptığı su geçirmez bir gerçek. TSK’nın 27 Temmuz’da yayınladığı rakamlara ve oranlara bakılırsa darbe girişiminde aktif bir şekilde görev alan TSK personelinin sayısı 8 bin 651. Bu oran, TSK’nın %1,5’ine tekabül ediyor. Fakat bu oranın bizi yanıltmaması gerekir. Zira ordu içerisinde darbeye meraklı olan, darbeyi isteyen, arzulayan askerlerin oranının %1,5’tan çok daha fazla olduğunun herkes farkında. Öyle ki, darbe girişimine aktif bir şekilde katılanların oranı %1,5 iken, darbe girişimine karşı direnen, karşı çıkan TSK personelinin oranı belki bunun onda birinden bile az.

15 Temmuz gecesi yaşananlara bakarsak aktif bir şekilde bu girişime katılmayanların birçoğunun sessiz kaldığını, havanın kokusuna göre hareket ettiğini görebiliriz. Eğer darbe girişimi başarılı olma yolunda ilerlese, insanlar meydanlara dökülmese ve siyasî kesimlerden ortak ve net bir tutum gelmese geri kalan TSK personelinin büyük çoğunluğunun yeni hâlden memnun bir şekilde darbe girişimine destek vereceği  gerçeği ile yüzleşmemiz gerekiyor.

Türkiye’nin darbeler tarihi,  Başbakan Binali Yıldırım’ın sözlerinin tam tersini ortaya koyuyor. Türkiye tarihindeki geçmiş darbelere ve muhtıralara bakıldığında Kemalist ideolojinin ve Kemalist asker/halkın bu darbelere verdiği destek ortada duruyor. 27 Mayıs 1960 ihtilâlindeki Kemalist subayların rolü, 12 Mart 1971’de verilen muhtıradaki Kemalist vurgu, 1980 darbesini yapan cuntacıların kahir ekseriyetinin Kemalist ve sıkı Atatürkçüler olması,  28 Şubat post-modern darbesindeki Kemalist damar, 27 Nisan 2007’de yayınlanan e-muhtıradaki “Atatürkçülük, laiklik ve cumhuriyet” vurgusu herkesin zihninde bulunan çarpıcı örnekler.  Ayrıca her ne kadar 15 Temmuz’da kalkışılan darbe girişiminin altında dinî görünümlü bir cemaat olsa da, TRT’de okutulan bildirideki Kemalist vurgu elbette ki darbe girişimine daha büyük askeri destek sağlamak ve Kemalist görüşteki halkın kendilerine destek verdikleri bir ortam yaratmaktı.

Kendini “Kemalist” olarak tanımlayan askerlerin ya da sivil halkın birçoğu (aktif ya da pasif bir şekilde) 15 Temmuz’daki darbe girişimine karşı çıktılar, karşı çıkmasalar da desteklemediler. Darbe girişiminin başarıya ulaşamamasının altında yatan kuvvetli etmenlerden biri de buydu. Bu bakımdan, şimdiye kadar yaşanan darbeleri aktif bir şekilde desteklemiş, hatta Türkiye’de darbe olması için yürüyüşler yapmış olan bu kesimin hakkını vermek gerekir.

Mesele Kemalistlerin duruşu, yaptıkları ya da söyledikleri değil.  Mesele Başbakan Binali Yıldırım’ın “Atatürkçüler darbe yapmaz, darbe yapanlar Kemalist değildir” sözünde. Bu sözü farklı şekillerde de ele alabiliriz; “Dindarlar darbe yapmaz, yapanlar da dindar değildir” gibi. Hatırlamak gerekir ki bu örgütün devlet içinde yapılanmasına göz yuman insanlar sık sık “Biz onları dindar, iyi insanlar olarak biliyorduk ve bu sebeple bu duruma bir ses çıkartmıyorduk” diyerek yakınıyorlar.

Bu cümle, aslında bir zihniyetin yansımasını da bizlere göstermekte. Sorunun temeli olan sisteme değil, sorunun basamaklarından sadece biri olan kişilere odaklanılması bizi devlet yönetimi konusunda her zaman zora sokan bir durum. Peki sorunun temelinde yatan ne? Sorunun temelinde Türkiye’nin devlet yapısı ve zihniyet yatıyor.

Devlet denilen bürokratik yapı, kişilerin özelliklerine göre değil sistemlerin özelliklerine göre yönetilir. Kişiler her ne kadar iyi niyetli olsalar da, kötü bir sistemin içinde iyi insanların etkisi yok olacak kadar azalır. Devlete bakış açımız sistemden çok insan odaklı.  Bu konuyla alâkalı olarak,  Sakarya Üniversitesi’nden Prof. Dr. Hamza Al ile yaptığımız röportajda Hamza Al şu tespitlerde bulunmuştu:

“Dindarlar zannediyor ki eğer bürokrasiye dindar insanlar gelirse sorunlar hallolur, yolsuzluk olmaz ve hak yenmez. Bunun doğru bir yönü olabilir. Fakat dindarların bilmediği bir şey var, o da bürokrasinin şeytanî bir yönünün olduğu. Evet, bürokrasinin şeytanî bir yönü vardır. Bürokrasi üzerine biraz kafa yormuş birisi olarak, duruma baktığımda; özel yaşamında karıncayı bile incitmeyen insanlar, bürokratik sistemlerde gözünü kırpmadan bir topluma soykırım yapabilir, kendi halkını katledebilir, en yakınlarını sürgün edip mesai arkadaşlarına silah doğrultabilir ve tüm bunları yaparken hiçbir sorumluluk duymayabilir. Özel hayatında çok tutumlu olanlar kamu kaynaklarını hoyratça harcayabilir. Fırat kenarında otlayan koyundan bile kendisinin sorumlu olduğunu düşünen bir kişi, kendi sorumluluğu altında ölen insanların sorumluluğunu üstlenmeyebilir.”

Türkiye’de yeni bir darbe girişimi olacağına dair söylentiler kulaktan kulağa yayılıyor. Bu söylentinin gerçek olup olmadığını bilemiyorum. Fakat bildiğim bir şey var ki, devlet denilen bürokratik yapıda radikal adımlar atıp sistem değişikliği yapılmadığı sürece üç yıl, beş yıl, on yıl sonra yeniden bir darbe girişimi ile karşılaşmamamız için hiçbir sebep yok. Bu sebeple acil surette kişilerden çok sisteme odaklanılmalı ve bu yönde adımlar atılmalı.

Tekrar Binali Yıldırım’ın 2 Ağustos’ta söylediği söze dönecek olursak; Prof. Dr. Bekir Berat Özipek bu konu ile ilgili önemli bir yazı kaleme aldı.  Bekir Berat hoca, Serbestiyet’teki yazısında ordudaki ‘eski’ darbeci ulusalcı ve Kemalist unsurlara karşı da uyanık olmak gerektiğinin altını çizmiş. Geçmişte FETÖ’nün “Bakın biz darbecilerle mücadele ediyoruz”  diyerek TSK’da boşaltılan yerlere nasıl yerleşip darbe girişiminde bulunduğunu hatırlatan Özipek, aynı durumun şu anda ulusalcı ve Kemalist kesimler için de gerçekleşebileceği tehlikesini belirtmiş.

Yeni bir darbe ihtimaline karşı alınacak önlemlerin kısa ve uzun vadede en önemlisi kişilere değil sistemlere odaklanılması olmalıdır.

Kemalist askerler de darbe yapar Sayın Başbakan, tıpkı dün “Bunlar dindar insanlar, bunlardan kimseye zarar gelmez” denilerek devlet içindeki yapılaşmasına izin verilen dinî görünümlü cemaatin darbe yapmaya kalkışması gibi. FETÖ ile mücadele ederken, bu gerçeği de göz ardı etmemeliyiz.

Sabah gazetesi köşe yazarı Rasim Ozan Kütahyalı geçenlerde telefonda sohbet ederken ilginç bir söz sarf etti. “FETÖ ülkede tam bir aydın kıyımı yaptı” dedi. Bu söz uzun zamandır kafamda gezinen bazı fikirleri tam manasıyla yansıtan bir teşhis ve adlandırma olarak çok hoşuma gitti. Evet, FETÖ ülkemizde kelimenin tam anlamıyla bir aydın kıyımı yaptı.

Bazı kişi ve çevreler aydınlara özel misyon yüklemeye çok hevesli. Bu tavır tarihin olağanüstü kişiler tarafından yaratıldığı iddiasının bir türevi gibi görünüyor. Olağanüstü bir kişilik geliyor ve her şeyi değiştiriyor, tarihe yön ve yol veriyor. İnsanlığın uzun hikâyesi esas alındığında bu fikir hiç de inandırıcı değil. Her ne kadar kimi durumlarda tarihî şahsiyetler önemli roller oynuyorsa da bu rol hiçbir zaman her şeyi değiştirmek ve olmayan şeyleri olur yapmak anlamında ve biçiminde tezahür etmiyor. Hayat devamlı akıyor, tekrara, sürekliliğe ve birikimli değişime dayanıyor. Hiçbir şey bir anda ortaya çıkmıyor. Tarihî şahsiyetler tarihte bir rol oynadıkları gibi kendileri de tarihin bir aracı oluyorlar. Ian Morris’in büyük eseri Batı Neden Dünyaya Hükmediyor – Şimdilik’te ifade ettiği üzere tarihi ihtiyaçlar ve sıradan, açgözlü, tembel insanlar yapıyor…

Aydınlara tarihte özel rol biçmenin bir diğer versiyonu aydınların her zaman muhalif olacağı inancı. Bu söz, anlamlı olduğuna inanıldığı için olsa gerek, çok sarf ediliyor ama ciddî biçimde tavzih edilmeye muhtaç. Aydın olmayı sadece karşı olmaya indirgiyor. Muhalif olmanın ne anlama geldiği ve neye niçin muhalefet edileceğini açıklamıyor. Oysa her aydının karşı olduğu şeyler gibi taraf olduğu, savunduğu şeyler de olabilir.

Bir diğer sıkıntı da siyasal iktidara/devlete karşı olma ile hayata muhalif olmanın birbirine karıştırılması. Hayatın ürettiği toplumsal kalıplarla siyasal iktidarın ürettiği hiyerarşi biçimleri birbirine denk değildir. Bazen bir ölçüde örtüşebilir bazen de ciddi biçimde farklılaşabilirler. Bu çerçevede meselâ sol aydınlardaki müzmin bir hata, siyasal iktidara karşıyız derken -daha despotik siyasal otorite öngören modelleri savunmaları bir yana- aslında hemen her şeyin bir amaçlı iradenin maksatlı eyleminin ürünü olduğunu sanmalarından dolayı aslında hayata karşı olmaları.

FETÖ olağanüstü ilginç bir yapılanma. Kendisini dünyanın merkezinde görüyor. Onun da merkezinde lideri olduğu için FETÖ lideri takipçileri tarafından adeta insanüstü bir varlık muamelesine tâbi tutuluyor. Bu tür inançlara kapılabilen insanlar zaten böyle şeylere inanmaya eğilimli oluyor. Kişi kültünün egemen olduğu yapılanmalarda kült liderleri dünyanın iyiliğine kendi iyiliğine, insanlığın kurtuluşunu kendi merhametine bağlıyor. Kendisini bir yana dünyayı bir tarafa koyuyor. Müritlerini her şekilde kullanarak amaçlarının peşinden hiçbir sınır ve kural tanımaksızın koşabiliyor.

Ne ki dünya tek biçim değil. İnsanlar arasında amaç, inanç, tarz farklılıkları var. Herkes FETÖ lideri gibi kimselere inansa ve onun dediklerini yapsa zaten bu kültler açısından problem kalmazdı. Böyle olamayacağından FETÖ’ye FETÖ üyesi gibi inanmayan/bağlanmayan kimselerin ve çevrelerin FETÖ amaçları doğrultusunda seferber edilmesi gerekiyor. Bu yüzden sadece kendini esas alan ve sınır tanımayan yapılanmalar her yere sızabilmek, her kesime yakın durabilmek için her renge ve kalıba bürünüyor. Her ideolojik pozisyonun ve her politik duruşun içinde yer alabiliyor.

FETÖ şimdi daha iyi anlıyoruz ki on yıllardır böyle yapmış. Kendi özgün varlığını bir sır olarak muhafaza ederken her çevre ve kesimde elemanlar bulundurmuş ve onlar üzerinden her çizgiyi ve yapıyı manipüle etmeye çalışmış. Muazzam bir istihbarat örgütü olarak işlemiş. Tahmin edileceği gibi aynı fikirleri paylaşmanın heyecanıyla insanlara yaklaşan saf aydınların bu durumda zokayı yutmaması imkânsız. Yutmuşlar da. Düşünsenize, Türk milliyetçileri yanında Kürt milliyetçileri, dindarlar yanında ateistler, sosyalistler yanında liberaller arasında da FETÖ mensupları cirit atmış. Milliyetçi, dindar, muhafazakâr, Kürt, ateist, sosyal demokrat, liberal kesimler FETÖ tarafından tepe tepe kullanılmış. FETÖ her kesimden aydınların bu süreçte bazen trajik bazen komik şekilde savrulmasına, akla, mantığa ve hakikate saygıya takla attırmasına ve itibarını beş paralık etmesine sebep olmuş. Kısaca, FETÖ her çevrede olduğu gibi aydın kesimlerinde de büyük tahribat yaratmış. Başka bir deyişle tam bir aydın kıyımı gerçekleştirmiş. Bunu da FETÖ’nün ülkeye yüklediği maliyetler listesine eklemek gerekir.

FETÖ’nün önemli bir yüzünün istihbarat örgütü gibi çalışmak olduğuna daha önceki yazılarımda dikkat çekmiştim. Bununla iç içe geçen, bunun bir gereği ve sonucu olan bir diğer özelliği de geniş cephe çalışması yapması. Yani devletin ve toplumun kendisi için önem taşıdığına inandığı hiçbir mevkiini ve kesimini tabiri caizse “boş bırakmaması”, onlara bir şekilde el atması, dergisinin işaret ettiği gibi “sızıntı” yapması…

FETÖ’nün devlet içindeki varlığı ve yapılanması hakkında her gün yeni bilgiler ortaya çıkıyor, ama toplum içindeki sızmaları ve operasyonları daha az ele alınıyor. Oysa FETÖ’yü daha iyi anlamak için toplum içinde ve çeşitli sivil toplum kesimleri ve kurumlarında neler yaptığını da açığa çıkartmak gerekir.

FETÖ sivil toplumla ve toplum kesimleriyle iki sebepten ilgilenmiş olabilir: 1) Kendisine doğrudan destek sağlamak ve 2) Kendisine zarar verebilecek veya faaliyetlerini zorlaştırabilecek oluşumları ve durumları engellemek.

FETÖ bu çerçevede ele atılmadık yer bırakmamış. Bizzat kurdukları yanında neredeyse her önemli sivil toplum kuruluşunda FETÖ uzantıları varmış. Bunlar arasında doğal olarak liberal sivil toplum kuruluşları ve çevreler de bulunuyor. (Liberal derken medyadaki popüler kullanımda liberal diye anılan veya liberalizmin muhalifleri tarafından liberal etiketi yapıştırılan, bazen “sol liberaller” denen, bana göre modernist seküler denmesi daha doğru olan kişileri kastetmiyorum. Onların durumu ayrı bir inceleme konusu. Liberal kişiler ve çevreler derken adıyla sanıyla liberal fikirlere sahip çıkan ve kendi kendilerini liberal diye adlandıranlara işaret ediyorum).

FETÖ liberallere niçin ilgi göstersin? Neticede liberaller Türkiye’de çok küçük bir grup teşkil ediyor. Kamuoyu oluşturmada etkileri yok denecek seviyede. Başka bir deyişle liberallerin insan gücü çok zayıf ve ellerindeki araçlar dikkate almaya değmeyecek kadar az. Buna rağmen, FETÖ’nün liberal çevrelerde bir varlık bulundurmaya ve liberal beşerî birikimi kendi lehine harekete geçirmeye yönelik teşebbüsleri olduğunu kuruluşundan beridir üyesi olduğum Liberal Düşünce Topluluğu’nda yaşadıklarımızdan biliyorum.

Evet, liberaller homojen bir bütün teşkil etmeyen minicik bir kesim ve toplumda etkileri sınırlı. Meselâ, liberaller ne entellektüel ne de siyasî gündemi belirlemeye ve/veya yönlendirmeye muktedirler. Bir partinin oy potansiyeline önemli bir etkide de bulunamazlar. Liberal grupların ve ellerinde bulundurdukları yayın organlarının (dergi, yayınevi, web sitesi vs.) sayısı da diğer ideolojik gruplarınkilerle karşılaştırılamayacak kadar az. Buna karşılık liberallerin seslendirdikleri fikirler güçlü ve uygarlık değerlerinin önemli bir bölümünü kapsıyor. FETÖ’nün ne liberal insan gücüne ne de liberallerin elindeki maddî araçlara ihtiyacı var.  İhtiyaç duyduğu şey oluşturduğu cephede liberallerin de yer alıyor görünmesi. Başka bir deyişle liberalleri yanında göstermek FETÖ açısından kendisini seçilmiş hükümete karşı açtığı savaşta Batı nezdinde haklı ve meşru göstermek açısından yararlı ve gerekliydi. Bu yüzden liberal kişilerle ve kesimlerle ilgilendi.

Aynı zamanda bir istihbarat örgütü hüviyetinde çalıştığı, mensupları gerçek kimliğini saklayabildiği, her ideolojik renge bürünebildiği, muhataplarının sahip olmadığı bilgilere ve büyük operasyon kabiliyetine sahip olduğu için FETÖ her kişi ve kesimi yanıltma gücüne sahipti. Liberaller bu tür saldırılara karşı başka bazı gruplardan daha az korunaklıydı.  Hem Türkiye’de liberallik yeni ve tecrübesi az olduğu için hem de liberallerin çoğu, menfaat ve güç ilişkilerini ihmâl ederek, biraz da naif bir şekilde, dünyayı daha ziyade -hatta sadece-  ilkeler açısından anlamaya, yorumlamaya çalışan saf ve iyi niyetli insanlar olduğu için bu böyleydi.

FETÖ, yine LDT’den biliyorum ki, bazı elemanlarını doğrudan doğruya liberal çevreleri izlemek, fişlemek ve manipüle etmek için görevlendirdi. Biz 2013 yılındaki polis-yargı darbe teşebbüsüne kadar onların Cemaat ile ilişkilerini bilir ama bulundukları yerlerde liberal fikirleri temsil eden insanlar olduklarını zannederdik. Böyle olmadığını acı tecrübelerle anladık. Açık cemaatçi tiplerden daha tehlikeli olanlar ise başka yerlerde de bulunan kripto tipler. Gerçek kimlikleri açık olmadığı için onların sadece liberal fikirlere bağlı olan ve hiçbir örgütsel yapılanmayla organik ilişkileri bulunmayan kimseler olduğunu zannediyorduk. Ama yaptıkları liberal fikirleri kendi pisliklerini örtmek için kullanmaya ve liberal kişi ve çevreleri FETÖ lehine kamuoyu oluşturulmasına katkı vermeleri için etkilemeye, yönlendirmeye çalışmak oldu.

Her ülke gibi bu ülkenin de, daha iyi bir geleceğe sahip olmak için, liberal fikirlere ihtiyacı var. Umarım ki liberal fikirlere ve değerlere gerçekten bağlı kişiler ve kesimler, geçmişte ne gibi yanlışlar yapmış olurlarsa olsunlar, süreçten ilerde çok işlerine yarayacak, daha az hata yapmalarına yardımcı olacak dersler öğrenmiş, fikirlerinde ve tarzlarında bu derslere dayanan tashihler yapmış olarak yollarına devam ederler.