Türkiye 15 Temmuz 2016’da sarsıntıları hâlâ devam eden müthiş bir olay yaşadı. Yargı tarafından FETÖ adı verilen, bünyesinde terör unsurunu da barındıran, İslâmî görünümlü, totaliter bir ezoterik örgüt, uluslararası ortaklarıyla birlikte, ülkenin parçalanmasıyla, işgal edilmesiyle, iç savaşla da sonuçlanabilecek bir darbe teşebbüsüne girişti. Bu, “darbekolik” ülkemizin şimdiye kadar gördüğü en sofistike darbe girişimiydi. Püskürtülmesi de âdetâ bir mucize oldu. Başarılı olsaydı, şimdi ya bambaşka ve muhtemelen cehenneme dönmüş bir Türkiye’de yaşama çalışıyor olacaktık, ya da hattâ Türkiye diye bir ülke kalmamış olacaktı. Kahraman milletimiz, siyasilerin de sağlam duruşuyla bu darbeyi önledi.

15 Temmuz darbesinin önceki darbelerle benzerliklerinin yanında farkları da vardı.

En önemli farklardan biri teşebbüsün ağırlık merkezinin bulunduğu yerdi. Önceki darbelerde ağırlık merkezi daima (bir bütün olarak veya içindeki bazı unsurlarla) orduydu. Bu sefer ordu mensupları darbenin bileşenlerinden biri olmakla beraber, darbenin beyni sivil toplum içinde gömülüydü. Darbeci askerler totaliter yapılanmanın “imam” adı verilen sivil parçalarının kendilerine verdiği emirleri gerçekleştirmeye çalıştı.

Darbe teşebbüsünün bir diğer farklı özelliği ideolojik rengiydi. 15 Temmuz’a kadar tüm darbeler Kemalist askerler tarafından ve Atatürkçülük adına yapılmıştı. 15 Temmuz’a da seküler bir görüntü vermeye çalışıldı, ama bu sefer fail “dinî” bir gruptu. İslâmî bir retorik kullanmakta, mensuplarının itaatini dinsel motivasyonlarla sağlamaktaydı. Buna rağmen laik çevrelerde ve dünyada daha geniş destek bulmak ve toplumu yanıltmak için Kemalist çağrışımlar yapan öğeler kullanıldı. Darbenin görünen yüzü olması planlanan “Yurtta Sulh Konseyi”nin, 1960 Darbesi’nin “Millî Birlik Komitesi” gibi 38 üyeden oluşması, darbe bildirisinde laikliğe ve Batı ittifakının öğelerine sadakate özel vurgu yapılması bunun örnekleriydi.

Son olarak bu darbenin uluslararası bağlantıları evvelkilerden daha güçlü ve açıktı. Cumhuriyet Türkiyesi’nde vuku bulan her darbede özellikle ABD’nin payı olduğu artık genel bir kabul. Ama bunun delilleri sınırlı. Buna karşılık 15 Temmuz’da ABD’nin ve/ya NATO’nun katkısı açık. Son olarak, ABD İstanbul Başkonsolosluğu’ndaki bazı görevlilerin FETÖ elemanlarıyla hayatın akışına aykırı bağlantıları ortaya çıktı. Bu da darbenin uluslararası bir tezgâh olduğunu ve FETÖ’nün aslında bir taşeron kimliğiyle hareket ettiğini kanıtlıyor.

15 Temmuz olayı, gerek toplum içinde, gerekse bu vakaya daha büyük önem vermesi ve didik didik incelemesi gereken akademi ve medya çevrelerinde tüm boyutlarıyla incelendi mi? Bu soruya maalesef gönül rahatlığıyla evet cevabı veremiyorum. Bu, her bakımdan üzücü ve korkutucu. Sebep olabileceği İlk problem 15 Temmuz’un mahiyetinin tam olarak anlaşılamaması. İkinci problem FETÖ’nün ne olduğunun ve hangi özellikleri bulunduğunun tam olarak kavranamaması. Bunlarla bağlantılı üçüncü sonuç, FETÖ ile hakkıyla mücadele edilememesi.

Olay elbette ceza yargısını ilgilendiriyor. Birçok dâvâ aynı anda yürütülmekte. Bazı dâvâlarda, beklendiği gibi,  ağır mahkûmiyet kararları çıktı. Diğer dâvâlar da yakında yine ağır cezalarla biteceğe benziyor. Ancak, olayı sadece hukukla anlamak ve çözmek imkânsız. Çok yönlü ve gayet karmaşık bir vakayla karşı karşıyayız.

Akademik dünyada konuya ilişkin çalışmalar var. Ancak bunların çoğu yetersiz; hiçbir yeni bilgi ortaya çıkarmayıp malûmu tekrarlamakta. Medya çevrelerinde de durum çok parlak görünmüyor. Medyanın bir kısmı, belki de medyanın tabiatı icabı, olayın çeşitli unsurlarını ya magazinleştiriyor ya da abartılı, vakanın özünün göze kaçırılmasına katkı sağlayabilecek haber ve yorumlara malzeme yapıyor.

Bu korkutucu ortama bir istisna geçenlerde geldi. 26-28 Ekim’de memleketimizin güzel köşelerinden Kartepe’de, İzmit Büyükşehir Belediyesi öncülüğünde bir 15 Temmuz zirvesi düzenlendi. Çok sayıda yerli ve yabancı akademisyen, uzman ve gazetecinin sunuşlarıyla katıldığı “Uluslararası 15 Temmuz ve Darbeler Sempozyumu”nda aynı anda dört salonda birbirinden ilginç paneller gerçekleştirildi. Paneller çok sayıda katılımcı tarafından izlendi. Panel başlıkları bile sempozyumda 15 Temmuz’un ne kadar etraflı biçimde ele alındığını göstermeye yeterliydi. 15 Temmuz’un iç ve dış medyaya yansıması; genel olarak dış dünyanın, spesifik olarak AB, NATO, Almanya, ABD gibi aktörlerin darbe esnasında ve sonrasındaki tutumları; darbenin taşeronunun karakteristik özellikleri; darbenin ekonomi üzerindeki etkileri; Türkiye’de darbelerin ve darbeciliğin tarihi…

İzmit Büyükşehir Belediyesi’ni ve ortaklarını tebrik ediyorum. Emeği geçen her kişi ve kuruma da teşekkürlerimi iletiyorum. Bu verimli ve yararlı çabanın hak ettiği ilgiyi görmesi için, tebliğlerin hem basılı olarak hem de hazırlanacak özel bir web sitesiyle sanal ortamda kamuya sunulmasının çok yerinde olacağı kanaatindeyim.

Kartepe Zirvesi’nin benzer toplantılar için örnek teşkil etmesini dilerim.

Serbestiyet, 31.10.2017

Sosyalizm en geniş ölçüde 20. yüzyılda uygulanma alanı buldu. 1900’lerin ikinci yarısında yaklaşık 40 ülkede sosyalist rejimler kurulmuş bulunuyordu (fakat sadece 15 kadarı uluslararası komünist harekete dahildi; resmen ve gerçekten komünist parti yönetimleriydi). Bu rejimlerin ortak özellikleri de vardı, farklı yanları da. Şaşmaz ortaklık hepsinin diktatörlük olmasıydı. Sosyalist ülkelerin tamamı fiilî olarak tek parti rejimleriydi ve hangi adı taşırsa taşısın, bu partiler ülkenin mutlak egemeniydi. Her ne kadar faşizmden farklı olarak siyasî söylemde lider öne çıkarılmadıysa da, sosyalist rejimin hükümranı tekelci sosyalist-komünist partiler, onun egemeni ise liderlerdi (parti başkanı, politbüro başkanı, parti genel sekreteri). Birçok sosyalist ülkede liderler hayat boyu iktidarda kaldı. Fiiliyatta liderleri değiştirme imkânı çok azdı. Bazı yerlerde sosyalizm bir tür “hanedan sosyalizmi”ne yöneldi. Küba ve Kore bunun en iyi örnekleri olarak tezahür etti.

Neden tüm sosyalist rejimler birer diktatörlük olarak boy gösterdi? Bu, sosyalizmden bir sapma mıydı? Yaygın kurnazlık taktiğini izleyerek sorarsak, diktatörlükler ideal sosyalizmin değil de reel sosyalizmin ürünü müydü? Sosyalizm yanlış uygulandığı için mi diktatörlükler doğdu? Sosyalizm doğru uygulansa diktatörlükler ortaya çıkmaz, demokrasilerdeki hak ve özgürlükler sosyalist ülkelerde de tam mânâsıyla var olabilir miydi?

Aslında sosyalizmin diktatörlük olduğunun söylenmesine kızılmasını anlamak zor. En büyük sosyalist teorisyen Karl Marx bunu zaten ifade etmişti. Sosyalist rejimin bir proleterya diktatörlüğü olacağını ve toplumu komünizme hazırlayacağını ileri sürmüştü. Rusya’da sosyalist rejimin kurulmasından sonra, komünizme geçişin tek ülkede sosyalizmle mi yoksa tüm dünyanın sosyalist olmasından sonra mı gerçekleşeceği yolunda tartışmalar yapıldı.

Bir sosyalizm gözlemcisi sıfatıyla, sosyalizmin diktatörlük pratiğinin orijinal teoriden bir sapma değil, ortodoks sosyalist teorinin doğal ve kaçınılmaz sonucu olduğu kanaatindeyim. Yani sosyalist ülkeler sosyalist teoriden saptığı için değil, teoriye sadık kaldığı için sosyalist diktatörlükler doğdu. Tersini iddia etmek, ispatlanması zor bir tez ortaya atmak anlamına gelir.

Sosyalizmin diktatörlüğe mahkûm olmasının sebepleri neler? En başta gelenleri “ideolojik taassup” ve “eşitlik ideali.” Bir diğeri, mülkiyet hakkının ilgasının yarattığı “mülklerin idaresi” problemi. Bunları biraz açıklayalım.

Ortodoks sosyalist teoriye göre, burjuva diktatörlüğünü (veya kapitalist sistemleri; hangisi hoşunuza giderse) yıkan ve sosyalist bir rejimin kurulmasını sağlayan devrimin hemen tamamlanması ve garanti altına alınması beklenemez.  Devrimin tamamlanması ve yerleşmesi için zamana ihtiyaç duyulur. Bu çerçevede, eski rejimin alışkanlıklarının ve tortularının tasfiye edilmesi uzun bir mücadeleyle olur. Çünkü sosyalist sistem içinde eski rejim dönemindeki şahsî menfaat takipçiliğine devam edecek kırıntılar olacaktır. Bunları engellenmek ve tümüyle tasfiye etmek için, baskı altında tutulmaları gerekir. Bu baskıcı bir rejim demektir. Hakeza, sosyalist rejim kurulmasına rağmen sosyalizme düşman düşünce ve davranış kalıplarına şartlandırılmış işçiler de olacaktır. Onların ideolojik eğitime tabi tutulması da sistematik bir endoktrinasyon çabasına ihtiyaç gösterir. Bu da zamana yayılan bir baskıcı rejim demektir.

Sosyalizmin en büyük değeri ve en yararlı propaganda aracı, eşitliktir. Ancak, sosyalist eşitlik tarzı, sosyalistlerin sevdiği bir deyişle, kendini nakzedecek ve tahrip edecek tohumları bağrında taşır. Sonunda eşitlik ideali hem diktatörlüğe yol açar, hem de muhtemelen kapitalizmdekinden daha ağır eşitsizliklere neden olur.

Eşitliği insanların aynı hayat şartlarına, aynı malî-maddî varlığa sahip olması diye tanımlayalım. Sosyalist bir rejimin tarihin belli bir anında mucizevî bir şekilde bu anlamda eşit bir toplum kurduğunu varsayalım.  Bu sürdürülebilir bir durum mudur? Eşitlik hali ebediyyen korunabilir mi?

Eşitliği kurduktan sonra topluma eşitlik adına müdahaleyi bırakırsanız, eşitsizlik yaratan faktörlerin tesirleri hemen ortaya çıkmaya başlar. Üretim araçlarının kamusal mülkiyet altında olması bunu önlemeye yetmez. İnsanlar davranış alışkanlıkları, tercihleri, hattâ şansları yüzünden eşitsizleşmeye doğru ilerler. Çok geçmeden eşitsizlik dikkat çekecek boyutlara ulaşır. Eşitlik temel idealse ve sosyalist devletin temel görevi insanları eşitlemek ve eşitlik içinde tutmaksa, devletin topluma devamlı eşitlikçi müdahalelerde bulunması gerekir. Ahlâk ve politik ekonomi profesörü James Otteson buna “sosyalizmin ikinci gün problemi” diyor. Topluma bu tür kapsayıcı ve daimî müdahalelerde bulunacak bir devlet, muazzam yetkiler ve araçlarla donatılmış olmalıdır. O bütün vatandaşlarını takip etmeli, onlarla ilgili kayıtlar tutmalı, bu kayıtlara dayanan politikalar oluşturacak organlar tesis etmeli ve bu politikaları destekleyecek zorlama (cebir) araçlarını yaratmalıdır. Bunu yapan devlet zaten zaptedilmez güce sahip bir diktatörlük olacaktır. Yani eşitlik gibi ulvî görülen bir değer ve amaç, insanların tahakküm altına girmesine yol açacak ve her türlü tahakkümü meşrulaştıracaktır.

Sosyalizmin neden kaçınılmaz olarak diktatörlüğe dönüşeceğine dair bir başka açıklama, mülklerin idaresi problemiyle  ilgilidir. Mülklerin idaresi her toplumun ana işlerindendir. Özel mülkiyetin egemen olduğu bir sistemde mülkleri sahipleri idare eder. Kamulaştırma, mülkiyet sahipliğini ortadan kaldırır, ama mülklerin idaresi problemini ortadan kaldırmaz. Mülklerin ne için, ne zaman, hangi kombinasyonlar içinde ve kimler tarafından kullanılacağının karara bağlanması gerekir. Bunu yapmak için devlet devreye girer. Tüm mülkleri idare etme yetkisine sahip bir kamu gücü kaçınılmaz olarak diktatörlüğe evrilir.

Evet, hem teorisi hem pratiği sosyalizmin diktatörlüğe mecbur ve mahkûm olduğunu gösteriyor.

Serbestiyet, 27.10.2017

Daha önceki yazılarımda da altını çizdiğim üzere, sosyalizm kendi başına bir teori hüviyetinde inşa edilmedi. Bir kapitalizm eleştirisi olarak formüle edildi.  Marksist düşünce zembereği içinde, sosyalizmi bir tez olarak sunmak ve hem sosyalizmden komünizme hangi dinamiklerle ve nasıl geçileceğini, hem de gerek sosyalizmde gerekse komünizmde hayatın nasıl olacağını açıklamak gerekirdi. Sosyalistler bu külfete girmedi. Daha doğrusu bu ağır, muhtemelen altından kalkılamayacak entellektüel vazifeden kaçtı.

Sosyalizmin ayrıntılarını es geçip kapitalizm üzerine odaklanmak ve sosyalizmin meziyetlerini kapitalizme atfedilen kusurlar üzerinden ima etmek — altını çiziyorum, açıklamak değil ima etmek — klasik Marksist yazarlara münhasır kalmadı. Daha sonraki sosyalistler de aynı yolda ilerledi. Hem nasyonal sosyalist hem ortodoks sosyalist totalitarizm denemelerinden sonra Jürgen Habermas, 1970’lerde yazdığı kitaplarda hâlâ kapitalizmin krizlerini vurguluyordu. Sonra köprülerin altından çok sular aktı. İddia ettiği tüm sorunların aslında sosyalizmin sorunları olduğu anlaşıldı. Anti-demokratik sosyalizmin fikir savaşçısı Habermas, bir özeleştiri yapmadan, yanıldığını itiraf etmeden, sosyalizmin kurbanları için üzüntü beyan etmeden, liberal demokrasi teorisyenliğine soyundu ve hiçbir zaman demokrasinin gerçek mahiyetini kavrayamamasına rağmen, demokrasiyi anlatan ders kitaplarına girmeyi başardı.

Gerek klasik gerekse modern (çağdaş) sosyalist yazarlar kapitalizmin kötülüklerinden bahsederken bazı şeyleri tekrar tekrar vurguladı. Onlara göre kapitalizm bir diktatörlüktü. Ezenlerin ezilenler, sömürenlerin sömürülenler, burjuvazinin işçiler üzerinde diktatörlüğüydü. Kapitalist ülkelerde yaygın olan hak ve özgürlük söylemi, köleleştirilmiş kitleleri yanıltmak, avutmak için kullanılan ideolojik aparatlardandı. Kapitalist ülkelerde gerçek özgürlük yoktu. Oralarda hak ve özgürlükler şeklî idi.

Aynı kişilere göre kapitalizm eşitsizlik demekti. Kapitalist ülkelerde kaçınılmaz olarak eşitsizlikler doğardı. Bu eşitsizlikler elbette ekonomik temellere dayanmaktaydı. Üretim ilişkilerinden — yani üretim araçlarının sahiplenilme biçiminden — kaynaklanmaktaydı. Bu eşitsizliğin sistem içinde giderilmesi mümkün değildi. Buna paralel olarak, kapitalizm geniş halk kitlelerinin azınlık bir sınıf (tabaka) tarafından sömürülmesi anlamına gelmekteydi.

Sosyalist düşünürlere göre kapitalizmde burjuvazinin zenginliği bu sömürüye dayanmaktaydı. Çok sayıda insan üretmekte, az sayıda insan onların yarattığı zenginliği gasp etmekteydi. Artı-değer — yani müteşebbisin işçiye ürettiği şeyin değerinin tamamını değil yalnızca bir parçasını vermesi ve geri kalanını kendine muhafaza etmesi — yüzünden burjuva zenginleşmekte, çalışan sınıf fakirleşmekteydi.

Marx’a göre kapitalizm daha önceki toplumsal sistemlere nisbetle çok büyük bir zenginlik yaratmıştı. Bu, takdire şayandı. Ama bu sistemle daha ileri gitmek imkânsızdı. Kapitalizm kendini tahrip edecek güçleri yaratmaktaydı. İnsanlığın ileriye doğru yürüyüşünde gelecek, sosyalizmi ve komünizmi göstermekteydi. Zenginliğin iyice artması, hayatın daha zevkli hale gelmesi, insanların boş vakitlerinin artması sosyalizme bağlıydı.

Tarihin ve talihin cilvesine bakın ki, sosyalist düşünür ve akademisyenlerin kapitalizme atfettiği bütün kötülükler sosyalist ülkelerde tezahür etti.

Sosyalist ülkeler tam bir diktatörlük olarak boy gösterdi. Aslında bu, Marx tarafından da öngörülmüş ve dile getirilmişti. Marx’ın teorisine göre burjuva diktatörlüğünün yerini proletarya diktatörlüğü alacak, ama bu diktatörlük haklı ve gerekli olacaktı. Oysa sosyalist rejimler diktatörlüğün en kötü hallerini sergiledi.

Özgürlük sosyalist ülkelere hiç uğramadı. Sosyalistleşen ülkelerde daha önceden var olan ve sosyalistler tarafından “şeklî” diye küçümsenen özgürlükler de tümüyle ortadan kalktı. Sosyalist rejimlerde din, ifade, seyahat, yerleşme, meslek seçme ve icra etme, mülkiyet edinme, basın ve muhalefet özgürlükleri yoktu. SSCB’nin ilk yıllarında muhalifler ya öldürülür ya da sürgüne gönderilirdi. Stalin’den itibaren başka yöntemler de geliştirildi. Sosyalizme muhalif olanların aklı sağlığı yerinde olamazdı. Onların tedavi edilmeye ihtiyacı vardı. Bu gerekçeyle bazı muhalifler psikiyatri kliniklerine kapatılmaya ve “tedavi edilmeye” bile başladı.

Sosyalist sistemler en iddialı oldukları eşitlik alanında da büyük felâketler yarattı. Sosyalist ülkelerde eşitsizlik kapitalist ülkelerdekinden daha ağır biçimlere büründü. Kapitalist ülkelerdeki eşitsizliğin temelinde ekonomik faktörler yatarken, sosyalist ülkelerde eşitsizliğin kaynağı siyaset ve ideoloji oldu. İmtiyazlı sınıf nomenklatura’ya mensup olanlar (yani Komünist Parti’nin önde gelenleri) özel mağazalardan en iyi malları yarı fiyatına alabilirken, geniş halk kitleleri kıtlık içinde ve kalitesiz tüketim mallarıyla yaşamaya mahkûm edildi.

Sosyalist ülkeler kapitalizmin yaratığı zenginliği daha ileriye taşıyamadı. Birçoğu zenginlik bakımından hem mutlak hem de göreli anlamda kapitalist ülkelerin gerisine düştü. Sosyalist ülkelerde insanlar çok ağır şartlar altında çalışmak ve yaşamak zorunda kaldı. Refah seviyesi yerlerde süründü. Bütün objektif ölçütler bakımından sosyalist ülkeler kapitalist ülkelere nisbetle başarısız oldu.

Kısacası, sosyalist teorisyenlerin kapitalizme atfettiği bütün problemler — hem de daha önceden hayal edilemeyecek ağırlık ve yoğunlukta — sosyalist ülkelerde yaşandı. Ama bu korkunç tablo gelecek nesillerin ibret almasını sağlayacak, geniş kitlelere ulaşacak akademik, edebî ve sanatsal çalışmalara dönüşmedi, dönüşemedi.

Ne olursa olsun, gerçekler balçıkla sıvanamaz, 20. yüzyıl sosyalizminin tarihi bir kötülük ve başarısızlık tarihidir.

Serbestiyet, 24.10.2017