Türkiye’de emeklilerin ekonomik durumuyla ilgili tartışmalarda sık sık geçmişle bugün arasında karşılaştırma yapılıyor. Muhalefet çevrelerinde özellikle tekrarlanan iddialardan biri, eskiden bir kamu görevlisinin emekli ikramiyesiyle birkaç ev alabildiği, bugün ise aynı parayla bir evin yanına bile yaklaşılamadığıdır. Bugünkü emeklilerin ve emekli olacak kamu çalışanlarının konut karşısındaki satın alma gücünde çok ciddi bir gerileme olduğu doğrudur. Fakat “eskiden birkaç ev alınabiliyordu” şeklindeki genelleme mevcut tarihsel verilerle doğrulanmıyor. Sağlıklı bir siyasi tartışma için bugünkü gerçek problemi anlatırken geçmişi olduğundan daha parlak göstermemek gerekir.
Üniversite mezunu, 1/4 derecedeki ve 25 yıl hizmet etmiş bir memurun ikramiyesi ile Ankara’da orta gelir gruplarının yaşadığı bölgelerdeki ortalama konut fiyatlarını karşılaştıran eski veriler oldukça öğreticidir. 1982’de böyle bir memurun emekli ikramiyesi yaklaşık 1,49 konut değerindeydi. 1985’te oran 1,14’e, 1991’de 1,09’a ve 1996’da 1,01’e düştü. 2000 yılında emekli ikramiyesi artık bir konutun yaklaşık yüzde 72’sini, 2005’te ise yalnızca yüzde 33’ünü karşılayabiliyordu. Dolayısıyla gerilemenin yeni olmadığı açıktır. Daha 1992’de TBMM’de emekli ikramiyesinin eskiden orta halli bir daire almaya yettiği, artık aynı dairenin ancak bir bölümünü karşılayabildiği yönünde şikâyetler dile getiriliyordu.
Bugüne geldiğimizde durum daha da ağırlaşmıştır. 2026’da 30 yıl çalışmış öğretmen, hemşire veya şube müdürü düzeyindeki bir kamu görevlisinin emekli ikramiyesi yaklaşık 1,5 milyon TL civarındayken, ortalama konut fiyatları İstanbul’da yaklaşık 7 milyon, Ankara’da 4,5 milyon ve İzmir’de 6 milyon TL seviyesindedir. Buna göre ikramiye İstanbul’da ortalama bir konutun yaklaşık beşte birine, Ankara’da ise üçte birine denk gelmektedir. Problem gerçektir; fakat kökleri son birkaç yıla değil, onlarca yıl öncesine uzanmaktadır.
İngiltere, Almanya ve Fransa ile neden aynı karşılaştırmayı yapamıyoruz?
Türkiye ile Avrupa ülkelerini karşılaştırırken önemli bir kurumsal farklılığı gözden kaçırmamak gerekir. Türkiye’de özellikle Emekli Sandığına tabi kamu çalışanları bakımından uzun yıllar çalışmanın sonunda alınan emekli ikramiyesi, emekliliğe geçişte önemli bir toplu sermaye oluşturmuştur. İnsanlar bu parayı özellikle ev almak, mevcut evlerini tamamlamak veya borçlarını kapatmak için kullanmıştır.
İngiltere’de ise sistem farklıdır. Devlet emekli aylığının yanında işyeri ve özel emeklilik sistemleri bulunur. Kişiler özel emeklilik birikimlerinin genellikle yüzde 25’ine kadar olan bölümünü vergisiz toplu para olarak çekebilirler; mevcut kurallarda vergisiz toplu ödemenin genel üst sınırı 268.275 sterlindir. Fakat bu, Türkiye’deki gibi herkesin çalışma yılına ve son maaşına göre devletten aldığı standart bir emekli ikramiyesi değildir. Kişinin ne kadar özel emeklilik birikimi yaptığına bağlıdır.
Konut da İngiltere’de ucuz değildir. Haziran 2026 itibarıyla Birleşik Krallık’ta ortalama konut fiyatı yaklaşık 272 bin sterlin, İngiltere’de ise 292 bin sterlin civarındadır. Dolayısıyla ortalama bir kişinin emeklilikte aldığı toplu özel emeklilik parasının tek başına ortalama bir evi satın almasını beklemek gerçekçi değildir. İngiltere’de konut edinimi esas olarak çalışma hayatı boyunca mortgage kullanılarak gerçekleştirilir. Emeklilikte alınan toplu para, çoğu kişi bakımından sıfırdan ev satın alma sermayesi olmaktan ziyade daha önce alınmış evin kredisini azaltma veya emeklilik dönemindeki başka ihtiyaçları karşılama aracıdır.
Almanya’daki durum Türkiye’den daha da farklıdır. Alman yasal emeklilik sistemi esas olarak aylık emekli maaşı üretir; normal emeklilikte Türkiye’deki memur ikramiyesine benzeyen standart ve büyük bir toplu ödeme bulunmaz. Deutsche Rentenversicherung’un sisteminde emeklilik hakkı sigortalılık süreleri ve ödenen primler üzerinden aylık emeklilik maaşı olarak hesaplanır. Toplu ödeme daha çok dul aylığı gibi özel durumlarda karşımıza çıkar.
Bunun konut piyasasıyla da bağlantısı vardır. Almanya Avrupa’nın kiracılığın en yaygın olduğu ülkelerinden biridir. Eurostat’ın 2024 verilerine göre Alman nüfusunun yalnızca yaklaşık yüzde 47’si kendi konutunda yaşamaktadır. Fransa’da bu oran yüzde 61 civarındadır. Avrupa Birliği ortalaması ise yüzde 68’in üzerindedir. Dolayısıyla Almanya’da emekliliği güvence altına almanın zorunlu olarak “emeklilik gününde sahibi olunan ev” üzerinden düşünülmediği daha farklı bir sosyal ve ekonomik yapı bulunmaktadır.
Fransa’da da temel emeklilik sistemi esas olarak düzenli aylık ödeme üzerine kuruludur. Düşük tutarlı bazı tamamlayıcı emeklilik hakları tek seferlik sermaye şeklinde ödenebilse de, normal sistem Türkiye’deki memur emekli ikramiyesi gibi büyük bir toplu ödeme üzerine kurulu değildir. Fransız özel emeklilik tasarruf sistemlerinde ise kişinin birikimini emeklilikte sermaye şeklinde çekmesi mümkündür. Yani yine devletin standart ikramiyesi ile kişisel tasarrufun birbirine karıştırılmaması gerekir.
Türkiye’nin asıl problemi nedir?
Bu karşılaştırma ilginç bir sonucu ortaya çıkarmaktadır. İngiltere, Almanya ve Fransa’da ortalama bir emeklinin emeklilik tarihinde aldığı devlet kaynaklı toplu parayla bir ev satın alabilmesi zaten emeklilik sisteminin temel vaadi değildir. Ev genellikle çalışma hayatı sırasında kredi, tasarruf ve uzun vadeli ödeme yoluyla edinilir. Almanya’da ise kiracılık başlı başına çok daha normal ve kalıcı bir hayat biçimidir.
Türkiye’de geçmişte farklı bir toplumsal beklenti oluşmuştur. Kamu görevlisinin emekli ikramiyesi, onlarca yıllık hizmetin sonunda adeta küçük bir servet olarak görülmüş ve emeklinin başını sokacağı evi elde etmesinin yollarından biri olmuştur. Nitekim 1980’lerde veriler bu beklentinin tamamen hayal olmadığını gösteriyor: Ortalama nitelikte bir memurun ikramiyesi Ankara’da yaklaşık bir veya biraz daha fazla orta halli konut edebiliyordu.
Bu imkânın zaman içinde kaybolması bu yüzden Türkiye’de psikolojik olarak da çok etkili olmuştur. İnsan yalnızca “1,5 milyon lira ikramiye alıyorum” diye düşünmüyor; “Otuz yıl çalıştım ve bu para artık bir evin ancak dörtte birini veya üçte birini alıyor” diye düşünüyor. Mukayese nominal parayla değil, emeklilikte elde edilen toplu paranın satın alabildiği gerçek mal ve hizmetlerle yapılıyor.
Ancak Avrupa karşılaştırması bize başka bir şeyi daha hatırlatıyor: Emeklilik sisteminin başarısını yalnızca “ikramiye kaç ev alıyor?” sorusuyla ölçmek yeterli değildir. Emeklinin çalışma hayatı boyunca konuta erişebilme imkânı, mortgage sisteminin işlerliği, enflasyon, reel ücretler, özel tasarruflar, kira piyasasının güvenilirliği ve emekli aylığının hayat standardını ne ölçüde koruduğu birlikte değerlendirilmelidir. Avrupa Komisyonu da konut erişilebilirliğini değerlendirirken ev fiyatını tek başına değil, fiyatın gelire oranını ve konut giderlerinin hane gelirindeki payını esas almaktadır.
Türkiye’nin problemi tam da burada ağırlaşmaktadır. Emekli ikramiyesinin ev satın alma gücü gerilerken yüksek enflasyon, yüksek konut fiyatları ve kredi maliyetleri de çalışma çağındaki insanların ev sahibi olmasını zorlaştırmıştır. Yani mesele yalnızca emeklilik gününde alınan toplu paranın küçülmesi değildir; konuta ulaşmanın hayatın tamamı boyunca zorlaşmasıdır.
Doğru karşılaştırma doğru siyasetin şartıdır
Buradan siyasete ilişkin de önemli bir ders çıkmaktadır. Muhalefetin “eskiden emekli ikramiyesiyle birkaç ev alınırdı” demesi, gerçek bir problemi gereksiz bir abartıyla anlatmak anlamına gelir. Veriler böyle bir genellemeyi desteklemiyor. 1982’de yaklaşık 1,5 konut, 1991’de 1,09 konut ve 1996’da yaklaşık bir konut söz konusuydu. Daha sonraki yıllarda bu oran sürekli geriledi.
Fakat iktidarın da “Bu gerileme bizden önce başlamıştı” diyerek sorumluluktan bütünüyle kurtulması mümkün değildir. Gerilemenin 1980’lerden ve 1990’lardan beri devam ediyor olması, bugünkü çok düşük satın alma gücünü önemsiz hâle getirmez. Tersine, uzun süredir devam eden bir problemin neden çözülemediği sorusunu gündeme getirir.
İngiltere, Almanya ve Fransa karşılaştırması da slogan yerine sağlam bilgiye ihtiyaç olduğunu gösteriyor. Bu ülkelerde emeklinin eline Türkiye’deki memur emeklisi gibi otomatik olarak bir ev parası verilmemektedir. Buna rağmen farklı emeklilik, konut finansmanı ve kira sistemleri sayesinde emeklilik güvenliği başka araçlarla sağlanmaya çalışılmaktadır.
Dolayısıyla doğru soru “Hangi ülkede emekli ikramiyesiyle kaç ev alınabiliyor?” değildir. Daha doğru soru şudur: Bir insan otuz-kırk yıllık çalışma hayatının sonunda barınma bakımından ne kadar güvenli bir konuma ulaşmaktadır? Türkiye açısından bu soruya bugün verilecek cevap ne yazık ki geçmişe göre daha olumsuzdur. Emekli ikramiyesinin konut satın alma gücü uzun zamandır gerilemektedir ve gerileme son yıllarda daha görünür hâle gelmiştir. Bu gerçeği ortaya koymak için ne geçmişi efsaneleştirmeye ne de Avrupa’yı olduğundan farklı göstermeye ihtiyaç vardır.
Sağlam siyaset, sağlam bilgiye ve doğru karşılaştırmaya dayanır. Emekliler ve ev meselesinde de ihtiyacımız olan tam olarak budur.
