Ekonomik büyümenin temel amacı refah artışıdır. Eğer büyüme, toplumun geniş kesimlerine yayılmıyorsa; gelir dağılımı bozuluyor, orta sınıf eriyor ve alım gücü düşüyorsa, ortada sağlıklı bir ekonomik yapıdan söz etmek mümkün değildir. Bugün Türkiye’de tam olarak bu yaşanıyor. TÜİK verileri büyümeyi işaret ederken, vatandaşın hissettiği ekonomi daralıyor. Bu çelişki, ekonomik modelin sorgulanması gerektiğini açıkça ortaya koyuyor.

Türkiye’nin en büyük sorunlarından biri kronikleşmiş enflasyondur. Enflasyon artık sadece ekonomik bir problem değil, aynı zamanda toplumsal bir güven krizine dönüşmüş durumda. Fiyatların sürekli değiştiği, maliyetlerin öngörülemediği bir ekonomide ne yatırımcı sağlıklı karar alabilir ne de tüketici geleceğini planlayabilir. Bu durum, piyasa mekanizmasının temelini oluşturan “öngörülebilirlik” ilkesini ortadan kaldırmaktadır.

Bir diğer kritik mesele ise üretim yapısındaki kırılganlıktır. Türkiye hâlâ büyük ölçüde ithalata bağımlı bir üretim modeline sahiptir. İhracat artıyor gibi görünse de, bu ihracatın önemli bir kısmı ithal girdilere dayanmaktadır. Yani aslında Türkiye, üretirken de dışa bağımlı kalmaya devam etmektedir. Bu yapı sürdürülebilir değildir. Küresel bir kriz, jeopolitik bir gerilim ya da döviz şoku, tüm üretim zincirini sekteye uğratabilecek potansiyele sahiptir.

Finansal sistemdeki kırılganlıklar da göz ardı edilmemelidir. Yüksek faiz – düşük kur ya da düşük faiz – yüksek kur gibi kısa vadeli politikalar, ekonomiyi bir dengeye oturtmak yerine sürekli bir salınım içine sokmaktadır. Bu dalgalı yapı, hem yerli hem de yabancı yatırımcı açısından risk algısını artırmaktadır. Güvenin olmadığı yerde yatırım olmaz; yatırımın olmadığı yerde ise sürdürülebilir büyüme hayalden öteye geçemez.

Öte yandan, Türkiye’nin genç ve dinamik nüfusu aslında büyük bir avantajdır. Ancak bu potansiyel doğru politikalarla desteklenmediği sürece avantaja değil, riske dönüşebilir. İşsizlik oranlarının yüksekliği, özellikle genç işsizliğin artışı, sosyal ve ekonomik açıdan ciddi sonuçlar doğurabilecek bir tehdittir.

Peki çözüm nedir?

Öncelikle Türkiye’nin kısa vadeli pansuman politikalar yerine uzun vadeli, yapısal reformlara odaklanması gerekmektedir. Eğitimden hukuka, üretimden teknolojiye kadar geniş bir alanda reform yapılmadan ekonomik sorunların kalıcı olarak çözülmesi mümkün değildir. Özellikle hukukun üstünlüğü, kurumsal güven ve şeffaflık gibi unsurlar ekonomik kalkınmanın temel taşlarıdır.

İkinci olarak, üretim yapısı katma değerli hale getirilmelidir. Türkiye artık düşük maliyetli üretimle rekabet edebilecek bir ülke değildir. Bunun yerine teknoloji odaklı, inovatif ve yüksek katma değerli üretime geçiş zorunludur. Aksi takdirde Türkiye, orta gelir tuzağından kurtulamayacaktır.

Son olarak, ekonomik politikaların toplumun tüm kesimlerini kapsayan bir refah artışı sağlaması gerekmektedir. Ekonomi sadece büyüme rakamlarından ibaret değildir; aynı zamanda adalet, fırsat eşitliği ve yaşam kalitesi demektir. Bugün Türkiye ekonomisi bir yol ayrımındadır. Ya mevcut kırılgan yapı içinde günü kurtaran politikalarla ilerlemeye devam edecek ya da zor ama gerekli reformları yaparak güçlü ve sürdürülebilir bir ekonomik yapıya geçiş yapacaktır. Unutulmamalıdır ki, gerçek büyüme sadece rakamlarda değil, insanların hayatında hissedilendir.

Büyüyen Rakamlar, Küçülen Gerçekler yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Hürmüz Boğazı, dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğalgaz ticaretinin en kritik geçiş noktasıdır. Bu hattaki en küçük bir aksama, enerji fiyatlarında ani sıçramalara neden olurken, üretim maliyetlerini de küresel ölçekte yukarı çeker. Enerji maliyetlerindeki bu artış, özellikle petrokimya, demir-çelik, alüminyum ve çimento gibi enerji yoğun sektörlerde üretimi doğrudan sınırlar. Daha da önemlisi, gübre üretiminde yaşanacak daralma tarımsal üretimi düşürerek gıda fiyatlarını artırır ve bu durum ekonomik bir sorunu hızla sosyal bir krize dönüştürebilir. Enerji akışındaki bir kesinti, aslında sanayiden tarıma kadar tüm üretim zincirinin aynı anda baskı altına girmesi anlamına gelir.

Benzer şekilde Süveyş Kanalı, Asya ile Avrupa arasındaki ticaretin ana arteridir. 2021 yılında yaşanan ve tek bir geminin kanalı günlerce kapatmasıyla sonuçlanan kriz, küresel ekonominin ne kadar hassas dengeler üzerine kurulu olduğunu açıkça göstermiştir. Bu kısa süreli kesinti bile Avrupa’da otomotiv üretiminde yavaşlamaya, elektronik ve beyaz eşya sektörlerinde ara malı tedarikinde gecikmelere ve navlun maliyetlerinde ciddi artışlara yol açmıştır. Bugün üretim süreçleri, farklı coğrafyalara dağılmış tedarik zincirlerine bağlıdır ve bu zincirin herhangi bir halkasında yaşanan kopuş, tüm sistemi durdurabilecek bir etki yaratmaktadır.

Özellikle bazı stratejik ürünler, lojistik aksaklıklara karşı son derece hassastır. Yarı iletkenler, modern sanayinin adeta beyni konumundadır ve tedarikinde yaşanacak bir sorun otomotivden savunma sanayine kadar geniş bir alanı felç edebilir. Enerji kaynakları olan petrol ve LNG, üretimin temel girdisidir ve bunların akışındaki kesinti maliyet enflasyonunu tetikler. Tarım girdileri, özellikle gübre ve yem, gıda arzını doğrudan etkileyerek küresel enflasyonu besler. Nadir metaller ve mineraller, yüksek teknoloji üretiminin vazgeçilmezidir; bu kaynaklara erişimde yaşanacak gecikmeler teknolojik üretimi sınırlar. Tekstil hammaddeleri dahi bu zincirin bir parçasıdır ve yaşanacak bir aksama, geniş bir istihdam alanını etkileyebilir.

Bu tablo bize açık bir gerçeği göstermektedir: Günümüz dünyasında krizler artık üretim eksikliğinden değil, akışın kesintiye uğramasından kaynaklanmaktadır. Yani sorun “üretememek” değil, “ulaştıramamaktır.” Bu nedenle lojistik altyapılar, limanlar, demiryolları ve alternatif ticaret koridorları, klasik üretim yatırımları kadar hatta çoğu zaman daha stratejik hale gelmiştir. Küresel güç mücadelesi de bu eksene kaymaktadır. Tedarik zincirlerini çeşitlendiren, alternatif rotalar oluşturan ve kritik geçiş noktalarına bağımlılığı azaltan ülkeler, ekonomik kırılganlıklarını minimize ederken rekabet avantajı elde etmektedir.

Sonuç olarak, dünya ekonomisi birkaç dar boğazın üzerinde taşınan son derece hassas bir dengeye sahiptir. Hürmüz’de yaşanacak bir gerilim ya da Süveyş’te oluşacak bir tıkanıklık, binlerce kilometre ötede üretim bantlarını durdurabilecek güce sahiptir. Bu nedenle yeni dönemde ekonomik güvenliğin temel şartı açıktır: Lojistik ağları güçlendirmek, çeşitlendirmek ve güvence altına almak. Çünkü artık biliyoruz ki, küresel ekonomi üretimle değil, o üretimin akışıyla ayakta durmaktadır.

Lojistik Ağlar Koparsa Üretim de Ticaret de Durur yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bugünün dünyasında tehditler yalnızca tanklarla, füzelerle ya da askerî yığınaklarla ölçülmüyor. Siber saldırılarla bir ülkenin bankacılık sistemi çökertilebiliyor, sosyal medya üzerinden toplumlar kutuplaştırılabiliyor, enerji vanaları kapatılarak ülkeler diz çöktürülebiliyor. Bu nedenle artık “hangi devlet daha güçlü?” sorusundan çok, “hangi devlet hangi alanda kırılgan?” sorusu daha belirleyici bir hale geldi.

Önümüzdeki dönemde özellikle devletler için küresel tehditleri şekillendirecek başlıca aktörlere baktığımızda, çok katmanlı bir risk haritası ile karşı karşıyayız.

ABD, hâlâ dünyanın en büyük askerî ve teknolojik gücü. Ancak iç siyasi kutuplaşma, artan borç yükü ve küresel liderlik konusunda yaşanan tereddütler, bu gücün sürdürülebilirliğini sorgulatıyor. ABD’nin geri çekildiği ya da tereddüt ettiği her alan, yeni güç boşlukları ve yeni çatışma ihtimalleri doğuruyor. Bu boşluklar çoğu zaman kontrolsüz şekilde dolduruluyor.

Çin, yükselen ekonomik gücüyle yalnızca bir ticaret devi değil, aynı zamanda sistem kurucu bir aktör olma yolunda ilerliyor. Kuşak ve Yol Girişimi ile lojistik hatları kontrol altına alma çabası, dijital yuan ile finansal sistemde alternatif oluşturma isteği ve Güney Çin Denizi’ndeki agresif tutumu, önümüzdeki dönemde Çin’i küresel gerilimin merkezine yerleştirebilir. Çin’in yükselişi, sadece ekonomik bir rekabet değil, aynı zamanda bir sistem mücadelesidir.

Rusya, klasik askerî gücünü enerji kartıyla birleştirerek hibrit bir tehdit modeli oluşturuyor. Ukrayna savaşı, sadece bölgesel bir çatışma değil; aynı zamanda Batı ile Rusya arasında yeni bir soğuk savaşın habercisi niteliğinde. Enerji arzını bir baskı unsuru olarak kullanabilen bir aktörün, özellikle Avrupa için ne denli kritik bir tehdit oluşturduğu artık çok daha net görülüyor.

İran, doğrudan güç projeksiyonu yerine vekil aktörler üzerinden yürüttüğü stratejiyle dikkat çekiyor. Bölgesel milis güçler, ideolojik ağlar ve asimetrik savaş teknikleri, İran’ı klasik anlamda ölçülmesi zor ama etkisi yüksek bir tehdit haline getiriyor. Hürmüz Boğazı gibi kritik bir geçiş noktasındaki potansiyel bir kriz, yalnızca bölgesel değil küresel ekonomik sarsıntılara yol açabilecek kapasitede.

Hindistan ise çoğu zaman göz ardı edilen ama uzun vadede en kritik aktörlerden biri olabilir. Nüfus gücü, büyüyen ekonomisi ve artan teknolojik kapasitesiyle Hindistan, önümüzdeki yıllarda Çin ile rekabet eden bir kutup haline gelebilir. Ancak iç sosyo-ekonomik eşitsizlikler ve bölgesel gerilimler, bu yükselişi kırılgan hale getirebilir.

Bu tabloya ek olarak, devlet dışı aktörlerin güç kazanması, iklim krizinin tetiklediği göç dalgaları, su ve gıda savaşları gibi yeni nesil tehditler, klasik jeopolitik okumaları yetersiz kılmaktadır. Artık savaşlar yalnızca cephelerde değil; veri merkezlerinde, limanlarda, algoritmalarda ve hatta zihinlerde verilmektedir.

Türkiye gibi jeopolitik olarak kritik bir konumda bulunan ülkeler için bu tablo hem büyük riskler hem de önemli fırsatlar barındırmaktadır. Enerji koridorlarının merkezinde yer almak, lojistik ağların kesişim noktasında bulunmak ve çok yönlü dış politika yürütebilme kapasitesi, Türkiye’yi bu yeni dünyanın kilit oyuncularından biri haline getirebilir. Ancak bu rol, ancak doğru strateji, güçlü kurumlar ve öngörülebilir ekonomi politikaları ile sürdürülebilir hale gelebilir. Kısacası, dünya yeni bir düzen kurmuyor; aksine eski düzenin enkazı üzerinde belirsiz bir denge arıyor. Bu denge, güçten çok aklın, çatışmadan çok stratejinin ve kısa vadeli kazançlardan çok uzun vadeli vizyonun belirleyici olduğu bir denge olacak. Aksi takdirde, bugün sadece “risk” olarak gördüğümüz unsurlar, yarının geri dönülmez krizlerine dönüşebilir.

Ve belki de en kritik soru şudur:
Devletler bu yeni dünyanın kurallarını mı yazacak, yoksa kontrol edemedikleri krizlerin kurbanı mı olacak?

Devletler için Sessiz Yaklaşan Fırtına yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Sosyal bilimlerde kavramlar değer yüklüdür; aynı olgular farklı perspektiflerden oldukça farklı biçimlerde yorumlanabilir. Bu yorumlama sürecinde devreye giren en tehlikeli bilişsel mekanizmalardan biri onay önyargısıdır (confirmation bias). Onay önyargısı, bireylerin mevcut inanç ve hipotezlerini destekleyen kanıtları arama, bunlara öncelik verme ve çelişen bilgileri görmezden gelme ya da küçümseme eğilimidir (Nickerson, 1998, s. 175-178). Bu zihinsel kısayol çoğu zaman bilinçsiz işler ve gerçeklik algımızı ciddi biçimde çarpıtarak, gerçeklikle örtüşmeyen inançların pekişmesine yol açar (Jussim vd., 2015, s. 92).

Peki bu önyargı, kapalı ve katı ideolojilerle birleştiğinde ne olur?

İdeolojiler Neden Onay Önyargısına Açıktır?

Her ideoloji, mevcut düzeni açıklayan bir dünya görüşü, gelecek için iyi bir toplum vizyonu ve siyasi değişimin nasıl gerçekleşeceğine dair bir açıklama sunar (Heywood, 2016, s. 31). Ancak bunlara ek olarak, ideolojiler —özellikle totaliter olanlar— hayal kırıklığına uğramış ve kişiliklerini yüceltmek isteyen insanlar için bir sığınak işlevi de görür (Hoffer, 2011, s. 69).

Totaliter ve katı ideolojiler bireyin tüm yaşamını ve dünyasını belirler. Bu ideolojilere bağlanan birey, her olguya o ideolojinin penceresinden bakar; kişilik ve özgünlük gelişemez, değişime kapalı bir zihin ortaya çıkar (Oruçoğlu, 2000, s. 14). Böyle bir zihinsel yapı, onay önyargısının en verimli zeminini oluşturur.

Elbette hiçbir ideolojik konum onay önyargısından tamamen bağışık değildir. Araştırmalar, siyasi yelpazenin her kesimindeki bireylerin karşıt argümanlara direnç gösterebildiğini ortaya koymaktadır (Ditto vd., 2019, s. 273; Haidt, 2012, s. 11-18). Ancak çoğulculuğu önceliklendiren dünya görüşleri dogmatizmi azaltmayı amaçlar ve bu anlamda katı otoriter çerçevelere kıyasla onay önyargısını hafifletmek için daha elverişli bir zemin sunabilir.

Burada vurgulanması gereken kritik bir nokta vardır: Onay önyargısı riskini öne çıkarmak, “ideoloji” ile “nesnel bilim” arasında keskin bir ikilik varsayan naif bir pozitivist tutum anlamına gelmez. Modern metodolojide yaygın biçimde kabul edildiği üzere, sosyal araştırma kaçınılmaz olarak araştırmacının bakış açısından, değerlerinden ve içinde bulunduğu tarihsel bağlamdan etkilenir (Myrdal, 1969, s. 43-55; Weber, 2012, s. 109). Ancak mutlak nesnelliğin imkânsızlığını kabul etmek, ampirik titizliğin terk edilmesini ya da epistemik göreceliliğe teslim olmayı meşrulaştırmaz. Burada aranan ayrım, kendini çürütücü kanıta karşı bağışık kılan dogmatik bir yaklaşım ile —kendi değer yargılarının farkında olarak— iddialarını gözlemlenebilir verilerle sınamaya çabalayan eleştirel bir yaklaşım arasındadır (Popper, 1998, s. 18, 62).

Anti-Kapitalist Zihniyet: Temel İddia

Anti-kapitalist zihniyet; sosyalizm, planlama, merkezi otorite kontrolü ve müdahalecilik gibi doktrinlerle desteklenir. Bu doktrinlerin genel odağı, tüm sorunların kapitalizmden kaynaklandığıdır. Marx’ın yabancılaşma, artık değer ve sömürü, sınıf mücadelesi kavramları bu çerçevenin temelini oluşturur (Marx, 1997, s. 157, 215; Marx ve Engels, 2013, s. 14-49). Polanyi’nin piyasanın toplumsal dokuyu aşındırmasına yönelik eleştirisi (2010, s. 122, 202), Rawls’ın adalet teorisi (1999, s. 12, 136-142) ve Frankfurt Okulu’nun araçsal akıl eleştirisi bu geleneği zenginleştirir.

Mises’e göre ise insanlar kapitalizme karşı antipati beslerken büyük ölçüde psikolojik nedenlerden, hayal kırıklığı, kıskançlık, cehalet ve yanlış anlamalardan hareket eder. Kapitalizmin getirdiği refah ve fırsatları görmezden gelerek kişisel başarısızlıklarını veya toplumsal sorunları sistemin kendisine atfederler (2018, s. 21-26).

Modern davranışsal iktisat ise piyasa başarılarının reddedilmesini duygusal güdülerden ziyade insan bilişinin yapısal özelliklerine dayandırır. Kahneman ve Tversky’nin (1982, s. 163-164) öncü çalışmasına göre insan zihni, karmaşık bilgiyi verimli biçimde işlemek için bilişsel kısayollara başvurur. Kapitalizm bağlamında, aşırı zenginliğin görünür örnekleri canlı ve kolayca hatırlanabilirken, küresel yoksulluğun kademeli ve istatistiksel olarak azalması soyut ve yavaş ilerleyen bir eğilimdir. Bu nedenle anti-kapitalist eğilimin sistemik ilerlemeyi göz ardı etmesi, çoğu zaman gerçeğin kasıtlı bir çarpıtmasından değil, hızlı, otomatik ve duygusal olan “Sistem 1” düşüncesinin, uzun vadeli ekonomik verileri yorumlamak için gereken analitik “Sistem 2″yi bastırmasının bir sonucudur (Kahneman, 2011, s. 24-37).

Veriler Ne Diyor?

Küresel Yoksulluk Dramatik Biçimde Azaldı

İki yüz yıl önce, 1820’lerde, dünya nüfusunun yaklaşık %80’i aşırı yoksulluk içinde yaşıyordu (Moatsos, 2021, s. 187). Dünya Bankası verilerine göre 1990’da yaklaşık 2 milyar insan (%36) aşırı yoksulluk içindeyken, 2019’da bu sayı yaklaşık 650 milyona (%8,4) düşmüştür (The World Bank, 2022). Hangi gösterge kullanılırsa kullanılsın —günde 3,00 dolar, 4,20 dolar ya da 8,30 dolarlık yoksulluk eşikleri— kanıtların ezici çoğunluğu yoksulluğun 1980’den bu yana önemli ölçüde azaldığını göstermektedir.

Bu azalma, bir milyardan fazla insanı aşırı yoksulluktan çıkarmıştır ve tarihte eşi benzeri görülmemiş bir olaydır. Bu azalma, doğrudan hızlanan küreselleşme dönemiyle örtüşmektedir.

Eşitsizlik Karmaşık Bir Tablo Çiziyor

Eşitsizlik anlatısı ise çok daha karmaşıktır. Tüm insanlığı tek bir grup olarak ele aldığımızda, küresel gelir eşitsizliği son yıllarda hafif bir düşüş göstermiştir. Dünya için hesaplanan Gini katsayısı 2006’da yaklaşık 0,70 iken 2023’te yaklaşık 0,66’ya gerilemiştir (WID, 2025). Bunun en önemli nedeni, Çin ve Hindistan gibi daha önce yoksul ve kalabalık ülkelerin hızlı ekonomik büyüme yaşamasıdır (Milanović, 2016, s. 2).

Öte yandan ülke içi eşitsizlik birçok ülkede, ABD dahil, artmıştır. Ekonomik büyümenin kazanımları orantısız biçimde en üst gelir grubuna akmıştır (Piketty, 2014, s. 15, 27, 197).

Burada bir çelişki yoktur: Piyasa ekonomisi güçlü bir servet yaratma motoru olduğunu kanıtlamış, ancak eşitsiz sonuçlar da üretmiştir. Üretime yapılan katkılar eşit olmadığı için, üretimden kaynaklanan gelir dağılımı da doğal olarak eşitsiz olacaktır. “Kapitalizmde yoksullar daha da yoksullaşır, zenginler daha da zenginleşir” iddiası sıfır toplamlı düşüncenin bir ürünüdür. Oysa piyasa sıfır toplamlı bir oyun değildir (Zitelmann, 2023, s. 36-55).

Onay Önyargısı Burada Nasıl İşliyor?

Güçlü bir hipotez ortaya çıktığında —”kapitalizm yoksulluğu artırır”— onay önyargısı onu çelişen kanıtlara karşı korumak için devreye girer (Nickerson, 1998, s. 175-178, 197-203). Bu mekanizmalar birkaç biçimde tezahür eder:

Birincisi, yanlı bilgi arama ve dikkat. Bu ideolojiye bağlı bir birey, ülke içi eşitsizliğin artışıyla ilgili verileri aktif olarak arayacak ve bunlara çok daha fazla dikkat edecektir. “Milyarderlerin serveti hızla büyüyor” başlığı inancı doğrularken, “bir milyar insan yoksulluktan kurtarıldı” başlığı onu sorgular.

İkincisi, yanlı yorumlama. İdeolojik olarak bağlı bireyler, küresel yoksulluğun azaldığı gerçeğiyle yüzleştiklerinde inançlarını terk etmez. Bunun yerine, kanıtı kendi anlatılarına uydurmak için yeniden yorumlarlar: Hedefler değiştirilir (yoksulluğun azalması yerine kalan yoksulluğa odaklanılır), nedensellik farklı atfedilir (yoksulluğun azalması başka faktörlere, kalan yoksulluk ise yalnızca kapitalizme bağlanır) ya da mutlak yoksulluk yerine göreli yoksulluğa vurgu yapılır.

Üçüncüsü, yanlı hafıza ve alıntı. Bireyler, konumlarını destekleyen çalışmaları, makaleleri ve anekdotları seçici biçimde hatırlar ve alıntılar. Dünya Bankası veya Birleşmiş Milletler gibi kurumlardan gelen kapsamlı verileri “neoliberal propaganda” olarak reddedebilirler. Bu, kişinin inançlarıyla çelişen kanıtın aşırı eleştirel bir incelemeye tabi tutulduğu bir çürütme yanlılığı (disconfirmation bias) türüdür (Schumm, 2021, s. 288).

Ayrıca, ampirik kanıta rağmen “kapitalizm yoksulluğu artırır” inancının sürmesi, Kahneman’ın (2011, s. 317-320) tartıştığı “teorinin neden olduğu körlük” (theory-induced blindness) kavramıyla açıklanabilir. Bir entelektüel çerçeve kabul edildikten sonra, ondaki kusurları fark etmek zorlaşır. İdeoloji bir filtre işlevi görür ve zihin doğal olarak doğruluk yerine tutarlılık arar; bu da zekanın veriyi anlamak yerine reddetmeyi rasyonalize etmek için kullanıldığı sofistike bir onay önyargısı biçimine yol açar.

Sonuç: Entelektüel Alçakgönüllülük Çağrısı

Anti-kapitalist zihniyetin küresel yoksulluk ve eşitsizlik verilerine yaklaşımı, onay önyargısının somut bir örneğini sunmaktadır. Ampirik veriler, son kırk yılda piyasa ekonomisinin küreselleşmesiyle birden fazla milyar insanın tarihte eşi görülmemiş biçimde mutlak yoksulluktan çıkarıldığını açıkça göstermektedir. Ancak aynı veriler, bu süreçte birçok ülkede gelir ve servet eşitsizliğinin arttığını da ortaya koymaktadır.

Onay önyargısı filtresi tam da bu noktada devreye girer: Anti-kapitalist anlatı, yoksulluktaki bu tarihsel düşüşü büyük ölçüde görmezden gelir, küçümser ya da temel iddiasını korumak için “sömürüye dayalı” veya “sürdürülemez” gibi etiketlerle yeniden çerçeveler. Odağı mutlak yoksulluktan göreli eşitsizliğe kaydırarak, “pasta büyüyor ama dilimler adaletsiz dağılıyor” gerçeğini “pasta yalnızca zenginler için büyüyor” şeklinde tek boyutlu ve yanıltıcı bir anlatıya indirger.

Piyasa ekonomisinin milyarlarca insanı yoksulluktan çıkarırken aynı zamanda belirli eşitsizlikleri de derinleştirdiğini kabul etmek, daha doğru —ama daha karmaşık— bir tutumdur. Ne var ki güçlü ideolojik bağlılıklar bireylerin bu tutumu benimsemesini sıklıkla engeller.

Sosyal dünyayı anlama çabası, bizi rahat hissettiren basit ve kesin anlatılar yerine, çoğu zaman rahatsız edici olan karmaşık ve çok boyutlu gerçekliklerle yüzleşmemizi gerektirir. Bu yüzleşme iradesi üç temel entelektüel erdem gerektirir: varsayımlarımızın ve dünya görüşlerimizin yanılabilir olduğunu kabul etmemizi gerektiren entelektüel alçakgönüllülük, en değer verdiğimiz inançlarla çelişen kanıtlarla dürüstçe ve cesurca ilgilenmemizi sağlayan entelektüel cesaret ve sonuçlarımızın sağlamlığını güvence altına almak için şeffaf ve tekrarlanabilir yöntemler kullanmamızı gerektiren metodolojik titizlik.

Kaynakça

Ditto, P. H., Liu, B. S., Clark, C. J., Wojcik, S. P., Chen, E. E., Grady, R. H., … Zinger, J. F. (2019). At least bias is bipartisan: A meta-analytic comparison of partisan bias in liberals and conservatives. Perspectives on Psychological Science, 14(2), 273–291. https://doi.org/10.1177/1745691617746796

Haidt, J. (2012). The righteous mind: Why people are divided by politics and religion. Pantheon Books.

Heywood, A. (2016). Siyasi ideolojiler (L. Köker, Çev.). BB101 Yayınları.

Hoffer, E. (2011). Kesin inançlılar (E. Günur, Çev.; 3. baskı). Plato Film Yayınları.

Jussim, L., Crawford, J. T., Anglin, S. M., & Stevens, S. T. (2015). Ideological bias in social psychological research. L. J. M. Olson & M. P. Zanna (Ed.), Advances in experimental social psychology içinde (Cilt 52, s. 91–110). Academic Press.

Kahneman, D. (2011). Hızlı ve yavaş düşünme (O. Ç. Deniztekin & F. N. Deniztekin, Çev.). Varlık.

Kahneman, D., & Tversky, A. (1982). Availability: A heuristic for judging frequency and probability. Judgment under uncertainty: Heuristics and biases içinde (s. 163–178). Cambridge University Press.

Marx, K. (1997). Kapital 1. cilt. Sol Yayınları.

Marx, K., & Engels, F. (2013). Komünist manifesto. Yordam Kitap.

Milanović, B. (2016). Global inequality: A new approach for the age of globalization. The Belknap Press of Harvard University Press.

Mises, L. V. (2018). Anti-kapitalist zihniyet. Liberte Yayınları.

Moatsos, M. (2021). How was life? Volume II. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/3d96efc5-en

Myrdal, G. (1969). Objectivity in social research. Pantheon Books.

Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2(2), 175–220.

Oruçoğlu, M. (2000). Sanat ve edebiyat yazıları. Babek Yayınları.

Piketty, T. (2014). Capital in the twenty-first century (A. Goldhammer, Çev.). The Belknap Press of Harvard University Press.

Polanyi, K. (2010). Büyük dönüşüm (A. Buğra, Çev.). İletişim Yayınları.

Popper, K. R. (1998). Bilimsel araştırmanın mantığı (İ. Aka & İ. Turan, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.

Rawls, J. (1999). A theory of justice. Harvard University Press.

Schumm, W. R. (2021). Confirmation bias and methodology in social science: An editorial. Marriage & Family Review, 57(3), 283–296.

The World Bank. (2022). Poverty. https://www.worldbank.org/en/topic/poverty

Weber, M. (2012). Sosyal bilimlerin metodolojisi. Küre Yayınları.

WID. (2025). Data. https://wid.world/data/

Zitelmann, R. (2023). Anti-kapitalist safsatalar: Kapitalizm hakkında doğru bilinen yanlışlar (M. Acar, Çev.; 1. baskı). Serbest Kitaplar.

• Bu yazı, yazarın “Anti-Capitalist Mentality and Confirmation Bias” başlıklı makalesinin (Liberal Düşünce, Sayı 121, 2026, ss. 191-216) kısaltılmış ve geniş okur kitlesine uyarlanmış Türkçe versiyonudur.

Anti-Kapitalist Zihniyet ve Onay Önyargısı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bugün ise dünya çok daha tehlikeli bir kırılganlığın eşiğinde duruyor: İran, ABD ve İsrail arasındaki gerilimin uzun süreli bir savaşa dönüşme ihtimali.

Bu savaşın gerçek etkisi yalnızca bombaların düştüğü coğrafyada hissedilmeyecek. Asıl deprem, dünya ticaretinin damarlarında yaşanacak.

Çünkü küresel ekonomi artık sadece üretim merkezlerine değil, lojistik hatların sürekliliğine bağımlı.

Eğer bu savaş uzarsa, dünyanın en kritik enerji ve ticaret kapılarından biri olan Hürmüz Boğazı küresel ekonominin en büyük risk noktası haline gelebilir. Dünya petrol ticaretinin yaklaşık üçte biri bu dar geçitten taşınmaktadır. Bu hat üzerinde yaşanacak en küçük aksama bile küresel enerji fiyatlarını sarsmaya yeter.

Ancak mesele yalnızca petrol değildir.

Asıl mesele tedarik zincirlerinin domino etkisidir.

Pandemi sırasında Asya’daki birkaç yarı iletken üretim tesisinin aksaması bile tüm dünyada üretim zincirlerini kilitlemişti. Otomotivden savunma sanayiine, beyaz eşyadan elektronik sektörüne kadar birçok üretim hattı yarı iletken bekler hale gelmişti. Çünkü modern üretim sistemleri artık stok üzerine değil, tam zamanında üretim (just-in-time) mantığı üzerine kuruludur. Bu sistem verimlidir; fakat kriz anlarında son derece kırılgandır.

Şimdi düşünelim…

Orta Doğu’da uzun süreli bir savaşın yaşandığı, petrol tankerlerinin risk altında olduğu, sigorta maliyetlerinin fırladığı ve deniz taşımacılığının güvenlik gerekçesiyle yavaşladığı bir senaryoyu.

Bu durumda sadece enerji fiyatları yükselmez.

Deniz taşımacılığı maliyetleri artar.
Limanlarda bekleme süreleri uzar.
Sigorta şirketleri risk primlerini yükseltir.
Kargo hatları alternatif ve daha uzun rotalara yönelir.

Sonuçta küresel ticaretin kalbi sayılan Süveyş Kanalı ve Hint Okyanusu hattı üzerinde ciddi yoğunluk ve gecikmeler oluşur.

Bir konteynerin Asya’dan Avrupa’ya ulaşması birkaç hafta değil, aylar sürebilir.

Bu noktada küresel sistemin en kritik kırılganlığı tekrar ortaya çıkar:

Üretim var ama parça yok.

Tıpkı pandemi döneminde olduğu gibi.

Bir otomobil fabrikasının üretimi durabilir çünkü bir sensör gelmemiştir.
Bir elektronik üreticisi sevkiyat yapamaz çünkü bir mikroçip gecikmiştir.
Bir savunma sanayi firması üretim planını ertelemek zorunda kalabilir çünkü tedarik zinciri kopmuştur.

Böyle bir ortamda dünya ekonomisi yalnızca bir enerji krizine değil, aynı zamanda yeni bir üretim krizine sürüklenebilir.

Üstelik bu kez kriz çok daha karmaşık olacaktır. Çünkü pandemi dönemindeki kriz doğal bir afetin sonucuydu. Devletler üretimi yeniden başlatarak süreci toparlayabildi. Ancak savaş kaynaklı krizler daha uzun sürer ve daha belirsizdir.

Savaşın uzaması durumunda üç büyük küresel risk ortaya çıkabilir:

Birincisi enerji şoku. Petrol ve doğalgaz fiyatlarının hızla yükselmesi üretim maliyetlerini artırır ve küresel enflasyonu yeniden tetikler.

İkincisi lojistik şoku. Deniz taşımacılığında güvenlik maliyetleri artar, ticaret rotaları uzar ve tedarik zincirleri yavaşlar.

Üçüncüsü ise üretim şoku. Kritik ara malların gecikmesi nedeniyle sanayi üretimi aksar ve küresel büyüme ciddi biçimde yavaşlar.

Bu üçlü kriz, dünya ekonomisini pandemi sonrası toparlanma sürecinden tekrar bir durgunluğa sürükleyebilir.

Dahası, böyle bir senaryoda ülkeler küreselleşmeden daha da uzaklaşarak korumacı ekonomik politikalara yönelebilir. Stratejik ürünlerin üretimi millileştirilir, tedarik zincirleri bölgeselleştirilir ve dünya ticareti daha parçalı bir yapıya dönüşür.

Başka bir ifadeyle, Orta Doğu’da uzayan bir savaş yalnızca bölgesel bir güvenlik sorunu değil, aynı zamanda küresel ekonomik düzenin kırılma noktası olabilir.

Pandemi bize önemli bir ders verdi:
Dünya ekonomisi sanıldığından çok daha hassas bir dengede duruyor.

Bugün İran, ABD ve İsrail arasındaki gerilim sadece askeri bir hesaplaşma değildir. Bu gerilim, aynı zamanda küresel ticaret ağlarının, enerji yollarının ve tedarik zincirlerinin dayanıklılığını test eden büyük bir stres sınavıdır. Eğer bu savaş uzarsa, tarih bize bir kez daha aynı gerçeği hatırlatacaktır.

Yeni Bir Küresel Çip Krizi Kapıda mı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu tabloyu Türkiye’den izlediğimizde mesele sadece dış politika başlığı değildir. Bu artık doğrudan bir ekonomi meselesidir. Çünkü Türkiye gibi üretimle, ihracatla, turizmle, lojistikle ve ticaretle büyüyen bir ülke için küresel istikrarsızlık yalnızca diplomatik risk değil; doğrudan refah riski anlamına gelir. Küresel sistemde yaşanan her sarsıntı, Türkiye ekonomisinin damarlarına doğrudan dokunan bir etki üretmektedir.

Savaş, uzakta olsa bile etkisi yakındır. Enerji fiyatını artırır. Navlun maliyetlerini yükseltir. Sigorta giderlerini şişirir. Ticaret yollarını pahalılaştırır. Turizmi tedirgin eder. Yatırımcıyı beklemeye alır. Finansmanı pahalılaştırır. Sermaye akışını yavaşlatır. Bunun faturası da doğrudan iç piyasaya çıkar. Raf fiyatına, üretim maliyetine, istihdama, dövize, enflasyona, büyümeye yansır. Kriz, coğrafî mesafe tanımaz; etkisini zincirleme biçimde her ülkenin mutfağına kadar taşır.

Bugün küresel ekonomi artık zincirleme etki üretmektedir. Bir bölgede çıkan kriz, başka bir bölgede maliyet artışı olarak ortaya çıkmakta; bir savaş, başka bir ülkede enflasyon olarak hissedilmektedir. Küreselleşme sadece ticareti değil, krizi de küreselleştirmiştir. Eskiden krizler bölgeseldi, şimdi küresel. Eskiden etkiler sınırlıydı, şimdi sistemik.

Tam da Türkiye ekonomisinin denge kurmaya, güven toplamaya, istikrar üretmeye çalıştığı bir dönemde dünya yine belirsizlik üretiyor. Dezenflasyon süreci, finansal disiplin, yatırım güveni, ihracat dengesi, mali istikrar gibi alanlarda toparlanma arayışı varken, küresel dalgalar bu süreci zorlaştırıyor. Bu nedenle Türkiye açısından mesele artık sadece iç politikalarla çözülebilecek bir alan değildir; küresel dalgalarla uyumlu, dirençli ve esnek bir iç denge mimarisi inşa edilmesi gerekmektedir.

Ama işin bir de daha derin boyutu var.

Türkiye artık sadece “etkilenen ülke” değildir. Aynı zamanda denge kurmak zorunda olan ülkedir. Coğrafya bunu dayatıyor. Enerji yolları burada. Ticaret koridorları burada. Göç hatları burada. Kriz bölgeleri burada. Jeopolitik fay hatları burada. Dünya karıştıkça Türkiye’nin önemi artıyor ama riski de büyüyor. Merkezde olmak, hem avantajdır hem sorumluluktur.

Bu nedenle Türkiye için soru artık “dünya ne yapıyor?” değildir. Asıl soru şudur: “Türkiye bu dalgalanma içinde nasıl sağlam kalır?”

Bu, sadece ekonomi politikası sorusu değil; aynı zamanda devlet kapasitesi, kurumsal yapı, yönetişim kalitesi ve toplumsal dayanıklılık sorusudur. Bu bir teknik mesele olduğu kadar, bir yönetim kültürü meselesidir. Bu bir bütçe hesabı olduğu kadar, bir güven mimarisi inşa etme meselesidir.

Bugün Türkiye ekonomisinin ihtiyacı olan şey sert sloganlar değil, günü kurtaran hamleler değil, kısa vadeli refleksler değil; uzun vadeli güven üretimidir. Çünkü ekonomi sadece matematik değildir; psikolojidir. Sadece rakam değildir; algıdır. Sadece veri değildir; duygudur. İnsanlar geleceğe inanmadığı bir ekonomide en doğru kararları bile riskli görür.

Ekonomi güvenle çalışır. Yatırımcı güvenle gelir. Piyasa güvenle açılır. Tüketici güvenle harcar. Üretici güvenle üretir. Banka güvenle kredi verir. Yabancı sermaye güvenle risk alır. Güvenin olmadığı yerde sistem tıkanır, akış donar, çark yavaşlar.

Güven yoksa en doğru politika bile çalışmaz. Güven varsa en zor şartlarda bile sistem ayakta kalır. Güven, görünmeyen ama her şeyi taşıyan bir kolon gibidir.

Dünya karışıkken Türkiye’nin en büyük gücü içeride istikrar üretebilmesidir. Hukukta öngörülebilirlik. Ekonomide şeffaflık. Kamuda disiplin. Piyasada adalet duygusu. Kurallı ekonomi. Hesap verebilir yönetim. Kurumsal akıl. Teknik kapasite. Bu yapı kurulduğunda dış dalgalar yıkıcı olmaz; sadece sarsıcı olur. Sistem çökmek yerine esner.

Bir başka gerçek daha var: Dünya kriz üretirken bazı ülkeler bundan fırsat da üretir. Tedarik zincirleri değişiyor. Ticaret yolları yeniden şekilleniyor. Üretim merkezleri kayıyor. Küresel sermaye güvenli liman arıyor. Türkiye bu dönüşümün tam merkezinde duruyor. Coğrafi konum, altyapı kapasitesi, üretim gücü ve pazar erişimi açısından tarihsel bir eşikte bulunuyor.

Bu yeni küresel düzende ülkeler ikiye ayrılıyor:

– Krizi sadece yaşayanlar

– Krizi yönetenler

Türkiye ya bu süreci stratejik avantaja çevirecek ya da dalganın içinde savrulacaktır.

İşte kritik eşik tam burada.

Türkiye için artık mesele sadece büyümek değil, sağlam büyümek. Sadece üretmek değil, sürdürülebilir üretmek. Sadece ihracat yapmak değil, değerli ihracat yapmak. Sadece yatırım çekmek değil, kalıcı yatırım çekmek. Sadece istihdam oluşturmak değil, nitelikli istihdam üretmek.

Ve en önemlisi: Sadece ekonomi yönetmek değil, güven yönetmek.

Çünkü modern dünyada en kıt kaynak para değildir, enerji değildir, hatta sermaye bile değildir. En kıt kaynak güvendir.

Dünya karışık olabilir. Dünya istikrarsız olabilir. Dünya kriz üretebilir. Ama Türkiye içeride güven üretebilirse, dışarıdaki fırtına yıkıcı olmaz. Çünkü güçlü sistemler krizden kaçmaz, krizi yönetir.

Çünkü ekonomi sadece rakamlarla değil, duygularla da çalışır. Güven duygusu varsa, piyasa ayakta kalır. Umut varsa, yatırım sürer. İnanç varsa, üretim devam eder. Toplum geleceğe inanıyorsa ekonomi nefes alır.

Son söz şudur:

Dünya yine karışıyor. Ama Türkiye’nin artık karışıklıkla büyümeyi öğrenmesi gerekiyor.

Çünkü bu coğrafyada “sakin dünya” lüksü yok.

Bu topraklarda güçlü olmak; kriz varken ayakta kalabilmek, dalga varken yön tutabilmek, kaos varken denge kurabilmek demektir.

Türkiye ekonomisinin önündeki asıl sınav da tam olarak budur:

Kriz üreten bir dünyada, güven üreten bir ülke olabilmek.

Doç. Dr. Hasan Bardakçı, Harran Üniversitesi

Kriz Üreten Bir Dünyada Güven Üreten Ülke Olmak yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye’nin komşu ülkelerdeki Kürtlerle kuracağı iyi ilişkiler, kendi içindeki demokratik konsolidasyonla doğrudan bağlantılıdır. Çünkü demokratik sistemler, çevre coğrafyadan beslenir. Nasıl ki AB üyeliği Türkiye’nin hukuk reformlarını teşvik etmişse, Kürtlerle pozitif ilişki de benzer bir demokratik ivme yaratabilir. Suriye ve Irak Kürtleri, bölgede nispeten kurumsal yapılar oluşturmuş, seçim deneyimi edinmiş, yerel yönetimleri güçlendirmiş topluluklardır. Bu yapılarla yakın temas, Türkiye’de gerek yerel yönetim reformlarını, gerekse kimlik temelli siyasetin normalleşmesini besler. Ayrıca iyi ilişkiler, iç politikayı zehirleyen “güvenlik-demokrasi ikilemi”ni de kırar. Çünkü dışarıdaki dengeli ilişkiler, içerideki tansiyonu düşürür; tansiyon düştükçe demokrasi güçlenir. Terörün sosyolojik tabanını zayıflatan en etkili hamle, dış politika ile iç siyasetin uyumlu şekilde yürütüldüğü barışçı bir dönemdir.

Kürt Koridoru Değil, Kürt Ortaklığı

Jeoekonominin yeni kuralı basit: Komşunla iyiysen kazanırsın, kötüysen ödersin. Suriye ve Irak Kürt bölgeleri, Türkiye’nin güneyinde devasa bir ekonomik hinterlant oluşturuyor. Türkiye bugün bu pazarlarda zaten etki sahibi; ancak potansiyelin yalnızca üçte birini değerlendirebiliyor. Bunun sebebi basit: Güvenlik riskleri, siyasî dalgalanmalar ve diplomatik kırılganlıklar ticareti sınırlıyor. Oysa iyi ilişkiler şu anlamlara geliyor:

1. Türkiye için yeni bir 30 milyar dolarlık pazar

Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) tek başına Türkiye’nin toplam ihracatında yıllarca ilk beş ülke arasında yer aldı. Suriye’nin kuzeyi yeniden yapılanıyor; inşaat, enerji, altyapı ve tarımda Türkiye’nin sağlayabileceği katkı çok büyük. İyi ilişki, bu pazarların kontrollü, güvenli ve sürdürülebilir şekilde Türkiye’ye bağlanması demektir.

2. Enerji koridorlarının kilidi Türkiye’nin eline geçer

Kuzey Irak petrolü ve doğalgazı hâlâ dünyanın iştah kabartan rezervleri arasında. Kürtlerle kurulacak stratejik işbirliği: Enerji arz güvenliğini artırır, Türkiye’nin enerji maliyetlerini düşürür ve Türkiye’nin enerjideki transit ülke rolünü güçlendirir. Bu sadece ekonomi değil, jeopolitik güç çarpanıdır.

3. Orta Anadolu ve Güneydoğu için yeni kalkınma dalgası

Mardin’den Gaziantep’e, Diyarbakır’dan Van’a kadar bütün bölge, Kürt bölgeleriyle ekonomik entegrasyonun doğal kazananı olur. Sınır ticareti, lojistik koridorlar, tarım sanayi, tekstil kümelenmeleri ve enerji hattı yatırımları doğrudan canlanır. Bugün Doğu ve Güneydoğu’nun ihtiyacı güvenlik değil; büyük ölçekli ekonomik entegrasyondur. Kürtlerle iyi ilişki işte bu kapıları açar.

Kürt Kartı Değil, Kürt Gerçeği

Türkiye’nin bölgedeki Kürtlerle ilişkisini jeopolitik bir “kart” olarak değil, uzun vadeli bir gerçeklik olarak ele alması gerekiyor. Çünkü sınırlar değişebilir, ittifaklar dönüşebilir, hükümetler değişebilir; fakat toplumlar ve coğrafyalar kalıcıdır. Suriye ve Irak’ın geleceğinde Kürtlerin belirleyici bir rolü olacak. İran’da uzun vadede sosyopolitik dönüşüm yaşanması halinde Kürt nüfusun demokratik talepleri daha görünür hâle gelecek. Türkiye ise bu fotoğrafta istikrar üreten ülke olmak zorunda. Bu nedenle Türkiye’nin Kürtlerle olumlu ilişki tesis etmesi, sadece “iyi komşuluk” değil, bölgesel düzen kurucu vizyonun gereğidir.

Güvenlikten Kalkınmaya Geçiş için Fırsat

Türkiye uzun yıllar PKK terörünün oluşturduğu tehditle boğuştu. Bu doğru. Fakat bugün terörün silahlı kapasitesi ciddi ölçüde zayıflamışken, risklerin yerini fırsatlar doldurmaya başlıyor. Suriye’de normalleşme gündemde, Irak’ta Bağdat ve Erbil yakınlaşması ivme kazanıyor, İran’ın iç dengeleri önümüzdeki on yılda büyük değişimlere gebe. Bu ortamda Türkiye, Kürtlerle “çatışma-siyaset” ikilemini aşabilir ve “işbirliği-demokrasi” denklemine geçebilir. Bunun kazananı Türkiye olur: Ekonomi olur. Demokrasi olur. Devlet olur. Toplum olur.

Bu bölge, duvarların değil köprülerin kazandırdığı bir coğrafya. Türkiye’nin demokrasi kalitesi, sınır ötesi Kürtlerle kuracağı sağlıklı ilişkilerden doğrudan besleniyor. Ekonomisi, milyonlarca insanlık bu havzaya dönük ticaret ve enerji entegrasyonu ile güçleniyor. Jeopolitiği, etnik gerginlik yerine bölgesel ortaklık üreten bir vizyonla büyüyor. Gerçek şu ki: Kürtlerle kurulan her iyi ilişki, Türkiye’nin geleceğine yazılmış bir yatırım; her kötü ilişki ise ekonomik ve siyasi maliyetin artması demektir. Türkiye bunu anlayacak olgunluğa sahip. Artık mesele, bu olgunluğu cesur bir politik vizyona dönüştürmekte.

Türkiye’nin Demokrasi ve Ekonomi Defterindeki Eksik Satır yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

“Bu ülkeye güvenebilirsiniz; kural dün nasılsa yarın da öyle olacak.”

Kısa vadeli düzenlemeler, anlık vergi değişiklikleri veya belirsiz idarî süreçler yatırımın en büyük düşmanıdır. Hukuk devleti güçlenmeden büyüme hızlanmaz, hızlansa da kalıcı olmaz. Yine bugün dünya ekonomisinin motoru, insan sermayesidir. Ne petrol ne altın ne de doğalgaz… Bir ülkenin kaderini belirleyen tek kaynak, insanının niteliğidir. Türkiye’nin sürdürülebilir refah için ihtiyacı olan şey, ezberci, sınav odaklı eğitim değil; üreten, tasarlayan, analiz eden, yorumlayan bir nesildir. Bu yüzden kodlama ve algoritma eğitimi ilkokula inmeli, meslekî eğitim, özel sektörle entegre edilerek yeniden tasarlanmalı; üniversiteler araştırma kapasitesine göre fonlanmalı ve gençler, küresel teknoloji yarışına dâhil olacak şekilde desteklenmelidir. Kısacası nitelikli insan gücü demek; ihracatta yüksek teknoloji payının artması, şirket değerlemelerinin yükselmesi ve verimlilik devrimi demektir.

Bir diğer önemli konu ise Türkiye’nin ihracatı artıyor, ancak katma değer hâlâ sınırlı. Dünyada sürdürülebilir refah yaratan ülkelerin ortak özelliği nettir: İleri teknoloji ürünleri üretmek. Türkiye bunu başarmak zorunda. Bu yüzden savunma sanayiindeki başarıyı sivil teknolojiye yaymak durumundadır. Yapay zekâ, biyoteknoloji, nanoteknoloji gibi alanlarda odak programlar kurmalı, KOBİ’leri teknolojiye geçişte fonlarla desteklemelidir. Tabiî en önemlisi de artık üniversite-sanayi işbirliğini zorunlu hale getirmek ve stratejik sektörlerde uzun vadeli programlar oluşturarak devleti hakem pozisyonuna getirmek durumundadır. Bu yapılmadan yüksek gelirli bir ülke olmak imkânsızdır.

Yine tarım Türkiye’nin en zayıf halkalarından biri olmaya devam ediyor. Oysa güçlü tarım, sadece gıda güvenliği değil; aynı zamanda enflasyonla mücadele ve bölgesel kalkınma demektir. Türkiye’nin sürdürülebilir refah için yapması gereken adımlar şunlardır: Tarımda ölçek büyütülmeli, parçalılık ortadan kaldırılmalıdır. Dijital tarım, sensör teknolojileri ve sulama verimliliği yaygınlaştırılmalı, çiftçi finansmanı ucuzlatılmalıdır. Tabiî en önemlisi tarım, teknolojiyle buluşturulmalıdır. Tarım sadece bir ekonomik sektör değil; stratejik bir güvenlik meselesi olarak görülmelidir.

Tarım konusu ne kadar önemli ise enerji konusu da aynı öneme sahip bence. Türkiye’nin enerji faturası ekonominin en büyük kamburlarından biri. Sürdürülebilir refah için atılacak adım açıktır: Enerji bağımlılığını düşürmek ve yeşil dönüşümü hızlandırmak. Bu yüzden bunun için güneş ve rüzgâr yatırımları iki katına çıkarılmalı; karbon ticareti ve sınır vergilerine hazırlık yapılmalı; hidrojen, enerji depolama ve batarya teknolojilerine yatırım yapılmalı ve tabiî sanayi, yeşil finansman araçlarıyla desteklenmelidir. Dünya karbon-nötr ekonomiye geçiyor; Türkiye bu treni kaçırırsa maliyet ağır olur.

Tüm bunlar bize sürdürülebilir refah için devlet kurumlarının liyakat temelli, özerk, veri temelli çalışan ve hesap verebilir bir yapıya kavuşması şartının önemini ortaya koyuyor. Merkez Bankası’ndan TÜİK’e, düzenleyici kurumlardan planlamaya kadar tüm devlet mekanizmasının bilimsel ve bağımsız çalışması, piyasa güvenini yeniden tesis edecektir. Kurumsal kalite olmadan, hiçbir ekonomi uzun süre ayakta kalamaz.

Ekonomiyi rakamlar büyütür, ama onu sürdürülebilir kılan şey kurumsal kalite, toplumsal huzur ve iç istikrardır. Türkiye’nin kutuplaşmayı azaltan, ortak aklı önceleyen, devlet-millet uyumunu güçlendiren ve güvenlik sorunlarını minimize eden bir iç iklim yaratması gerekir. Siyasî tansiyon düştüğü anda Türkiye ekonomisi her zaman hızlı toparlanmıştır; bu tarihsel bir gerçekliktir. Türkiye güçlü bir ülke.

Genç nüfusu var, girişimcilik ruhu var, coğrafî avantajı var, sanayi altyapısı var. Eksik olan tek şey; kısa vadeli düşünmeyi bırakıp büyük resmi seçebilmek. Sürdürülebilir refah; günü kurtaran politikalarla değil, 10-20 yıllık planlarla mümkündür. Bugün atılacak her adım, gelecek kuşakların Türkiye’sini belirleyecektir. Eğer Türkiye bu stratejik aklı yakalarsa, sadece büyümez; kalıcı bir refah devleti haline gelir.

Türkiye Artık Kısa Vadeli Değil, Yüzyıllık Düşünmeli yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bugün toplumun büyük bir kesimi enflasyonun gölgesinde yaşamaktadır. Maaşlara yapılan zamlar, çoğu zaman artan fiyatlar karşısında eriyip gitmektedir. Vatandaşın alışveriş sepeti küçülmüş, temel ihtiyaç kalemleri dahi ciddi yük haline gelmiştir. Özellikle otomobil ve konut gibi hayat standardını belirleyen alanlarda, aşırı vergi yükleri insanların hayallerini ertelemesine yol açmaktadır. Burada en çarpıcı örneklerden biri otomobil üzerindeki ÖTV’dir. Öyle ki vatandaşın maaşını, geleceğe dair planlarını ve hatta yaşam tarzını doğrudan etkileyen bu vergi, artık toplumsal psikolojiyi zorlayan bir noktaya ulaşmıştır. Mevcut hükümet, bugüne kadar birçok alanda önemli reformlara imza atarak toplumun desteğini kazanmıştır. Ancak bundan sonrası için partinin en önemli sınavı, vatandaşın ekonomik olarak rahat edeceği bir dengeyi kurmak olacaktır. Yüksek vergilerle ya da dolaylı yollardan vatandaşın cebine dokunmak, kısa vadede hazineyi besleyebilir; fakat uzun vadede halkın güvenini zedeler. Bir hükümetin başarısı sadece uluslararası yatırımcıya güven vermekle değil, aynı zamanda kendi halkının refahını yükseltmekle ölçülür. Bu noktada hükümetin yapması gereken, hem hazine disiplinini koruyacak hem de vatandaşın yükünü hafifletecek yeni bir ekonomik vizyon geliştirmektir. Vergi politikalarında daha adil, daha ölçülü ve toplumsal refahı önceleyen bir yaklaşım benimsenmelidir. Özellikle otomobil ve benzeri zorunlu hale gelmiş tüketim alanlarında aşırıya kaçan vergiler geri çekilmeli, orta sınıfın omuzlarındaki yük hafifletilmelidir.

Türkiye’nin potansiyeli yüksektir. Genç nüfusu, girişimcilik ruhu, sanayi gücü ve jeopolitik konumu, doğru politikalarla birleştiğinde ülkeyi ekonomik olarak rahatlatacak bir vizyonun kapısını aralayabilir. Fakat bunun için ilk adım, vatandaşın gündelik sıkıntılarını görmezden gelmek yerine doğrudan onlara odaklanmaktır. Hükümetin bugün atacağı cesur adımlar, yarın vatandaşın gönlünde yeniden güçlü bir güven tesis edecektir. Aksi takdirde sadece rakamlara odaklanan bir ekonomi yönetimi, toplumsal desteği giderek kaybetme riskiyle karşı karşıya kalabilir. Türkiye’nin böyle bir lüksü yoktur. Çünkü bu ülkenin en büyük gücü, kendi insanının umudu ve inancıdır.

Ekonomide Dar Boğazı Görmezden Gelme Lüksümüz Yok yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

İktisadi gelişme, sadece betona yatırımla ya da ihracat rakamıyla ölçülmez; girişimcinin özgürce karar alabildiği, yatırımcının hukukî güvence altında olduğu, inovasyonun önünün açıldığı bir ekosistemle ölçülür. Türkiye, bu noktada “gelişmeyi devlet eliyle yönlendirme” alışkanlığını bırakıp, “bırakınız yapsınlar” anlayışına doğru evrilmedikçe potansiyelini tam olarak kullanamayacak. Bugün, dünyada en hızlı büyüyen ekonomilerden bazıları, örneğin Güney Kore, Singapur, İrlanda liberal piyasa ilkelerini benimserken, aynı zamanda güçlü bir kalkınma vizyonuna da sahipler. Türkiye’nin de iktisadî gelişme hedefini liberal çerçeveye oturtması, sadece bugünün değil, gelecek kuşakların refahı için zorunludur. İktisadî gelişmeye verilen önem doğrudur; ama özgürlüğün olmadığı bir ekonomi, uzun vadede nefessiz kalır. Artık kalkınmanın motorunu, yalnızca devletin değil, özgür piyasanın da çalıştırması gerekiyor.

Türkiye’nin İnişli Çıkışlı İktisadi Yolculuğu yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.