Acemoğlu’nun kurumlar ve ekonomik gelişme üzerine yaptığı önemli çalışmalar ile liberalizm ve demokrasi hakkında ileri sürdüğü görüşleri birbirinden ayırmak gerekir. Nitekim yeni kitabı What Happened to Liberal Democracy? tam da bu bakımdan tartışılmaya değer. Kitabın temel meselesi liberal demokrasinin neden gerilediği ve nasıl yeniden güçlendirilebileceğidir. Acemoğlu çözüm olarak “çalışan sınıf liberalizmi” adını verdiği, ekonomik eşitsizliği azaltmayı, toplulukları güçlendirmeyi, teknolojiyi emek lehine yönlendirmeyi ve kamusal kapasiteyi artırmayı hedefleyen bir anlayış öneriyor.

Klasik liberalizmden oldukça uzakta

Acemoğlu’nun liberalizmi klasik liberalizm değildir. Klasik liberal düşüncenin merkezinde bireysel özgürlük, özel mülkiyet, sözleşme özgürlüğü, sınırlı devlet ve hukuk devleti vardır. Devletin temel görevi belirli ekonomik sonuçları üretmek değil, insanların kendi amaçlarının peşinden barışçı biçimde gidebilecekleri genel kuralları korumaktır.

Acemoğlu ise ekonomik düzeni daha müdahaleci ve sonuç odaklı biçimde ele almaktadır. Teknolojinin hangi yönde ilerlemesi gerektiği, otomasyonun ne ölçüde teşvik edilmesinin icap  ettiği, hangi işlerin “iyi iş” sayılacağı ve ekonomik büyümenin hangi toplumsal sonuçları vermesinin faydalı olduğu konusunda devlete önemli görevler yüklemektedir. Yeni kitabında da ekonomik büyümeyi, “paylaşılan refah”ı ve toplulukların güçlendirilmesini liberal demokrasinin temel şartları arasında görmektedir.

Buradaki temel klasik liberal itiraz şudur: Bu sonuçların hangisinin doğru olduğuna kim karar verecek? Hangi teknoloji toplum için faydalıdır, hangi otomasyon “fazla”dır, hangi ücret yapısı adildir, hangi iş kalitelidir? Bu kararların bürokratlar, akademisyenler veya siyasi otoriteler tarafından merkezi biçimde verilmesi ciddi bir bilgi problemi yaratır.

Hayek’in klasik liberal düşünceye en büyük katkılarından biri tam da budur. Ekonomik bilgi dağınıktır. Milyonlarca insanın ihtiyaçları, tercihleri, yetenekleri ve yerel bilgileri tek bir merkezde toplanamaz. Piyasa, insanların birbirinden bağımsız kararlarını fiyatlar aracılığıyla koordine eder. Acemoğlu ise piyasa mekanizmasını kabul etmekle beraber ortaya çıkan sonuçları siyasal ve bürokratik yollarla daha yoğun biçimde düzeltmeye eğilimlidir.

Bu sebeple onu saf veya güçlü bir piyasa ekonomisi savunucusu saymak zordur. Acemoğlu kapitalizmi reddetmez, girişimciliğin ve büyümenin önemini kabul eder. Fakat ekonomik düzenin kendi kendine gelişen yönüne duyduğu güven sınırlıdır. Piyasa sonuçlarını yeniden şekillendirmek için devlet müdahalesine geniş yer açar. Bu açıdan klasik liberalizmden ziyade modern sosyal demokrasiye veya Amerikan liberalizmi denen çizgiye yakındır.

The Economist’in Ağustos 2026’da Acemoğlu hakkında yayımladığı sert eleştirinin bir kısmı da bu geniş akademik etki ile politika sonuçlarının ikna ediciliği arasındaki mesafeye yönelmişti. Dergi, Acemoğlu’nun kurumlar teorisinden yapay zekâya kadar çeşitli alanlardaki iddialarını sorguladı. Acemoğlu ise eleştiriyi zayıf delillere dayanan ve yapıcı olmayan bir karalama olarak nitelendirdi. Bu cevapta haklı olduğu taraflar vardır; ancak, eleştirinin zayıf olması, Acemoğlu’nun bütün politika görüşlerini doğru yapmaz.

Fatih Altaylı’nın Programında Demokrasi ve Türkiye

Acemoğlu’nun demokrasi anlayışını değerlendirmek bakımından Fatih Altaylı ile yaptığı program özellikle ilginçtir. Programda demokrasi ile ekonomik büyüme arasında otomatik ve basit bir ilişki olmadığını söylüyor. Demokratikleşmenin kısa vadede bazı ülkelerde kaos veya ekonomik sorunlar yaratabileceğini kabul ediyor, ancak uzun vadede kapsayıcı kurumların gelişme bakımından üstün olduğunu savunuyor. Kurumları ekonomik başarının ve siyasi gelişmenin merkezine yerleştiriyor.

Bu yaklaşımın önemli ve doğru tarafları vardır. Demokrasi yalnızca sandıktan ibaret değildir; hukukun üstünlüğü, temel haklar, kurumsal güven ve iktidarın sınırlandırılması önemlidir. Ancak, Acemoğlu’nun demokrasi anlayışında klasik liberal açıdan bir gerilim dikkat çekmektedir. Demokrasiye yalnızca iyi ekonomik ve toplumsal sonuçlar ürettiği ölçüde değer verilirse, seçmenin tercihleri teknokratik kriterlerin gerisine düşebilir.

Demokrasi, halkın bizim doğru bulduğumuz tercihi yapması değildir. Seçmenler bazen ekonomistler, akademisyenler veya eğitimli elitler tarafından yanlış bulunan tercihlerde bulunabilirler. Demokratlığın gerçek testi de tam burada ortaya çıkar: Seçmenin tercihine katılmasak bile onun siyasi sonuç üretme hakkını kabul edecek miyiz?

Acemoğlu’nun yeni kitabında eğitimli elitlerin işçi sınıfından uzaklaşmasını ve liberal demokrasinin bu yüzden taban kaybetmesini eleştirmesi bu bakımdan değerlidir. Fakat aynı zamanda çözümü büyük ölçüde yine uzmanların tasarladığı ekonomik ve kurumsal politikalarda araması bir çelişki yaratıyor. Elitizmi eleştirirken siyasete geniş bir teknokratik müdahale alanı açmak kolayca başka tür bir elitizme dönüşebilir.

Fatih Altaylı programındaki Mustafa Kemal değerlendirmesi ise ayrıca dikkat çekicidir. Acemoğlu, Cumhuriyet’in kuruluş döneminde Mustafa Kemal’in siyasal sistemi daha fazla açma imkânı bulunduğunu, ancak bunun yerine gücü merkezileştirdiğini söyledi. Osmanlı’nın son dönemindeki parlamentoların ve Millî Mücadele yıllarındaki siyasal yapının daha çoğulcu unsurlar taşıdığına işaret etti. Bu sözler Türkiye’de özellikle Kemalist çevrelerde büyük tepki topladı.

Bu noktada Acemoğlu’nun tespiti önemlidir ve bana göre demokrasi bakımından önceki değerlendirmelerinden daha isabetlidir. Türkiye’de tek parti yönetiminin çoğulculuğu ortadan kaldırması ve siyasi gücü merkezileştirmesi gerçekten demokratik gelişmeyi önce önleyen sonra geciktiren temel unsurlardan biridir. Acemoğlu’nun bunu söylemesi, Türkiye’de kendisini destekleyen kimi kategorik muhalif çevrelerin de kendi demokrasi anlayışlarını sorgulamalarını gerektirir.

Türkiye’de Acemoğlu’na bakışta ilginç bir durum var. Acemoğlu’nun Erdoğan’a veya güncel Türkiye’ye yönelik eleştirileri bazı çevrelerde büyük bir memnuniyetle karşılanırken, Mustafa Kemal dönemindeki otoriterleşmeye dair eleştirileri aynı çevrelerin en azından bir bölümünü rahatsız etmektedir. Oysa demokratik ilkeler kişilere göre değişmez. İktidarın merkezileşmesi yanlışsa her zaman yanlıştır. Kaldı ki bugün Türkiye’de iyi kötü işleyen bir demokrasi varken Mustafa Kemal dönemi otoriter ve totaliter özellikler sergileyen bir diktatörlüktü.

Liberal demokrasi mi, “iyi sonuçlar” rejimi mi?

Acemoğlu’nun demokrasi anlayışındaki en temel problem, liberal demokrasi ile belirli ekonomik ve toplumsal sonuçları fazla iç içe geçirmesidir. Gelirin daha eşit dağılması, iyi işlerin artması, sosyal refahın yükselmesi ve teknolojinin çalışanları güçlendirmesi elbette arzu edilebilir. Fakat bunların gerçekleşmemesi bir sistemi otomatik olarak demokrasi olmaktan çıkarmaz.

Demokrasi öncelikle bir siyasi karar alma ve iktidar değiştirme yöntemidir. Rekabetçi seçimler yapılır, iktidar seçimle gelir ve seçimle gidebilir, muhalefetin iktidara gelme ihtimali gerçektir. Liberal demokrasi buna ayrıca temel hakları, hukuk devletini, ifade özgürlüğünü ve iktidarın sınırlandırılmasını ekler. Bir rejimin ekonomik sonuçlarının kötü olması onun kötü yönetildiğini gösterebilir; fakat bu tek başına diktatörlük olduğunu göstermez. Aynı şekilde ekonomik bakımdan başarılı bir rejim de otomatik olarak demokratik olmaz.

Bu ayrım Türkiye bakımından bilhassa önemlidir. Türkiye’de kategorik muhalefetin bir bölümü “demokrasi” kelimesini fiilen “bizim desteklediğimiz siyasi kadronun iktidarı” anlamında kullanıyor. Erdoğan seçim kazandığında seçimlerin değeri küçümseniyor, muhalefet kazandığında aynı seçimler demokrasinin zaferi sayılıyor. Oysa demokratlık, seçim sonuçlarının hoşumuza gitmediği zaman da geçerliliğini kabul etmeyi gerektirir.

Acemoğlu’nun Türkiye’deki hayranlarının bir bölümünün asıl problemi de burada ortaya çıkıyor. Nobel ödülünü ve akademik otoritesini kendi siyasi kanaatlerini doğrulayan bir mühür olarak kullanmak istiyorlar. Oysa Acemoğlu’nu gerçekten ciddiye almak, yalnızca hoşumuza giden sözlerini değil, mesela Mustafa Kemal döneminin merkezileşmesine yönelik eleştirilerini de ciddiye almayı gerektirir. Sonuçta Acemoğlu çok önemli bir iktisatçıdır. Kurumların ekonomik kalkınmadaki rolü üzerine yaptığı çalışmalar önemli katkılar sağlamıştır. Ancak bu durum onu liberalizmin veya demokrasinin tartışılmaz otoritesi hâline getirmez.

Klasik liberal açıdan Acemoğlu’nun iktisat anlayışı fazla müdahaleci, sonuç odaklı ve mühendislikçidir. Liberalizm anlayışı bireysel özgürlüğün ve sınırlı devletin ötesine geçerek sosyal demokrat hedefleri liberalizmin asli unsurları hâline getirmektedir. Demokrasi anlayışı ise zaman zaman ekonomik ve sosyal sonuçları demokratik prosedürlerin önüne çıkarma riski taşımaktadır. Fatih Altaylı programındaki bazı sözleri ise Acemoğlu’nun Türkiye’de kendisine sempati duyan çevrelerden daha tutarlı davranabildiğini gösteriyor. Mustafa Kemal döneminin merkezileşmesini eleştirebilmesi bunun açık örneğidir.

Belki de Acemoğlu hakkında yapılması gereken en doğru şey onu ne şeytanlaştırmak ne de Nobel ödülünün arkasına saklanarak dokunulmazlaştırmaktır. İktisatta da demokraside de temel ölçü kişinin unvanı veya aldığı ödüller değil, ileri sürdüğü argümanların gücü olmalıdır.

Daron Acemoğlu Ne Kadar Liberal, Ne Kadar Demokrat? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bir zamanlar ülkeler daha fazla ticaret yapmak için gümrük duvarlarını indiriyordu. Bugün ise birçok ülke kendi üreticisini korumak adına duvarları yeniden yükseltiyor. Tarifeler, sübvansiyonlar, ithalat kotaları, yerli üretim şartları ve stratejik sektör politikaları yeniden ekonomik gündemin merkezine yerleşmiş durumda.

Peki bu tablo Türkiye açısından ne ifade ediyor?

Bence mesele sadece ihracat rakamlarına bakarak anlaşılabilecek kadar basit değil.

Asıl soru şu:

Türkiye, dünyadaki korumacılık dalgasına karşı kendi duvarlarını mı yükseltmeli, yoksa daha fazla dünyaya açılarak mı cevap vermeli?

Benim cevabım net: Türkiye’nin ihtiyacı daha fazla gümrük duvarı değil, daha fazla rekabet gücü.

Çünkü ticaretin temel mantığı yüzyıllardır değişmedi.

Bir ülke her şeyi kendisi üretmek zorunda değildir. Önemli olan, daha iyi yaptığı alanlarda uzmanlaşmak ve ihtiyaç duyduğu ürünleri daha uygun maliyetle başka ülkelerden temin edebilmektir.

Adam Smith’in yüzyıllar önce ortaya koyduğu düşüncenin özü de budur.

Ticaret, sıfır toplamlı bir oyun değildir.

Birinin kazanması için diğerinin kaybetmesi gerekmez.

Türkiye’nin bugün en fazla ihtiyaç duyduğu ekonomik zihniyet değişikliklerinden biri de budur.

Bir sektörü dış rekabetten korumak ilk bakışta cazip görünebilir.

İthalata vergi koyarsınız.

Yerli üretici rahatlar.

İstihdam korunur.

Ancak hikâyenin diğer tarafı çoğu zaman gözden kaçar.

Korunan üretici, zaman içerisinde rekabet baskısını daha az hisseder. Tüketici ise daha yüksek fiyat ödemek zorunda kalabilir. Üstelik üretimde kullanılan ara mallar da pahalı hale gelirse, ihracatçının maliyeti yükselir.

Yani ithalatı pahalılaştırarak ihracatı güçlendirmeye çalışırken, farkında olmadan ihracatçının ayağına da taş koyabilirsiniz.

Bu nedenle ticaret politikasında sadece “yerli üretim” demek yetmez.

Asıl soru şudur:

Yerli üretimi dünyadan koruyarak mı büyüteceğiz, dünyayla rekabet ettirerek mi?

Ben ikinci seçeneğin Türkiye’nin uzun vadeli çıkarları açısından daha doğru olduğuna inanıyorum.

Çünkü gerçek anlamda güçlü ekonomi, rakibinden korkmayan ekonomidir.

Türkiye’nin ihracat konusunda önemli bir tecrübesi var.

Bugün dünyanın çok farklı coğrafyalarına mal satabilen bir üretim altyapısına sahibiz.

Ancak artık yeni bir aşamaya geçmemiz gerekiyor.

Daha fazla ürün satmaktan ziyade daha değerli ürün satmalıyız.

Daha fazla ihracattan ziyade daha yüksek teknoloji, marka ve bilgi içeren ihracata yönelmeliyiz.

Çünkü küresel rekabet artık yalnızca fabrikalar arasında yaşanmıyor.

Veri, yapay zekâ, lojistik, finansman, marka, tasarım ve teknoloji de artık ticaretin ayrılmaz parçaları.

Bir otomobili sadece motoru ve kaportasıyla değerlendiremeyiz.

Aynı şekilde bir ülkenin ihracatını da sadece tonaj ve dolar üzerinden değerlendirmek yeterli değildir.

Önemli olan, o ürünün içinde ne kadar bilgi, teknoloji ve katma değer bulunduğudur.

Dünya ekonomisinin önündeki en büyük risklerden biri de ülkelerin “önce ben” anlayışını ekonomik politikanın merkezine yerleştirmesidir.

“Benim fabrikam çalışsın.”

“Benim işçim kazansın.”

“Benim ülkem ithalat yapmasın.”

Bu düşünceler siyasi olarak kulağa hoş gelebilir.

Fakat ekonomi sloganlarla değil, maliyetlerle çalışır.

Bir ülke başka ülkelerden aldığı ürünlere yüksek vergiler koyduğunda, bunun bedelini çoğu zaman yine kendi tüketicisi ve kendi üreticisi öder.

Çünkü modern üretim zincirleri artık sınırlarla ayrılmıyor.

Bir cep telefonunun tasarımı bir ülkede, çipi başka bir ülkede, yazılımı başka bir ülkede, montajı ise bambaşka bir ülkede gerçekleştirilebiliyor.

Dolayısıyla 21. yüzyıl ekonomisinde “tamamen yerli” üretim iddiası giderek daha fazla sorgulanması gereken bir kavram haline geliyor.

Bugünün gerçek gücü, dünyadan kopmak değil; dünyanın üretim ağlarının merkezinde yer alabilmektir.

Tam da burada Türkiye’nin önemli bir avantajı bulunuyor. Türkiye, Avrupa ile Asya arasında yalnızca coğrafi bir köprü değil, aynı zamanda üretim ve lojistik merkezi olabilecek bir ülke. Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği ilişkimiz, Orta Koridor, Kalkınma Yolu, Türk Devletleri Teşkilatı ile gelişen ekonomik ilişkiler ve Orta Doğu pazarları Türkiye’ye önemli fırsatlar sunuyor.

Ancak bu fırsatları değerlendirebilmek için yalnızca yollar ve limanlar yetmez. Ekonomik özgürlük, öngörülebilir hukuk, düşük işlem maliyetleri, güçlü lojistik altyapı ve rekabetçi bir iş ortamı gerekiyor. Bir yatırımcı için dünyanın en güzel lojistik koridorunu oluşturabilirsiniz. Ama yatırımcı yarın hangi vergiyle, hangi düzenlemeyle veya hangi bürokratik engelle karşılaşacağını bilmiyorsa o koridorun ekonomik değerini azaltırsınız.Bu nedenle Türkiye’nin yeni ekonomik stratejisinin merkezinde sadece “daha fazla üretim” değil, daha fazla öngörülebilirlik bulunmalıdır.

Liberal ekonomi bazen yalnızca “devlet ekonomiye müdahale etmesin” şeklinde anlaşılabiliyor. Oysa mesele bundan çok daha geniş. Ekonomik anlayışın temelinde rekabet, mülkiyet hakkı, hukukun üstünlüğü, girişimcilik, serbest ticaret ve bireyin ekonomik kararlarına saygı vardır.

Devletin görevi ekonominin her alanında üretici olmak değil; rekabet edilebilir, adil ve öngörülebilir bir oyun alanı oluşturmaktır.

Devlet gerektiğinde stratejik alanlarda elbette politika geliştirebilir.

Ancak stratejik sektör politikası ile ekonomiyi sürekli koruma altına almak arasında çok büyük bir fark vardır.

Birincisi geleceğe hazırlanır.

İkincisi geleceği erteler.

Bence Türkiye’nin önümüzdeki dönemde uygulaması gereken yaklaşım oldukça açık: Dünyanın ticaret savaşlarına daha fazla duvarla değil, daha fazla rekabet gücüyle cevap vermeliyiz.Bunun için; Birincisi, ihracatta kilogram başına değeri artırmalıyız.

İkincisi, yüksek teknoloji ve Ar-Ge yatırımlarını güçlendirmeliyiz.

Üçüncüsü, Gümrük Birliği’nin modernizasyonunu hızlandırmalıyız.

Dördüncüsü, lojistik maliyetleri düşürmeliyiz.

Beşincisi, KOBİ’lerin küresel tedarik zincirlerine entegrasyonunu kolaylaştırmalıyız.

Altıncısı, yatırım ortamında öngörülebilirliği artırmalıyız.

Ve belki de en önemlisi; ticareti bir tehdit değil, kalkınma aracı olarak görmeliyiz.Çünkü Türkiye’nin geleceği yalnızca 85 milyonluk iç pazarda değil, milyarlarca insanın yaşadığı küresel pazardadır.

Kısacası, dünyanın bazı ülkeleri kapılarını kapatırken Türkiye’nin kapılarını daha akıllıca açması gerekiyor.

Bu, kontrolsüz bir dışa açılma anlamına gelmiyor.

Tam tersine; rekabetçi, akıllı ve stratejik bir entegrasyon anlamına geliyor.

Türkiye’nin önünde iki yol var.

Birincisi, dış dünyadan korkup kendi ekonomisini koruma duvarlarının arkasına çekmek.

İkincisi ise kendi üreticisini güçlendirip dünya ile rekabet edebilecek hale getirmek.

Ben ikinci yolu tercih ediyorum.

Çünkü tarihin bize öğrettiği çok basit bir gerçek var: Duvarlar ülkeleri bir süre koruyabilir. Ama ülkeleri zenginleştiren şey duvarların yüksekliği değil, ekonominin rekabet gücüdür.

Türkiye’nin ihtiyacı daha yüksek gümrük duvarları değil; daha yüksek teknoloji, daha güçlü hukuk, daha düşük maliyet, daha kaliteli üretim ve dünyaya daha fazla açılan bir ekonomi. Çünkü geleceğin ekonomisinde kazanan ülkeler, dünyadan kendini koruyanlar değil; dünyayla rekabet edebilenler olacak.

Gümrük Duvarları Yükselirken Türkiye Hangi Tarafta Olmalı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Fakat bu operasyonlar yalnızca ceza hukuku bakımından değil, Türkiye’de din, cemaat, ekonomi ve devlet ilişkilerinin nasıl algılandığını göstermesi bakımından da dikkat çekici. Özellikle muhafazakâr medyanın bir bölümünde kullanılan dil hayli ilginç. “Dinî duyguların istismarı”, “dinin ticarete alet edilmesi”, “cemaat üzerinden ekonomik güç oluşturulması” gibi ifadeler giderek daha sık karşımıza çıkıyor.

Bu dil bana Türkiye’nin yakın geçmişinden tanıdık geliyor. Uzun yıllar Kemalist çevreler dini grupları hemen hemen aynı kavramlarla suçladı. Bir dinî topluluğun ekonomik faaliyet yürütmesi, mensuplarının birbirleriyle ticaret yapması veya dinî aidiyetin ekonomik dayanışmayı kolaylaştırması başlı başına şüpheli faaliyetler gibi sunuldu. Şimdi roller kısmen tersine dönmüş görünüyor. Geçmişte bu tür genellemelerden şikâyet eden bazı muhafazakâr çevreler, benzer kavramları başka dinî gruplara karşı kullanmaya başlıyor.

Oysa meseleyi böyle ele almak hem sosyolojik hem de iktisadî bakımdan problemlidir.

Aidiyet, Cemaat Ve Iktisadî Hayat Suç Değildir

İnsan sadece ekonomik hesap yapan mekanik bir varlık değildir. Elbette iktisadî hayatın temelinde ihtiyaçlar, çıkarlar, maliyetler ve kazanç beklentileri bulunur. Fakat insanlar ekonomik kararlarını yalnızca bunlara dayanarak vermez. Güven, dostluk, akrabalık, din, ideoloji, etnik aidiyet, hemşehrilik ve kültürel yakınlık da ekonomik ilişkilerin kurulmasında son derece önemli rol oynar.

Bu, yalnızca dindarlara özgü değildir. Sosyalistler birbirleriyle daha kolay iş yapabilir, aynı siyasi veya ideolojik çevreye mensup insanlar birbirlerine müşteri gönderebilir, Kemalistler birbirlerinin işletmelerini tercih edebilir. Bir Kemalist yayınevi Mustafa Kemal’in fotoğraflarını, sözlerini ve sembollerini ekonomik faaliyetin parçası hâline getirebilir. Bir şirket belirli bir hayat tarzına veya ideolojik çevreye seslenebilir. Bütün bunlar piyasa toplumunda olağan davranışlardır.

Dolayısıyla bir Müslümanın başka Müslümanlarla ticaret yapmasını veya belirli bir dinî grubun mensuplarının birbirleriyle ekonomik dayanışma geliştirmesini “dinin ekonomiye alet edilmesi” diye nitelemek tek başına fazla bir şey söylemez. Din insanların hayatının gerçek bir parçasıysa, ekonomik davranışlarında da etkili olması şaşırtıcı değildir.

Benzer durum etnik ve ailevi ilişkiler için de geçerlidir. Türkiye’de uzun yıllar çeşitli biçimlerde dışlanmış Kürtlerin, aile ve aşiret bağları sayesinde gittikleri şehirlerde birbirlerine iş, sermaye, müşteri ve sosyal çevre sağlamaları ekonomik yükselişlerinde rol oynamıştır. Anadolu’nun farklı şehirlerinden büyük kentlere göç eden insanların hemşehri dayanışmaları da aynı işlevi görmüştür. İnsanların birbirlerini tanıması ve güvenmesi, işlem maliyetlerini azaltır; ekonomik iş birliğini kolaylaştırır.

Dinî cemaatler açısından da durum esas itibarıyla farklı değildir. İnsanlar gönüllü olarak bir topluluğa katılabilir, bir dinî önderi takip edebilir ve kendilerini belli bir çevreye ait hissedebilir. Modern insanın mutlaka bütün aidiyetlerinden sıyrılmış, yalnız başına yaşayan atomize bir birey olması gerekmez. İnsanların çoğu bir gruba ait olmaktan, tanıdık bir çevre içinde yaşamaktan ve belli konularda kendilerinden daha fazla bilgi sahibi olduğuna inandıkları kişileri takip etmekten hoşlanır. Bunun psikolojik ve toplumsal faydaları da vardır. İnsan böylece hazır bir sosyal çevre, dayanışma ağı ve hayatına anlam kazandıran bir çerçeve bulabilir.

Bu yüzden “cemaat kurmak” kendi başına suç değildir. Üstelik cemaat kavramını yalnızca dinî yapılara uygulamak da hatalıdır. Seküler cemaatler de vardır. İdeolojik hareketler, siyasi çevreler, yoğun bağlılık yaratan düşünce grupları ve hatta kimi kültürel topluluklar dinî cemaatlere benzeyen sosyolojik özellikler gösterebilir.

Burada “insanlar kandırılıyor” şeklindeki çok kolay kullanılan argümana da dikkat etmek gerekir. Bir kişinin başka bir dinî veya ideolojik lideri takip etmesini sırf bizim tercihimize uymadığı için “kandırılmak” olarak nitelediğimizde kendimizi epistemolojik olarak üstün bir konuma yerleştiririz. Biz gerçeği gören insanlarız, onlar ise göremeyen ve kolayca kandırılan insanlardır. Bu yaklaşımın paternalist bir tarafı vardır.

Yetişkin insanların tercihlerinin yanlış olabileceği elbette doğrudur. İnsanlar “kötü” yatırımlar yapabilir, “kötü” liderlerin peşine düşebilir, “yanlış” dini veya siyasi kanaatlere sahip olabilirler. Fakat özgür toplumun hareket noktası, insanların kendi hayatlarını kendilerinin yönetme hakkına sahip olmasıdır. Bizim beğenmediğimiz bir dinî lideri gönüllü olarak takip etmek de bu özgürlüğün kapsamındadır.

Aynı şekilde insanların dinî motivasyonlarla ekonomik faaliyete katılmaları da tek başına suç teşkil etmez. Bir cemaat mensubu kendi grubundaki bir işletmeden alışveriş yapabilir; o işletmenin sahibi de gelirinin bir kısmını benimsediği dinî faaliyetlere harcayabilir. Bunların hukuken yasaklanması için dinî motivasyondan daha fazla bir şeye ihtiyaç vardır.

Asıl soru şudur: Bu ilişkiler gönüllü müdür ve hukuk içinde mi gerçekleşmektedir?

Sınır Nerede Başlar: Hukuk, Gönüllülük ve Mülkiyet

Dinî veya seküler grupların meşruiyetini değerlendirirken kullanılabilecek daha sağlam ölçüler vardır. Birincisi, grubun toplum üzerinde tekel kurma ve kendi hayat tarzını başkalarına zorla dayatma arzusudur. Bir dinî cemaat “hakikat bizdedir” diyebilir. Bu, kendi mensupları bakımından olağandır. Fakat “hakikat bizdedir ve dolayısıyla herkes bizim kurallarımıza uymalıdır” demeye başladığı anda mesele değişir. Aynı şey seküler ideolojiler için de geçerlidir. Kendi dünya görüşünü bütün topluma zorla dayatmaya çalışan her grup totaliter bir eğilimin içine girmiş olur.

İkinci ölçü hukuktur. Bir insan dinî, ideolojik veya etnik hangi saikle hareket ederse etsin, ülkenin genel hukuk kurallarına tabidir. Cemaat mensubu olmak vergi kanunlarından muafiyet sağlamaz. Dinî amaçla kurulan şirket, ticaret ve muhasebe mevzuatına uymak zorundadır. Bir şirketin kayıt dışı işlem yaptığı, sahte fatura kullandığı, suç gelirini akladığı veya kamu kurumlarını dolandırdığı iddia ediliyorsa bunlar araştırılmalıdır. Savcılığın Süleymancılar çevresindeki son soruşturmasında ileri sürdüğü suçlamalar da tam olarak bu tür malî fiillerle ilgilidir. Bu iddialar doğruysa dinî aidiyet onları meşrulaştırmaz; yanlışsa da mensupların dinî kimliği onları suçlu hâle getirmez.

Aynı ölçü Furkan Vakfı çevresindeki soruşturmada da uygulanmalıdır. Savcılık suç örgütü kurma, nitelikli dolandırıcılık, malvarlığı değerlerini aklama, belgede sahtecilik ve vergi mevzuatına aykırılık gibi iddialar ileri sürüyor. Bunların doğruluğu dinî tartışmalarla değil delillerle belirlenmelidir. “Bunlar dinî bir gruptur, dolayısıyla masumdur” demek ne kadar yanlışsa “dinî duyguları kullanıyorlar, dolayısıyla suçludurlar” demek de o kadar yanlıştır.

Üçüncü ve belki de en önemli ölçü gönüllülüktür. Grup içindeki ekonomik ilişkiler gönüllülükten çıktığı anda ciddi bir problem başlar. Bir kişinin malına veya şirketine cemaat menfaati gerekçesiyle zorla el konuluyorsa, kişi istediği ekonomik faaliyeti yapmaktan grup baskısıyla alıkonuluyorsa veya ayrılmak isteyen bir üye ekonomik ve fizikî tehditlerle karşılaşıyorsa artık özgür bir sivil toplum örgütlenmesinden söz edilemez.

Bir gruba girmek özgür olduğu kadar gruptan çıkmak da özgür olmalıdır. Kişinin mülkiyeti kendi mülkiyeti olarak kalmalı ve grup liderleri insanların serveti üzerinde kendiliğinden tasarruf hakkına sahip olduklarını düşünmemelidir. Dinî sadakat, mülkiyet hakkını ortadan kaldırmaz.

Alparslan Kuytul’un geçmişte kullandığı bazı ifadeler de elbette ayrıca siyasî ve hukukî değerlendirmeye tabi tutulabilir. “Erdoğan’ın kalemi kırılmıştır” sözü çok tartışıldı. Kuytul bunun dış gelişmelere bakarak yaptığı siyasî bir analiz olduğunu ve darbeden önceden haberdar olduğu anlamına gelmediğini söyledi. 15 Temmuz gecesi ilk haberler üzerine “darbe yapılmış vaziyette” ifadesini kullandı; daha sonra darbe girişimini açık biçimde kınadı. Bir insanın bu siyasî analizleri yanlış, tuhaf veya rahatsız edici bulunabilir. Eğer bir konuşmanın suç oluşturduğu düşünülüyorsa buna da hukuk karar verir. Ancak bir kişinin siyasî sözlerinden hareketle bağlantılı bütün iktisadî faaliyetlerini kendiliğinden suç saymak başka bir şeydir.

Burada kayyum meselesine de özellikle dikkat etmek gerekir. Kayyum, soruşturma sırasında şirket varlıklarının korunması veya suç faaliyetlerinin devamının engellenmesi için geçici bir tedbir olarak düşünülebilir. Fakat geçici tedbir ile mülkiyetin fiilen ve kalıcı biçimde devlete geçirilmesi arasında büyük fark vardır.

Nitekim Süleymancılar soruşturmasında kayyum atanan şirketlerden biri hakkında mahkeme daha ertesi gün kayyum kararını kaldırdı ve şirket, yönetiminin değişmeden faaliyetlerine devam ettiğini açıkladı. Bu örnek bile tedbirlerin sürekli gözden geçirilmesinin önemini göstermektedir.

Kayyum uygulaması kolaylıkla cezaya dönüşmemelidir. Henüz mahkûmiyet kararı bulunmayan kişilerin şirketlerinin yönetimi yıllarca ellerinden alınır, ekonomik değerleri aşındırılır ve sonunda beraat ettiklerinde geriye işlemez hâle gelmiş şirketler bırakılırsa hukuk devleti açısından çok ciddi bir problem ortaya çıkar. Bunun etkisi yalnızca ilgili cemaat veya şirketlerle sınırlı kalmaz. Ekonomik aktörler, siyasî veya toplumsal bir ihtilafın kendi mülkiyetlerini de tehdit edebileceğini düşünmeye başlar. Mülkiyet güvenliği zayıfladığında yatırım isteği de azalır.

Devlet elbette suç gelirini korumak zorunda değildir. Mahkeme kararıyla suçtan elde edildiği kanıtlanan malvarlığına hukuk çerçevesinde el konulabilir. Fakat suç geliri olduğu henüz kanıtlanmamış özel mülkiyet ile kesinleşmiş suç varlığı arasında ayrım yapmak gerekir.

Bu meselede asıl ihtiyacımız yeni bir Kemalist cemaat siyaseti değildir. Dinî grupları “gerici”, “halkı kandıran” veya “dinî duyguları istismar eden” yapılar olarak peşinen mahkûm eden eski yaklaşım, muhafazakârların elinde yeniden üretilmemelidir. Dün dindarlara karşı yanlış olan bir anlayış bugün başka dindarlara yöneltildiğinde doğru hâle gelmez.

Ölçümüz kimlik değil davranış olmalıdır. Dinî cemaat de seküler cemaat de kurulabilir. İnsanlar gönüllü olarak bu yapılara katılabilir, birbirleriyle ekonomik dayanışma kurabilir ve ortak değerlerinden iktisadî hayatta yararlanabilirler. Fakat hiçbiri hukukun üzerinde değildir; hiçbiri mensuplarının mülkiyetini gasp edemez, başkalarına kendi dünya görüşünü zorla dayatamaz, vergi ve ticaret mevzuatını ihlal etmeyi grup sadakatiyle meşrulaştıramaz.

Aynı şekilde devlet de bir grubun dinî kimliğini, ekonomik varlığına müdahale etmek için gerekçe hâline getiremez. Suç varsa suçun üzerine gidilir; delil varsa yargılama yapılır; suç kanıtlanırsa gereken ceza verilir. Ama dinî aidiyet, ekonomik dayanışma veya bir cemaat liderinin peşinden gönüllü olarak gitmek kendi başına suç değildir.

Türkiye’nin geçmişi, kimliklerden hareketle suç üretmenin ne kadar tehlikeli olduğunu yeterince gösterdi. Aynı hatayı bu kez başka aktörlerle tekrarlamanın anlamı yoktur. Hukuk devletinin üstünlüğü tam da burada belli olur: Sevmediğimiz, yanlış bulduğumuz, hatta dünyasını hiç paylaşmadığımız insanların da özgürlüğünü, gönüllü ilişkilerini ve mülkiyetini hukuk içinde koruyabilmekte…

Cemaat, Piyasa ve Hukuk: Roller Neden Tersine Dönüyor? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Kabotaj Kanunu gerçekten Türk denizciliğini güçlendirdi mi, yoksa Türk denizcilik medeniyetinin doğal gelişimini durduran tarihî bir kırılmaya mı dönüştü?

Bu soru bizlere kutlama yapmadan önce bir muhasebe yapma fırsatı verir.

Çünkü tarih bize şunu öğretir: Bir milletin kalkınması, kanunlarla ilan edilmez; yüzyıllar içinde oluşan kurumlarla, geleneklerle, ticaret ağlarıyla ve insan sermayesiyle inşa edilir. Osmanlı’nın son döneminde Karadeniz’den Akdeniz’e, İstanbul’dan Trabzon’a, İzmir’den İskenderun’a kadar uzanan geniş bir denizcilik ekosistemi vardı. Bu ekosistem kusursuz değildi; ancak canlıydı, organikti ve kendi dinamikleriyle büyüyordu. Kaptanlar, küçük armatörler, liman işçileri, gemi ustaları, komisyoncular ve bölgesel ticaret ağları, yüzyılların birikimiyle oluşmuş bir denizcilik medeniyetinin taşıyıcılarıydı. Osmanlı limanlarında kendiliğinden oluşan bu piyasa hem yerli hem yabancı rekabetine açıktı ve giriş-çıkış serbestti. Belki de iktisat teorisinde ütopya olarak bilinen tam rekabet piyasasına en yakın örneklerden biriydi.

1880’lerde Trabzon Limanı, yalnızca bir Anadolu limanı değildi; İran transit ticaretinin kalbiydi. Londra’dan çıkan mallar Trabzon’a geliyor, oradan Tebriz’e ve Orta Asya’ya ulaşıyordu. Karadeniz kıyılarında yüzlerce yerel armatör, kaptan ve tüccar ailesi faaliyet gösteriyordu. Bugün ise Trabzon, küresel ticaret ağlarının periferisinde kalmış bir bölgesel liman konumundadır. Osmanlı’nın Tuna ticareti, İstanbul’u Viyana’ya, Budapeşte’ye ve Orta Avrupa pazarlarına bağlıyordu. Karadeniz, bir sınır değil; bir ekonomik otoyoldu. Bugün ise Türkiye’nin Tuna havzasındaki ekonomik etkisi, yüz elli yıl öncesinin bile gerisindedir.

Kabotaj Kanunu’nun savunucuları, bu düzenlemenin ekonomik bağımsızlığın temeli olduğunu söylerler. Peki o halde şu soruyu sormak gerekmez mi?

Eğer Kabotaj Kanunu Türk denizciliğinin büyük sıçramasının başlangıcıysa, neden Türkiye denizcilik tarihinde beklenen atılımı gerçekleştiremedi? Neden üç tarafı denizlerle çevrili bir ülke, deniz ticaretini, kıyı taşımacılığını ve denizcilik kültürünü kalkınmasının merkezine yerleştiremedi? Neden Karadeniz’in, Ege’nin ve Akdeniz’in yüzyıllar boyunca ürettiği ticari dinamizm zamanla zayıfladı? Neden günümüzün Türkiye’sinde yük taşımacılığının ezici çoğunluğu hâlâ karayoluna mahkûm edilmiş durumda?

Peki, nerede yanlış yaptık?

Belki de yanlışımız, denizciliği bir medeniyet meselesi olmaktan çıkarıp bir mevzuat meselesine dönüştürmekti.

Çünkü denizcilik kanunlarla kurulmaz. Denizcilik; nesiller boyunca oluşan ticaret ağlarıyla, liman kültürleriyle, girişimci ailelerle, kaptanlarla, gemi ustalarıyla ve kurumsal hafızayla inşa edilir. Siz bir gecede egemenlik ilan edebilirsiniz; ama bir denizcilik medeniyetini bir gecede kuramazsınız.

Belki de sorun, egemenlik fikrinin kendisinde değil; egemenliği, ekonomik hayatın doğal işleyişinin yerine koyan anlayıştadır.

Bir devlet, denizlerinde egemen olabilir. Ancak egemenlik, tek başına zenginlik üretmez. Zenginlik; rekabet, girişimcilik, kurumsal süreklilik ve tarihsel birikimin korunmasıyla oluşur. Eğer bir ülke, geçmişten devraldığı ekonomik ekosistemleri güçlendirmek yerine onları yeniden tasarlamaya kalkarsa, bazen bağımsızlık kazanırken üretim kapasitesini kaybedebilir.

Bir ülkenin kıyılarında yalnızca kendi vatandaşlarının ticaret yapmasına izin vermek, ilk bakışta millî bir zafer gibi görünebilir. Ancak ekonomi tarihi bize öğretir ki, asıl soru “Kim ticaret yapıyor?” değil, “Ticaret büyüyor mu?” sorusudur.

Bir limana Türk bayrağı çekmek kolaydır.

Zor olan, o limanı Akdeniz’in, Karadeniz’in ve dünyanın en işlek ticaret merkezlerinden biri haline getirmektir.

Bir geminin kaptanını millîleştirmek kolaydır.

Zor olan, o gemilerin sayısını artırmaktır.

Bir sektörü korumak kolaydır.

Zor olan, onu rekabetçi hale getirmektir.

İşte burada devlet müdahalelerinin kadim yanılgısıyla karşılaşıyoruz. Devlet, ekonomik hayatın doğal akışına müdahale ettiğinde, genellikle gördüğü sonuçlarla övünür; fakat meydana gelmesini engellediği sonuçları asla hesaplamaz.

Bir bahçıvanın bir ağacı kesip yerine bir direk diktiğini düşününüz. Daha sonra çıkıp, “Bakınız! Direk ne kadar sağlam!” diye övünmektedir.

Fakat kimse ona şu soruyu sormaz:

“Peki, kesilen ağacın vereceği meyveler nerede?”

Belki de Kabotaj Kanunu’nun tarihi sonuçları da biraz böyledir.

Biz denizlerde egemenliğimizi gördük. Fakat göremediğimiz şey; o egemenlik anlayışının gölgesinde büyüyemeyen limanlar, kurulamayan şirketler, gelişemeyen ticaret ağları ve ortaya çıkamayan denizcilik girişimcilerdir.

Çünkü ekonomik hayatta asıl trajediler, olanlar değil, olabilecek olup da hiç gerçekleşemeyenlerdir.

Kabotaj Kanunu: Bir Egemenliğin Gölgesinde Kaybedilen Denizcilik Medeniyeti yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bir ülkede enflasyon yüksekse, faizlerin düşük kalması beklenemez. Nominal faizlerin yüksekliği büyük ölçüde enflasyonun yüksekliğinin ve enflasyonun ekonomik aktörlerin beklentilerinin dengesini bozmasının sonucudur. İnsanlar parasının satın alma gücünü korumak ister. Bankalar da verdikleri kredinin geri dönüşünde paranın reel değerinin aşınmasını hesaba katar. Devlet de borçlanırken aynı gerçeklikle karşılaşır. Bu yüzden “faizi düşürelim, ekonomi canlansın” demek tek başına yeterli değildir. Faizi kalıcı biçimde düşürmenin yolu, enflasyonu düşürmekten, bütçe disiplinini sağlamaktan, hukukî ve kurumsal güveni artırmaktan ve para politikasını inandırıcı hâle getirmekten geçer.

Yeni Şafak’ın önerilerinin bazıları, ilk bakışta cazip görünebilir. Özellikle akaryakıt üzerindeki vergi yükünün azaltılması, maliyetleri hafifletebilecek bir tedbirdir. Ancak, paketin genel felsefesi piyasa ekonomisi açısından sorunludur. Çünkü, öneriler, fiyatların ve faizlerin piyasa şartlarında oluştuğu gerçeğini yeterince dikkate almamakta; bazı faaliyetleri cezalandırma, bazılarını sübvanse etme, bazı ithalat kanallarını kapatma ve bazı ürünleri özel reyonlarla ucuzlatma fikrine dayanmaktadır.

Faiz geliri vergisi: Tasarrufu cezalandırmak çözüm değildir

Paketteki önerilerden biri, faiz gelirinden alınan verginin artırılmasıdır. Bu önerinin arkasında, insanların paralarını bankaya yatırmak yerine üretime yönlendirilmesi gerektiği düşüncesi var. İlk bakışta kulağa üretim yanlısı bir fikir gibi gelebilir. Fakat, piyasa iktisadı açısından mesele bu kadar basit değildir.

Bankaya yatırılan para ekonomiden çekilmiş, kasada bekleyen ölü bir kaynak değildir. Bankacılık sistemi, tasarrufları krediye dönüştürür. Mevduat sahipleri bankaya para yatırdığında, bankalar bu kaynakları kredi olarak işletmelere ve tüketicilere aktarır. Dolayısıyla, mevduat, üretimin karşıtı değildir. Tam tersine, sağlıklı bir finans sistemi içinde üretimin finansman kaynaklarından biridir.

Faiz gelirini aşırı vergilendirmek, tasarrufu cezalandırma riski taşır. Türkiye gibi tasarruf oranı zaten düşük olan bir ülkede, tasarruf sahiplerine “paranı TL mevduatta tutarsan ağır vergi ödersin” mesajı vermek ters sonuç doğurabilir. İnsanlar parasını dövize, altına, gayrimenkule veya kayıt dışı alanlara yöneltebilir. Bu da Türk lirasına güveni artırmak yerine zayıflatabilir.

Faiz gelirinin vergilendirilmesi elbette bütünüyle yanlış değildir. Vergi sistemi içinde sermaye gelirleri de yer alabilir. Fakat burada temel ilke, vergilerin düşük, sade, genel ve öngörülebilir olmasıdır. Vergi, belirli davranışları cezalandırmak için aşırı kullanıldığında piyasa aktörlerinin kararlarını bozar ve ekonomiyi daha verimsiz hâle getirir.

Döviz al-sat kazancına vergi: Spekülasyonla mücadele mi, piyasayı daraltma mı?

Döviz alım satım kazançlarından vergi alınması önerisi de aynı mantığa dayanıyor. Döviz talebini azaltmak, spekülatif kazançları sınırlamak ve Türk lirasına yönelişi artırmak hedefleniyor. Ancak, burada da temel problem sebep ile sonucun karıştırılmasıdır.

İnsanlar dövize keyfî biçimde yönelmez. Dövize yönelmenin temel sebebi, yerli paraya güvenin zayıflamasıdır. Enflasyon yüksekse, bütçe açıkları büyüyorsa, para politikasına güven düşükse ve hukukî-kurumsal öngörülebilirlik zayıfsa insanlar tasarruflarını korumak için dövize yönelir. Bu davranışı yalnız “spekülasyon” diye açıklamak gerçekçi değildir.

Döviz işlemlerine ağır vergi getirmek kısa vadede bazı işlemleri azaltabilir. Fakat orta vadede piyasayı daraltabilir, kayıt dışılığı artırabilir, finansal aracılığı zayıflatabilir ve döviz piyasasında şeffaflığı azaltabilir. İnsanların dövize yönelmesini engellemenin kalıcı yolu, döviz alım satımını cezalandırmak değil, Türk lirasını güvenilir hâle getirmektir.

Bir para birimine güven, yasaklarla veya ağır vergilerle değil, istikrarla sağlanır. Enflasyon düşerse, merkez bankasının itibarı güçlenirse, bütçe disiplini sağlanırsa, hukukî güven artarsa insanlar zaten daha fazla yerli para tutmaya başlar. Piyasa ekonomisinde para talebi de güvene dayanır.

Akaryakıtta ÖTV ve KDV indirimi: Doğru yönde ama maliyetli bir öneri

Yeni Şafak’ın önerileri içinde piyasa ekonomisi açısından en makul görülebilecek başlık, akaryakıt üzerindeki vergi yükünün azaltılmasıdır. Akaryakıt sadece otomobil sahiplerini ilgilendiren bir tüketim kalemi değildir. Taşımacılıktan tarıma, sanayiden perakendeye kadar birçok sektörün maliyet yapısını etkiler. Akaryakıt pahalılaştığında yalnız benzin ve motorin fiyatı artmaz; nakliye maliyetleri, gıda fiyatları, üretim maliyetleri ve hizmet fiyatları da yükselir.

Bu yüzden akaryakıttaki ÖTV’nin düşürülmesi veya kaldırılması, maliyet enflasyonunu hafifletebilir. Özellikle lojistik yoğun sektörlerde maliyetleri azaltarak tüketici fiyatları üzerinde olumlu etki yapabilir. Vergi indirimi aynı zamanda piyasa aktörlerinin üzerindeki yükü azaltacağı için üretim ve ticaret üzerinde canlandırıcı bir tesire yol açabilir.

Ancak, burada ciddi bir kamu maliyesi problemi vardır. Türkiye doğrudan vergi toplamakta başarılı bir ülke değildir. Gelir ve servet üzerinden etkin, yaygın ve adil vergi toplamak yerine dolaylı vergilere yüklenmektedir. Akaryakıt vergileri de bütçe gelirleri içinde önemli bir yer tutmaktadır. Bu nedenle, ÖTV’nin bir günde kaldırılması teorik olarak cazip görünse de pratikte bütçede büyük bir boşluk doğurabilir.

Doğru yaklaşım, akaryakıt üzerindeki vergi yükünü kademeli olarak azaltmak ve bunu daha sade, düşük oranlı, geniş tabanlı bir vergi reformuyla birlikte yürütmektir. Aksi hâlde, akaryakıttan vazgeçilen vergi başka bir alanda daha yüksek vergi olarak vatandaşın karşısına çıkabilir. Vergi indirimi, kamu harcamalarında disiplinle desteklenmediği takdirde bütçe açığını artırarak enflasyonist baskıyı da besleyebilir.

Ek gümrük vergileri: Koruma mı, pahalılaşma mı?

Paketteki en problemli önerilerden biri Çin, Güney Kore, Japonya ve Hindistan gibi ülkelerden yapılan ithalata yüksek ek gümrük vergileri getirilmesidir. Bu öneri, yerli üretimi koruma ve dış ticaret açığını azaltma gerekçesiyle savunuluyor. Fakat piyasa iktisadı açısından korumacılık çoğu zaman pahalı ve verimsiz sonuçlar doğurur.

İthalata ek vergi koymak, öncelikle tüketici fiyatlarını artırır. Bir ürün daha pahalı ithal edilirse, tüketici de onu daha pahalı alır. Üstelik ithalatın tamamı nihai tüketim malından ibaret değildir. Sanayici birçok ara malı, makine, ekipman ve teknoloji ürününü ithal eder. Bu ürünlere ek vergi koymak, yerli üreticinin maliyetini de artırabilir. Böylece yerli üretimi korumak isterken, yerli üreticiyi pahalı girdilerle baş başa bırakmak mümkündür.

Dış ticaret açığını azaltmanın kalıcı yolu ithalatı cezalandırmak değil, üretkenliği artırmaktır. Daha iyi eğitim, daha güçlü hukuk devleti, daha serbest girişim ortamı, daha düşük ve sade vergiler, daha az bürokrasi, daha fazla rekabet ve daha yüksek teknolojik kapasite yerli üretimi gerçekten güçlendirir. Gümrük duvarları ise çoğu zaman verimsiz işletmeleri korur, tüketiciyi cezalandırır ve rekabet baskısını azaltır.

Korumacılık millî ekonomi gibi görünür, fakat uzun vadede millî refahı azaltabilir. Bir ülke her şeyi kendisi üretmeye çalıştığında daha zengin olmaz. Ülkeler, mukayeseli üstünlüklerine göre üretip ticaret yaptıklarında daha yüksek refaha ulaşır. Elbette stratejik sektörler, güvenlik kaygıları ve haksız rekabet iddiaları ayrıca değerlendirilebilir. Fakat, genel ve yüksek gümrük vergileri, piyasa ekonomisi açısından sorunlu bir araçtır.

“Cumhur Reyonu”: Fiyatları devlet eliyle düzeltme arzusu

Zincir marketlerde “Cumhur Reyonu” kurulması önerisi, dar gelirli vatandaşların temel gıda ürünlerine daha ucuz ulaşmasını amaçlıyor. Bu sosyal bakımdan anlaşılabilir bir hedef. Enflasyon özellikle düşük gelirli kesimleri ağır biçimde etkiliyor. Gıda fiyatlarındaki artış toplumda haklı rahatsızlık doğuruyor.

Ne var ki, fiyatları reyon düzenlemeleriyle kalıcı olarak düşürmek mümkün olmaz. Bir ürünün fiyatını belirleyen temel unsurlar üretim maliyeti, arz-talep dengesi, nakliye, enerji, vergi, işçilik, kira, finansman maliyeti ve rekabet şartlarıdır. Bu unsurlar değişmeden sadece özel reyon kurarak fiyatları kalıcı biçimde düşürmek güçtür.

Böyle bir uygulama ya sübvansiyon gerektirir ya da marketlere maliyetinin altında satış baskısı oluşturur. Sübvansiyon varsa bunun maliyeti bütçeden karşılanır; yani yük vergi mükelleflerine aktarılır. Maliyetinin altında satış baskısı varsa bu defa piyasa düzeni bozulur, ürün bulunabilirliği azalabilir veya maliyetler başka ürünlerin fiyatına yansıtılabilir.

Dar gelirliyi korumanın daha doğru yolu, piyasayı bozmak değil, doğrudan ve hedefli sosyal yardımlarla satın alma gücünü desteklemektir. Fiyat mekanizmasını bozan uygulamalar kısa vadede rahatlama hissi verebilir; fakat uzun vadede kıtlık, kalite düşüşü ve piyasa bozulması doğurabilir.

Faiz ve enflasyon yüzde 10’a iner mi?

Paketteki en iddialı varsayım, bu adımların kur ve faiz sarmalını kırarak enflasyonu ve faizi hızla düşük seviyelere indireceğidir. Bu iddia iktisadî bakımdan fazla iyimserdir. Enflasyon, birkaç idarî tedbirle kalıcı biçimde düşürülemez. Enflasyonu frenlemede para arzı, bütçe açıkları, beklentiler, kur istikrarı, üretim kapasitesi, maliyetler, hukukî güven ve merkez bankası itibarı hep birlikte etkili olabilir.

Faizi emirle, vergiyle veya ahlâkî suçlamayla düşürmeye çalışmak, sonuç vermez. Faiz gerçekten düşmek isteniyorsa önce enflasyonun düşeceğine dair güçlü bir inanç oluşturulmalıdır. Bunun için para politikasının tutarlı, maliye politikasının disiplinli ve genel ekonomi yönetiminin öngörülebilir olması gerekir.

Faize ödenen paraların tamamını “çöpe atılan para” gibi görmek de yanlıştır. Yüksek faiz elbette kamu maliyesi üzerinde ağır yük oluşturur. Ancak, yüksek enflasyon ortamında faiz ödemeleri, aynı zamanda tasarruf sahibinin parasının reel değer kaybına karşı talep ettiği telafidir. Devletin yüksek faiz ödemesinden şikâyet etmesi anlaşılabilir; fakat bunun çözümü tasarruf sahibini cezalandırmak değil, devleti daha az borçlanır, daha z istihdam yapar ve daha güvenilir hâle getirmektir.

Sonuç: Piyasa karşıtı reçetelerle piyasa canlanmaz

Yeni Şafak’ın öneri paketi, Türkiye’de ekonomiye ilişkin iyi niyetli fakat sorunlu bir bakış açısını yansıtmaktadır. Üretimin artması, enflasyonun düşmesi, Türk lirasına güvenin güçlenmesi ve işsizliğin azalması elbette arzu edilir hedeflerdir. Mamafih bu hedeflere piyasa mekanizmasını bozarak, tasarrufu cezalandırarak, dövizi vergilerle bastırarak, ithalatı yüksek duvarlarla sınırlayarak veya market reyonlarını siyasî projeye dönüştürerek ulaşmak kolay değildir.

Pakette olumlu sayılabilecek en önemli nokta, akaryakıt üzerindeki vergi yükünün azaltılması fikridir. Bu, maliyetleri düşürebilecek ve ekonomiye nefes aldırabilecek bir öneridir. Fakat onun da bütçe dengesi ve vergi reformu ile birlikte düşünülmesi gerekir.

Türkiye’nin asıl ihtiyacı, geçici ve seçici müdahaleler değil, genel bir piyasa ekonomisi reformudur. Düşük ve sade vergiler, güçlü mülkiyet hakkı, hukuk devleti, öngörülebilir para politikası, disiplinli kamu maliyesi, serbest rekabet, açık dış ticaret ve girişim özgürlüğü ekonomiyi gerçekten canlandırabilir.

Faizi düşürmenin yolu faize savaş açmak değildir. Faizi düşürmenin yolu enflasyonu düşürmek, güveni artırmak ve piyasaların doğal işleyişini bozmamaktır. Piyasa iktisadı açısından kalıcı refah, fiyatları ve faizleri siyasî tercihlere göre bastırmaktan değil, insanların güven içinde üretmesini, tasarruf etmesini, yatırım yapmasını ve ticaret yapmasını sağlayan serbest ve öngörülebilir bir düzenden doğar.

Yeni Şafak’ın Çıkmazı: Faiz Sebep mi, Sonuç mu? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bir yanda Orta Doğu’da yükselen gerilimler…

Diğer yanda Ukrayna-Rusya savaşı…

Asya’da artan jeopolitik rekabet…

Avrupa’nın güvenlik endişeleri…

Ve küresel ekonominin üzerinde dolaşan belirsizlik bulutları…

Ne yazık ki insanlık, teknolojide çağ atlarken akılda aynı hızla ilerleyemiyor.

Yapay zekâ ile geleceği şekillendiren ülkeler, aynı zamanda milyarlarca doları savaş bütçelerine ayırıyor.

Uzaya araç gönderen medeniyetler, yeryüzünde barışı tesis etmekte zorlanıyor.

Oysa tarih bize çok açık bir gerçeği gösteriyor:

Birbirleriyle ticaret yapan toplumlar, birbirleriyle savaşmayı daha az tercih ederler.

Çünkü ticaretin olduğu yerde karşılıklı bağımlılık vardır.

Karşılıklı bağımlılığın olduğu yerde ortak çıkar vardır.

Ortak çıkarın olduğu yerde ise çatışma maliyeti yükselir.

Bugün dünyanın en gelişmiş ekonomilerine baktığımızda bunu net şekilde görüyoruz.

Avrupa, yüzyıllar boyunca savaşlarla anıldı.

Milyonlarca insan hayatını kaybetti.

Şehirler yıkıldı.

Ekonomiler çöktü.

Ancak İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan ekonomik iş birliği mekanizmaları, zamanla Avrupa’nın kaderini değiştirdi.

Kömür ve çelik ticaretiyle başlayan süreç, bugün devasa bir ekonomik entegrasyona dönüştü.

Bir zamanlar birbirlerine kurşun sıkan ülkeler, bugün birbirlerine mal satıyor, yatırım yapıyor ve ortak üretim gerçekleştiriyor.

Çünkü ticaret, düşmanlığı pahalı hale getirir.

Savaşın kazananı yoktur.

Ama ticaretin kazananı herkestir.

Bugün Orta Doğu’nun ihtiyacı olan şey daha fazla füze değil, daha fazla fabrika kurulmasıdır.

Daha fazla askeri üs değil, daha fazla lojistik merkezidir.

Daha fazla çatışma hattı değil, daha fazla ticaret koridorudur.

Bir ülkenin limanına gelen yük gemisi, çoğu zaman savaş gemisinden daha değerlidir.

Çünkü savaş gemisi korku taşır.

Yük gemisi ise refah taşır.

Bir konteynerin içinde sadece ürün yoktur.

İstihdam vardır.

Gelir vardır.

Üretim vardır.

Umut vardır.

Bugün küresel ekonominin karşı karşıya olduğu en büyük risklerden biri de artan korumacılık eğilimidir.

Ülkeler duvarlarını yükselttikçe dünya küçülmüyor; aksine fakirleşiyor.

Ticaret yolları daraldıkça maliyetler yükseliyor.

Maliyetler yükseldikçe en büyük bedeli sıradan insanlar ödüyor.

Daha pahalı gıda…

Daha pahalı enerji…

Daha pahalı yaşam…

Bu nedenle dünyanın yeni dönemde ihtiyaç duyduğu şey, ekonomik milliyetçilik ile ekonomik iş birliği arasında sağlıklı bir denge kurabilmektir.

Ülkeler elbette kendi çıkarlarını koruyacaktır.

Ancak bu çıkarların yolu sürekli çatışmadan değil, akılcı iş birliğinden geçmektedir.

Türkiye açısından da tablo son derece nettir.

Türkiye’nin gücü sadece askerî kapasitesinden gelmez.

Türkiye’nin asıl gücü; üretim yapabilmesinden, ihracat gerçekleştirebilmesinden, lojistik ağlarını genişletebilmesinden ve farklı coğrafyalar arasında köprü kurabilmesinden gelir.

Bugün devletler arası projeler, demir yolu yatırımları, liman bağlantıları yalnızca ekonomik yatırımlar değildir.

Bunlar aynı zamanda barış yatırımlarıdır.

Çünkü birbirine bağlanan ekonomiler, birbirinden uzaklaşan ekonomilere göre daha istikrarlı ilişkiler kurar.

İnsanlık artık yeni bir tercih yapmak zorundadır.

Kaynaklarını savaşlara mı harcayacak?

Yoksa üretime, ticarete ve kalkınmaya mı yönlendirecek?

Çünkü tanklar sınırları koruyabilir.

Ama refahı koruyan şey üretimdir.

Füzeler caydırıcılık sağlayabilir.

Ama gelecek inşa eden şey ticarettir.

Gerçek güç; yıkabilmekte değil, inşa edebilmektedir.

Gerçek liderlik; çatışmaları büyütmekte değil, iş birliklerini artırabilmektedir.

Ve unutulmamalıdır ki;

Tarihin en zengin toplumları savaşmayı en iyi bilenler değil, ticaret yapmayı en iyi bilenler olmuştur.

Dünya bugün bir yol ayrımında bulunuyor.

Ya gerilimlerin peşinden giderek fakirleşecek

Ya da ticaretin peşinden giderek zenginleşecek.

Tercih insanlığın.

Ama sonuç hepimizin olacaktır.

Silahların Gölgesinde Kaybedilen Refah yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Gerekçe, beyaz et fiyatlarındaki artışın önüne geçmek, haksız fiyat artışlarını engellemek ve tüketiciyi korumak olarak açıklanıyor. İlk bakışta bu gerekçeler kulağa hoş gelebilir. Kim fiyatların düşmesini istemez? Kim temel gıda maddelerine daha kolay ulaşmak istemez? Kim tüketicinin korunmasına karşı çıkabilir? Fakat, iktisatta iyi niyet, iyi sonuç doğurmaya yetmez. Hatta, çoğu zaman, iyi niyetle yapılan müdahaleler, tam tersi sonuçlar üretir. Tavuk fiyatlarını düşürmek amacıyla üreticilerin üzerine polisiye ve adli yöntemlerle gidilmesi, fiyat oluşumunu kamu gözetimine bağlama teşebbüsü ve şirketlere denetim kayyumu atanması, piyasa ekonomisinin mantığına aykırıdır. Bu uygulama, beklenen sonucu vermeyecek; aksine üretimi, yatırımı, rekabeti ve tüketici refahını zedeleyecektir.

Denetim Kayyumu Ne Anlama Gelir?

Denetim kayyumu, şirketin başına geçen klasik kayyumdan farklı olabilir. Ancak bu fark bizi aldatmamalıdır. Bir şirketin fiyatlama kararlarının, satış politikalarının, ticari tercihlerinin, hatta üretim ve dağıtım stratejilerinin kamu tarafından izlenmesi ve baskı altına alınması, özel teşebbüsün hareket alanını daraltır. Şirketler artık yalnızca maliyetlerine, talebe, rekabete, tedarik zincirine, nakit akışına, yatırım ihtiyacına ve risk hesaplarına göre hareket etmeyecek; aynı zamanda “acaba kamu otoritesi bunu nasıl yorumlar?” korkusuyla hareket edecektir.

Bu, piyasa ekonomisi bakımından çok ağır bir sonuçtur. Çünkü piyasa ekonomisinin özü, merkezi bir otoritenin fiyatları ve üretim kararlarını belirlemesi değil, milyonlarca üretici ve tüketicinin kendi bilgisi, tercihi ve şartları içinde karar vermesidir. Fiyat dediğimiz şey de bu dağınık kararların toplamından doğan bir işarettir. Fiyat, yalnızca bir rakam değildir. Fiyat, kıtlığı, maliyeti, talebi, riski, beklentiyi, alternatif kullanım imkânlarını ve geleceğe dair öngörüleri içinde taşıyan yoğunlaştırılmış bir bilgidir. Kamu otoritesi fiyatlara müdahale ettiğinde aslında bu bilgi akışını bozmuş olur.

Tavuk fiyatını bir bakanlık, bir savcılık, bir kurul veya bir denetim kayyumu belirleyemez. Belirlemeye kalkarsa, fiyatı kâğıt üzerinde baskılayabilir ama maliyetleri ortadan kaldıramaz. Yem fiyatları artıyorsa, enerji maliyetleri yükseliyorsa, işçilik giderleri çoğalıyorsa, kredi maliyetleri ağırlaşıyorsa, lojistik pahalılaşıyorsa, kur riski varsa, enflasyon üreticinin önünü görmesini engelliyorsa, tavuk fiyatını emirle düşürmek mümkün değildir. Fiyatı emirle düşürmek, sadece üreticinin zararını artırır, üretim iştahını kırar ve ileride daha yüksek fiyatlara zemin hazırlar.

Devletçi Zihniyetin Eski Hastalığı

Türkiye’de özellikle iktisatta sağda da solda da yaygın olan köklü bir devletçi zihniyet vardır. Bu zihniyet, toplumsal ve iktisadî hayatın kendi iç dinamikleriyle işleyebileceğini kabul etmekte zorlanır. Ona göre, bir yerde fiyat yükseliyorsa, mutlaka bir kötü niyet, bir fırsatçılık, bir vurgun, bir karaborsa, bir gizli anlaşma vardır. Bu zihniyet, üretim süreçlerinin karmaşıklığını, maliyetlerin değişkenliğini, her firmanın ayrı bir ekonomik varlık olduğunu, risklerin ve beklentilerin firmadan firmaya değişebileceğini görmek istemez.

Bu anlayışa göre bütün tavuk üreticileri aynı şartlarda üretim yapıyormuş, aynı maliyete katlanıyormuş, aynı finansman imkânlarına sahipmiş, aynı verimlilikle çalışıyormuş ve dolayısıyla aynı fiyattan satmak zorundaymış gibi düşünülür. Oysa gerçek hayat böyle değildir. Her firma ayrı bir entitedir. Her firmanın yem tedariki farklı olabilir. Her firmanın enerji maliyeti farklı olabilir. Borçluluk durumu farklı olabilir. Krediye erişim şartları farklı olabilir. İşçilik yapısı, lojistik ağı, üretim kapasitesi, stok yönetimi, pazarlama stratejisi, bölgesel dağıtım ağı, ihracat bağlantıları ve nakit ihtiyacı farklı olabilir. Dolayısıyla her firmanın fiyatlama kararı da farklı olabilir.

Bir serbest piyasa ekonomisinde her firma, ürettiği malın fiyatını kendi şartlarına göre belirler. Elbette tüketici de o malı alıp almamakta serbesttir. Rakip firma daha ucuz satıyorsa tüketici ona gider. İthalat imkânı varsa piyasaya dışarıdan ürün girer. Kâr oranları aşırı yükselirse yeni üreticiler sektöre girmek ister. Piyasa disiplininin özü budur. Devletin görevi, bu süreci boğmak değil, mülkiyet haklarını, sözleşme özgürlüğünü, rekabetin önündeki yapay engellerin kaldırılmasını ve hukukî güvenliği temin etmektir.

Fiyat Artışının Sebebi Üretici Kötülüğü Değil Enflasyondur

Türkiye’de fiyat artışlarını konuşurken en temel gerçeği görmezden gelmek büyük bir hatadır: Ülkede yüksek enflasyon vardır. Enflasyon, yalnızca tüketicinin cebini yakmaz; üreticinin de hesap yapma kabiliyetini bozar. Bir üretici bugün sattığı malın yerine yarın aynı maliyetle yeni mal koyamayacağını biliyorsa, fiyatını buna göre ayarlamak zorunda kalır. Bugünkü maliyetlerle değil, yarınki maliyetleri de hesaba katarak fiyatlama yapar. Çünkü üretici de enflasyon içinde yaşamaktadır.

Tavuk üretimi basit bir faaliyet değildir. Yem, civciv, veterinerlik hizmetleri, ilaç, enerji, su, işçilik, ambalaj, nakliye, soğuk zincir, finansman ve dağıtım gibi birçok maliyet kalemi vardır. Bunların önemli bir kısmı enflasyondan, kur hareketlerinden ve dünya emtia fiyatlarından etkilenir. Yem fiyatlarındaki artış, enerji maliyetlerindeki yükseliş veya kredi faizlerindeki değişme doğrudan üretim maliyetine yansır. Böyle bir ortamda üreticiden fiyatını sabit tutmasını veya kamu otoritesinin makul gördüğü seviyeye çekmesini istemek, iktisadî gerçekleri yok saymaktır.

Yüksek enflasyon dönemlerinde fiyatlama davranışları da değişir. Normal zamanlarda üretici daha uzun vadeli ve daha sakin hesap yapabilir. Fakat yüksek enflasyon ortamında belirsizlik artar. Üretici yarınki maliyetini bilemez. Satıcı yerine koyma maliyetini hesaplamakta zorlanır. Tedarikçi fiyatını sık sık değiştirir. Kredi maliyeti yükselir. Nakit akışını korumak daha önemli hâle gelir. Böyle bir ortamda fiyatlar daha sık ve daha yüksek oranlarda güncellenir. Bu, çoğu zaman fırsatçılık değil, enflasyonist ortamda ayakta kalma çabasıdır.

Eğer hükümet tavuk fiyatlarının yükselmesinden gerçekten rahatsızsa, yapması gereken şey tavuk üreticilerinin başına denetim kayyumu göndermek değil, enflasyonu düşürmektir. Enflasyon düşmeden gıda fiyatlarının kalıcı biçimde düşmesi beklenemez. Enflasyonist ortam devam ederken tek tek sektörlere müdahale etmek, yangını söndürmek yerine dumanı tokatlamaya benzer.

Oligopol İddiası Her Şeyi Açıklamaz

Beyaz et sektöründe bazı firmaların rekabete aykırı davranışlarda bulunduğu iddiaları ciddiye alınabilir. Eğer firmalar aralarında açıkça fiyat anlaşması yapıyor, üretimi kısıyor, piyasaya mal vermemek üzere birlikte hareket ediyor veya rekabete hassas bilgileri sistemli biçimde paylaşıyorsa, bu davranışlar rekabet hukuku bakımından incelenebilir. Nitekim rekabet hukukunun varlık sebebi de piyasa ekonomisini ortadan kaldırmak değil, piyasadaki rekabet sürecini yapay engellerden korumaktır.

Fakat burada önemli bir sınır vardır. Her fiyat artışı kartel delili değildir. Her benzer fiyatlama davranışı gizli anlaşma anlamına gelmez. Enflasyonist bir ekonomide benzer maliyet baskıları altında kalan firmaların benzer fiyat artışları yapması şaşırtıcı değildir. Yem fiyatı herkes için artıyorsa, enerji fiyatı herkes için artıyorsa, lojistik maliyetleri herkes için yükseliyorsa, firmaların fiyatları aynı yönde hareket eder. Bu, zorunlu olarak oligopol suçu anlamına gelmez.

Kaldı ki bir sektörde birkaç büyük firmanın bulunması tek başına gayrimeşru değildir. Ölçek ekonomileri bazı sektörlerde büyük firmaların ortaya çıkmasına yol açar. Tavuk üretimi entegre tesisler, büyük sermaye, soğuk zincir, lojistik ve sürekli tedarik gerektiren bir alandır. Böyle bir alanda küçük ve dağınık üreticiler yanında büyük firmaların bulunması doğaldır. Asıl mesele, bu büyük firmaların piyasaya girişleri engelleyip engellemediği, devlet tarafından korunup korunmadığı, ithalat ve yatırım engelleriyle yeni rakiplerin önünün kesilip kesilmediğidir.

Serbest piyasa ekonomisinde yüksek kâr oranları kalıcı olamaz; eğer giriş engelleri yoksa yüksek kâr yeni girişleri teşvik eder. Bir sektörde olağanüstü kâr varsa, başka girişimciler de o sektöre girmek ister. Yeni yatırımlar yapılır, arz artar, rekabet çoğalır ve kâr oranları düşer. Bu mekanizmanın işlemesini engelleyen çoğu zaman piyasanın kendisi değil, devletin koyduğu ruhsat, izin, bürokrasi, ithalat kısıtlaması, vergi yükü, finansmana erişim güçlüğü ve belirsiz hukuk düzenidir. Devlet bir yandan piyasaya girişleri zorlaştırıyor, diğer yandan fiyat artışını üreticinin kötü niyetine bağlıyorsa, yanlış teşhis koyuyor demektir.

Özel Mülkiyet ve Teşebbüs Hakkı

Şirketlere denetim kayyumu atanması yalnızca iktisadî değil, hukukî ve ahlâkî bakımdan da sorunludur. Özel mülkiyet ve teşebbüs özgürlüğü, piyasa ekonomisinin temelidir. Bir kişi veya şirket, meşru yollardan sermaye biriktirir, yatırım yapar, işçi çalıştırır, üretim yapar, risk alır ve malını piyasaya sunar. Bunun karşılığında kâr etmeyi umar. Kâr ihtimali yoksa yatırım da olmaz, üretim de olmaz, istihdam da olmaz.

Devletin şirket faaliyetlerine bu ölçüde müdahale etmesi, girişimcilere şu mesajı verir: “Yatırım yapabilirsin, üretim yapabilirsin, risk alabilirsin; fakat fiyatın kamu otoritesinin hoşuna gitmezse şirketinin içine denetçi yerleştirilebilir, yöneticilerin gözaltına alınabilir, ticari kararların suç şüphesi konusu yapılabilir.” Böyle bir mesaj, yalnızca beyaz et sektörünü değil, bütün üretim ekonomisini olumsuz etkiler. Bugün tavuk üreticisine yapılanın yarın süt üreticisine, kırmızı et üreticisine, un sanayicisine, market zincirine, lojistik firmasına veya başka bir sektöre yapılmayacağının garantisi yoktur.

Piyasa ekonomisi güven ister. Girişimci, hukukî çerçevenin öngörülebilir olmasını ister. Hangi davranışın suç, hangi davranışın meşru ticari karar olduğunu önceden bilmek ister. Fiyat artışının adli operasyon konusu hâline geldiği bir ülkede bu güven zedelenir. Güven zedelenince yatırım azalır. Yatırım azalınca üretim kapasitesi düşer. Üretim kapasitesi düşünce arz daralır. Arz daralınca fiyatlar daha da yükselir. Yani tüketiciyi korumak amacıyla yapılan müdahale, sonuçta tüketiciyi daha pahalı ve daha kıt ürünle karşı karşıya bırakabilir.

Fiyat Kontrolünün Bilinen Sonuçları

Fiyatlara müdahalenin tarihi çok eskidir ve sonuçları defalarca görülmüştür. Devlet bir malın fiyatını piyasa seviyesinin altında tutmaya çalıştığında ilk sonuç arzın azalmasıdır. Çünkü üretici maliyetini karşılayamıyorsa veya makul kâr elde edemiyorsa üretimini azaltır. İkinci sonuç kalite düşüşüdür. Üretici fiyatı artıramıyorsa maliyetten kısmaya çalışır. Üçüncü sonuç karaborsa veya kayıt dışı kanalların ortaya çıkmasıdır. Talep devam eder ama resmi fiyat üretimi teşvik etmezse, mal başka kanallardan daha yüksek fiyatla satılır. Dördüncü sonuç yatırımın durmasıdır. Kimse devletin fiyatına müdahale ettiği bir sektöre uzun vadeli yatırım yapmak istemez.

Tavuk sektörü bu bakımdan çok hassastır. Canlı hayvan üretimi süreklilik ister. Civciv planlaması, yem tedariki, kesimhane kapasitesi, soğuk zincir ve dağıtım ağı birbirine bağlıdır. Bir halkada meydana gelen bozulma bütün zinciri etkiler. Üretici gelecekte fiyatlarına müdahale edileceğini düşünürse yeni yatırım yapmaz, kapasite artırmaz, hatta mevcut üretimini kısmaya yönelebilir. Bu da birkaç ay sonra daha az tavuk, daha pahalı tavuk ve daha kırılgan bir tedarik zinciri anlamına gelir.

Kamu otoritesi çoğu zaman fiyat müdahalesinin kısa vadeli görünen etkisine bakar. “Fiyatlar artıyor, müdahale edelim” der. Oysa iktisadî hayat kısa vadeli reflekslerle yönetilemez. Bugünkü fiyatı baskılamak, yarınki arzı azaltabilir. Bugünkü üreticiyi korkutmak, yarınki yatırımı engelleyebilir. Bugünkü tüketiciyi koruduğunu zannetmek, yarın tüketiciyi daha yüksek fiyatlara mahkûm edebilir.

Adalet Mekanizmasının İktisat Politikası Aracına Dönüşmesi

Bu olayın en dikkat çekici taraflarından biri de meselenin adli bir operasyon şeklinde yürütülmesidir. Rekabet hukuku ihlalleri elbette araştırılabilir. İddialar varsa deliller toplanabilir. Firmalar savunma yapar. Rekabet Kurumu idari para cezası verebilir. Mahkemeler denetim yapabilir. Fakat fiyat artışlarının adli operasyon, gözaltı, arama, el koyma ve kayyum tedbiriyle gündeme gelmesi, iktisadî hayat üzerinde ürkütücü bir etki doğurur.

Adalet mekanizması fiyatları düşürme aracı hâline getirilmemelidir. Savcılıkların ve mahkemelerin görevi fiyat tespiti yapmak, piyasa seviyesini belirlemek, hangi ürünün kaça satılması gerektiğini tayin etmek değildir. Hukukun görevi suç varsa bunu delilleriyle ortaya çıkarmaktır. İktisat politikasının görevi ise para politikasını, maliye politikasını, kamu harcamalarını, vergi yükünü, rekabet şartlarını ve üretim ortamını düzenlemektir. Bu iki alan birbirine karıştırıldığında hem hukuk zarar görür hem ekonomi zarar görür.

Şirket yöneticilerinin gözaltına alınması ve şirketlere denetim kayyumu atanması, kamuoyunda “devlet fırsatçılarla mücadele ediyor” algısı yaratabilir. Fakat bu algı kalıcı çözüm değildir. Fiyat artışları algı operasyonlarıyla değil, sağlam iktisat politikalarıyla önlenir. Üreticiye korku salmak, enflasyonu düşürmez. Denetim kayyumu yem fiyatını ucuzlatmaz. Gözaltı kararı enerji maliyetini azaltmaz. Adli operasyon kredi faizini düşürmez. Şirketlerin ticari kararlarına müdahale etmek, tedarik zincirini daha verimli hâle getirmez.

Enflasyonun Asıl Kaynağı ve Hükümetin Sorumluluğu

Türkiye’de enflasyonun istenen hızda düşmemesinin birçok sebebi vardır. Dünya ekonomisindeki belirsizlikler, enerji ve emtia fiyatları, jeopolitik gerginlikler, kur hareketleri ve küresel mali şartlar elbette etkilidir. Fakat bu dış faktörleri söylemek hükümeti sorumluluktan kurtarmaz. Enflasyonla mücadelenin esas adresi kamu otoritesidir. Para politikası, maliye politikası, kamu harcamaları, kamu istihdamı, vergi düzeni ve bütçe disiplini hükümetin sorumluluğundadır.

Hükümet enflasyonla mücadelede yavaş bir politika seçmiştir. Bu tercih, kısa vadede bazı kesimleri korumayı, ekonomide sert daralmadan kaçınmayı veya siyasi maliyetleri azaltmayı hedefliyor olabilir. Fakat yavaş politika enflasyon beklentilerini kırmakta zorlanır. Enflasyon beklentileri kırılmadığında üretici de satıcı da tüketici de davranışlarını buna göre ayarlar. Herkes fiyatların artmaya devam edeceğini düşünürse fiyatlama davranışları da bu beklentiye göre şekillenir. İşte bu ortamda tek tek sektörlere müdahale etmek, yanlış hedefe ateş etmektir.

Kamu otoritesinin yapması gereken şey, fiyatlara polisiye müdahale değil, enflasyonun kaynaklarına yönelmektir. Kamu harcamaları azaltılmalıdır. Kamu istihdamı rasyonel seviyeye çekilmelidir. Verimsiz harcamalara son verilmelidir. Bütçe disiplini güçlendirilmelidir. Para politikası güvenilir hâle getirilmelidir. Piyasa aktörlerine hukukî öngörülebilirlik sağlanmalıdır. Üretimin önündeki bürokratik engeller kaldırılmalı, piyasaya girişler kolaylaştırılmalı, ithalat ve rekabet kanalları açık tutulmalıdır. Bunlar yapılmadan fiyat artışlarını üreticilerin ahlâksızlığına bağlamak kolaycı ve yanıltıcıdır.

Tüketici Kimi Koruyacak?

Devletçi müdahaleler genellikle tüketiciyi koruma iddiasıyla yapılır. Fakat tüketiciyi gerçekten koruyan şey, üreticinin korkutulması değil, üretimin çoğalmasıdır. Tüketiciyi koruyan şey, piyasada daha çok firmanın, daha çok ürünün, daha çok alternatifin bulunmasıdır. Tüketiciyi koruyan şey rekabettir; rekabeti de emir-komuta sistemi değil, serbest giriş, özel mülkiyet, sözleşme özgürlüğü ve hukuk güvenliği sağlar.

Tavuk üreticisine baskı yapıldığında kısa vadede bazı firmalar fiyat artışlarını erteleyebilir. Fakat maliyetler artmaya devam ediyorsa bu erteleme sürdürülemez. Bir süre sonra üretici üretimi azaltır, kaliteyi düşürür, yatırımı erteler veya piyasadan çekilir. Sonuçta tüketici daha az ürünle ve daha yüksek fiyatlarla karşılaşır. Türkiye’de geçmişte birçok üründe benzer sonuçlar görülmüştür. Fiyat baskısı kıtlık doğurur; kıtlık da fiyatı daha fazla yükseltir.

Ayrıca bu tür müdahaleler sektörün finansman imkânlarını da olumsuz etkiler. Bankalar, kamu müdahalesi riski artan sektörlere kredi verirken daha temkinli davranır. Yatırımcılar, hangi sektöre ne zaman kayyum atanacağını kestiremedikleri bir ülkede uzun vadeli yatırım yapmaktan kaçınır. Tedarikçiler, alacaklarını tahsil edip edemeyecekleri konusunda endişeye kapılır. Bütün bunlar üretim maliyetlerini daha da artırır. Sonuçta devletin müdahalesi, düşürmek istediği fiyatın yükselmesine katkıda bulunur.

Piyasa Ahlâksızlık Değil Bilgi Düzenidir

Türkiye’de piyasa ekonomisine yönelik en yaygın yanlışlardan biri, fiyat artışını ahlâksızlık olarak görmek, fiyat düşüşünü ise devletin başarısı saymaktır. Oysa piyasa bir ahlâksızlık düzeni değil, bir bilgi ve koordinasyon düzenidir. Fiyatlar, milyonlarca insanın tercihini, bilgisini ve beklentisini bir araya getirir. Tavuk fiyatı yükseliyorsa bu, piyasada bir şeylerin değiştiğini gösterir. Maliyet artmış olabilir, arz daralmış olabilir, talep yükselmiş olabilir, geleceğe dair risk artmış olabilir. Fiyat bu bilgiyi taşır.

Devlet fiyat sinyalini bastırdığında gerçeği ortadan kaldırmaz; sadece gerçeğin görünmesini engeller. Termometre ateşi yüksek gösteriyor diye termometreyi kırmak hastayı iyileştirmez. Fiyat da piyasanın termometresidir. Tavuk fiyatı artıyorsa yapılması gereken şey termometreyi kırmak değil, ateşin sebebini bulmaktır. Ateşin sebebi enflasyon, maliyet artışı, arz yetersizliği, yatırım eksikliği, bürokratik engeller veya rekabeti sınırlayan kamu politikaları olabilir. Bunlar düzeltilmeden fiyatı baskılamak, hastalığı ağırlaştırır.

Sonuç: Tavuğa Kayyum Tüketiciyi Korumaz

Beyaz et sektörüne denetim kayyumu atanması, Türkiye’de devletçi reflekslerin ne kadar güçlü olduğunu bir kez daha göstermiştir. Bu uygulama, özel mülkiyet ve serbest teşebbüs hakkı açısından sakıncalıdır. Piyasa ekonomisinin işleyiş mantığına aykırıdır. Üreticiye güven vermek yerine korku salmaktadır. Fiyatların neden yükseldiğini anlamak yerine fiyat artışını suçlaştırmaktadır. Enflasyonla mücadelede kamu otoritesinin kendi sorumluluğunu perdelemekte ve dikkatleri üreticilerin üzerine çevirmektedir.

Elbette rekabet ihlalleri varsa araştırılmalıdır. Açık kartel anlaşmaları, sahte kıtlık yaratma girişimleri veya tüketiciyi aldatıcı davranışlar hukuk içinde incelenebilir. Ancak bu inceleme piyasa ekonomisini askıya alan, firmaların ticari kararlarına fiilen müdahale eden, fiyatlama süreçlerini adli baskı altına alan bir yola dönüşmemelidir. Rekabeti korumak başka şeydir, piyasayı kamu vesayeti altına almak başka şeydir.

Türkiye’nin ihtiyacı daha fazla kayyum, daha fazla denetim, daha fazla fiyat baskısı değildir. Türkiye’nin ihtiyacı düşük enflasyon, sağlam para, disiplinli kamu maliyesi, düşük kamu harcaması, makul kamu istihdamı, hukuk güvenliği, açık rekabet ve serbest teşebbüstür. Tavuk fiyatları da, et fiyatları da, süt fiyatları da, kira fiyatları da ancak böyle bir ortamda kalıcı biçimde istikrar kazanabilir.

Kamu otoritesi enflasyonu düşürmeden, üretim maliyetlerini azaltmadan, piyasaya girişleri kolaylaştırmadan ve girişimci güvenini sağlamadan fiyatlara müdahale ederse, sonuç tüketici lehine olmaz. İnsanlar daha ucuz tavuk yemek yerine, bir süre sonra daha pahalı ve belki de daha zor bulunan tavukla karşılaşır. Çünkü iktisadın basit ama sert bir kuralı vardır: Üreticiyi cezalandırarak tüketiciyi kalıcı biçimde koruyamazsınız. Tüketiciyi korumanın yolu üretimi artırmak, rekabeti çoğaltmak ve enflasyonu düşürmektir. Bunun dışındaki yollar, iyi niyetli görünse de sonunda hem üreticiye hem tüketiciye zarar verir.

Tavuğa Kayyum, Piyasaya Müdahale yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Petrol fiyatları düşecek. Küresel piyasalar rahatlayacak. Ancak son yıllarda yaşanan krizler, devletlerin zihninde çok güçlü bir korku bıraktı:

“Başka ülkelere bağımlı olmak.”

Pandemiyle birlikte maskeye ulaşamayan ülkeler…

Rusya-Ukrayna savaşıyla enerji krizine giren Avrupa…

Kızıldeniz’de aksayan ticaret yolları…

Çin-ABD geriliminde kırılan tedarik zincirleri…

Tüm bunlar devletleri korumacılığa itti. Bugün artık sadece Çin değil, Amerika ve Avrupa bile kendi sanayisini korumaya çalışıyor. Gümrük duvarları yükseliyor, devlet teşvikleri artıyor, stratejik sektörlere müdahaleler çoğalıyor. Fakat burada çok kritik bir soru var:

Korumacılık gerçekten ülkeleri uzun vadede güçlendiriyor mu?

Tarih bize bunun cevabını çok net veriyor:

Hayır.

Çünkü dünya tarihinde refahı artıran, teknolojiyi geliştiren ve insanlığı zenginleştiren temel güç; kapalı ekonomi değil, serbest ticaret olmuştur. Bugün dünyanın en gelişmiş ekonomilerine baktığımızda bunu açık şekilde görüyoruz. ABD’nin küresel güç olmasının temelinde yalnızca askeri gücü yoktur. Açık piyasa sistemi, girişimcilik kültürü ve küresel ticaret ağlarını yönetebilme kapasitesi vardır. Avrupa’nın refahı; sınırların yıkılması, ortak pazar ve ticaret entegrasyonu sayesinde oluşmuştur. Asya Kaplanları olarak bilinen Güney Kore, Singapur ve Tayvan gibi ülkeler ise dış ticaret sayesinde fakirlikten teknoloji devlerine dönüştü. Hiçbir ülke dünyadan koparak zenginleşmedi. Tam tersine; içine kapanan ekonomiler zamanla hantallaştı, rekabet gücünü kaybetti ve vatandaşlarını fakirleştirdi. Çünkü rekabet olmayan yerde kalite düşer.

Dışa kapalı sistemlerde inovasyon yavaşlar.

Korunan şirketler verimsizleşir.

Devlet destekli konfor alanı üretimi tembelleştirir.

Bugün birçok devlet “milli ekonomi” söylemiyle korumacılığı artırıyor. Ancak burada çok ince bir çizgi var. Stratejik sektörleri korumak başka şeydir; ekonomiyi tamamen duvarların arkasına saklamak başka şey. Eğer korumacılık ölçüsüz hale gelirse, kısa vadede bazı sektörleri koruyabilir ama uzun vadede tüketiciyi cezalandırır. Çünkü korumacılık çoğu zaman: Daha pahalı ürün, Daha düşük kalite, Daha az rekabet, Daha düşük verimlilik ve daha yavaş büyüme anlamına gelir.

Oysa iyi işleyen bir ekonomik düzenin temel mantığı şudur:

“En iyi üreten kazansın.”

İşte insanlığı ileri taşıyan dinamizm de tam olarak budur. Bugün kullandığımız teknolojilerin büyük kısmı küresel rekabet sayesinde ortaya çıktı.

Akıllı telefonlardan otomobillere, yapay zekâdan lojistik sistemlere kadar her alanda inovasyonu hızlandıran şey; serbest piyasanın rekabet baskısı oldu. Elbette devlet tamamen piyasadan çekilmemelidir.

Enerji, savunma, gıda ve kritik teknolojiler gibi alanlarda belli ölçüde stratejik planlama gerekir. Ancak bu durum serbest ticaret fikrinin yanlış olduğu anlamına gelmez.

Tam aksine…

Bugünkü krizler bize liberal sistemin önemini daha fazla gösteriyor. Çünkü ticaret yalnızca ekonomik bir faaliyet değildir.

Aynı zamanda ülkeler arasında bağımlılık oluşturarak savaş ihtimalini azaltan bir mekanizmadır. Birbirine ticaretle bağlı ülkeler, savaşın maliyetini daha fazla hisseder. Bu nedenle serbest ticaret yalnızca zenginlik üretmez; aynı zamanda küresel istikrar üretir.

Bugün dünya yeni bir yol ayrımında.

Bir tarafta korkular üzerinden yükselen ekonomik milliyetçilik…

Diğer tarafta rekabeti, girişimciliği ve küresel entegrasyonu savunan liberal ekonomik düzen…

Kısa vadede korumacılık siyasi olarak cazip görünebilir. Çünkü insanlara “yerli üretim”, “milli ekonomi” ve “bağımsızlık” söylemleri güçlü gelir.

Ancak uzun vadede refah üreten şey sloganlar değil; üretkenliktir.

Üretkenliği artıran şey ise rekabettir.

Rekabeti büyüten şey ise serbest ticarettir.

İran-Amerika gerilimi yarın bitebilir.

Ama dünyadaki asıl mücadele artık başka bir noktadadır:

Devletler korkularına teslim olup ekonomik duvarlar mı örecek? Yoksa kontrollü ama açık bir küresel sistemi mi koruyacak?

Çünkü tarih bize şunu açık şekilde gösteriyor:

Duvarlar devletleri büyütmez.Ticaret büyütür.

Kapanan ekonomiler güç üretmez. Özgürleşen ekonomiler üretir.

Ve insanlık, refahı her zaman korkudan değil; özgür ticaretten kazandı.

Dünyayı Zenginleştiren Şey Ne Olacak yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bir iktisat tarihçisi olarak piyasaların nasıl çalıştığı konusu hep ilgimi çekmiştir. Piyasanın hangi problemlere nasıl çözümler üretebildiği meselesi incelemeye değerdir. Yine gazetede başka bir konuyu araştırırken ilginç bir haber ile karşılaştım. 19 Haziran 1934 tarihindeki bu habere göre buz satıcıları, buz tüketimini azalttığı için buzdolaplarının yasaklanmasını talep etmişler! Haber metni şu şekilde;

“Buz serbayii belediyeye müracaat ederek elektrikle işliyen soğutma dolaplarının çoğalması münasebetile buz sarfiyatının azaldığını ve bu suretle belediye ile yaptığı mukavele ahkâmının ihlâl edildiğini iddia etmiş, soğutma makinelerinin menedilmesini, aksi takdirde belediyeden zarar ve ziyan istiyeceğini bildirmiştir.”

Tesadüfen önüme çıkan bu haber Frédéric Bastiat’nın 1845 yılında yazdığı meşhur “Mumcular Dilekçesi” hicvinin gerçek hayattaki bir örneğini göstermekteydi. Bastiat o meşhur yazısında Fransız hükümetine seslenen hayalî mum üreticilerini anlatır. Bu üreticiler; bedava ışık vererek piyasayı mahveden, haksız rekabet yaratan korkunç bir rakibe karşı devletten yardım isterler. Bu rakip Güneş’tir! Çözüm ise basittir: Tüm pencereler çivilenmeli, perdeler sıkıca kapatılmalı ve halkın mum satın alması zorunlu kılınmalıdır.

Bastiat bu absürt örnekle, teknolojik gelişmeye ve doğal avantaja karşı “üreticiyi koruma” maskesi altında tüketicinin nasıl cezalandırıldığını anlatıyordu. Aradan yaklaşık bir asır geçer. Yer 1934 yılının İstanbul’udur. Akşam gazetesinin bu haberi, Bastiat’nın bu dahiyane hicvinin ete kemiğe bürünmüş halini karşımıza çıkarır.

Gazete küpüründeki “Buz Satışı” başlıklı haberde, dönemin buz tedarikçisi, belediyeye adeta Bastiat’nın mumcuları gibi dert yanmaktadır. Şehirde elektrikle çalışan soğutma dolaplarının (buzdolaplarının) yaygınlaşması, buz satışlarını baltalamaktadır.

Buz tedarikçisinin mantığı, Bastiat’nın hayali mumcularıyla birebir örtüşür. İstanbul’daki buz tedarikçileri adeta şöyle demektedir; “Benim belediye ile buz satışı üzerine sözleşmem var. İnsanlar kendi evlerinde buzdolabı çalıştırarak buz imal edemezler; bu benim imtiyazımı ihlâl etmektir!”

Teknolojiye Karşı Dilekçe

Haberde açıkça belirtildiği üzere, buz tedarikçisi, buzdolaplarının “menedilmesini” (yasaklanmasını) aksi takdirde belediyeden uğradığı zararın tazmin edilmesini talep etmektedir. Yani ilerleme, konfor ve teknoloji, bir imtiyaz sahibinin kâr marjı uğruna durdurulmalıdır.

Bastiat’nın mumcuları nasıl ki güneş ışığının girmesini engellemek için pencerelerin tahtalarla kapatılmasını istediyse; bizim buzcumuz da evlere giren teknolojinin fişinin çekilmesini istemektedir. İkisinin de ortak noktası, toplumsal faydayı (daha taze gıda, daha ucuz soğutma) bir kenara itip, verimsiz olanı zorla yaşatma çabasıdır.

Sonuç: Kazanan Her Zaman “Işık” Olur

İktisat tarihi, değişime direnenlerin hazin öyküleriyle doludur. Bastiat’nın mumcularının güneşi batıramadığı gibi, 1934’ün İstanbul buzcuları da buzdolabının mutfaklara girişini engelleyemediler.

Bugün bu gazete küpürüne baktığımızda gülebiliriz, ancak modern dünyada hâlâ yeni teknolojilere, dijital platformlara veya daha verimli iş modellerine karşı “pencereleri kapatalım” diyen imtiyaz sahiplerinin (veya imtiyaz sahibi olmak isteyenlerin) dile getirdiği korumacı sesleri duymaya devam etmekteyiz.

İstanbul’daki buz tedarikçilerinin isyanından 92 yıl sonra gazetelerde Petlas Genel Müdürü’nün şu açıklamasıyla karşılaştık: “Yerli lastik üreticileri olarak ülkemizin ihtiyacını karşılayabilecek güçteyiz. Ama yurt dışından gelen kontrolsüz ve ucuz lastikler hem kapasitemizi kullanmamıza hem de yeni yatırıma engel oluyor. Devlet makamlarının ek vergi koyması için temas halindeyiz. Uzun bir süreç ama sonunda kazanan ülkemiz olacak” (1)

Bastiat’nın o meşhur dilekçesi 180 yıl sonra bile kulağımızda çınlamaya devam etmelidir.

Çünkü güneş doğmaya, teknoloji de soğutmaya devam edecektir.

(1) https://www.yenisafak.com/ekonomi/yerli-lastik-ureticisi-koruma-istiyor-4804275

Pencereleri Kapatalım, Buzdolaplarını Yasaklayalım! yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Yes, you didn’t hear wrong. I am a tomato. When my price goes up, I become a “national issue” on television; when it goes down, I quietly end up in your salad. And every now and then this happens, you look at my label and sigh, then you talk as if you are not buying me but “the price of tomatoes.” Sometimes you do not see me as a food item but as a moral test. As if I were a red litmus paper that brings out the good and the bad inside people.

In fact, I am an ordinary agricultural product that reaches the shelves at the end of a long journey you do not see. I am ordinary; but my story is not ordinary. Because my story is the story of risk, cost, division of labor, profit, knowledge, and human psychology. And this story is rewritten every day: one day the rain is late, one day hail hits, one day diesel prices rise, one day demand suddenly jumps. While you stop by the market on your way home and ask, “How much are tomatoes today?”, I am already carrying ten different decisions, ten different risks, ten different expenses on my back.

From history to the present

First, a small history lesson. I was once branded as “poisonous.” In Europe, in my earliest days, instead of being put on the table, I became an ornamental plant in gardens. Some of my relatives really were toxic; but what determined which of us was harmful and which was edible was not a committee decision. People tried, failed, sorted, improved, and developed me. The bad ones were eliminated; the good ones were selected. Behind my becoming “edible” lay not command-and-control but trial and error, curiosity, and thousands of small observations from everyday life. Knowledge did not descend from a center; it came out of life.

The process that brings me to your table today works with the same logic: someone takes risk, someone bears cost, someone works, someone carries the shrink (the loss), someone builds coordination. And for this chain to run, everyone must survive. The name of survival is, most of the time, profit. Faces sour when profit is mentioned; but when there is no profit and the shelves become empty, those same faces sour even more. I call this “profit phobia, scarcity therapy.” Sometimes a person’s medicine is thought; but people who do not like thinking choose scarcity as a kind of teacher.

When I was on my branch, I was romantic. The moment I was picked, I began to become economic.

Seeds are bought. Fertilizer is bought. Pesticide is bought. Water and electricity are spent for irrigation. The tractor runs; diesel burns. Workers arrive; they carry crates, hoe, and harvest. When the farmer makes an investment decision, he also signs a contract with the sky: a contract that begins with, “In case frost hits, hail falls, disease spreads, floodwater comes…” The signature under that contract is renewed every year. Because agricultural life is not only labor; it is a contract signed with uncertainty.

But the real issue is the gap between where I am produced and where I am consumed. The producer in the field does not always have direct access to the city. Not every farmer has a cold-storage facility, a truck fleet, a wholesale-market entry card, or contracts with big supermarket chains. In most cases—especially at harvest time—there is a need for cash: paying workers, fertilizer debt, diesel debt… So every farmer wants to turn the crop into money quickly. This is exactly where the actor you call the intermediary appears. You think, “If there were no intermediary everything would be cheaper,” but the intermediary is sometimes not only an “intermediary”; at the same time, he is a financier, a logistician, a warehouse operator, and a risk taker.

Let’s say I was sold in the field for 6 lira. The first collector who buys me (in some places called a commission agent, in some places a trader, in some places a wholesaler) takes me. This person brings crates to remove me from the field, organizes workers, arranges a truck. Sometimes he goes around several fields in a single day; sometimes he makes me wait until he has gathered enough quantity within one or two days. Even this waiting is costly: the sun hits, humidity changes, the risk of cracking increases. And let me tell you the truth: waiting in the field is not romantic. I like waiting on my branch; waiting in a crate feels like punishment.

Then comes the small warehouse. In the small warehouse, sorting is done. Those that look “nice,” like me, are separated; those that look “a bit tired” are left behind. Because you only see the “nice” one on the shelf, you do not see the cost of sorting. Yet sorting is essentially a quality-control activity. Quality control means labor. Labor means cost.

A portion of the sorted product shrinks (loss). Shrink is sometimes natural decay, sometimes crushing, sometimes selectiveness. The moment you say, “I want a flawless tomato,” you increase the shrink rate. When the shrink rate increases, the cost of the tomatoes that survive rises. This sentence may sound bitter, but it is true: the demand for flawlessness produces cost.

After the small warehouse I pass to a bigger warehouse. In this bigger warehouse, more product accumulates. It accumulates because transport, especially intercity transport, needs scale. It is expensive to set off with a half-loaded truck. The accumulated product is, on the one hand, seen as “stock,” but on the other hand it is “transport efficiency.” So the aim of waiting is often not “to sell at a high price” but “to transport at a reasonable cost.” Of course, some foresee prices will rise and wait. You get angry at that too. But you often forget the risk of that waiting: if prices do not rise, they lose. If the product spoils, they lose. Waiting is not a free game.

Then the truck journey begins. I am filled into crates. Stacked. Back to back. I was the one being crushed in the bottom crate. My cousins on top were aristocrats; I was a lower-class tomato. Life on the bottom layer of a crate is harsh: weight above you, rot next to you, a road ahead, and behind you an official shouting, “Hurry up!”

The truck shakes for 600 kilometers. The road is not only distance; the road is cost. Diesel burned. The driver’s labor, insurance, rest time, maintenance, tires, depreciation… highway tolls, bridge fees… All of these are the lines written onto me before you tell the cashier, “What is this!” Moreover, the truck also has an opportunity cost: while the truck is doing this job, it cannot do another job. You assume “this transport job will happen anyway,” but a truck’s days are limited, a driver’s hours are limited. A limited resource produces cost.

We arrived in Istanbul. At this point I enter a new world: the wholesale market. The wholesale market is like the vascular system of fruit and vegetables in a city. The wholesale market itself has operating costs: allocation of space, rent, labor, security, cleaning, taxes and fees. Products turn fast in the wholesale market; but the faster they turn, the higher the risk of shrinking is. Because speed requires attention. Attention requires labor. Labor requires cost.

After the wholesale market, some products go to the depots of big chain supermarkets. These depots have a cold chain. The cold chain is not merely a “luxury”; sometimes it is “the brake on rotting.” Cooling consumes energy. When energy becomes expensive, the cold chain becomes expensive. When the cold chain becomes expensive, the cost is reflected in the product price. Sometimes the answer to “Why are tomatoes expensive?” is not in the tomato itself, but in the electricity bill that keeps it cool.

Some products go to neighborhood markets, greengrocers, small retailers. And there, costs do not end: stall rent, daily spot fees, staff, bags, spoilage… You touch a tomato at the market and say, “hmmm.” Your touch itself creates cost: every touch, every squeeze, every “let me see” tires a tomato a little more. A tired tomato spoils sooner. A spoiled tomato becomes shrink. Shrink raises the price. So my fate in the market is sometimes in your fingertips.

Meanwhile, what we call demand is not a fixed stone; it is wavy. Demand rises before holidays. When schools open, household consumption changes. You see a menemen scene in a TV series, and the next day there is a “menemen crisis.” (I’m joking… but not completely.) When demand rises, the price rises. When demand falls, the price falls. What you call “morality” is, most of the time, a “wave.”

And there is the effect of weather events. Hail hits, production falls. A greenhouse floods, the crop is gone. Disease spreads, yield drops. If there is too much rain, cracking increases. If there is too much heat, softening increases. In short, I am a product that talks with the weather. The price of a product that deals with the weather is as changeable as the weather. Since you do not get angry at the weather, you get angry at me. I am not as powerful as the weather; it is easier to take it out on me.

Finally, Istanbul. Shelf. Light. Label: 25 lira.

At exactly that moment, ideology rains down on me. I suddenly stop being a “vegetable” and become a symbol of “social justice.” My price is counted, on the one hand, as proof of “the high cost of living,” and on the other hand as a document of “merchant immorality.” Meanwhile I stand silently on the shelf, under my label, and I say to myself: “If only you gave me a microphone so I could speak.”

And one day, you did.

Right here—where my price turns into a label—you usually look for “one single cause.” Because the human mind likes simple stories. “This happened, so it is expensive.” Yet I am not a single-cause thing; I am an equation in which many causes are stacked on top of each other. What makes me expensive is sometimes diesel, sometimes hail, sometimes labor, sometimes just the season.

Speaking of seasons: there is my summer-tomato state and my winter “greenhouse child” state. In summer, the sun is more generous; production increases; costs loosen relatively; and I often become cheaper. In winter, heating, lighting, cover, maintenance, disease risk, and energy cost increase.

A winter tomato is not, as you think, “the winter version of the same tomato”; it is a labor-intensive product that has survived under harder conditions. You want the same quality, the same look, the same continuity; but you do not want the same cost. This is where the argument begins.

And there is another truth the urban eye misses: my price sometimes rises, but the farmer does not become rich. Because the farmer often hears the price signal late. On the day the price rises, the producer may already have sold his crop. Or when the price rises, the producer may have no product in the field because hail hit. So the logic “tomatoes are expensive → the farmer got rich” is not always correct. Sometimes the opposite is true: if tomatoes are expensive, something went wrong; and the bill of what went wrong often comes out of the producer first.

At this point let me open a parenthesis and return to the “intermediary” issue. Hating the intermediary is easy, because the intermediary is in front of your eyes. The farmer is far away; the truck is far away; the warehouse is far away. But the intermediary is a face in the city. When you see a face, blaming becomes easier. Yet the person you call the intermediary often does these jobs: he combines the product (collects), separates quality (grades), balances the market by spreading over time (holds), builds logistics (moves), takes the spoilage risk (carries shrink), organizes sales (distributes). Each of these activities is costly. If you call all of it “immorality,” one day there will be no one left doing these activities. That day tomatoes do not become cheap; they simply become unavailable.

Once there were people who dreamed of an “intermediary-free economy.” “Let the farmer sell directly!” they said. Nice idea. But can the farmer send a truck from Antalya to Istanbul every day? Can he build warehouses? Can he invest in the cold chain? Can he go around thousands of retailers in Istanbul one by one and collect payment? If he does these, the farmer stops being a farmer and becomes a logistician, warehouse operator, marketer, collector. Some can do this; but not everyone can. Division of labor exists for exactly this reason: so not everyone does every job, and each job is done in the best way.

And there is this strange expectation: you want tomatoes to be there all the time, and you also want the price to never change. “Every day, every hour, everywhere, tomatoes at the same price.” This is the comfort demand of modern life. Comfort produces cost. To make something continuously accessible, you hold stock, build warehouses, plan transport. This system has a cost. If you want “continuity,” you must accept that the price reflects the “continuity cost.” Otherwise, continuity will one day inevitably break.

Your relationship with the tomato also carries a strange duality: on the one hand you say “let it be very cheap,” on the other hand you say “let it be the best.” There is often tension between very cheap and the very best. Wanting the best tomato while wanting the cheapest price is, in a sense, a demand for “free perfection.” There is no free perfection. If there were, someone would interpret it as “hoarding,” too.

In short, my price does not fit into a single sentence. My price is the result of thousands of small nodes in a network. When you do not see the network, only the label is visible. When the label is visible, anger becomes visible. When anger is visible, a TV program is made.

And there is also the outside world. Sometimes there is abundance in one region and scarcity in another. Sometimes exports become attractive; sometimes imports come onto the agenda. Exchange-rate moves, freight costs, waiting at the border… even these touch my price indirectly. You say, “Tomatoes are local; what do we care about the exchange rate?” But I am transported on roads, I consume energy, I go into packaging, sometimes I am fed by fertilizer and chemicals. If part of these inputs depends on abroad, exchange-rate volatility echoes on me too. A tomato is not “just a tomato”; it is the combination of many inputs.

In the television debate

So the night of that program in which I could reach a microphone came.

9:00 p.m. A debate program on a news TV channel. The lower ticker: “WHY ARE TOMATOES 25 LIRA?” The control room deliberately chose red text: red is my color, but also the color of alarm. “Attention! Tomato!”

The studio set is also classic: a consumer representative, a “free-market critic,” and an economic commentator who likes speaking with charts. The host makes his face serious; seriousness brings ratings on screen. When the screen becomes serious, it is assumed that reality has become serious too.

The consumer representative begins:

“Citizens cannot buy tomatoes. Isn’t there profiteering here?”

The free-market critic gets excited:

“How does a tomato bought for 6 lira in the field become 25 lira in the market? This is exploitation! The chain of intermediaries is crushing the citizen!”

The chart economist draws circles on the screen with his hand:

“We can explain the difference with chain margins: logistics, storage, shrink…”

The host asks in a dramatic voice:

“But is there not a moral dimension to this?”

At that moment, as a tomato on the shelf, I suddenly feel like the material of a morality lesson. Being the material of a morality lesson is not easy. Because material cannot speak. Material cannot defend itself. Material cannot say “one moment.”

But I did.

I called the control room. They picked up the phone. The host smiled:

“Apparently we have a tomato on the line. Go ahead?”

“Good evening,” I said. “I am a tomato.”

Laughter in the studio… Laughter is good; but sometimes it completely blocks thinking, or at least delays it.

“Look,” I said, “my price is not a certificate of guilt. My price is the summary of that day’s supply, demand, risk, and costs. If production fell, if diesel rose, if storage costs increased, if shrink grew, I rise too. I am not a being that lowers its price out of shame.”

The consumer representative asked, with good intentions:

“But people are really struggling. What will we do?”

“That question matters,” I said. “But do not look for the answer in me. Income policy is another topic. Support mechanisms, social assistance, tax arrangements… these can be discussed. But suppressing my price by decree does not permanently relieve people; it only removes me from the shelves.”

The critic immediately jumped in:

“What if we set a ceiling price? Say, 15 lira!”

I smiled (again, metaphorically) and answered:

“Try it. You might succeed for a week. Then you will watch me vanish. Because if you cut the signal, you do not remove the problem; you remove the information. A ceiling price either pushes quality down, or pushes supply away, or creates a black market. Tomatoes do not like to be heroes in a price-control drama.”

The economist tried to add:

“Price is information…”

“And that,” I said, “is exactly what I am trying to tell you.”

Then I turned to the moral question:

“If you want to talk about morality, talk about waste too. Talk about the tons of food thrown away. Talk about the hands that squeeze tomatoes for pleasure and then complain about shrink. Talk about the expectation of ‘the best’ at ‘the cheapest’ price. Morality is not only about the trader; morality is also about the consumer and about society.”

The host attempted a closing:

“So, dear tomato, what is your final message?”

As we come to the close, I added one more sentence. Because my concern is not to tell you a comfortable tale like ‘the market solves everything.’ My concern is to break the habit of seeing price as an enemy. “Price,” I said, “is a news bulletin. It shouts: ‘There is scarcity here,’ ‘Costs are rising here,’ ‘Risk is increasing here.’ If you silence the news, the event does not disappear; it only remains in the dark.” Then I produced a list of suggestions; tomatoes sometimes have to-do lists too:

“If productivity in production rises, I become cheaper. If transport becomes efficient, I become cheaper. If storage technology improves, shrink falls, I become cheaper. If competition rises, margins thin, I become cheaper. If waste declines, I become cheaper. But none of this happens by ‘getting angry at the label.’”

And one last complaint:

“When you label me as ‘excessive,’ you are actually labeling labor you do not see. The driver’s lost sleep, the worker’s overtime, the warehouseman’s electricity, the farmer’s risk… And then you ask, ‘Why does no one want to produce?’ Sometimes the answer is hidden in you.” The ticker changed:

“Tomato in the studio: ‘Price is information.’”

The program ended. I got off the chair. The staff put me back into a crate. The cameras moved on to another agenda.

What the price says

While leaving the studio, in the corridor, a cleaning worker looked at me, smiled, and whispered: “I wish everyone spoke as clearly as you do.”

And I said to myself, “I wish everyone saw a little before speaking.” Because my whole concern is not to teach you economics; it is to make invisible labor visible. You do not have to love the price. But do not judge it without listening to the story it tells. Behind a label there is often a map of the whole country’s logistics. And yes… the one crushed in the bottom crate was still me.

Inspired by Leonard Read’s piece: I, Pencil.

I, Tomato: The Tragicomic Adventure of the Tomato from Field to Table yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.