Sosyal bilimlerde kavramlar değer yüklüdür; aynı olgular farklı perspektiflerden oldukça farklı biçimlerde yorumlanabilir. Bu yorumlama sürecinde devreye giren en tehlikeli bilişsel mekanizmalardan biri onay önyargısıdır (confirmation bias). Onay önyargısı, bireylerin mevcut inanç ve hipotezlerini destekleyen kanıtları arama, bunlara öncelik verme ve çelişen bilgileri görmezden gelme ya da küçümseme eğilimidir (Nickerson, 1998, s. 175-178). Bu zihinsel kısayol çoğu zaman bilinçsiz işler ve gerçeklik algımızı ciddi biçimde çarpıtarak, gerçeklikle örtüşmeyen inançların pekişmesine yol açar (Jussim vd., 2015, s. 92).

Peki bu önyargı, kapalı ve katı ideolojilerle birleştiğinde ne olur?

İdeolojiler Neden Onay Önyargısına Açıktır?

Her ideoloji, mevcut düzeni açıklayan bir dünya görüşü, gelecek için iyi bir toplum vizyonu ve siyasi değişimin nasıl gerçekleşeceğine dair bir açıklama sunar (Heywood, 2016, s. 31). Ancak bunlara ek olarak, ideolojiler —özellikle totaliter olanlar— hayal kırıklığına uğramış ve kişiliklerini yüceltmek isteyen insanlar için bir sığınak işlevi de görür (Hoffer, 2011, s. 69).

Totaliter ve katı ideolojiler bireyin tüm yaşamını ve dünyasını belirler. Bu ideolojilere bağlanan birey, her olguya o ideolojinin penceresinden bakar; kişilik ve özgünlük gelişemez, değişime kapalı bir zihin ortaya çıkar (Oruçoğlu, 2000, s. 14). Böyle bir zihinsel yapı, onay önyargısının en verimli zeminini oluşturur.

Elbette hiçbir ideolojik konum onay önyargısından tamamen bağışık değildir. Araştırmalar, siyasi yelpazenin her kesimindeki bireylerin karşıt argümanlara direnç gösterebildiğini ortaya koymaktadır (Ditto vd., 2019, s. 273; Haidt, 2012, s. 11-18). Ancak çoğulculuğu önceliklendiren dünya görüşleri dogmatizmi azaltmayı amaçlar ve bu anlamda katı otoriter çerçevelere kıyasla onay önyargısını hafifletmek için daha elverişli bir zemin sunabilir.

Burada vurgulanması gereken kritik bir nokta vardır: Onay önyargısı riskini öne çıkarmak, “ideoloji” ile “nesnel bilim” arasında keskin bir ikilik varsayan naif bir pozitivist tutum anlamına gelmez. Modern metodolojide yaygın biçimde kabul edildiği üzere, sosyal araştırma kaçınılmaz olarak araştırmacının bakış açısından, değerlerinden ve içinde bulunduğu tarihsel bağlamdan etkilenir (Myrdal, 1969, s. 43-55; Weber, 2012, s. 109). Ancak mutlak nesnelliğin imkânsızlığını kabul etmek, ampirik titizliğin terk edilmesini ya da epistemik göreceliliğe teslim olmayı meşrulaştırmaz. Burada aranan ayrım, kendini çürütücü kanıta karşı bağışık kılan dogmatik bir yaklaşım ile —kendi değer yargılarının farkında olarak— iddialarını gözlemlenebilir verilerle sınamaya çabalayan eleştirel bir yaklaşım arasındadır (Popper, 1998, s. 18, 62).

Anti-Kapitalist Zihniyet: Temel İddia

Anti-kapitalist zihniyet; sosyalizm, planlama, merkezi otorite kontrolü ve müdahalecilik gibi doktrinlerle desteklenir. Bu doktrinlerin genel odağı, tüm sorunların kapitalizmden kaynaklandığıdır. Marx’ın yabancılaşma, artık değer ve sömürü, sınıf mücadelesi kavramları bu çerçevenin temelini oluşturur (Marx, 1997, s. 157, 215; Marx ve Engels, 2013, s. 14-49). Polanyi’nin piyasanın toplumsal dokuyu aşındırmasına yönelik eleştirisi (2010, s. 122, 202), Rawls’ın adalet teorisi (1999, s. 12, 136-142) ve Frankfurt Okulu’nun araçsal akıl eleştirisi bu geleneği zenginleştirir.

Mises’e göre ise insanlar kapitalizme karşı antipati beslerken büyük ölçüde psikolojik nedenlerden, hayal kırıklığı, kıskançlık, cehalet ve yanlış anlamalardan hareket eder. Kapitalizmin getirdiği refah ve fırsatları görmezden gelerek kişisel başarısızlıklarını veya toplumsal sorunları sistemin kendisine atfederler (2018, s. 21-26).

Modern davranışsal iktisat ise piyasa başarılarının reddedilmesini duygusal güdülerden ziyade insan bilişinin yapısal özelliklerine dayandırır. Kahneman ve Tversky’nin (1982, s. 163-164) öncü çalışmasına göre insan zihni, karmaşık bilgiyi verimli biçimde işlemek için bilişsel kısayollara başvurur. Kapitalizm bağlamında, aşırı zenginliğin görünür örnekleri canlı ve kolayca hatırlanabilirken, küresel yoksulluğun kademeli ve istatistiksel olarak azalması soyut ve yavaş ilerleyen bir eğilimdir. Bu nedenle anti-kapitalist eğilimin sistemik ilerlemeyi göz ardı etmesi, çoğu zaman gerçeğin kasıtlı bir çarpıtmasından değil, hızlı, otomatik ve duygusal olan “Sistem 1” düşüncesinin, uzun vadeli ekonomik verileri yorumlamak için gereken analitik “Sistem 2″yi bastırmasının bir sonucudur (Kahneman, 2011, s. 24-37).

Veriler Ne Diyor?

Küresel Yoksulluk Dramatik Biçimde Azaldı

İki yüz yıl önce, 1820’lerde, dünya nüfusunun yaklaşık %80’i aşırı yoksulluk içinde yaşıyordu (Moatsos, 2021, s. 187). Dünya Bankası verilerine göre 1990’da yaklaşık 2 milyar insan (%36) aşırı yoksulluk içindeyken, 2019’da bu sayı yaklaşık 650 milyona (%8,4) düşmüştür (The World Bank, 2022). Hangi gösterge kullanılırsa kullanılsın —günde 3,00 dolar, 4,20 dolar ya da 8,30 dolarlık yoksulluk eşikleri— kanıtların ezici çoğunluğu yoksulluğun 1980’den bu yana önemli ölçüde azaldığını göstermektedir.

Bu azalma, bir milyardan fazla insanı aşırı yoksulluktan çıkarmıştır ve tarihte eşi benzeri görülmemiş bir olaydır. Bu azalma, doğrudan hızlanan küreselleşme dönemiyle örtüşmektedir.

Eşitsizlik Karmaşık Bir Tablo Çiziyor

Eşitsizlik anlatısı ise çok daha karmaşıktır. Tüm insanlığı tek bir grup olarak ele aldığımızda, küresel gelir eşitsizliği son yıllarda hafif bir düşüş göstermiştir. Dünya için hesaplanan Gini katsayısı 2006’da yaklaşık 0,70 iken 2023’te yaklaşık 0,66’ya gerilemiştir (WID, 2025). Bunun en önemli nedeni, Çin ve Hindistan gibi daha önce yoksul ve kalabalık ülkelerin hızlı ekonomik büyüme yaşamasıdır (Milanović, 2016, s. 2).

Öte yandan ülke içi eşitsizlik birçok ülkede, ABD dahil, artmıştır. Ekonomik büyümenin kazanımları orantısız biçimde en üst gelir grubuna akmıştır (Piketty, 2014, s. 15, 27, 197).

Burada bir çelişki yoktur: Piyasa ekonomisi güçlü bir servet yaratma motoru olduğunu kanıtlamış, ancak eşitsiz sonuçlar da üretmiştir. Üretime yapılan katkılar eşit olmadığı için, üretimden kaynaklanan gelir dağılımı da doğal olarak eşitsiz olacaktır. “Kapitalizmde yoksullar daha da yoksullaşır, zenginler daha da zenginleşir” iddiası sıfır toplamlı düşüncenin bir ürünüdür. Oysa piyasa sıfır toplamlı bir oyun değildir (Zitelmann, 2023, s. 36-55).

Onay Önyargısı Burada Nasıl İşliyor?

Güçlü bir hipotez ortaya çıktığında —”kapitalizm yoksulluğu artırır”— onay önyargısı onu çelişen kanıtlara karşı korumak için devreye girer (Nickerson, 1998, s. 175-178, 197-203). Bu mekanizmalar birkaç biçimde tezahür eder:

Birincisi, yanlı bilgi arama ve dikkat. Bu ideolojiye bağlı bir birey, ülke içi eşitsizliğin artışıyla ilgili verileri aktif olarak arayacak ve bunlara çok daha fazla dikkat edecektir. “Milyarderlerin serveti hızla büyüyor” başlığı inancı doğrularken, “bir milyar insan yoksulluktan kurtarıldı” başlığı onu sorgular.

İkincisi, yanlı yorumlama. İdeolojik olarak bağlı bireyler, küresel yoksulluğun azaldığı gerçeğiyle yüzleştiklerinde inançlarını terk etmez. Bunun yerine, kanıtı kendi anlatılarına uydurmak için yeniden yorumlarlar: Hedefler değiştirilir (yoksulluğun azalması yerine kalan yoksulluğa odaklanılır), nedensellik farklı atfedilir (yoksulluğun azalması başka faktörlere, kalan yoksulluk ise yalnızca kapitalizme bağlanır) ya da mutlak yoksulluk yerine göreli yoksulluğa vurgu yapılır.

Üçüncüsü, yanlı hafıza ve alıntı. Bireyler, konumlarını destekleyen çalışmaları, makaleleri ve anekdotları seçici biçimde hatırlar ve alıntılar. Dünya Bankası veya Birleşmiş Milletler gibi kurumlardan gelen kapsamlı verileri “neoliberal propaganda” olarak reddedebilirler. Bu, kişinin inançlarıyla çelişen kanıtın aşırı eleştirel bir incelemeye tabi tutulduğu bir çürütme yanlılığı (disconfirmation bias) türüdür (Schumm, 2021, s. 288).

Ayrıca, ampirik kanıta rağmen “kapitalizm yoksulluğu artırır” inancının sürmesi, Kahneman’ın (2011, s. 317-320) tartıştığı “teorinin neden olduğu körlük” (theory-induced blindness) kavramıyla açıklanabilir. Bir entelektüel çerçeve kabul edildikten sonra, ondaki kusurları fark etmek zorlaşır. İdeoloji bir filtre işlevi görür ve zihin doğal olarak doğruluk yerine tutarlılık arar; bu da zekanın veriyi anlamak yerine reddetmeyi rasyonalize etmek için kullanıldığı sofistike bir onay önyargısı biçimine yol açar.

Sonuç: Entelektüel Alçakgönüllülük Çağrısı

Anti-kapitalist zihniyetin küresel yoksulluk ve eşitsizlik verilerine yaklaşımı, onay önyargısının somut bir örneğini sunmaktadır. Ampirik veriler, son kırk yılda piyasa ekonomisinin küreselleşmesiyle birden fazla milyar insanın tarihte eşi görülmemiş biçimde mutlak yoksulluktan çıkarıldığını açıkça göstermektedir. Ancak aynı veriler, bu süreçte birçok ülkede gelir ve servet eşitsizliğinin arttığını da ortaya koymaktadır.

Onay önyargısı filtresi tam da bu noktada devreye girer: Anti-kapitalist anlatı, yoksulluktaki bu tarihsel düşüşü büyük ölçüde görmezden gelir, küçümser ya da temel iddiasını korumak için “sömürüye dayalı” veya “sürdürülemez” gibi etiketlerle yeniden çerçeveler. Odağı mutlak yoksulluktan göreli eşitsizliğe kaydırarak, “pasta büyüyor ama dilimler adaletsiz dağılıyor” gerçeğini “pasta yalnızca zenginler için büyüyor” şeklinde tek boyutlu ve yanıltıcı bir anlatıya indirger.

Piyasa ekonomisinin milyarlarca insanı yoksulluktan çıkarırken aynı zamanda belirli eşitsizlikleri de derinleştirdiğini kabul etmek, daha doğru —ama daha karmaşık— bir tutumdur. Ne var ki güçlü ideolojik bağlılıklar bireylerin bu tutumu benimsemesini sıklıkla engeller.

Sosyal dünyayı anlama çabası, bizi rahat hissettiren basit ve kesin anlatılar yerine, çoğu zaman rahatsız edici olan karmaşık ve çok boyutlu gerçekliklerle yüzleşmemizi gerektirir. Bu yüzleşme iradesi üç temel entelektüel erdem gerektirir: varsayımlarımızın ve dünya görüşlerimizin yanılabilir olduğunu kabul etmemizi gerektiren entelektüel alçakgönüllülük, en değer verdiğimiz inançlarla çelişen kanıtlarla dürüstçe ve cesurca ilgilenmemizi sağlayan entelektüel cesaret ve sonuçlarımızın sağlamlığını güvence altına almak için şeffaf ve tekrarlanabilir yöntemler kullanmamızı gerektiren metodolojik titizlik.

Kaynakça

Ditto, P. H., Liu, B. S., Clark, C. J., Wojcik, S. P., Chen, E. E., Grady, R. H., … Zinger, J. F. (2019). At least bias is bipartisan: A meta-analytic comparison of partisan bias in liberals and conservatives. Perspectives on Psychological Science, 14(2), 273–291. https://doi.org/10.1177/1745691617746796

Haidt, J. (2012). The righteous mind: Why people are divided by politics and religion. Pantheon Books.

Heywood, A. (2016). Siyasi ideolojiler (L. Köker, Çev.). BB101 Yayınları.

Hoffer, E. (2011). Kesin inançlılar (E. Günur, Çev.; 3. baskı). Plato Film Yayınları.

Jussim, L., Crawford, J. T., Anglin, S. M., & Stevens, S. T. (2015). Ideological bias in social psychological research. L. J. M. Olson & M. P. Zanna (Ed.), Advances in experimental social psychology içinde (Cilt 52, s. 91–110). Academic Press.

Kahneman, D. (2011). Hızlı ve yavaş düşünme (O. Ç. Deniztekin & F. N. Deniztekin, Çev.). Varlık.

Kahneman, D., & Tversky, A. (1982). Availability: A heuristic for judging frequency and probability. Judgment under uncertainty: Heuristics and biases içinde (s. 163–178). Cambridge University Press.

Marx, K. (1997). Kapital 1. cilt. Sol Yayınları.

Marx, K., & Engels, F. (2013). Komünist manifesto. Yordam Kitap.

Milanović, B. (2016). Global inequality: A new approach for the age of globalization. The Belknap Press of Harvard University Press.

Mises, L. V. (2018). Anti-kapitalist zihniyet. Liberte Yayınları.

Moatsos, M. (2021). How was life? Volume II. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/3d96efc5-en

Myrdal, G. (1969). Objectivity in social research. Pantheon Books.

Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2(2), 175–220.

Oruçoğlu, M. (2000). Sanat ve edebiyat yazıları. Babek Yayınları.

Piketty, T. (2014). Capital in the twenty-first century (A. Goldhammer, Çev.). The Belknap Press of Harvard University Press.

Polanyi, K. (2010). Büyük dönüşüm (A. Buğra, Çev.). İletişim Yayınları.

Popper, K. R. (1998). Bilimsel araştırmanın mantığı (İ. Aka & İ. Turan, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.

Rawls, J. (1999). A theory of justice. Harvard University Press.

Schumm, W. R. (2021). Confirmation bias and methodology in social science: An editorial. Marriage & Family Review, 57(3), 283–296.

The World Bank. (2022). Poverty. https://www.worldbank.org/en/topic/poverty

Weber, M. (2012). Sosyal bilimlerin metodolojisi. Küre Yayınları.

WID. (2025). Data. https://wid.world/data/

Zitelmann, R. (2023). Anti-kapitalist safsatalar: Kapitalizm hakkında doğru bilinen yanlışlar (M. Acar, Çev.; 1. baskı). Serbest Kitaplar.

• Bu yazı, yazarın “Anti-Capitalist Mentality and Confirmation Bias” başlıklı makalesinin (Liberal Düşünce, Sayı 121, 2026, ss. 191-216) kısaltılmış ve geniş okur kitlesine uyarlanmış Türkçe versiyonudur.

Anti-Kapitalist Zihniyet ve Onay Önyargısı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bir iktisat tarihçisi olarak piyasaların nasıl çalıştığı konusu hep ilgimi çekmiştir. Piyasanın hangi problemlere nasıl çözümler üretebildiği meselesi incelemeye değerdir. Yine gazetede başka bir konuyu araştırırken ilginç bir haber ile karşılaştım. 19 Haziran 1934 tarihindeki bu habere göre buz satıcıları, buz tüketimini azalttığı için buzdolaplarının yasaklanmasını talep etmişler! Haber metni şu şekilde;

“Buz serbayii belediyeye müracaat ederek elektrikle işliyen soğutma dolaplarının çoğalması münasebetile buz sarfiyatının azaldığını ve bu suretle belediye ile yaptığı mukavele ahkâmının ihlâl edildiğini iddia etmiş, soğutma makinelerinin menedilmesini, aksi takdirde belediyeden zarar ve ziyan istiyeceğini bildirmiştir.”

Tesadüfen önüme çıkan bu haber Frédéric Bastiat’nın 1845 yılında yazdığı meşhur “Mumcular Dilekçesi” hicvinin gerçek hayattaki bir örneğini göstermekteydi. Bastiat o meşhur yazısında Fransız hükümetine seslenen hayalî mum üreticilerini anlatır. Bu üreticiler; bedava ışık vererek piyasayı mahveden, haksız rekabet yaratan korkunç bir rakibe karşı devletten yardım isterler. Bu rakip Güneş’tir! Çözüm ise basittir: Tüm pencereler çivilenmeli, perdeler sıkıca kapatılmalı ve halkın mum satın alması zorunlu kılınmalıdır.

Bastiat bu absürt örnekle, teknolojik gelişmeye ve doğal avantaja karşı “üreticiyi koruma” maskesi altında tüketicinin nasıl cezalandırıldığını anlatıyordu. Aradan yaklaşık bir asır geçer. Yer 1934 yılının İstanbul’udur. Akşam gazetesinin bu haberi, Bastiat’nın bu dahiyane hicvinin ete kemiğe bürünmüş halini karşımıza çıkarır.

Gazete küpüründeki “Buz Satışı” başlıklı haberde, dönemin buz tedarikçisi, belediyeye adeta Bastiat’nın mumcuları gibi dert yanmaktadır. Şehirde elektrikle çalışan soğutma dolaplarının (buzdolaplarının) yaygınlaşması, buz satışlarını baltalamaktadır.

Buz tedarikçisinin mantığı, Bastiat’nın hayali mumcularıyla birebir örtüşür. İstanbul’daki buz tedarikçileri adeta şöyle demektedir; “Benim belediye ile buz satışı üzerine sözleşmem var. İnsanlar kendi evlerinde buzdolabı çalıştırarak buz imal edemezler; bu benim imtiyazımı ihlâl etmektir!”

Teknolojiye Karşı Dilekçe

Haberde açıkça belirtildiği üzere, buz tedarikçisi, buzdolaplarının “menedilmesini” (yasaklanmasını) aksi takdirde belediyeden uğradığı zararın tazmin edilmesini talep etmektedir. Yani ilerleme, konfor ve teknoloji, bir imtiyaz sahibinin kâr marjı uğruna durdurulmalıdır.

Bastiat’nın mumcuları nasıl ki güneş ışığının girmesini engellemek için pencerelerin tahtalarla kapatılmasını istediyse; bizim buzcumuz da evlere giren teknolojinin fişinin çekilmesini istemektedir. İkisinin de ortak noktası, toplumsal faydayı (daha taze gıda, daha ucuz soğutma) bir kenara itip, verimsiz olanı zorla yaşatma çabasıdır.

Sonuç: Kazanan Her Zaman “Işık” Olur

İktisat tarihi, değişime direnenlerin hazin öyküleriyle doludur. Bastiat’nın mumcularının güneşi batıramadığı gibi, 1934’ün İstanbul buzcuları da buzdolabının mutfaklara girişini engelleyemediler.

Bugün bu gazete küpürüne baktığımızda gülebiliriz, ancak modern dünyada hâlâ yeni teknolojilere, dijital platformlara veya daha verimli iş modellerine karşı “pencereleri kapatalım” diyen imtiyaz sahiplerinin (veya imtiyaz sahibi olmak isteyenlerin) dile getirdiği korumacı sesleri duymaya devam etmekteyiz.

İstanbul’daki buz tedarikçilerinin isyanından 92 yıl sonra gazetelerde Petlas Genel Müdürü’nün şu açıklamasıyla karşılaştık: “Yerli lastik üreticileri olarak ülkemizin ihtiyacını karşılayabilecek güçteyiz. Ama yurt dışından gelen kontrolsüz ve ucuz lastikler hem kapasitemizi kullanmamıza hem de yeni yatırıma engel oluyor. Devlet makamlarının ek vergi koyması için temas halindeyiz. Uzun bir süreç ama sonunda kazanan ülkemiz olacak” (1)

Bastiat’nın o meşhur dilekçesi 180 yıl sonra bile kulağımızda çınlamaya devam etmelidir.

Çünkü güneş doğmaya, teknoloji de soğutmaya devam edecektir.

(1) https://www.yenisafak.com/ekonomi/yerli-lastik-ureticisi-koruma-istiyor-4804275

Pencereleri Kapatalım, Buzdolaplarını Yasaklayalım! yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Yes, you didn’t hear wrong. I am a tomato. When my price goes up, I become a “national issue” on television; when it goes down, I quietly end up in your salad. And every now and then this happens, you look at my label and sigh, then you talk as if you are not buying me but “the price of tomatoes.” Sometimes you do not see me as a food item but as a moral test. As if I were a red litmus paper that brings out the good and the bad inside people.

In fact, I am an ordinary agricultural product that reaches the shelves at the end of a long journey you do not see. I am ordinary; but my story is not ordinary. Because my story is the story of risk, cost, division of labor, profit, knowledge, and human psychology. And this story is rewritten every day: one day the rain is late, one day hail hits, one day diesel prices rise, one day demand suddenly jumps. While you stop by the market on your way home and ask, “How much are tomatoes today?”, I am already carrying ten different decisions, ten different risks, ten different expenses on my back.

From history to the present

First, a small history lesson. I was once branded as “poisonous.” In Europe, in my earliest days, instead of being put on the table, I became an ornamental plant in gardens. Some of my relatives really were toxic; but what determined which of us was harmful and which was edible was not a committee decision. People tried, failed, sorted, improved, and developed me. The bad ones were eliminated; the good ones were selected. Behind my becoming “edible” lay not command-and-control but trial and error, curiosity, and thousands of small observations from everyday life. Knowledge did not descend from a center; it came out of life.

The process that brings me to your table today works with the same logic: someone takes risk, someone bears cost, someone works, someone carries the shrink (the loss), someone builds coordination. And for this chain to run, everyone must survive. The name of survival is, most of the time, profit. Faces sour when profit is mentioned; but when there is no profit and the shelves become empty, those same faces sour even more. I call this “profit phobia, scarcity therapy.” Sometimes a person’s medicine is thought; but people who do not like thinking choose scarcity as a kind of teacher.

When I was on my branch, I was romantic. The moment I was picked, I began to become economic.

Seeds are bought. Fertilizer is bought. Pesticide is bought. Water and electricity are spent for irrigation. The tractor runs; diesel burns. Workers arrive; they carry crates, hoe, and harvest. When the farmer makes an investment decision, he also signs a contract with the sky: a contract that begins with, “In case frost hits, hail falls, disease spreads, floodwater comes…” The signature under that contract is renewed every year. Because agricultural life is not only labor; it is a contract signed with uncertainty.

But the real issue is the gap between where I am produced and where I am consumed. The producer in the field does not always have direct access to the city. Not every farmer has a cold-storage facility, a truck fleet, a wholesale-market entry card, or contracts with big supermarket chains. In most cases—especially at harvest time—there is a need for cash: paying workers, fertilizer debt, diesel debt… So every farmer wants to turn the crop into money quickly. This is exactly where the actor you call the intermediary appears. You think, “If there were no intermediary everything would be cheaper,” but the intermediary is sometimes not only an “intermediary”; at the same time, he is a financier, a logistician, a warehouse operator, and a risk taker.

Let’s say I was sold in the field for 6 lira. The first collector who buys me (in some places called a commission agent, in some places a trader, in some places a wholesaler) takes me. This person brings crates to remove me from the field, organizes workers, arranges a truck. Sometimes he goes around several fields in a single day; sometimes he makes me wait until he has gathered enough quantity within one or two days. Even this waiting is costly: the sun hits, humidity changes, the risk of cracking increases. And let me tell you the truth: waiting in the field is not romantic. I like waiting on my branch; waiting in a crate feels like punishment.

Then comes the small warehouse. In the small warehouse, sorting is done. Those that look “nice,” like me, are separated; those that look “a bit tired” are left behind. Because you only see the “nice” one on the shelf, you do not see the cost of sorting. Yet sorting is essentially a quality-control activity. Quality control means labor. Labor means cost.

A portion of the sorted product shrinks (loss). Shrink is sometimes natural decay, sometimes crushing, sometimes selectiveness. The moment you say, “I want a flawless tomato,” you increase the shrink rate. When the shrink rate increases, the cost of the tomatoes that survive rises. This sentence may sound bitter, but it is true: the demand for flawlessness produces cost.

After the small warehouse I pass to a bigger warehouse. In this bigger warehouse, more product accumulates. It accumulates because transport, especially intercity transport, needs scale. It is expensive to set off with a half-loaded truck. The accumulated product is, on the one hand, seen as “stock,” but on the other hand it is “transport efficiency.” So the aim of waiting is often not “to sell at a high price” but “to transport at a reasonable cost.” Of course, some foresee prices will rise and wait. You get angry at that too. But you often forget the risk of that waiting: if prices do not rise, they lose. If the product spoils, they lose. Waiting is not a free game.

Then the truck journey begins. I am filled into crates. Stacked. Back to back. I was the one being crushed in the bottom crate. My cousins on top were aristocrats; I was a lower-class tomato. Life on the bottom layer of a crate is harsh: weight above you, rot next to you, a road ahead, and behind you an official shouting, “Hurry up!”

The truck shakes for 600 kilometers. The road is not only distance; the road is cost. Diesel burned. The driver’s labor, insurance, rest time, maintenance, tires, depreciation… highway tolls, bridge fees… All of these are the lines written onto me before you tell the cashier, “What is this!” Moreover, the truck also has an opportunity cost: while the truck is doing this job, it cannot do another job. You assume “this transport job will happen anyway,” but a truck’s days are limited, a driver’s hours are limited. A limited resource produces cost.

We arrived in Istanbul. At this point I enter a new world: the wholesale market. The wholesale market is like the vascular system of fruit and vegetables in a city. The wholesale market itself has operating costs: allocation of space, rent, labor, security, cleaning, taxes and fees. Products turn fast in the wholesale market; but the faster they turn, the higher the risk of shrinking is. Because speed requires attention. Attention requires labor. Labor requires cost.

After the wholesale market, some products go to the depots of big chain supermarkets. These depots have a cold chain. The cold chain is not merely a “luxury”; sometimes it is “the brake on rotting.” Cooling consumes energy. When energy becomes expensive, the cold chain becomes expensive. When the cold chain becomes expensive, the cost is reflected in the product price. Sometimes the answer to “Why are tomatoes expensive?” is not in the tomato itself, but in the electricity bill that keeps it cool.

Some products go to neighborhood markets, greengrocers, small retailers. And there, costs do not end: stall rent, daily spot fees, staff, bags, spoilage… You touch a tomato at the market and say, “hmmm.” Your touch itself creates cost: every touch, every squeeze, every “let me see” tires a tomato a little more. A tired tomato spoils sooner. A spoiled tomato becomes shrink. Shrink raises the price. So my fate in the market is sometimes in your fingertips.

Meanwhile, what we call demand is not a fixed stone; it is wavy. Demand rises before holidays. When schools open, household consumption changes. You see a menemen scene in a TV series, and the next day there is a “menemen crisis.” (I’m joking… but not completely.) When demand rises, the price rises. When demand falls, the price falls. What you call “morality” is, most of the time, a “wave.”

And there is the effect of weather events. Hail hits, production falls. A greenhouse floods, the crop is gone. Disease spreads, yield drops. If there is too much rain, cracking increases. If there is too much heat, softening increases. In short, I am a product that talks with the weather. The price of a product that deals with the weather is as changeable as the weather. Since you do not get angry at the weather, you get angry at me. I am not as powerful as the weather; it is easier to take it out on me.

Finally, Istanbul. Shelf. Light. Label: 25 lira.

At exactly that moment, ideology rains down on me. I suddenly stop being a “vegetable” and become a symbol of “social justice.” My price is counted, on the one hand, as proof of “the high cost of living,” and on the other hand as a document of “merchant immorality.” Meanwhile I stand silently on the shelf, under my label, and I say to myself: “If only you gave me a microphone so I could speak.”

And one day, you did.

Right here—where my price turns into a label—you usually look for “one single cause.” Because the human mind likes simple stories. “This happened, so it is expensive.” Yet I am not a single-cause thing; I am an equation in which many causes are stacked on top of each other. What makes me expensive is sometimes diesel, sometimes hail, sometimes labor, sometimes just the season.

Speaking of seasons: there is my summer-tomato state and my winter “greenhouse child” state. In summer, the sun is more generous; production increases; costs loosen relatively; and I often become cheaper. In winter, heating, lighting, cover, maintenance, disease risk, and energy cost increase.

A winter tomato is not, as you think, “the winter version of the same tomato”; it is a labor-intensive product that has survived under harder conditions. You want the same quality, the same look, the same continuity; but you do not want the same cost. This is where the argument begins.

And there is another truth the urban eye misses: my price sometimes rises, but the farmer does not become rich. Because the farmer often hears the price signal late. On the day the price rises, the producer may already have sold his crop. Or when the price rises, the producer may have no product in the field because hail hit. So the logic “tomatoes are expensive → the farmer got rich” is not always correct. Sometimes the opposite is true: if tomatoes are expensive, something went wrong; and the bill of what went wrong often comes out of the producer first.

At this point let me open a parenthesis and return to the “intermediary” issue. Hating the intermediary is easy, because the intermediary is in front of your eyes. The farmer is far away; the truck is far away; the warehouse is far away. But the intermediary is a face in the city. When you see a face, blaming becomes easier. Yet the person you call the intermediary often does these jobs: he combines the product (collects), separates quality (grades), balances the market by spreading over time (holds), builds logistics (moves), takes the spoilage risk (carries shrink), organizes sales (distributes). Each of these activities is costly. If you call all of it “immorality,” one day there will be no one left doing these activities. That day tomatoes do not become cheap; they simply become unavailable.

Once there were people who dreamed of an “intermediary-free economy.” “Let the farmer sell directly!” they said. Nice idea. But can the farmer send a truck from Antalya to Istanbul every day? Can he build warehouses? Can he invest in the cold chain? Can he go around thousands of retailers in Istanbul one by one and collect payment? If he does these, the farmer stops being a farmer and becomes a logistician, warehouse operator, marketer, collector. Some can do this; but not everyone can. Division of labor exists for exactly this reason: so not everyone does every job, and each job is done in the best way.

And there is this strange expectation: you want tomatoes to be there all the time, and you also want the price to never change. “Every day, every hour, everywhere, tomatoes at the same price.” This is the comfort demand of modern life. Comfort produces cost. To make something continuously accessible, you hold stock, build warehouses, plan transport. This system has a cost. If you want “continuity,” you must accept that the price reflects the “continuity cost.” Otherwise, continuity will one day inevitably break.

Your relationship with the tomato also carries a strange duality: on the one hand you say “let it be very cheap,” on the other hand you say “let it be the best.” There is often tension between very cheap and the very best. Wanting the best tomato while wanting the cheapest price is, in a sense, a demand for “free perfection.” There is no free perfection. If there were, someone would interpret it as “hoarding,” too.

In short, my price does not fit into a single sentence. My price is the result of thousands of small nodes in a network. When you do not see the network, only the label is visible. When the label is visible, anger becomes visible. When anger is visible, a TV program is made.

And there is also the outside world. Sometimes there is abundance in one region and scarcity in another. Sometimes exports become attractive; sometimes imports come onto the agenda. Exchange-rate moves, freight costs, waiting at the border… even these touch my price indirectly. You say, “Tomatoes are local; what do we care about the exchange rate?” But I am transported on roads, I consume energy, I go into packaging, sometimes I am fed by fertilizer and chemicals. If part of these inputs depends on abroad, exchange-rate volatility echoes on me too. A tomato is not “just a tomato”; it is the combination of many inputs.

In the television debate

So the night of that program in which I could reach a microphone came.

9:00 p.m. A debate program on a news TV channel. The lower ticker: “WHY ARE TOMATOES 25 LIRA?” The control room deliberately chose red text: red is my color, but also the color of alarm. “Attention! Tomato!”

The studio set is also classic: a consumer representative, a “free-market critic,” and an economic commentator who likes speaking with charts. The host makes his face serious; seriousness brings ratings on screen. When the screen becomes serious, it is assumed that reality has become serious too.

The consumer representative begins:

“Citizens cannot buy tomatoes. Isn’t there profiteering here?”

The free-market critic gets excited:

“How does a tomato bought for 6 lira in the field become 25 lira in the market? This is exploitation! The chain of intermediaries is crushing the citizen!”

The chart economist draws circles on the screen with his hand:

“We can explain the difference with chain margins: logistics, storage, shrink…”

The host asks in a dramatic voice:

“But is there not a moral dimension to this?”

At that moment, as a tomato on the shelf, I suddenly feel like the material of a morality lesson. Being the material of a morality lesson is not easy. Because material cannot speak. Material cannot defend itself. Material cannot say “one moment.”

But I did.

I called the control room. They picked up the phone. The host smiled:

“Apparently we have a tomato on the line. Go ahead?”

“Good evening,” I said. “I am a tomato.”

Laughter in the studio… Laughter is good; but sometimes it completely blocks thinking, or at least delays it.

“Look,” I said, “my price is not a certificate of guilt. My price is the summary of that day’s supply, demand, risk, and costs. If production fell, if diesel rose, if storage costs increased, if shrink grew, I rise too. I am not a being that lowers its price out of shame.”

The consumer representative asked, with good intentions:

“But people are really struggling. What will we do?”

“That question matters,” I said. “But do not look for the answer in me. Income policy is another topic. Support mechanisms, social assistance, tax arrangements… these can be discussed. But suppressing my price by decree does not permanently relieve people; it only removes me from the shelves.”

The critic immediately jumped in:

“What if we set a ceiling price? Say, 15 lira!”

I smiled (again, metaphorically) and answered:

“Try it. You might succeed for a week. Then you will watch me vanish. Because if you cut the signal, you do not remove the problem; you remove the information. A ceiling price either pushes quality down, or pushes supply away, or creates a black market. Tomatoes do not like to be heroes in a price-control drama.”

The economist tried to add:

“Price is information…”

“And that,” I said, “is exactly what I am trying to tell you.”

Then I turned to the moral question:

“If you want to talk about morality, talk about waste too. Talk about the tons of food thrown away. Talk about the hands that squeeze tomatoes for pleasure and then complain about shrink. Talk about the expectation of ‘the best’ at ‘the cheapest’ price. Morality is not only about the trader; morality is also about the consumer and about society.”

The host attempted a closing:

“So, dear tomato, what is your final message?”

As we come to the close, I added one more sentence. Because my concern is not to tell you a comfortable tale like ‘the market solves everything.’ My concern is to break the habit of seeing price as an enemy. “Price,” I said, “is a news bulletin. It shouts: ‘There is scarcity here,’ ‘Costs are rising here,’ ‘Risk is increasing here.’ If you silence the news, the event does not disappear; it only remains in the dark.” Then I produced a list of suggestions; tomatoes sometimes have to-do lists too:

“If productivity in production rises, I become cheaper. If transport becomes efficient, I become cheaper. If storage technology improves, shrink falls, I become cheaper. If competition rises, margins thin, I become cheaper. If waste declines, I become cheaper. But none of this happens by ‘getting angry at the label.’”

And one last complaint:

“When you label me as ‘excessive,’ you are actually labeling labor you do not see. The driver’s lost sleep, the worker’s overtime, the warehouseman’s electricity, the farmer’s risk… And then you ask, ‘Why does no one want to produce?’ Sometimes the answer is hidden in you.” The ticker changed:

“Tomato in the studio: ‘Price is information.’”

The program ended. I got off the chair. The staff put me back into a crate. The cameras moved on to another agenda.

What the price says

While leaving the studio, in the corridor, a cleaning worker looked at me, smiled, and whispered: “I wish everyone spoke as clearly as you do.”

And I said to myself, “I wish everyone saw a little before speaking.” Because my whole concern is not to teach you economics; it is to make invisible labor visible. You do not have to love the price. But do not judge it without listening to the story it tells. Behind a label there is often a map of the whole country’s logistics. And yes… the one crushed in the bottom crate was still me.

Inspired by Leonard Read’s piece: I, Pencil.

I, Tomato: The Tragicomic Adventure of the Tomato from Field to Table yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Ne var ki, bugünden yarına emekli maaşlarının istenen seviyede yükselmesi imkânsız. Bu yüzden sadece emekli maaşlarının yükselmesine odaklanmamak ve bugünün ve geleceğin emeklilerinin rahat yaşamak için neler yapabilecekleri üzerinde kafa yormak gerekiyor. Böyle yapmak lafta değil fiiliyatta insan severliğin ve emeklilerin iyiliğini istemenin de göstergesi.

Bir noktayı hiç akıldan çıkarmamak gerek: Emekli maaşları bütün sektörlerde emeklilerle aynı veya benzer pozisyonlarda fiilen çalışanların maaşlarından düşük olmak zorunda. Bunun tersi hayatın akışına aykırı. Dolayısıyla, “ben ülkeye şu kadar hizmet ettim bunun karşılığını almam lazım” sözünün içi boş. Fiilen çalışmakta olan insanlar üretim süreçlerinde yer alan ve ekonomik hayatın yürümesini sağlayan kimselerdir. Onların bunu yapmaya teşvik edilmesi, emeklilerden daha fazla maaş almalarına da bağlıdır. Emekliliğin çalışmaktan daha cazip hale gelmesi durumunda, insanlar emekli olmak için ellerinden geleni yapacaklardır. Bu durumda, mesela, sağlık sebepleriyle emekli olanların sayısında çok büyük yükselme olduğu görülecektir.

Emeklilerin ve çalışanların daha rahat geçinmek için yapabileceği şeyler var.

İlk olarak, sağlıklı ve çalışma gücü olan emekliler tam veya yarı zamanlı çalışabilir. Böylece evlerine iki maaş girecektir. Nitekim, EYT emeklisi olanların yarısına yakını çalışma hayatına devam etmektedir. Çalışma hayatında aktifken vasıfsız emekten vasıflı emek sahibi olmaya geçmek bu açıdan çok önemli.

Bir diğer şey, hanelerin bölünmek yerine birleşmesi olabilir. Son yıllarda, çeşitli faktörlerin tesiriyle, yeni evlenen çiftler kendi başlarına bir hayat kurmaya çalışmakta. Böylece evler çoğalmakta ve harcamalar artmakta. Oysa, yeni evli bir çiftin annesiyle, babasıyla veya anne-babasıyla birlikte yaşaması eve giren para miktarını artıracaktır. Bunun sağlık ve psikoloji açısından da insanlara büyük katkı sağlayacağı aşikâr.

Emekliler yan destek bulmaya çalışabilir. Bu çerçevede, insanların, varsa, köyleriyle ilişkisini muhafaza etmesi mühim. Özellikle yazları köylerden yiyecek şeyler getirilmesi çok işe yarabilir. Bu zaten olan bir şey ama daha yoğun bir şekilde yapılabilir. Bir diğer yol zor geçinen ailelerin mahalle ve hatta şehir değiştirmesidir. Mesela Yozgat’ta, Ordu’da bir emekli maaşı ile geçinmek İstanbul’da geçinmeye nispetle çok daha kolaydır. Ancak, sağlık sorunları ve aile üyelerinin varlığı buna engel olabilmektedir. Yine de bazı emeklilerin küçük şehirlere taşınması mümkün olsa gerek.

Çalışma hayatında sigortalılar primlerinin daha yüksekten ödenmesini sağlamaya çalışmalıdır. Bunun için emeklerinin vasıflarının geliştirilmesi ve aranan bir eleman haline gelmeleri gerekmektedir. İnsanlar çalışma hayatındayken yatırım yapmaya gayret etmelidir. Emekli olduklarında kafalarını sokabilecekleri bir ev edinmeye çalışabilirler veya altın biriktirme gibi enflasyon karşısında bir ölçüde koruma sağlayan yatırımlara girişebilirler.

Mesele iktidar partisiyle de elbette ilişkili; ama sadece iktidarın hatalarından kaynaklanmıyor. Genel olarak, iktidarıyla muhalefetiyle, siyasetin ortaya çıkmasına veya çok daha ağırlaşmasına sebep olduğu bir problem. Bu yüzden, iktidar partisi gitse ve başka bir parti iktidara gelse de problem var olmaya devam edecektir.

Devletçiliğin en kötü yanlarından biri insanları kendi geleceklerini düşünmekten ve ona göre işler yapmaktan alıkoymasıdır. Bu, insanları, her şeyleriyle devlete bağımlı hale getirmektedir. İlginç bir şekilde, bunun yansımaları, devletçilik karşıtı olduğunu iddia edenlerde de ortaya çıkabilmektedir. Bunu görebilmek için emeklilerin maaşları üzerinde yapılan tartışmalara bakmak kafidir.

Emekliler ve Emekli Olacaklar Ne Yapmalı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Ekonomide de benzer bir durum var. Para artık sadece üretimle, ticaretle, çalışmayla kazanılmıyor. İlişki ağları, kapalı çevreler, güç bağlantıları ve koruma kalkanları bazı insanları dokunulmaz hale getiriyor. Bu da dürüstçe çalışan insanları daha da zor durumda bırakıyor. Burada sorun serbest piyasa değil. Sorun özgürlük değil. Sorun ticaret değil. Sorun girişimcilik değil. Tam tersine, bu değerler toplumların ilerlemesini sağlar. Asıl sorun, bu değerlerin içinin boşaltılmasıdır. Yani özgürlük adı altında sorumsuzluk, serbest piyasa adı altında kuralsızlık, güç adı altında dokunulmazlık üretilmesidir. Dünya, bir süredir şunu yaşıyor: Bazıları için kurallar sert, bazıları için esnek. Bazıları için hesap verme var, bazıları için yok. Bu da doğal olarak insanların “Bu düzen kimin için çalışıyor?” sorusunu sormasına neden oluyor.

Epstein belgeleri bize tek bir şeyi net biçimde gösterdi: Kirlilik sadece insanların içinde değil, sistemlerin içinde de olabilir. Eğer sistemler adaleti koruyamazsa, güçlü olanı denetleyemezse, zayıfı koruyamazsa, o sistem zamanla herkesi kirletir. Bugün dünyanın ihtiyacı olan şey daha fazla baskı değil, daha fazla yasak değil, daha fazla korku değil. İhtiyaç olan şey daha fazla şeffaflık, daha fazla adalet, daha fazla hesap verebilirlik ve daha fazla vicdan. Çünkü para temiz kalmazsa, sistem de temiz kalmaz. Sistem temiz kalmazsa, toplum da huzurlu olmaz. Ve en önemlisi şu: Bir dünyada adalet zayıflarsa, hiçbir zenginlik insanı gerçekten güvende yapmaz.

Dünya Kirlenince Para da Kirleniyor yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

İnsanlar sosyal olarak kolektif oluşumlarda bulunmayı seven varlıklardır. Tek bir amaç, tek bir lider, tek bir logo etrafında birleşerek bir değeri veya bir takımı yüceltmek ve desteklemek insanlar için büyük bir amaçtır. Yeri geldiği zaman besteler aracılığıyla tuttuğu takımı canından bile çok sevdiğini belirtir, taraftarlar. Belli bir kısmı için hayatlarında her şeyden daha önemlidir. Rakip takımlı olduğu için diğer insanlarla küsebilir, onlara saldırabilir ve hatta o kişinin canına dahi kastedecek seviyeye gelebilirler. Geçen sene Köln Şehir Müzesi’nde gördüğüm bir yazı da bu konuda beni düşünmeye sevk etmişti; yazıda futbolun insanlar için bir dine dönüştüğünü ve insanların spor kültürünü kutsallaştırdığını söylüyordu. Ve aslında bu yazıyı yazmaya o zaman karar vermiştim.
Ancak saha dışında bunlar olurken saha içinde durum çok daha farklıdır. Her ne kadar çalışma şartları biraz daha farklı olsa da günün sonunda saha içerisindeki her sporcu maaşlı birer çalışandır. Hayatlarını devam ettirmek için birçoğu bu işe muhtaçtır. Biz onları yüceltsek ve oynadığı kulüp için bağlılık beklesek de aslında kontratı dâhilinde şirketten aylık maaş alan, hatta yeri geldiğinde sendikası dahi olan birer çalışandırlar.  Spor da sanayi, tarım, turizm gibi kapitalizmin çarklarından biridir. Her yıl milyarlarca dolar para bu sektöre yatırılmaktadır. 2024 yılında yaklaşık 685 milyar dolar spor turizmi için, net olmamakla birlikte 54 milyar doların da sponsorluklar için harcandığı tahmin ediliyor (1). Bu rakamlar spor kültürünün, kapitalizmin diğer sektörler ile uyum içerisinde çalışan binlerce çarkının içerisinde büyük bir çark olduğunu gösteriyor. Ayrıca diğer pek çok sektör gibi bitmesi veya küçülmesi neredeyse imkânsız. Her geçen gün yeni ligler, yeni kulüpler ve hatta yeni sporlar doğmakta ve pastadaki pay her geçen gün büyümektedir. Ayrıca şirketler pasta büyüdükçe kendi dilimlerini de büyütmek istemektedir. Örneğin son yıllarda ABD’de belirli projelerle futbol popülaritesi artırılmaya çalışılırken aynı şekilde Avrupa’da da Amerikan futbolu ve basketbol yatırımları artmış ve bu sporların popülaritesi artırılmaya çalışılmıştır. Tabii ki bu bir süreçtir; insanlar genel olarak bir sporu veya kulübü desteklemek için kendileriyle bir bağı olmasını, yaşadığı bölgeyi temsil etmesini, sevdiği bir oyuncuyu transfer etmesini veya belli başarılar elde etmesini ister.

Türkiye’de voleybolun gelişimi bunun için çok güzel bir örnektir. 2020 sonrasında başta millî takımın ve devamında kulüplerin başarılı olmasıyla birlikte Türkiye’de voleybola olan sevgi artmış ve büyük bir taraftar kitlesi kazanmıştır. Tabii ki ilgi artınca pazar payı ve harcamalar da artmıştır. 2025 yılı itibarıyla kulüpler + federasyon + altyapı vb. ile Türkiye’deki voleybol ekonomik ekosisteminin 130 milyon € seviyesine eriştiği tahmin ediliyor(2). Bu ilgi artışı, örneğin daha önce sadece futbol veya basketbol maçları takip eden bir bireyin şu anda belki voleybol maçları izlemek için ekstra bir abonelik satın almasına, maçları canlı izlemek için salonlarda bilet aramasına ve hatta takımın forma, tişört vs. ürünlerini satın alarak takıma maddi katkılar yapmasına sebep olmaktadır. Bir takım için gelen her taraftar yeni bir potansiyel gelir kaynağıdır. Bir insan kolektif olarak içerisinde bulunduğu her topluluk için para harcamaya, destek olmaya, toplulukla ilgili bir simgeyi üzerinde veya yanında taşımaya istek duyar. Tam da bu noktada büyük bir pazar oluştuğunu görüyoruz. Birbirine entegre olarak müsabakalar, kulüpler, fan shoplar ve stadyumlar birbirine bir zincir şeklinde bağlanarak devasa bir ekonomi yaratıyorlar. Tabii ki de her piyasada başarılı ve başarısız aktörler olduğu gibi sporda da iyi yönetilen takımlar, ligler varken kötü yönetilen örneklerini de görmekteyiz.

Özellikle ülkemizde zaman zaman kara para aklama gibi faaliyetlerde de kullanılan spor kulüplerinde istikrarsızlık çok büyük bir problem. Tam 10 sene önceki Türkiye Süper Ligi takımlarına baktığımız zaman bu takımların neredeyse beşte birinin şu an ya amatör liglerde ya da hiç var olmadığını görmekteyiz. Bu oran Premier League gibi iyi yönetilen liglere bakıldığında sıfırdır. Tabii ki bunda pek çok etken olmakla birlikte temelde bu takımların asıl problemi mali ve yönetimsel olarak ciddi problemlerinin olmasıdır. Büyük kulüplerin milyarlarca dolar borcu olmasına rağmen devlet, bu borçları tek seferde silerek vatandaşın sırtına her geçen gün daha fazla yük bindirmekte ve spordaki rekabeti ortadan kaldırmaktadır. Bu sebepten dolayı devlet müdahalesi olan hiçbir sektörün gelişemeyeceği gibi spor da gelişememektedir. Bu konuda büyük ihtimalle en iyi yönetilen ligler Amerikan ligleridir. Bu ligler mali kurallar açısından çok sıkı bir şekilde denetlenmekte, yöneticiler tarafından kulüplerin eşit bir rekabet ortamında yarışmaları için gerekli düzenlemeler yapılmaktadır. Bu ligler gerçekten bir şirket gibi yönetilmekte ve hatta lig malî krize girerse ligi başlatamayabilmektedirler. NBA’de bunun örneklerini birçok defa görmüştük. İşte bu sebeple dünya üzerindeki en değerli 10 spor kulübünden 7si Amerikan kulüpleridir(3). Geri kalan 3 kulüp de yine Amerika’nın arkasından bu markalaşma sürecini iyi yöneten İngiliz ve İspanyol kulüpleridir.

Dünyanın en büyük ekonomisine sahip ülke olan Çin, sporda kapitalizme ayak uyduramadığı için Amerika’nın her yıl elde ettiği spor gelirlerine yaklaşmayı hayal dahi edemeyecek durumdadır. Dünyanın geri kalanında yaşayan herhangi biri sporla çok alâkalı olsa bile maksimum 2-3 Çin spor kulübü bilmesine rağmen Şampiyonlar Liginde oynayan takımların Çin’de milyonlarca taraftarı bulunmakta. Çin pek çok alanda Amerika ile rekabet hâlinde olsa da Amerikan kulüpleri Çin’deki çok sayıda taraftarı sebebiyle her sene Çin’e yatırım yapmakta; NBA Store’un Çin’e mağaza açması ve zaman zaman NBA takımlarının Çin’de maç yapmaları bunun en büyük örnekleri(4). Her yıl milyonlarca insan bu spor kulüplerine ait marka değerleri olması sebebiyle bu takımların maçlarını izlemek için abonelikler almakta, bu takımların formalarını giymekte ve lisanslı ürünlerini evlerinde kullanmaktadır. Bu, kapitalizmin en büyük başarısıdır. Spor kültürünün evrenselliği ile kapitalizmin gücü iyi bir şekilde yönetildiği zaman komünizm ile yönetilen Çinli bir çocuğun Kevin Durant forması giymesi gibi mükemmel görüntüler ortaya çıkmakta.

Çin zaman zaman bu piyasada bulunmak istese de hâlen marka değeri yaratma konusunda ciddi problemleri olduğu için sektörde var olmayı hiçbir zaman başaramadı. Zaman zaman futbolda ciddi yatırımlar yapmakta ancak bu kulüpler hâlâ Çin Komünist Partisi’nin emirleri ile hareket ettiği ve hatta oyuncu transferlerini bile partinin emri ile yaptığı için sportif olarak başarı yakalayabilmiş değil. NBA’deki en ünlü Çinli oyuncu olan Yao Ming’in ebeveynleri; babası eski basketbolcu, annesi ise Çin’in en uzun kadını olması sebebiyle hükümet tarafından evlendirilip çocuk yapmaları istenmiş ve Yao Ming çocukluğundan itibaren basketbolcu olarak eğitilmiştir(5). Bu tarz uygulamalar hâlen günümüzde de devam etse de ciddi bir başarı elde edilebilmiş değil.

Sonuç olarak spor kültürü serbest piyasa ve kapitalizm ile birleştiği zaman harikalar yaratan devasa bir sektör haline gelmiştir. İnsanlar binlerce dolarını yatırım yapmak yerine bir Michael Jordan kartına yani sadece bir kâğıt parçasına harcıyorlarsa(6) bu kapitalizmin yarattığı mükemmel sistem ve liberalizme bağlı mülkiyet hakları ile mümkündür. İşte bu yüzden spor kültürü için serbest piyasa kapitalizminin çok önemli ve günümüzde spor kültürünü ayakta tutan temel unsur olduğu inancındayım.

Notlar:

1. Tajammul Pangarkar, “Sports Tourism Statistics By Costs, Events, Locations (2026)”, United Kingdom Market News, 15 Ocak 2026.

2. “130 milyon euroluk voleybol ekosistemi”, Press Turk, 3 Mayıs 2025.

3. Chris Lau, Fred He, Ivan Watson, “The NBA makes a splash on return to China. Now, it has to stay out of foul trouble”, CNN.Com, 10 Ekim 2025.

4. Aynı yer.

5. “Operation Yao Ming”, Espn.com, 5 Ekim 2025.

6. “10 Most Expensive Michael Jordan Basketball Cards”, Public.com, 1 Nisan 2025.

Detaylı okuma için:

“NBA Lokavtının Hikâyesi: Anlaşmazlıkların Sebebi Neydi?”,  Eurohoops.net, 12 Temmuz 2022.

Seçkin Renkllibay, “Sporun Ülke Ekonomilerine Etkileri”, TRT Haber, 12 Nisan 2022.

“Forbes Sıraladı: Dünyanın En Değerli 50 Spor Kulübü”, Oksijen Gazetesi, 19 Aralık 2025.

“İstanbul’da Sahte Forma Operasyonu”, Fanatik, 5 Ağustos 2023.

Jane Dougall, “What is the real cost of cheap, fake football shirts”, BBC com, 27 Kasım 2025.

Spor ve Kapitalizm yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu Karar Kimi Koruyor, Kimi Cezalandırıyor?

Bu düzenleme en çok öğrencileri, gençleri, orta ve alt gelir grubunu ve Türkiye’de bulunmayan veya fahiş fiyatla satılan ürünlere erişmeye çalışan tüketiciyi cezalandırmaktadır.

Buna karşılık kim korunuyor?

Dijitalleşememiş, rekabet gücü zayıf, yüksek maliyetini tüketiciye yansıtan ve kalite-fiyat dengesini kuramayan yerli satıcılar korunmuş oluyor. Bu, verimsizliği koruma, tüketiciyi cezalandırma politikasıdır. Oysa iktisat bilimi çok nettir: Korunan her verimsizlik, uzun vadede daha büyük bir maliyet üretir. Türkiye’nin en temel ekonomik sorunu bugün enflasyondur. Peki bu karar enflasyonla mücadeleye mi hizmet ediyor?

Hayır.

Aksine: Rekabet azalacak, Alternatif kanallar kapanacak, Yerli piyasadaki fiyat baskısı artacak, Tüketici daha pahalıya ve daha düşük kaliteye mahkûm edilecek. Rekabetin olmadığı yerde fiyat düşmez, kalite artmaz. Bu karar, enflasyonla mücadele değil; enflasyonu besleme kararıdır. Dünya artık E-ticaretle, Küresel platformlarla, Mikro siparişlerle ve Hızlı lojistik ağlarıyla işliyor. Türkiye ise bu kararla adeta şunu söylüyor:

“Dünya dijitalleşsin, biz gümrük memurluğu çağına geri dönelim.”

30 Euro’luk muafiyet, küresel e-ticaret sistemine uyumun asgari bir göstergesiydi. Onu kaldırmak, Türkiye’yi dijital ticaret liginde aşağı çeken bir hamledir.

Devletin Asıl Mücadele Etmesi Gereken Yer Yanlış

Eğer amaç vergi kaybını önlemekse, kayıt dışılığı azaltmaksa ve haksız rekabeti engellemekse adres bireysel tüketici değildir. Asıl mücadele edilmesi gerekenler: Sahte beyanla toplu ürün sokanlar; Ticarî ithalatı bireysel gibi gösterenler ve Platformları vergi cenneti gibi kullanan aracılar olmalıdır. Kolay olan seçilmiştir: Denetimi zor olan büyük yapılar yerine, sesini çıkarmayan bireysel vatandaş hedef alınmıştır.

Bu Bir Ekonomi Kararı Değil, Refleks Kararıdır

Bu düzenleme: Stratejik değildir, Uzun vadeli değildir ve Hesaplanmamış bir düzenmedir, bence. Bu, “kontrol edemiyorum, yasaklayayım” refleksidir. Oysa güçlü devlet: Yasaklayan değil, Yöneten, Denetleyen ve Rekabeti artıran devlettir. Bu kararın sonunda Vatandaş kaybedecek, Tüketici kaybedecek, Gençler kaybedecek, Dijitalleşme kaybedecek, Rekabet kaybedecek. Kazanan ise yalnızca:Kısa vadeli, verimsiz ve kendini yenilemeyen dar bir kesim olacaktır. Devlet, vatandaşına şunu hissettirmemelidir:

“Sana güvenmiyorum.”

Çünkü güvenin olmadığı yerde: Vergi ahlâkı zayıflar. Sisteme inanç azalır. Kayıt dışılık artar. 30 Euro’luk muafiyetin kaldırılması, küçük bir teknik düzenleme değil, devlet-vatandaş ilişkisinde büyük bir zihniyet sorununun göstergesidir. Ve bu zihniyet değişmeden, ne enflasyon düşer ne üretim artar ne de Türkiye küresel rekabette güçlenir.

Devlet Vatandaşı Tacir Zannedederse yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Nicolas Maduro’nun ABD tarafından kaçırılması, Türkiye’deki bazı çevrelerdeki ezberleri de yeniden gün yüzüne çıkarmış oldu. Bu olaya verilen tepkiler bize yine aynı refleksi gösterdi: ABD kötü bir iş yaptıysa, suçlu kapitalizmdir. Sosyal medyada, köşe yazılarında, açıklamalarda neredeyse otomatikleşmiş bir dil hâkim: “Kapitalizmin kanlı yüzü”, “kahrolsun kapitalizm”…

Fakat tam da burada durup sormak gerekiyor: Gerçekten suçlanması gereken şey kapitalizm mi, yoksa daha kadim, daha çıplak bir güç siyaseti mi?

Kapitalizm, tüm ideolojik yüklemelerden bağımsız olarak ele alındığında, bir üretim ve mübadele sistemidir. Gönüllü değiş tokuş, sözleşme, mülkiyet ve karşılıklı rızaya dayanmaktadır. Kapitalizm, bir aktöre/devlete diğerinin kaynaklarını zorla ele geçirme yetkisi vermez. Aksine, tam da bu yüzden piyasa, zor kullanmanın alanını daraltan bir mekanizma olarak değerlendirilmektedir.

Serbest piyasa, başka ülkelerin devlet başkanlarını kaçırmayı değil; ticaret yapmayı, müzakere etmeyi, ikna etmeyi salık verir. Örneğin petrol istiyorsanız, satın alırsınız. Yatırım yapmak istiyorsanız, anlaşma yaparsınız. Bunların hiçbiri askerî operasyon, darbe ya da zorla “rejim değiştirme” gerektirmez.

Bir devletin başka bir ülkenin başkanını zorla alıkoyması, kapitalizmin değil; piyasanın askıya alındığı bir güç sarhoşluğunun ürünüdür. Bu noktada kapitalizmi suçlamak, kavramları birbirine karıştırmaktan başka bir şey değildir.

Emperyalizm: Kapitalizme İndirgenemeyen Bir Tahakküm Biçimi

Konumuz burada esasında emperyalizmdir. Emperyalizme Leninist tarzda “kapitalizmin tekelci aşaması” şeklinde yaklaşılırsa yine yanılgıya düşülür. Nitekim bugün Maduro olayında kapitalizmi suçlayanlar ya Lenin’in yılmaz öğrencileri ya da bu Leninist ezberlerin kulak misafirleri. Emperyalizm, belirli bir ekonomik sistemden ziyade, siyasal-askerî tahakküm mantığıdır. Kaynağa, coğrafyaya ve stratejik üstünlüğe zorla el koymadır. Zorla el koyma da tarih boyunca farklı ideolojik kılıklar altında var olmuştur.

Ayrıca belirtmek gerekiyor ki emperyalizm de sadece kapitalist ülkelerin pratiği değildir. Hatta bu noktada, bunu en sert biçimde dile getirenlerin başında Mao Zedong ve Maocu gelenek gelir. Mao, 1960’lardan itibaren Sovyetler Birliği’ni açıkça “sosyal emperyalist” olarak nitelendirmiştir. Yani biçimsel olarak sosyalist, özünde emperyalist. Mao’ya göre SSCB, sosyalist söylemi muhafaza ederken, fiiliyatta klasik büyük güç siyaseti yürütmekteydi: Doğu Avrupa üzerindeki askerî tahakküm, Varşova Paktı ülkelerine yönelik müdahaleler gibi örnekler bu eleştirinin temel dayanaklarıydı. Nitekim dünyadaki ilk sosyalist devrimi gerçekleştiren ülke olması nedeniyle tüm dünyadaki sosyalist ve bununla birlikte millî kurtuluşçu hareketleri desteklemiş ve bir anlamda ağabeyliğe soyunmuştur.

Bu eleştiri sadece Çin’e özgü değildi. Dünyadaki ve Türkiye’deki Maocu hareketler de 1960’ların sonundan itibaren SSCB’yi “revizyonist” ve “sosyal emperyalist” olarak tanımlamışlardır. SSCB’nin sosyalist olması, onun emperyalist bir güç olarak hareket etmesini engellemiyordu. Çünkü emperyalizm, üretim ilişkilerinden önce devlet aklıyla ilgiliydi.

Bugün gelinen noktada, ironik olan şu: Dün Sovyet emperyalizmini teşhis edebilen bir gelenek, bugün ABD söz konusu olduğunda analizi otomatik olarak kapitalizme indirgemekte bir beis görmüyor.

Yaşanan Maduro olayı da ABD’nin serbest piyasa ideolojisinden ziyade, emperyalist zihniyet ile hareket ettiğinin göstergesidir. Trump da bu refleksin popülist ve güç merkezli bir tezahürü sadece. Tam da bu nedenle Maduro olayının arkasındaki asıl sebebin şu soruyla düşünülmesi önemli: Petrol arzusunun kendisi mi suçtur, yoksa bu arzunun zor yoluyla tatmin edilmesi mi?

Petrol istemek kapitalizm olabilir. Fakat petrol için darbe planlamak, lider kaçırmak, ülke egemenliğini yok saymak ise emperyalizmdir. Bu ayrımı yapmadığınızda, sorunu yanlış teşhis etmiş olursunuz. Yanlış teşhis ise yanlış eleştiri ve mücadele demektir.

Konforlu Düşman Kapitalizm

Genel olarak eleştirel ve muhalif pozisyonda bulunmak konforlu olmakla birlikte kapitalizmi her kötülüğün kaynağı ilan etmek de entelektüel olarak son derece konforlu bir pozisyondur. Çünkü kapitalizm soyut, her yere çekilebilir ve her şeyden sorumlu tutulabilir. Oysa emperyalizm somuttur. Devletleri, orduları, sınırları, milliyetçiliği ve güç ilişkilerini tartışmayı gerektirir.

Emperyalizm, sadece “öteki”nin değil, zaman zaman “bizimkilerin” de suçunu görünür kılar. Dün Sovyetler Birliği, bugün ABD, yarın da başka bir güç olabilir. İdeoloji değişir ama sömürge mantığı değişmez. Bilinmesi gereken şu ki; emperyalizm, kapitalizmin zorunlu bir sonucu değil, devlet gücünün denetimsizleşmesidir. Yani sorun piyasa değildir; sorun piyasanın askıya alındığı, hukukun sustuğu ve gücün konuştuğu anlardır.

Dr. Emre Turku

Maduro Olayı ve Kapitalizm yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Örneğin; Yunanistan 2008 sonrası kriz döneminde bütçe açıklarını kapatmak için vergi oranlarını artırdı. KDV’nin %23’e çıkması, gelir vergilerinin katlanması ve ek mülk vergileri, yatırımcıyı ürküttü. Sonuç mu? İşsizlik %27’lere fırladı, genç nüfus kitlesel şekilde Avrupa’nın diğer ülkelerine göç etti.

Yine Fransa uzun yıllar “yüksek vergi – yüksek refah” modelini denedi. Ancak %75’e varan üst gelir vergisi oranları, ünlü iş adamlarını ve sanatçıları komşu ülkeleri Belçika’ya göç ettirdi. Sermaye ve beyin göçüyle Fransa’nın dinamizmi kayboldu, rekabet gücü azaldı.

Benzer bir hatayı İsveç 1970’lerde çok yüksek vergilerle sosyal devlet anlayışını finanse etmeye çalışarak yaptı. Ancak şirketlerin vergi yükünden nefes alamadığı, vatandaşların tüketim gücünün düştüğü bu dönemde İsveç ekonomisi durgunluğa girdi. İsveç’in yeniden toparlanması, 1990’larda vergi indirimleri ve piyasa reformlarıyla mümkün oldu.

Dahası vergi oranlarının artırılması kadar, vergi çeşitliliğinin sürekli genişlemesi de büyük bir problemdir. “Çevre vergisi, konaklama vergisi, dijital hizmet vergisi, ek motorlu taşıt vergisi” gibi adlar altında alınan her yeni vergi, toplumda “devlet halkını soymakla meşgul” algısı oluşturur. Güven erozyonu başlar. Vatandaş, devletin tasarruf etmesini değil, sürekli kendi cebine göz dikmesini görür. Bu durum sosyal sözleşmeyi sarsar. Oysa kalkınmış ülkeler bize başka bir yol gösteriyor. İrlanda’ya baktığımızda düşük kurumlar vergisi (yıllarca %12,5) sayesinde dünyanın teknoloji devlerini çekti. Bugün Google’dan Facebook’a kadar onlarca şirketin Avrupa merkezi Dublin’de. Bu politika, İrlanda’yı “Avrupa’nın Silikon Vadisi” yaptı. Singapur ise basit, anlaşılır ve düşük vergilerle yatırım dostu bir ortam sundu. Yüksek refah seviyesine, yüksek vergiyle değil, akıllı vergi politikalarıyla ulaştı. Özellikle Singapur örneği Türkiye’nin kesinlikle yakından incelmesi gereken bir örnektir. Kısacası, devletin görevi vergiyle halkını boğmak değil, vergi politikasını adil, sade ve teşvik edici bir hale getirmektir. Yüksek vergi ve vergi sayısındaki artış, devletin kısa vadeli rahatlaması için halka uzun vadeli bir darbe indirmekten başka bir şey değildir. Bugün şu soruyu sormak gerekiyor: Devlet, vergiyi bir kalkınma aracı mı görüyor, yoksa bir ceza sopası mı?

Vergiyle Boğulan Milletler yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

İktisadi gelişme, sadece betona yatırımla ya da ihracat rakamıyla ölçülmez; girişimcinin özgürce karar alabildiği, yatırımcının hukukî güvence altında olduğu, inovasyonun önünün açıldığı bir ekosistemle ölçülür. Türkiye, bu noktada “gelişmeyi devlet eliyle yönlendirme” alışkanlığını bırakıp, “bırakınız yapsınlar” anlayışına doğru evrilmedikçe potansiyelini tam olarak kullanamayacak. Bugün, dünyada en hızlı büyüyen ekonomilerden bazıları, örneğin Güney Kore, Singapur, İrlanda liberal piyasa ilkelerini benimserken, aynı zamanda güçlü bir kalkınma vizyonuna da sahipler. Türkiye’nin de iktisadî gelişme hedefini liberal çerçeveye oturtması, sadece bugünün değil, gelecek kuşakların refahı için zorunludur. İktisadî gelişmeye verilen önem doğrudur; ama özgürlüğün olmadığı bir ekonomi, uzun vadede nefessiz kalır. Artık kalkınmanın motorunu, yalnızca devletin değil, özgür piyasanın da çalıştırması gerekiyor.

Türkiye’nin İnişli Çıkışlı İktisadi Yolculuğu yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.