Serbest piyasa; devletin olmadığı, kuralların bulunmadığı, güçlü olanın istediğini yaptığı bir düzen değildir. Tam tersine gerçek anlamda serbest piyasa; mülkiyet hakkının korunduğu, sözleşmelerin güvence altında olduğu, rekabetin bulunduğu, girişimcinin önünün açık olduğu ve devletin herkese aynı kuralları uyguladığı bir hukuk düzenidir.

Bugün serbest piyasanın en büyük rakibi sosyalizm değil, çoğu zaman devlet kapitalizmidir.

Çünkü piyasa ekonomisine yöneltilen birçok eleştirinin temelinde şu varsayım bulunuyor: Piyasa hata yapıyorsa devlet daha iyi karar verir.

Peki devletin her zaman daha iyi karar vereceğini kim garanti ediyor?

Bir girişimci yanlış yatırım yaptığında parasını kaybeder. Bir şirket kötü yönetildiğinde iflas edebilir. Bir yatırımcı yanlış karar verdiğinde bedelini öder.

Ama devlet yanlış ekonomik karar verdiğinde faturayı kim öder?

Vatandaş.

İşte serbest piyasanın temel üstünlüğü burada ortaya çıkar: Piyasa, kararların bedelini mümkün olduğunca kararı verene yükler.

Merkezi ekonomik sistemlerde ise yanlış kararların maliyeti milyonlarca insana yayılabilir.

Bir bürokrat hangi ürünün ne kadar üretileceğini, hangi teknolojinin başarılı olacağını veya insanların yarın ne satın almak isteyeceğini hiçbir zaman milyonlarca tüketici ve üretici kadar iyi bilemez.

Çünkü ekonomi bir bilgisayar programı değildir.

Ekonomi; milyonlarca insanın her gün verdiği milyarlarca kararın toplamıdır.

Bir insan bugün ne satın alacağına, bir çiftçi hangi ürünü ekeceğine, bir girişimci hangi sektöre yatırım yapacağına, bir işçi hangi işte çalışacağına karar verir.

Bu kararların tamamını Ankara’daki, Washington’daki, Pekin’deki veya başka bir başkentteki birkaç kişinin doğru biçimde planlaması mümkün değildir.

Friedrich Hayek’in en büyük katkılarından biri tam da buydu: Bilgi toplumda dağınıktır.

Fiyat mekanizması ise bu dağınık bilgiyi milyonlarca insan arasında taşıyan olağanüstü bir iletişim sistemidir.

Domatesin fiyatı yükseldiğinde çiftçi bir sinyal alır: Daha fazla üret.

Bir ürünün fiyatı düştüğünde üretici başka bir sinyal alır: Kaynaklarını başka yere yönlendir.

Elektrik pahalandığında enerji tasarrufu teşvik edilir.

Bir teknolojiye talep arttığında sermaye o alana akar.

Kimse bütün ekonomiyi merkezden yönetmek zorunda kalmadan, milyonlarca karar aynı anda koordine edilir.

Piyasanın mucizesi budur.

Peki ya eşitsizlik?

Evet, serbest piyasa eşitsizlik üretebilir.

Fakat burada kritik soru şudur: Eşitlik mi istiyoruz, yoksa refah mı?

Çünkü herkesin aynı gelir düzeyinde olması, herkesin zengin olduğu anlamına gelmez.

Sovyetler Birliği’nde gelir farklılıkları bugünkü birçok kapitalist ekonomiden daha sınırlıydı. Fakat bunun karşılığında kıtlık, düşük verimlilik, teknolojik gerilik ve tüketici seçeneklerinin sınırlılığı vardı.

Serbest piyasa ise insanların aynı olmasını değil, daha iyi bir hayat için rekabet etmelerini sağlar.

Bugün kullandığımız akıllı telefonlardan otomobillere, internetten ilaçlara kadar birçok teknolojinin arkasında bu rekabet vardır.

Bir şirket diğerinden daha iyi ürün üretmek zorundadır.

Daha ucuz üretmek zorundadır.

Daha hızlı olmak zorundadır.

Daha yenilikçi olmak zorundadır.

Çünkü tüketicinin cebindeki para, şirketin üzerinde demokratik bir baskıdır.

Tüketici her gün oy kullanır.

Üstelik sadece sandıkta değil, kasada.

Bir şirket tüketiciyi memnun etmezse müşteri başka şirkete gider.

Devlet tarafından korunan tekelde ise vatandaşın böyle bir seçeneği çoğu zaman yoktur.

Serbest piyasaya yönelik bir başka eleştiri de krizlerdir.

“2008 krizini piyasa yarattı.”

“Enflasyonu piyasa yarattı.”

“Finansal krizler kapitalizmin sonucudur.”

Bu iddialar kulağa basit geliyor.

Ama ekonomi bu kadar basit değil.

Krizlerin ortaya çıkmasında yanlış para politikaları, kötü düzenleme, aşırı borçlanma, siyasi teşvikler, ahlaki riskler ve kamu politikaları da etkili olabilir.

Dolayısıyla her krizi “serbest piyasanın başarısızlığı” olarak tanımlamak, otomobilin kazasını sadece direksiyona bağlamak gibidir.

Üstelik önemli bir ayrımı unutmamak gerekir: Serbest piyasa ile başıboş piyasa aynı şey değildir.

Devletin görevi piyasayı ortadan kaldırmak değil, piyasanın çalışacağı kuralları kurmaktır.

Hukuk.

Rekabet.

Mülkiyet hakkı.

Şeffaflık.

Sözleşme güvenliği.

Tekelleşmenin önlenmesi.

Tüketicinin korunması.

Bilgi asimetrisinin azaltılması.

Bunlar güçlü bir piyasa ekonomisinin düşmanı değil, altyapısıdır.

Devletin iyi yaptığı işlerden biri de budur: Oyunu oynamak değil, oyunun kurallarını adil biçimde belirlemek.

Asıl tehlike ise devletin hakemlikten çıkıp oyuncu olmasıdır.

Çünkü devlet hem kural koyuyor, hem şirket işletiyor, hem kaynak dağıtıyor, hem de bazı şirketleri diğerlerinden daha avantajlı hale getiriyorsa, rekabetin anlamı kalmaz.

İşte burada “serbest piyasa başarısız oldu” demeden önce başka bir soru sormak gerekir: Gerçekten serbest piyasa mı vardı?

Bugün dünyanın en yüksek yaşam standartlarına sahip ülkelerine baktığımızda ortak özelliklerden biri; güçlü hukuk kurumları, mülkiyet hakkı, rekabet, girişimcilik, dış ticaret açıklığı ve piyasa mekanizmalarının önemli ölçüde çalışmasıdır.

Çünkü piyasa yalnızca zenginlik üretmez.

Aynı zamanda seçenek üretir.

Bir zamanlar cep telefonu bir lükstü.

İnternet bir ayrıcalıktı.

Uçakla seyahat etmek toplumun küçük bir kesiminin imkânıydı.

Bugün bunların büyük bölümü geniş kitlelerin ulaşabildiği hizmetler haline geldi.

Peki bunu ne sağladı?

Sadece devlet harcamaları değil.

Rekabet.

Bir şirketin diğerini geçme arzusu.

Bir girişimcinin daha iyi ürün üretme isteği.

Bir yatırımcının yeni fırsat arayışı.

Bir tüketicinin daha kaliteli ve daha ucuz ürünü tercih etmesi.

İşte serbest piyasa bu nedenle önemlidir.

Çünkü insanı yalnızca ekonomik bir aktör olarak değil, tercih yapabilen bir birey olarak kabul eder.

Devlet “Senin için en iyisini ben bilirim” derse bireyin karar alanı daralır.

Piyasa ise seç, dene, yanıl, değiştir der.

Elbette piyasa her zaman doğruyu bulmaz.

Ama önemli olan şudur: Yanlışını düzeltme mekanizmasına sahiptir.

Kötü şirket elenir.

İyi şirket büyür.

Başarısız ürün piyasadan çekilir.

Yeni teknoloji eskisinin yerini alır.

Tüketici tercihi değiştikçe üretici değişmek zorunda kalır.

Bu mekanizma, merkezi planlamanın en büyük açmazlarından birine cevap verir: Hataları sistemin içinde düzeltmek.

Bu yüzden serbest piyasa ekonomisini savunmak, piyasa her şeyi çözer demek değildir.

Tam tersine daha gerçekçi bir şey söylemektir: İnsanlar hata yapar. Devletler de hata yapar. Ama özgür insanların rekabet ettiği ve hataların sonuçlarının görülebildiği bir sistem, hatalarını düzeltme konusunda daha güçlüdür.

Serbest piyasanın alternatifi kusursuz devlet değildir.

Çünkü kusursuz devlet yoktur.

Alternatif çoğu zaman kararların milyonlarca insan arasında dağıldığı bir sistem ile kararların sınırlı sayıda insanın elinde toplandığı bir sistem arasındaki tercihtir.

Ve tarih bize önemli bir ders veriyor: Ekonomik özgürlüğün olduğu yerde yalnızca servet değil, fırsat da büyüyor.

Bu nedenle serbest piyasa ekonomisini savunmak zenginleri savunmak değildir.

Tam tersine, zengin olma fırsatının yalnızca mevcut zenginlere değil, yeni girişimcilere de açık olmasını savunmaktır.

Çünkü gerçek liberalizm, zenginler kazansın demez. Başlamak isteyen herkes yarışa girsin der.

Serbest piyasanın en büyük başarısı belki de budur: Dünyayı kusursuz hale getirmez. Ama insanlara dünyayı değiştirme fırsatı verir.

Ve tarih boyunca ekonomik ilerlemenin en güçlü motorlarından biri de tam olarak bu olmuştur: Özgür insan, rekabet, hukuk, girişimcilik. Geri kalanını ise piyasa, her gün milyonlarca küçük kararla yeniden yazar.

Serbest Piyasa Kusursuz Değildir ama Alternatiflerinden Çok Daha İyidir yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Gerçek hayatta ekonomi, bireylerin sürekli kabuk değiştiren tercih ve kararlarına göre şekillenir.  Zira tüm bu tercihlerin merkezinde, kıt imkânlarla öznel amaçlarına ulaşmaya çalışan “gerçek insan” yer alır. Fiyatları, üretimi ve kaynak dağılımını yönlendiren ana dinamik; bireylerin gündelik kararları, yani insan eylemleridir. İnsanların ihtiyaçları, beklentileri, bilgi birikimleri ve değer yargıları durmaksızın değiştiği için bu eylemler de sürekli farklılaşır.

Bu haliyle, ekonomiyi bir durum olarak anlamak mümkün değildir. Ekonomi, ancak bir süreç olarak kavranabilir. Avusturya Okulu; piyasa fiyatlarının oluşumundan iş çevrimlerine, iş çevrimlerinden kaynak tahsisine ve sermaye birikimine kadar tüm iktisadi olguları milyonlarca insanın öznel değer yargıları, beklentileri ve risk tercihleriyle gerçekleştirdiği bilinçli eylemlerin sonucu olarak görür. Örneğin, sıcak bir yaz gününde Ege sahilindeki bir esnafın dondurma fiyatını yükseltmesi, Ankara Beşevler’de bir öğrencinin kısıtlı bütçesiyle otobüs yerine yürümeyi seçmesi ya da İstanbul Kapalıçarşı’daki bir tüccarın tasarruf aracı olarak altına yönelmesi, ekonomik süreci şekillendiren insanî eylemlerdir. Benzer şekilde, bir yazılımcının “evden çalışma” trendini fark edip yeni bir uygulama geliştirmesi veya Anadolu’daki bir çiftçinin kuraklık beklentisiyle mısır yerine nohut ekmesi, merkezî bir planlayıcının emriyle değil, bireylerin kendi koşullarını iyileştirme arzusuyla gerçekleşir. Bu haliyle piyasa, insan eylemleriyle şekillenen dinamik bir koordinasyon sürecidir. Kısacası, insan eylemini ve onun arkasındaki öznel mantığı merkeze almayan hiçbir iktisat kuramı, gerçek hayatın dinamiklerini kavrayamaz.

Böyle değerlendirdiğimizde, ‘piyasa mekanizması’ ifadesinin hatalı bir niteleme olduğunu; piyasanın bir ‘mekanizma’ değil yaşayan bir ‘organizma’ olduğunu söyleyebiliriz ve söylemeliyiz.

Pandemi dönemi ulusal ekonomilerin ve devlet müdahalesinin önemini ortaya koydu. Ülkelerin birbirlerine bir maske dahi vermediklerine; havaalanlarında başka ülkelere giden maskelere/sağlık malzemelerine el konulduğuna şahit olduk. Ancak, pandemi sonrası dönemde, ‘devlet müdahale ederse sorunlarımızı çözeriz’ anlayışı giderek yaygınlaştı.

Hangi ülkeye bakarsanız bakın en büyük iktisadî aktör hiç kuşkusuz ki devlettir. Avusturya iktisat okulunda ve bu kitapta dile getirilen görüşler, devlet müdahalesinin ilk etkisiyle, nihai etkisinin birbirinden önemli derecede farklılaşabileceğini; buna dikkat edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Örneğin, istihdamı artırma misyonunu üstlenen bir devlet, hızlı sonuç alabilmek uğruna, verimliliği düşük alanlarda istihdamı teşvik etme yoluna gidebilir. Bunun gibi, devlet bütçe açığı yaratarak, devasa bir altyapı projesi başlatabilir ya da işletmelere istihdam teşviki verebilir. Fakat böyle bir durumda ortaya çıkan istihdam artışını finanse edebilmek için neticede vergilerin artırılması gerekecektir; yeterli vergi geliri yaratılamıyorsa kamu borçları artacak ve en nihayetinde karşılıksız para basma yoluna gidilecektir. Tüm bu müdahaleler özel sektör üzerinde ağır tahribat yaratır. Zira, kamunun piyasadan çektiği kaynaklar nedeniyle yatırım ve harcama kapasitesi daralan özel sektör işletmeleri, zamanla piyasadan çekilmek zorunda kalır.

Böylece devletin yarattığı-görünürdeki-örneğin bin kişilik istihdam, ülke genelinde çok daha fazla sayıda görünmeyen istihdam kayıplarına yol açacaktır. Bunun da ötesinde, piyasadaki kâr/zarar sinyallerinden ve tüketici/üretici tercihlerinden, yani insan eylemlerinden bağımsız olarak, tamamen siyasî kararlarla yaratılan bu istihdam, ekonomide sermaye yapısını bozarak, kaynakların verimsiz alanlara yönelmesini teşvik edecektir. Devletin bütçe imkânları tıkandığında veya teşvikler sonlandırıldığında, bu yapay istihdam imkânları ortadan kalkar. Geriye kalan, yarım kalmış yatırımlar, daha yüksek bir enflasyon ve daha yüksek bir işsizliktir.

Kira kontrolleri ve faizlerin suni olarak düşük tutulması da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Enflasyonist etkileri dizginlemek maksadıyla kiralara “tavan fiyat” uygulandığında veya piyasaları canlandırmak amacıyla faizler yapay olarak düşürüldüğünde, bireylerin kıtlık koşullarında doğru kararlar almasını sağlayan göreli fiyatlar istikrarsız hale gelir; fiyat sinyalleri bozulur. Kiraların yapay olarak düşük tutulması, ev sahiplerini fiyat dışı kısıtlamalara yönelterek konut piyasasında sorunların birikmesine yol açar. Merkez bankasının faizi suni olarak düşürmesi, girişimcilere piyasada gerçekte var olmayan, hayalî bir tasarruf bolluğu sinyali verir. Bu yanıltıcı sinyal, sermaye yapısını köklü biçimde bozar ve girişimcileri yanlış ve sürdürülemez yatırımlara yönlendirir. Toplumun gerçek tasarruf eğilimi zayıfken düşen faizlerin yarattığı illüzyona kapılan bir müteahhit lüks konut projelerine girişebilir; bir sanayici pazarda gerçek bir karşılığı bulunmayan devasa teknoloji tesislerinin temelini atabilir ya da bir girişimci getirisi uzun vadede ortaya çıkacak olan alt yapı projelerine yönelebilir.  Ancak zamanla gerçekler su yüzüne çıkar. Bitirilemeyen konut projeleri, atıl kalan dev tesisler ve batık krediler görünür hale gelir. Avusturya iktisat okuluna göre, bir planlama otoritesinin, insan eylemlerinden süzülen öznel bilgilere sahip olması mümkün değildir. Bu nedenle de devlete düşen asıl rol, göreli fiyat yapısını ve dolayısıyla sermaye yapısını manipüle etmek değil; özel mülkiyeti, serbest ticareti ve hukukî öngörülebilirliği koruyarak, insan eylemlerinin alanını genişletmektir.

Türkiye’de yakın dönemde yaşadığımız pandemi süreci, kira sınırlamaları ve düşük faiz politikaları gibi deneyimler, bu kitabın sunduğu perspektifin ne kadar hayati bir öneme sahip olduğunu göstermektedir. Avusturya İktisat Okulu’nun temel argümanlarını benimseyen bu eser, şahit olduğumuz iktisadî dinamikleri anlamak bakımından kıymetli bir rehberdir; iktisadî bakış açımızın ve iktisadî muhakeme yeteneğimizin güçlenmesine katkı yapmasını temenni ediyorum.

Kitabın çevirisiyle ilgili eleştiri ve önerilerinizi e-posta adresime gönderirseniz çok mutlu olurum.

selahattin.togay@hbv.edu.tr

togay.selahattin@gmail.com

* Bir Süreç Olarak Ekonomi: Ekonomi Okuryazarlığına Giriş kitabına çevirenin önsözüdür.

Bir Süreç Olarak Ekonomi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Önce serbest piyasanın ne olduğunu doğru tanımlamak gerekir. Serbest piyasa, herkesin her istediğini hiçbir hukukî sınır olmadan yapabildiği bir alan değildir. Serbest piyasanın temelinde özel mülkiyet, sözleşme özgürlüğü, gönüllü değişim, doğru bilgi, hukuk önünde eşitlik ve yapılan işlemlerden sorumlu olma vardır. Bir piyasanın serbest olması, dolandırıcılığın, hilenin, sahteciliğin veya manipülasyonun serbest olması anlamına gelmez. Tam tersine, bu tür davranışların yaygınlaşması piyasanın kendisini tahrip eder. Çünkü piyasa işlemleri güvene dayanır. İnsanlar satın aldıkları menkul kıymetin, yatırım yaptıkları fonun veya imzaladıkları sözleşmenin temel bilgilerinin doğru olduğunu varsayamaz hâle gelirse gönüllü mübadele zemini de zayıflar.

Serbest piyasa ile sahtekârlığı birbirine karıştırmamak

Bir fon yöneticisi yatırımcının parasını hangi varlıklara yatırdığını açıklamakla, fon değerini gerçekçi biçimde hesaplamakla ve ilişkili taraflarla yaptığı işlemleri gizlememekle yükümlüdür. Eğer bir fonun net aktif değeri gerçekte olduğundan yüksek gösteriliyor, düşük likiditeli hisselerde fiyatlar yapay biçimde yukarı taşınıyor veya fon kaynakları yöneticilerle ilişkili kişi ve şirketlere şeffaf olmayan yollarla aktarılıyorsa burada serbest piyasa ilkelerinden değil, tam tersine piyasa kurallarının ihlâlinden söz etmek gerekir.

Klasik liberal yaklaşım açısından devletin meşru görevlerinden biri burada ortaya çıkar. Devlet yatırımcıya hangi fonu alacağını söylememeli, hangi hissenin yükseleceğine karar vermemeli, fiyatları belirlememeli ve yatırımın sonucunu garanti etmemelidir. Ancak mülkiyet hakkını korumalı, sözleşmelerin uygulanmasını sağlamalı, sahtekârlık ve manipülasyon varsa bunları soruşturmalı ve hak ihlâline uğrayanların hukuk yoluyla korunmasını mümkün kılmalıdır.

Bu nedenle mevcut fon soruşturmalarına kategorik biçimde “serbest piyasaya müdahale” diye karşı çıkmak doğru olmaz. Eğer gerçekten yanıltıcı değerleme, piyasa manipülasyonu, örtülü kaynak aktarımı veya yatırımcıyı yanlış yönlendiren işlemler varsa bunların soruşturulması serbest piyasanın karşıtı değildir. Tam tersine, serbest piyasanın işlemesi için gerekli hukukî çerçevenin bir parçasıdır.

Fakat burada çok önemli bir ayrımın da korunması gerekir. Her yatırım kaybı suç değildir. Bir fon yöneticisi yanlış karar verebilir. Piyasa beklentisinin tersine hareket edebilir. Bir şirketin geleceğini olduğundan fazla iyimser değerlendirebilir. Bir yatırımcı yüksek getiri ümidiyle yüksek risk alabilir ve para kaybedebilir. Bunların hiçbirisi tek başına sahtekârlık anlamına gelmez.

Piyasa ekonomisinin en temel özelliklerinden biri belirsizliktir. Kârın mümkün olduğu yerde zarar da mümkündür. Eğer zarar ortaya çıktığında otomatik olarak “suç işlendi” sonucuna varılırsa risk almak, girişimcilik yapmak ve yeni yatırım araçları geliştirmek giderek zorlaşır. Bu yüzden hukuk düzeninin en dikkatli biçimde ayırması gereken şey yanlış yatırım kararı ile kasıtlı hile arasındaki farktır.

Yatırımcı ne ölçüde korunmalı?

Fon meselesinin ikinci önemli boyutu yatırımcı sorumluluğudur. Türkiye’de finansal tartışmalarda sık görülen bir eğilim vardır: Yatırım başarılı olursa kazanç özel kişiye ait olsun; yatırım başarısız olursa devlet devreye girip zararı telafi etsin. Bu anlayış ilk bakışta yatırımcıyı koruyucu görünse de uzun vadede piyasa disiplinini bozar.

Özellikle yüksek getiri vaat eden veya yüksek risk taşıyan yatırım araçlarında yatırımcı da kararının sonuçlarını üstlenmek zorundadır. Yüksek getiri arıyorsanız çoğu zaman yüksek riski de kabul etmişsiniz demektir. Devletin görevi bu riski ortadan kaldırmak değildir.

Eğer yatırımcı her zarar ettiğinde kamu kaynaklarıyla kurtarılacağını düşünürse daha dikkatsiz yatırım yapabilir. Aynı şekilde fon yöneticisi de zararların sonunda kamu tarafından üstlenileceğine inanırsa daha fazla risk alabilir. İktisat literatüründe buna “ahlâkî tehlike”  (moral hazard) denir. Özel kazançların yatırımcıda kaldığı, zararların ise vergi mükelleflerine yayıldığı bir sistem piyasa ekonomisinin temel mantığıyla bağdaşmaz.

Tasfiye sürecinde elbette yatırımcının fondaki gerçek varlıkları korunmalı, hak sahiplerine ulaştırılmalı ve varsa suç teşkil eden işlemlerden doğan zararların sorumlulardan tahsili için hukuk yolları işletilmelidir. Fakat burada önemli olan zararların kaynağını ayırmaktır. Piyasa düştüğü için oluşan zarar ile yatırımcı kandırıldığı için oluşan zarar aynı şey değildir.

Bir yatırımcı yanlış zamanda alım yaptıysa, aşırı riskli bir fonu tercih ettiyse veya piyasa koşulları değiştiği için zarar ettiyse bu piyasanın doğal sonucudur. Ancak fon yöneticisi bilgi sakladıysa, gerçeğe aykırı değerleme yaptıysa veya yatırımcının parasını yetkisiz biçimde kullandıysa burada artık piyasa riski değil hak ihlali vardır.

Bu ayrım, serbest piyasanın ahlâkî ve hukukî temelinin korunması açısından önemlidir.

Düzenleyici kurumun sorumluluğu da tartışılmalı

Fon soruşturmasının üçüncü boyutu düzenleyici otoritenin rolüdür. Finansal skandallar ortaya çıktığında kamuoyunda genellikle tek yönlü bir tepki oluşur: “Daha fazla kural konulsun, daha fazla denetim yapılsın, devlet daha fazla yetki alsın.” Fakat bu refleks her zaman doğru sonuç doğurmaz.

Önce şu sorunun sorulması gerekir: Mevcut kurallar yeterince uygulanmış mıydı? Düzenleyici kurum olağan dışı işlemleri zamanında görmüş müydü? Gördüyse neden daha erken müdahale etmedi? Eğer mevcut yetkiler kullanılmadıysa yeni yetkiler vermek sorunu otomatik olarak çözmez.

Klasik liberal düşüncenin önemli özelliklerinden biri sadece özel aktörlerden değil, kamu kurumlarından da hesap verebilirlik istemesidir. Devlet kurumları tarafsız, her şeyi bilen ve hata yapmayan kuruluşlar değildir. Düzenleyici kurumlar da yanlış karar verebilir, geç kalabilir, bilgi eksikliği yaşayabilir veya bürokratik atalete kapılabilir.

Bu nedenle finansal bir kriz veya skandal ortaya çıktığında yalnız özel aktörlerin hatalarını değil, düzenleyici mekanizmanın performansını da incelemek gerekir. Aksi hâlde her yeni sorun, bürokrasinin daha fazla yetki kazanmasının gerekçesi hâline gelir.

Üstelik aşırı düzenleme yatırımcı açısından başka bir risk daha doğurabilir. Bir fonun sıkı biçimde denetlendiği algısı, yatırımcıda “devlet bunu onaylamışsa güvenlidir” düşüncesi yaratabilir. Bu durumda yatırımcı kendi araştırmasını yapmayı, riski değerlendirmeyi ve sorumluluk üstlenmeyi bırakabilir. Devlet denetimi böylece farkında olmadan sahte bir güven üretir.

Bu yüzden ideal sistemin çok sayıda karmaşık kuraldan değil, anlaşılır ve uygulanabilir kurallardan oluşması gerekir. İlişkili taraf işlemleri açıkça beyan edilmeli, fon değerleme yöntemleri şeffaf olmalı, saklama ve raporlama sistemleri güvenilir çalışmalı, manipülasyon ve sahtekârlık ciddi biçimde cezalandırılmalıdır. Fakat yatırımcının risk alma özgürlüğü ortadan kaldırılmamalıdır.

Serbest piyasa neden hukuka ihtiyaç duyar?

Burada sık yapılan bir hata da piyasa ile devleti birbirinin mutlak karşıtı olarak görmekten kaynaklanıyor. Klasik liberal düşüncede esas mesele devletin hiç olmaması değil, devletin hangi işlerle sınırlandırılması gerektiğidir.

Piyasa kendi başına güçlü bir bilgi ve koordinasyon mekanizmasıdır. Fiyatlar milyonlarca insanın tercihlerini, kıtlıkları ve beklentileri yansıtır. Fakat piyasa işlemlerinin sağlıklı yürüyebilmesi için mülkiyet haklarının tanımlı olması, sözleşmelerin uygulanabilmesi ve sahtekârlığın cezalandırılması gerekir.

Bir yatırımcı fon yöneticisine parasını verirken belirli şartlara dayanır. Bu şartlar ihlal edildiğinde yatırımcının başvurabileceği bağımsız ve hızlı işleyen bir hukuk sistemi yoksa finansal piyasanın güvenilirliği de zarar görür.

Bu anlamda hukuk piyasanın rakibi değildir; piyasanın altyapısıdır.

Ancak hukuk ile ekonomik müdahalecilik de aynı şey değildir. Devlet “dolandırma” diyebilir ama “şu hisseyi al” dememelidir. “Sözleşmeye uy” diyebilir ama “şu oranda kâr et” dememelidir. “Yanlış bilgi verme” diyebilir ama yatırımcının ne kadar risk alacağına onun yerine karar vermemelidir.

Tam da bu ayrım klasik liberal yaklaşımın merkezindedir.

Fon skandalı bize ne öğretebilir?

Bu soruşturmalardan çıkarılabilecek önemli derslerden biri finansal okuryazarlığın önemidir. İnsanların yalnızca geçmiş getiriyi görerek fon seçmesi veya kısa sürede olağanüstü kazanç vaatlerine yönelmesi risklidir. Olağanüstü yüksek getiri çoğu zaman olağanüstü yüksek riskin işaretidir.

Ayrıca fon yöneticilerinin kim olduğu, fonun hangi varlıklara yatırım yaptığı, likiditesinin ne kadar güçlü olduğu ve fiyatlamasının nasıl yapıldığı gibi hususlar yatırımcı açısından önem taşır. Elbette herkes profesyonel finans uzmanı olmak zorunda değildir. Fakat yatırımcının da kendi parasına karşı asgarî sorumluluk taşıması gerekir.

Bu olay aynı zamanda şeffaflığın devlet müdahalesinden çoğu zaman daha etkili olabileceğini de gösteriyor. Bir fonun portföyü, ilişkili taraf işlemleri ve değerleme yöntemleri ne kadar açık olursa piyasa katılımcıları da o kadar sağlıklı karar verebilir. Bilginin yayılması piyasa disiplinini güçlendirir.

Bu nedenle klasik liberal çözüm her zaman yeni yasaklar ve yeni bürokratik mekanizmalar değildir. Daha fazla şeffaflık, daha hızlı hukuk, daha açık sorumluluk ve daha fazla yatırımcı bilgisi çoğu zaman daha etkili sonuç verir.

Sonuç

Bugünkü fon soruşturmalarını “serbest piyasa çöktü” biçiminde yorumlamak hatalıdır. Eğer piyasada gerçekten manipülasyon, yanıltıcı değerleme veya yatırımcıyı kandırmaya yönelik işlemler varsa bunların soruşturulması piyasa karşıtlığı değil, piyasanın korunmasıdır.

Ama aynı şekilde her zarar eden fonu suçlu ilan etmek, her kötü yatırımı kriminalize etmek ve devletin bütün yatırımcıları zarardan kurtarmasını istemek de piyasa ekonomisini ortadan kaldırır.

Sağlıklı bir finansal sistemin ihtiyacı çok karmaşık değildir: güçlü mülkiyet hakkı, sözleşme özgürlüğü, şeffaflık, doğru bilgi, manipülasyon ve dolandırıcılığa karşı etkili hukuk, bağımsız yargı ve yatırımcının kendi kararlarının sonucunu üstlenmesi.

Devlet yatırımcıya hangi fonu alacağını söylememelidir; ama yatırımcının kandırılmasına da göz yummamalıdır. Yatırımcı kazancın sahibi olduğu gibi normal piyasa zararının da sahibi olmalıdır. Fon yöneticisi özgürce yatırım yapabilmeli ama başkasının parasını yönetirken yaptığı hileden de sorumlu tutulmalıdır. Düzenleyici kurum piyasayı yönetmemeli fakat ihlal varsa hukukî süreci işletmelidir.

Serbest piyasa, kuralsızlık değildir. Serbest piyasa, insanların kendi tercihleriyle işlem yaptığı, risk aldığı ve kazandığı veya kaybettiği; fakat hiç kimsenin sahtekârlık, manipülasyon veya zor kullanarak başkasının hakkını ihlal edemediği bir düzendir.

Dolayısıyla fon skandalından çıkarılması gereken sonuç serbest piyasadan vazgeçmek değil, serbest piyasanın gerçekten serbest olabilmesi için hukuk, şeffaflık ve sorumluluğun ne kadar vazgeçilmez olduğunu yeniden hatırlamaktır.

Fon Skandalı Serbest Piyasanın Başarısızlığı mı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Üretici fiyatı ile nihai tüketici fiyatı arasındaki farkın tamamını kâr zannetmek büyük bir yanlıştır. Bir ürün tarladan toplandıktan sonra tüketicinin sofrasına gelene kadar çok sayıda aşamadan geçer. Toplama, ayıklama, sınıflandırma, ambalajlama, taşıma, hal ve komisyon giderleri, soğuk zincir, depo, kira, enerji, işçilik, finansman maliyeti, vergi yükü ve fire bunların arasındadır. Yaş sebze ve meyvede fire özellikle önemlidir; ürünün bir bölümü bozulur, ezilir, kalite kaybeder veya satılamaz. Market rafındaki bir kilo ürünün fiyatını hesaplarken yalnızca tarladan çıkan bir kilonun fiyatına bakmak bu yüzden yanıltıcıdır. Market, manav veya toptancı kâr ediyor olabilir; hatta bazıları olağanüstü yüksek kâr da ediyor olabilir. Fakat bunu göstermek için fiyat farkından fazlasına ihtiyaç vardır. Maliyetleri, net kâr marjlarını ve varsa rekabet ihlalini incelemek gerekir.

Fiyat farkı neden tek başına suç delili değildir?

Tartışmadaki en büyük problem fiyatın ahlâkî bir kategori gibi ele alınmasıdır. Yüksek fiyat görüldüğünde hemen bir suçlu aranıyor. Çiftçi düşük fiyattan şikâyet ediyorsa aracı suçlanıyor; tüketici pahalı üründen şikâyet ediyorsa market hedefe konuluyor. Oysa fiyat, çoğu zaman milyonlarca dağınık kararın, kıtlıkların, maliyetlerin, mevsimselliğin ve talep değişikliklerinin ortak sonucudur. Nitekim TZOB’un aynı verilerine bakıldığında Ağustos ayında markette incelenen 37 ürünün 19’unda fiyat artarken 18’inde fiyatın düştüğü görülüyor. Sivri biberin market fiyatı bir ayda yüzde 34,2, kuru soğanın yüzde 28,9, şeftalinin yüzde 22 düşmüş. Üretici tarafında ise limon fiyatı yüzde 75, kuru soğan yüzde 54,5 gerilemiş. Eğer marketler fiyatları keyfî olarak sürekli yukarı çekebilen ve tüketiciyi istediği gibi “soyan” aktörler olsaydı, bu kadar büyük fiyat düşüşlerini açıklamak da güçleşirdi.
Benzer oynaklık önceki aylarda da görülüyor. Temmuz’da markette sivri biber yüzde 86,2 yükselirken karpuz yüzde 49 düşmüş; Haziran’da çilek yüzde 81 artarken domates yüzde 37,8 gerilemiş. Bu hareketlilik bize tarım ürünleri piyasasının sabit ve tek yönlü bir fiyat yapısına sahip olmadığını gösteriyor. Mevsim, arz, hava şartları, ürünün dayanıklılığı, hasat miktarı ve lojistik koşulları fiyatları hızla değiştirebiliyor. Dolayısıyla bir çiftçinin “Ben bunu 10 liraya sattım, market 80 liraya satıyor” demesi önemli bir gözlemdir; fakat tek başına o marketin yüzde 700 kâr ettiğini göstermez.

Üstelik üretici tarafında da fiyat baskıları ve maliyet artışları vardır. TÜİK’in Ağustos 2026 verilerine göre Tarım-ÜFE yıllık yüzde 21,91 artmış, on iki aylık ortalamalara göre artış yüzde 33,47 olmuştur. Buna karşılık aylık endeks yüzde 0,93 düşmüştür. Yani tarım fiyatları da aynı anda hem uzun vadeli enflasyon baskısını hem de kısa vadeli düşüşleri yaşayabilmektedir. Bu, Türkiye’deki genel yüksek enflasyon ortamından bağımsız düşünülemez. Mazot, gübre, elektrik, işçilik, kira, kredi ve taşıma maliyetleri yükselirken perakende fiyatlarının bundan hiç etkilenmemesini beklemek mümkün değildir.

Elbette bütün bunlar piyasada hiçbir zaman kötü niyetli davranış veya rekabet ihlâli olmaz anlamına gelmez. Kartel varsa, rakipler fiyatları birlikte belirliyorsa, hâkim durum kötüye kullanılıyorsa veya yanıltıcı ticarî uygulamalar yapılıyorsa bunlar soruşturulmalıdır. Fakat doğru yöntem, “fiyat yüksek, o hâlde suç var” demek değildir. Rekabet hukukunun mantığı da budur: Somut davranış, koordinasyon veya piyasa gücü araştırılır. Fiyatın yüksekliği tek başına mahkûmiyet delili değildir.
Asıl sorun nerede aranmalı?

Türkiye’de bu tartışmanın bu kadar kolay “çiftçi mağdur, aracı suçlu” kalıbına girmesinin sebeplerinden biri yüksek enflasyonun insanların fiyat algısını bozmasıdır. Fiyatların sürekli değiştiği bir ekonomide tüketici hangi fiyatın “normal” olduğunu artık kestiremiyor. Bir kilo domatesin geçen ay 30, bu ay 50, gelecek ay 25 lira olması insanlarda doğal olarak güvensizlik yaratıyor. Bu güvensizlik ortamında da en kolay açıklama “birileri bizi kazıklıyor” oluyor. Oysa fiyat istikrarı olmadığında üreticinin, toptancının, nakliyecinin ve perakendecinin tamamı gelecekteki maliyetlerini tahmin etmekte zorlanır. Herkes fiyatına bir risk payı eklemeye başlar. Bu da fiyat mekanizmasını daha oynak hâle getirir.

Bir başka mesele, yaş sebze ve meyve ticaretinin yapısal maliyetleridir. Türkiye’de üretim alanlarıyla büyük tüketim merkezleri arasında yüzlerce kilometre vardır. Ürün hızlı biçimde taşınmak zorundadır. Soğuk zincir iyi kurulmazsa fire büyür. Şehir içi lojistik, kira, enerji ve personel giderleri de nihai fiyata eklenir. Bu nedenle yapılması gereken şey “aracıyı ortadan kaldıralım” demek değildir. Aracı ekonomik hayatın gereksiz bir paraziti değildir; taşıma, depolama, risk üstlenme, ürün seçme ve tüketiciye ulaştırma işlevlerini yerine getirir. Sorulması gereken soru, bu hizmetlerin daha ucuza ve daha rekabetçi biçimde nasıl yapılabileceğidir.

Burada devletin yapabileceği işler vardır: Tarım ve gıda ticaretindeki gereksiz bürokrasiyi azaltmak, hal sistemini daha rekabetçi ve şeffaf hâle getirmek, ulaşım ve lojistik altyapısını iyileştirmek, rekabet ihlâllerini gerçekten delil varsa cezalandırmak ve hepsinden önemlisi enflasyonu düşürmek. Buna karşılık marketleri veya manavları kamuoyu önünde şeytanlaştırmak, baskınlarla fiyat belirlemeye çalışmak veya “makul fiyat”ı bürokrasi yoluyla tayin etmek çoğu zaman problemi çözmez; aksine arzı azaltabilir ve başka bozulmalar yaratabilir.

Sonuç

Sebze ve meyve fiyatlarının yüksekliği elbette ciddi bir problemdir. Dar gelirli bir aile için gıda fiyatındaki her artış hayat standardını doğrudan etkiler. Bu nedenle üretici ile tüketici arasındaki zincirin incelenmesine de kimsenin itirazı olmamalıdır. Ancak inceleme ile peşin hüküm aynı şey değildir.

Çiftçinin 10 liraya sattığı ürünün markette 50 veya 80 liraya çıkması soru sormayı gerektirir; fakat cevabı baştan “soygun” diye vermeyi gerektirmez. Önce o farkın ne kadarının taşıma, fire, kira, işçilik, enerji, finansman ve vergi maliyeti olduğunu; ne kadarının toptancı ve perakendeci kârı olduğunu görmek gerekir. Eğer bundan sonra olağanüstü ve rekabet dışı bir kâr veya kartel davranışı ortaya çıkıyorsa elbette gereği yapılmalıdır.

Türkiye’de ihtiyacımız olan şey fiyatları ahlâkî sloganlarla tartışmak değil, iktisadi mekanizmayı anlamaktır. Yüksek fiyat her zaman yüksek kâr demek değildir; üretici ile market fiyatı arasındaki büyük fark da otomatik olarak dolandırıcılık anlamına gelmez.

Asıl mesele fiyatların neden yükseldiğini doğru teşhis etmektir. Enflasyonun, maliyetlerin, lojistiğin, arzın ve rekabetin rolünü görmeden yalnız “aracı suçlu” demek, ekonomik problemi çözmez; sadece topluma yanlış bir suçlu gösterir ve bazı insanları şeytanlaştırır.

Sebze Meyve Fiyatlarında Kim Kimi Soyuyor? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye ekonomisinin önümüzdeki üç yılına ilişkin yol haritası belli oldu.

2027-2029 dönemini kapsayan yeni Orta Vadeli Program açıklandı.

Rakamlara baktığımızda karşımızda klasik bir ekonomi programından daha fazlası var. Çünkü bu OVP’nin asıl sınavı, yazılan hedeflerin ne kadar iddialı olduğu değil; Türkiye’nin bu hedeflere ne kadar güvenilir, kararlı ve öngörülebilir bir ekonomi politikasıyla ulaşabileceği.

Ve artık mesele rakam yazmak değil.

Mesele, rakamların arkasında durabilmek.

Yeni OVP’de 2026 yılı sonunda enflasyonun yüzde 28,4 olması bekleniyor. 2027 için yüzde 21, 2028 için yüzde 13,5 ve 2029 için yüzde 9 hedefleniyor.

Büyümede ise 2027’de yüzde 4,2, 2028’de yüzde 4,6 ve 2029’da yüzde 5 hedefleniyor.

İhracatta ise 2026 için 282 milyar dolar, 2027’de 292 milyar dolar, 2028’de 302,5 milyar dolar ve 2029’da 316 milyar dolar hedefleniyor.

Buraya kadar güzel.

Fakat ekonomide asıl mesele hedefin kendisi değil, hedefe ulaşmayı sağlayacak mekanizmadır.

Çünkü Türkiye’nin artık hedef enflasyon rakamından çok, enflasyonu neden kalıcı olarak düşüremediğini tartışması gerekiyor.

Türkiye’nin son yıllardaki en büyük ekonomik problemi enflasyon oldu.

Enflasyon yalnızca marketteki fiyat etiketini değiştirmiyor.

Ev kiralarını değiştiriyor.

Ücret beklentilerini değiştiriyor.

Tasarruf davranışlarını bozuyor.

Yatırım kararlarını erteliyor.

Uzun vadeli finansmanı pahalılaştırıyor.

Ve en önemlisi, ekonomik aktörlerin geleceğe ilişkin güvenini aşındırıyor.

Bu nedenle yüzde 9 enflasyon hedefi elbette önemli.

Ama benim için bundan daha önemli olan soru şu: Türkiye yüzde 9’a ulaştığında bunu koruyabilecek mi?

Çünkü enflasyonu düşürmek kadar, tekrar yükselmesini engelleyecek kurumsal yapıyı oluşturmak da önemlidir.

Burada para politikasının yanında mali disiplin, kamu harcamalarının etkinliği, vergi reformu, rekabet politikası, üretim maliyetleri ve verimlilik artışı birlikte düşünülmelidir.

Kısacası: Enflasyonla mücadele yalnızca faizle değil, ekonomi politikalarının tamamıyla yapılmalıdır.

Yeni OVP’nin büyüme hedefleri de dikkat çekici.

2029’da yüzde 5 büyüme hedefleniyor.

Türkiye elbette büyümeli.

Ama burada önemli bir ayrım var:

Her büyüme iyi büyüme değildir.

Borçlanmaya, iç tüketime ve ithalata dayalı bir büyüme modeli Türkiye’yi yeniden cari açık ve enflasyon sarmalına götürebilir.

Bizim ihtiyacımız olan büyüme; üreten, ihraç eden, teknoloji geliştiren, verimliliği artıran ve özel sektör yatırımlarını büyüten bir büyümedir.

Türkiye’nin önümüzdeki dönemde temel ekonomik mottosu bence şu olmalı: Daha fazla tüketen Türkiye değil, daha fazla üreten ve daha fazla ihraç eden Türkiye.

Çünkü sürdürülebilir refahın yolu kamu harcamalarının sürekli artırılmasından değil, özel sektörün üretim kapasitesinin genişlemesinden geçiyor.

Yeni OVP’de 2029 yılı için 316 milyar dolarlık ihracat hedefleniyor.

Bu hedef önemli.

Fakat Türkiye’nin artık ihracat tartışmasını yalnızca kaç milyar dolar ihracat yaptık? üzerinden yürütmemesi gerekiyor.

Asıl soru: Ne ihraç ediyoruz?

Kilogram başına ihracat değerimiz ne?

Yüksek teknolojili ürünlerin toplam ihracat içindeki payı ne?

Küresel değer zincirlerinin hangi halkasındayız?

Markalaşma düzeyimiz ne?

Ve en önemlisi: Türkiye’nin ihracatçısı dünyada rekabet ederken içeride hangi maliyetlerle karşılaşıyor?

Yüksek enerji maliyetleri, finansmana erişim, işçilik maliyetleri, kur politikası, lojistik maliyetleri ve Avrupa pazarındaki rekabet koşulları birlikte değerlendirilmeden ihracat hedeflerine ulaşmak kolay olmayacaktır.

Bu nedenle 316 milyar dolarlık hedefin yanında çok daha önemli bir hedef koymalıyız:

Daha yüksek katma değerli 316 milyar dolar.

Türkiye’nin ekonomik geleceğini sadece içerideki politikalar belirlemeyecek.

Dünyanın ticaret yolları yeniden şekilleniyor.

Küresel tedarik zincirleri yeniden yapılanıyor.

Avrupa’nın Asya’ya olan bağımlılığını azaltma arayışı devam ediyor.

Orta Koridor, Kalkınma Yolu, Zengezur bağlantısı, Türk Devletleri Teşkilatı ve bölgesel ticaret ağları Türkiye’nin önüne çok önemli fırsatlar getiriyor.

Türkiye burada sadece bir köprü olmamalı.

Üretim, lojistik, finans ve ticaret merkezi olmalı.

Bunun yolu ise sadece otoyol ve liman yapmaktan geçmiyor.

Gümrük işlemlerinin hızlandırılması, lojistik maliyetlerin azaltılması, dijital ticaret altyapısının güçlendirilmesi, serbest ticaret anlaşmalarının artırılması ve yatırım ortamının iyileştirilmesi gerekiyor.

Kısacası Türkiye’nin jeopolitiğini ekonomik avantaja dönüştürmesi gerekiyor.

Bence yeni programın en fazla üzerinde durulması gereken tarafı burası.

Çünkü Türkiye’nin artık yeni bir ekonomik slogan değil, yapısal reformlara ihtiyacı var.

Vergi reformu.

Kamu harcamalarında etkinlik.

Eğitim reformu.

Hukuk ve yatırım ortamında öngörülebilirlik.

İşgücü piyasasının esnekleştirilmesi.

Kayıt dışılığın azaltılması.

Rekabetin güçlendirilmesi.

Üretimde teknoloji yoğunluğunun artırılması.

Bunlar yapılmadan yalnızca para politikasına yüklenerek kalıcı refah üretmek mümkün değil.

Özel sektörün önünü açan, girişimciliği teşvik eden, yatırımcının önünü görebildiği ve rekabetin güçlü olduğu bir ekonomi gerekiyor.

Devlet ekonominin sahibi değil, hakemi olmalı.

Devletin görevi bütün oyuncular adına sahaya çıkmak değil; oyunun kurallarını adil, şeffaf ve öngörülebilir hale getirmektir.

Bir ekonomi programının başarısını en sonunda tablolar değil, vatandaş ölçer.

Vatandaş; Enflasyon yüzde kaç oldu? diye sormaz.

Geçen yıl aldığım maaşla bugün ne kadar yaşayabiliyorum? diye sorar.

İş insanı; Faiz kaç? diye sormaktan önce,

Önümüzdeki üç yıl yatırım yaptığımda kuralları değiştirecek misiniz? diye sorar.

İhracatçı;Kur ne olacak? sorusundan önce,

Dünyayla rekabet edebilecek maliyet yapısına sahip olacak mıyım? diye sorar.

Genç ise çok daha basit bir soru sorar: Bu ülkede geleceğimi kurabilecek miyim?

İşte OVP’nin gerçek başarısı bu sorulara verilecek cevaplarda ortaya çıkacak.

Yeni OVP’nin en önemli tarafı, ekonomik istikrarı ve enflasyonla mücadeleyi yeniden merkeze koymasıdır.

Fakat bundan sonra çok daha önemli bir aşamaya geçiyoruz: Uygulama dönemi.

Çünkü Türkiye’de ekonomik programların başarısızlığının önemli nedenlerinden biri hedeflerin yanlış olması kadar, hedeflerle uygulama arasındaki mesafenin açılmasıdır.

Bu nedenle bundan sonra piyasaların bakacağı şey yalnızca OVP tablosu olmayacak.

Bütçeye bakacaklar.

Kamu harcamalarına bakacaklar.

Para politikasına bakacaklar.

Yapısal reformlara bakacaklar.

Yatırım ortamına bakacaklar.

Ve en önemlisi, söylenenle yapılan arasındaki mesafeye bakacaklar.

Çünkü ekonomi biraz da matematik, ama çok daha fazla güven işidir.

Türkiye’nin önümüzdeki üç yılda kazanması gereken en değerli şey yalnızca birkaç puanlık büyüme ya da birkaç milyar dolarlık ihracat değildir, Güvendir.

Eğer Türkiye enflasyonu kalıcı biçimde düşürür, mali disiplini korur, özel sektörün yatırım iştahını yeniden yükseltir, ihracatçının rekabet gücünü artırır ve yapısal reformları gerçekten hayata geçirirse, yüzde 5 büyüme hedefi de 316 milyar dolarlık ihracat hedefi de ulaşılabilir hale gelir.

Ama bunun tersi de mümkün.

Hedefler kâğıt üzerinde kalır, reformlar ertelenir, kamu maliyesinde disiplin zayıflar ve ekonomik aktörlerin güveni yeniden aşınırsa, en güzel OVP tablosu bile ekonomiyi kurtaramaz.

Bu nedenle yeni dönemin sloganını ben şöyle koyuyorum: Türkiye artık hedef açıklama döneminden, hedef gerçekleştirme dönemine geçmelidir. Çünkü vatandaşın artık yeni bir ekonomik hikâyeye değil, gerçekleşmiş bir başarı hikâyesine ihtiyacı var.

Artık Hedef Değil, Güven Zamanı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Acemoğlu’nun kurumlar ve ekonomik gelişme üzerine yaptığı önemli çalışmalar ile liberalizm ve demokrasi hakkında ileri sürdüğü görüşleri birbirinden ayırmak gerekir. Nitekim yeni kitabı What Happened to Liberal Democracy? tam da bu bakımdan tartışılmaya değer. Kitabın temel meselesi liberal demokrasinin neden gerilediği ve nasıl yeniden güçlendirilebileceğidir. Acemoğlu çözüm olarak “çalışan sınıf liberalizmi” adını verdiği, ekonomik eşitsizliği azaltmayı, toplulukları güçlendirmeyi, teknolojiyi emek lehine yönlendirmeyi ve kamusal kapasiteyi artırmayı hedefleyen bir anlayış öneriyor.

Klasik liberalizmden oldukça uzakta

Acemoğlu’nun liberalizmi klasik liberalizm değildir. Klasik liberal düşüncenin merkezinde bireysel özgürlük, özel mülkiyet, sözleşme özgürlüğü, sınırlı devlet ve hukuk devleti vardır. Devletin temel görevi belirli ekonomik sonuçları üretmek değil, insanların kendi amaçlarının peşinden barışçı biçimde gidebilecekleri genel kuralları korumaktır.

Acemoğlu ise ekonomik düzeni daha müdahaleci ve sonuç odaklı biçimde ele almaktadır. Teknolojinin hangi yönde ilerlemesi gerektiği, otomasyonun ne ölçüde teşvik edilmesinin icap  ettiği, hangi işlerin “iyi iş” sayılacağı ve ekonomik büyümenin hangi toplumsal sonuçları vermesinin faydalı olduğu konusunda devlete önemli görevler yüklemektedir. Yeni kitabında da ekonomik büyümeyi, “paylaşılan refah”ı ve toplulukların güçlendirilmesini liberal demokrasinin temel şartları arasında görmektedir.

Buradaki temel klasik liberal itiraz şudur: Bu sonuçların hangisinin doğru olduğuna kim karar verecek? Hangi teknoloji toplum için faydalıdır, hangi otomasyon “fazla”dır, hangi ücret yapısı adildir, hangi iş kalitelidir? Bu kararların bürokratlar, akademisyenler veya siyasi otoriteler tarafından merkezi biçimde verilmesi ciddi bir bilgi problemi yaratır.

Hayek’in klasik liberal düşünceye en büyük katkılarından biri tam da budur. Ekonomik bilgi dağınıktır. Milyonlarca insanın ihtiyaçları, tercihleri, yetenekleri ve yerel bilgileri tek bir merkezde toplanamaz. Piyasa, insanların birbirinden bağımsız kararlarını fiyatlar aracılığıyla koordine eder. Acemoğlu ise piyasa mekanizmasını kabul etmekle beraber ortaya çıkan sonuçları siyasal ve bürokratik yollarla daha yoğun biçimde düzeltmeye eğilimlidir.

Bu sebeple onu saf veya güçlü bir piyasa ekonomisi savunucusu saymak zordur. Acemoğlu kapitalizmi reddetmez, girişimciliğin ve büyümenin önemini kabul eder. Fakat ekonomik düzenin kendi kendine gelişen yönüne duyduğu güven sınırlıdır. Piyasa sonuçlarını yeniden şekillendirmek için devlet müdahalesine geniş yer açar. Bu açıdan klasik liberalizmden ziyade modern sosyal demokrasiye veya Amerikan liberalizmi denen çizgiye yakındır.

The Economist’in Ağustos 2026’da Acemoğlu hakkında yayımladığı sert eleştirinin bir kısmı da bu geniş akademik etki ile politika sonuçlarının ikna ediciliği arasındaki mesafeye yönelmişti. Dergi, Acemoğlu’nun kurumlar teorisinden yapay zekâya kadar çeşitli alanlardaki iddialarını sorguladı. Acemoğlu ise eleştiriyi zayıf delillere dayanan ve yapıcı olmayan bir karalama olarak nitelendirdi. Bu cevapta haklı olduğu taraflar vardır; ancak, eleştirinin zayıf olması, Acemoğlu’nun bütün politika görüşlerini doğru yapmaz.

Fatih Altaylı’nın Programında Demokrasi ve Türkiye

Acemoğlu’nun demokrasi anlayışını değerlendirmek bakımından Fatih Altaylı ile yaptığı program özellikle ilginçtir. Programda demokrasi ile ekonomik büyüme arasında otomatik ve basit bir ilişki olmadığını söylüyor. Demokratikleşmenin kısa vadede bazı ülkelerde kaos veya ekonomik sorunlar yaratabileceğini kabul ediyor, ancak uzun vadede kapsayıcı kurumların gelişme bakımından üstün olduğunu savunuyor. Kurumları ekonomik başarının ve siyasi gelişmenin merkezine yerleştiriyor.

Bu yaklaşımın önemli ve doğru tarafları vardır. Demokrasi yalnızca sandıktan ibaret değildir; hukukun üstünlüğü, temel haklar, kurumsal güven ve iktidarın sınırlandırılması önemlidir. Ancak, Acemoğlu’nun demokrasi anlayışında klasik liberal açıdan bir gerilim dikkat çekmektedir. Demokrasiye yalnızca iyi ekonomik ve toplumsal sonuçlar ürettiği ölçüde değer verilirse, seçmenin tercihleri teknokratik kriterlerin gerisine düşebilir.

Demokrasi, halkın bizim doğru bulduğumuz tercihi yapması değildir. Seçmenler bazen ekonomistler, akademisyenler veya eğitimli elitler tarafından yanlış bulunan tercihlerde bulunabilirler. Demokratlığın gerçek testi de tam burada ortaya çıkar: Seçmenin tercihine katılmasak bile onun siyasi sonuç üretme hakkını kabul edecek miyiz?

Acemoğlu’nun yeni kitabında eğitimli elitlerin işçi sınıfından uzaklaşmasını ve liberal demokrasinin bu yüzden taban kaybetmesini eleştirmesi bu bakımdan değerlidir. Fakat aynı zamanda çözümü büyük ölçüde yine uzmanların tasarladığı ekonomik ve kurumsal politikalarda araması bir çelişki yaratıyor. Elitizmi eleştirirken siyasete geniş bir teknokratik müdahale alanı açmak kolayca başka tür bir elitizme dönüşebilir.

Fatih Altaylı programındaki Mustafa Kemal değerlendirmesi ise ayrıca dikkat çekicidir. Acemoğlu, Cumhuriyet’in kuruluş döneminde Mustafa Kemal’in siyasal sistemi daha fazla açma imkânı bulunduğunu, ancak bunun yerine gücü merkezileştirdiğini söyledi. Osmanlı’nın son dönemindeki parlamentoların ve Millî Mücadele yıllarındaki siyasal yapının daha çoğulcu unsurlar taşıdığına işaret etti. Bu sözler Türkiye’de özellikle Kemalist çevrelerde büyük tepki topladı.

Bu noktada Acemoğlu’nun tespiti önemlidir ve bana göre demokrasi bakımından önceki değerlendirmelerinden daha isabetlidir. Türkiye’de tek parti yönetiminin çoğulculuğu ortadan kaldırması ve siyasi gücü merkezileştirmesi gerçekten demokratik gelişmeyi önce önleyen sonra geciktiren temel unsurlardan biridir. Acemoğlu’nun bunu söylemesi, Türkiye’de kendisini destekleyen kimi kategorik muhalif çevrelerin de kendi demokrasi anlayışlarını sorgulamalarını gerektirir.

Türkiye’de Acemoğlu’na bakışta ilginç bir durum var. Acemoğlu’nun Erdoğan’a veya güncel Türkiye’ye yönelik eleştirileri bazı çevrelerde büyük bir memnuniyetle karşılanırken, Mustafa Kemal dönemindeki otoriterleşmeye dair eleştirileri aynı çevrelerin en azından bir bölümünü rahatsız etmektedir. Oysa demokratik ilkeler kişilere göre değişmez. İktidarın merkezileşmesi yanlışsa her zaman yanlıştır. Kaldı ki bugün Türkiye’de iyi kötü işleyen bir demokrasi varken Mustafa Kemal dönemi otoriter ve totaliter özellikler sergileyen bir diktatörlüktü.

Liberal demokrasi mi, “iyi sonuçlar” rejimi mi?

Acemoğlu’nun demokrasi anlayışındaki en temel problem, liberal demokrasi ile belirli ekonomik ve toplumsal sonuçları fazla iç içe geçirmesidir. Gelirin daha eşit dağılması, iyi işlerin artması, sosyal refahın yükselmesi ve teknolojinin çalışanları güçlendirmesi elbette arzu edilebilir. Fakat bunların gerçekleşmemesi bir sistemi otomatik olarak demokrasi olmaktan çıkarmaz.

Demokrasi öncelikle bir siyasi karar alma ve iktidar değiştirme yöntemidir. Rekabetçi seçimler yapılır, iktidar seçimle gelir ve seçimle gidebilir, muhalefetin iktidara gelme ihtimali gerçektir. Liberal demokrasi buna ayrıca temel hakları, hukuk devletini, ifade özgürlüğünü ve iktidarın sınırlandırılmasını ekler. Bir rejimin ekonomik sonuçlarının kötü olması onun kötü yönetildiğini gösterebilir; fakat bu tek başına diktatörlük olduğunu göstermez. Aynı şekilde ekonomik bakımdan başarılı bir rejim de otomatik olarak demokratik olmaz.

Bu ayrım Türkiye bakımından bilhassa önemlidir. Türkiye’de kategorik muhalefetin bir bölümü “demokrasi” kelimesini fiilen “bizim desteklediğimiz siyasi kadronun iktidarı” anlamında kullanıyor. Erdoğan seçim kazandığında seçimlerin değeri küçümseniyor, muhalefet kazandığında aynı seçimler demokrasinin zaferi sayılıyor. Oysa demokratlık, seçim sonuçlarının hoşumuza gitmediği zaman da geçerliliğini kabul etmeyi gerektirir.

Acemoğlu’nun Türkiye’deki hayranlarının bir bölümünün asıl problemi de burada ortaya çıkıyor. Nobel ödülünü ve akademik otoritesini kendi siyasi kanaatlerini doğrulayan bir mühür olarak kullanmak istiyorlar. Oysa Acemoğlu’nu gerçekten ciddiye almak, yalnızca hoşumuza giden sözlerini değil, mesela Mustafa Kemal döneminin merkezileşmesine yönelik eleştirilerini de ciddiye almayı gerektirir. Sonuçta Acemoğlu çok önemli bir iktisatçıdır. Kurumların ekonomik kalkınmadaki rolü üzerine yaptığı çalışmalar önemli katkılar sağlamıştır. Ancak bu durum onu liberalizmin veya demokrasinin tartışılmaz otoritesi hâline getirmez.

Klasik liberal açıdan Acemoğlu’nun iktisat anlayışı fazla müdahaleci, sonuç odaklı ve mühendislikçidir. Liberalizm anlayışı bireysel özgürlüğün ve sınırlı devletin ötesine geçerek sosyal demokrat hedefleri liberalizmin asli unsurları hâline getirmektedir. Demokrasi anlayışı ise zaman zaman ekonomik ve sosyal sonuçları demokratik prosedürlerin önüne çıkarma riski taşımaktadır. Fatih Altaylı programındaki bazı sözleri ise Acemoğlu’nun Türkiye’de kendisine sempati duyan çevrelerden daha tutarlı davranabildiğini gösteriyor. Mustafa Kemal döneminin merkezileşmesini eleştirebilmesi bunun açık örneğidir.

Belki de Acemoğlu hakkında yapılması gereken en doğru şey onu ne şeytanlaştırmak ne de Nobel ödülünün arkasına saklanarak dokunulmazlaştırmaktır. İktisatta da demokraside de temel ölçü kişinin unvanı veya aldığı ödüller değil, ileri sürdüğü argümanların gücü olmalıdır.

Daron Acemoğlu Ne Kadar Liberal, Ne Kadar Demokrat? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bir zamanlar ülkeler daha fazla ticaret yapmak için gümrük duvarlarını indiriyordu. Bugün ise birçok ülke kendi üreticisini korumak adına duvarları yeniden yükseltiyor. Tarifeler, sübvansiyonlar, ithalat kotaları, yerli üretim şartları ve stratejik sektör politikaları yeniden ekonomik gündemin merkezine yerleşmiş durumda.

Peki bu tablo Türkiye açısından ne ifade ediyor?

Bence mesele sadece ihracat rakamlarına bakarak anlaşılabilecek kadar basit değil.

Asıl soru şu:

Türkiye, dünyadaki korumacılık dalgasına karşı kendi duvarlarını mı yükseltmeli, yoksa daha fazla dünyaya açılarak mı cevap vermeli?

Benim cevabım net: Türkiye’nin ihtiyacı daha fazla gümrük duvarı değil, daha fazla rekabet gücü.

Çünkü ticaretin temel mantığı yüzyıllardır değişmedi.

Bir ülke her şeyi kendisi üretmek zorunda değildir. Önemli olan, daha iyi yaptığı alanlarda uzmanlaşmak ve ihtiyaç duyduğu ürünleri daha uygun maliyetle başka ülkelerden temin edebilmektir.

Adam Smith’in yüzyıllar önce ortaya koyduğu düşüncenin özü de budur.

Ticaret, sıfır toplamlı bir oyun değildir.

Birinin kazanması için diğerinin kaybetmesi gerekmez.

Türkiye’nin bugün en fazla ihtiyaç duyduğu ekonomik zihniyet değişikliklerinden biri de budur.

Bir sektörü dış rekabetten korumak ilk bakışta cazip görünebilir.

İthalata vergi koyarsınız.

Yerli üretici rahatlar.

İstihdam korunur.

Ancak hikâyenin diğer tarafı çoğu zaman gözden kaçar.

Korunan üretici, zaman içerisinde rekabet baskısını daha az hisseder. Tüketici ise daha yüksek fiyat ödemek zorunda kalabilir. Üstelik üretimde kullanılan ara mallar da pahalı hale gelirse, ihracatçının maliyeti yükselir.

Yani ithalatı pahalılaştırarak ihracatı güçlendirmeye çalışırken, farkında olmadan ihracatçının ayağına da taş koyabilirsiniz.

Bu nedenle ticaret politikasında sadece “yerli üretim” demek yetmez.

Asıl soru şudur:

Yerli üretimi dünyadan koruyarak mı büyüteceğiz, dünyayla rekabet ettirerek mi?

Ben ikinci seçeneğin Türkiye’nin uzun vadeli çıkarları açısından daha doğru olduğuna inanıyorum.

Çünkü gerçek anlamda güçlü ekonomi, rakibinden korkmayan ekonomidir.

Türkiye’nin ihracat konusunda önemli bir tecrübesi var.

Bugün dünyanın çok farklı coğrafyalarına mal satabilen bir üretim altyapısına sahibiz.

Ancak artık yeni bir aşamaya geçmemiz gerekiyor.

Daha fazla ürün satmaktan ziyade daha değerli ürün satmalıyız.

Daha fazla ihracattan ziyade daha yüksek teknoloji, marka ve bilgi içeren ihracata yönelmeliyiz.

Çünkü küresel rekabet artık yalnızca fabrikalar arasında yaşanmıyor.

Veri, yapay zekâ, lojistik, finansman, marka, tasarım ve teknoloji de artık ticaretin ayrılmaz parçaları.

Bir otomobili sadece motoru ve kaportasıyla değerlendiremeyiz.

Aynı şekilde bir ülkenin ihracatını da sadece tonaj ve dolar üzerinden değerlendirmek yeterli değildir.

Önemli olan, o ürünün içinde ne kadar bilgi, teknoloji ve katma değer bulunduğudur.

Dünya ekonomisinin önündeki en büyük risklerden biri de ülkelerin “önce ben” anlayışını ekonomik politikanın merkezine yerleştirmesidir.

“Benim fabrikam çalışsın.”

“Benim işçim kazansın.”

“Benim ülkem ithalat yapmasın.”

Bu düşünceler siyasi olarak kulağa hoş gelebilir.

Fakat ekonomi sloganlarla değil, maliyetlerle çalışır.

Bir ülke başka ülkelerden aldığı ürünlere yüksek vergiler koyduğunda, bunun bedelini çoğu zaman yine kendi tüketicisi ve kendi üreticisi öder.

Çünkü modern üretim zincirleri artık sınırlarla ayrılmıyor.

Bir cep telefonunun tasarımı bir ülkede, çipi başka bir ülkede, yazılımı başka bir ülkede, montajı ise bambaşka bir ülkede gerçekleştirilebiliyor.

Dolayısıyla 21. yüzyıl ekonomisinde “tamamen yerli” üretim iddiası giderek daha fazla sorgulanması gereken bir kavram haline geliyor.

Bugünün gerçek gücü, dünyadan kopmak değil; dünyanın üretim ağlarının merkezinde yer alabilmektir.

Tam da burada Türkiye’nin önemli bir avantajı bulunuyor. Türkiye, Avrupa ile Asya arasında yalnızca coğrafi bir köprü değil, aynı zamanda üretim ve lojistik merkezi olabilecek bir ülke. Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği ilişkimiz, Orta Koridor, Kalkınma Yolu, Türk Devletleri Teşkilatı ile gelişen ekonomik ilişkiler ve Orta Doğu pazarları Türkiye’ye önemli fırsatlar sunuyor.

Ancak bu fırsatları değerlendirebilmek için yalnızca yollar ve limanlar yetmez. Ekonomik özgürlük, öngörülebilir hukuk, düşük işlem maliyetleri, güçlü lojistik altyapı ve rekabetçi bir iş ortamı gerekiyor. Bir yatırımcı için dünyanın en güzel lojistik koridorunu oluşturabilirsiniz. Ama yatırımcı yarın hangi vergiyle, hangi düzenlemeyle veya hangi bürokratik engelle karşılaşacağını bilmiyorsa o koridorun ekonomik değerini azaltırsınız.Bu nedenle Türkiye’nin yeni ekonomik stratejisinin merkezinde sadece “daha fazla üretim” değil, daha fazla öngörülebilirlik bulunmalıdır.

Liberal ekonomi bazen yalnızca “devlet ekonomiye müdahale etmesin” şeklinde anlaşılabiliyor. Oysa mesele bundan çok daha geniş. Ekonomik anlayışın temelinde rekabet, mülkiyet hakkı, hukukun üstünlüğü, girişimcilik, serbest ticaret ve bireyin ekonomik kararlarına saygı vardır.

Devletin görevi ekonominin her alanında üretici olmak değil; rekabet edilebilir, adil ve öngörülebilir bir oyun alanı oluşturmaktır.

Devlet gerektiğinde stratejik alanlarda elbette politika geliştirebilir.

Ancak stratejik sektör politikası ile ekonomiyi sürekli koruma altına almak arasında çok büyük bir fark vardır.

Birincisi geleceğe hazırlanır.

İkincisi geleceği erteler.

Bence Türkiye’nin önümüzdeki dönemde uygulaması gereken yaklaşım oldukça açık: Dünyanın ticaret savaşlarına daha fazla duvarla değil, daha fazla rekabet gücüyle cevap vermeliyiz.Bunun için; Birincisi, ihracatta kilogram başına değeri artırmalıyız.

İkincisi, yüksek teknoloji ve Ar-Ge yatırımlarını güçlendirmeliyiz.

Üçüncüsü, Gümrük Birliği’nin modernizasyonunu hızlandırmalıyız.

Dördüncüsü, lojistik maliyetleri düşürmeliyiz.

Beşincisi, KOBİ’lerin küresel tedarik zincirlerine entegrasyonunu kolaylaştırmalıyız.

Altıncısı, yatırım ortamında öngörülebilirliği artırmalıyız.

Ve belki de en önemlisi; ticareti bir tehdit değil, kalkınma aracı olarak görmeliyiz.Çünkü Türkiye’nin geleceği yalnızca 85 milyonluk iç pazarda değil, milyarlarca insanın yaşadığı küresel pazardadır.

Kısacası, dünyanın bazı ülkeleri kapılarını kapatırken Türkiye’nin kapılarını daha akıllıca açması gerekiyor.

Bu, kontrolsüz bir dışa açılma anlamına gelmiyor.

Tam tersine; rekabetçi, akıllı ve stratejik bir entegrasyon anlamına geliyor.

Türkiye’nin önünde iki yol var.

Birincisi, dış dünyadan korkup kendi ekonomisini koruma duvarlarının arkasına çekmek.

İkincisi ise kendi üreticisini güçlendirip dünya ile rekabet edebilecek hale getirmek.

Ben ikinci yolu tercih ediyorum.

Çünkü tarihin bize öğrettiği çok basit bir gerçek var: Duvarlar ülkeleri bir süre koruyabilir. Ama ülkeleri zenginleştiren şey duvarların yüksekliği değil, ekonominin rekabet gücüdür.

Türkiye’nin ihtiyacı daha yüksek gümrük duvarları değil; daha yüksek teknoloji, daha güçlü hukuk, daha düşük maliyet, daha kaliteli üretim ve dünyaya daha fazla açılan bir ekonomi. Çünkü geleceğin ekonomisinde kazanan ülkeler, dünyadan kendini koruyanlar değil; dünyayla rekabet edebilenler olacak.

Gümrük Duvarları Yükselirken Türkiye Hangi Tarafta Olmalı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Fakat bu operasyonlar yalnızca ceza hukuku bakımından değil, Türkiye’de din, cemaat, ekonomi ve devlet ilişkilerinin nasıl algılandığını göstermesi bakımından da dikkat çekici. Özellikle muhafazakâr medyanın bir bölümünde kullanılan dil hayli ilginç. “Dinî duyguların istismarı”, “dinin ticarete alet edilmesi”, “cemaat üzerinden ekonomik güç oluşturulması” gibi ifadeler giderek daha sık karşımıza çıkıyor.

Bu dil bana Türkiye’nin yakın geçmişinden tanıdık geliyor. Uzun yıllar Kemalist çevreler dini grupları hemen hemen aynı kavramlarla suçladı. Bir dinî topluluğun ekonomik faaliyet yürütmesi, mensuplarının birbirleriyle ticaret yapması veya dinî aidiyetin ekonomik dayanışmayı kolaylaştırması başlı başına şüpheli faaliyetler gibi sunuldu. Şimdi roller kısmen tersine dönmüş görünüyor. Geçmişte bu tür genellemelerden şikâyet eden bazı muhafazakâr çevreler, benzer kavramları başka dinî gruplara karşı kullanmaya başlıyor.

Oysa meseleyi böyle ele almak hem sosyolojik hem de iktisadî bakımdan problemlidir.

Aidiyet, Cemaat Ve Iktisadî Hayat Suç Değildir

İnsan sadece ekonomik hesap yapan mekanik bir varlık değildir. Elbette iktisadî hayatın temelinde ihtiyaçlar, çıkarlar, maliyetler ve kazanç beklentileri bulunur. Fakat insanlar ekonomik kararlarını yalnızca bunlara dayanarak vermez. Güven, dostluk, akrabalık, din, ideoloji, etnik aidiyet, hemşehrilik ve kültürel yakınlık da ekonomik ilişkilerin kurulmasında son derece önemli rol oynar.

Bu, yalnızca dindarlara özgü değildir. Sosyalistler birbirleriyle daha kolay iş yapabilir, aynı siyasi veya ideolojik çevreye mensup insanlar birbirlerine müşteri gönderebilir, Kemalistler birbirlerinin işletmelerini tercih edebilir. Bir Kemalist yayınevi Mustafa Kemal’in fotoğraflarını, sözlerini ve sembollerini ekonomik faaliyetin parçası hâline getirebilir. Bir şirket belirli bir hayat tarzına veya ideolojik çevreye seslenebilir. Bütün bunlar piyasa toplumunda olağan davranışlardır.

Dolayısıyla bir Müslümanın başka Müslümanlarla ticaret yapmasını veya belirli bir dinî grubun mensuplarının birbirleriyle ekonomik dayanışma geliştirmesini “dinin ekonomiye alet edilmesi” diye nitelemek tek başına fazla bir şey söylemez. Din insanların hayatının gerçek bir parçasıysa, ekonomik davranışlarında da etkili olması şaşırtıcı değildir.

Benzer durum etnik ve ailevi ilişkiler için de geçerlidir. Türkiye’de uzun yıllar çeşitli biçimlerde dışlanmış Kürtlerin, aile ve aşiret bağları sayesinde gittikleri şehirlerde birbirlerine iş, sermaye, müşteri ve sosyal çevre sağlamaları ekonomik yükselişlerinde rol oynamıştır. Anadolu’nun farklı şehirlerinden büyük kentlere göç eden insanların hemşehri dayanışmaları da aynı işlevi görmüştür. İnsanların birbirlerini tanıması ve güvenmesi, işlem maliyetlerini azaltır; ekonomik iş birliğini kolaylaştırır.

Dinî cemaatler açısından da durum esas itibarıyla farklı değildir. İnsanlar gönüllü olarak bir topluluğa katılabilir, bir dinî önderi takip edebilir ve kendilerini belli bir çevreye ait hissedebilir. Modern insanın mutlaka bütün aidiyetlerinden sıyrılmış, yalnız başına yaşayan atomize bir birey olması gerekmez. İnsanların çoğu bir gruba ait olmaktan, tanıdık bir çevre içinde yaşamaktan ve belli konularda kendilerinden daha fazla bilgi sahibi olduğuna inandıkları kişileri takip etmekten hoşlanır. Bunun psikolojik ve toplumsal faydaları da vardır. İnsan böylece hazır bir sosyal çevre, dayanışma ağı ve hayatına anlam kazandıran bir çerçeve bulabilir.

Bu yüzden “cemaat kurmak” kendi başına suç değildir. Üstelik cemaat kavramını yalnızca dinî yapılara uygulamak da hatalıdır. Seküler cemaatler de vardır. İdeolojik hareketler, siyasi çevreler, yoğun bağlılık yaratan düşünce grupları ve hatta kimi kültürel topluluklar dinî cemaatlere benzeyen sosyolojik özellikler gösterebilir.

Burada “insanlar kandırılıyor” şeklindeki çok kolay kullanılan argümana da dikkat etmek gerekir. Bir kişinin başka bir dinî veya ideolojik lideri takip etmesini sırf bizim tercihimize uymadığı için “kandırılmak” olarak nitelediğimizde kendimizi epistemolojik olarak üstün bir konuma yerleştiririz. Biz gerçeği gören insanlarız, onlar ise göremeyen ve kolayca kandırılan insanlardır. Bu yaklaşımın paternalist bir tarafı vardır.

Yetişkin insanların tercihlerinin yanlış olabileceği elbette doğrudur. İnsanlar “kötü” yatırımlar yapabilir, “kötü” liderlerin peşine düşebilir, “yanlış” dini veya siyasi kanaatlere sahip olabilirler. Fakat özgür toplumun hareket noktası, insanların kendi hayatlarını kendilerinin yönetme hakkına sahip olmasıdır. Bizim beğenmediğimiz bir dinî lideri gönüllü olarak takip etmek de bu özgürlüğün kapsamındadır.

Aynı şekilde insanların dinî motivasyonlarla ekonomik faaliyete katılmaları da tek başına suç teşkil etmez. Bir cemaat mensubu kendi grubundaki bir işletmeden alışveriş yapabilir; o işletmenin sahibi de gelirinin bir kısmını benimsediği dinî faaliyetlere harcayabilir. Bunların hukuken yasaklanması için dinî motivasyondan daha fazla bir şeye ihtiyaç vardır.

Asıl soru şudur: Bu ilişkiler gönüllü müdür ve hukuk içinde mi gerçekleşmektedir?

Sınır Nerede Başlar: Hukuk, Gönüllülük ve Mülkiyet

Dinî veya seküler grupların meşruiyetini değerlendirirken kullanılabilecek daha sağlam ölçüler vardır. Birincisi, grubun toplum üzerinde tekel kurma ve kendi hayat tarzını başkalarına zorla dayatma arzusudur. Bir dinî cemaat “hakikat bizdedir” diyebilir. Bu, kendi mensupları bakımından olağandır. Fakat “hakikat bizdedir ve dolayısıyla herkes bizim kurallarımıza uymalıdır” demeye başladığı anda mesele değişir. Aynı şey seküler ideolojiler için de geçerlidir. Kendi dünya görüşünü bütün topluma zorla dayatmaya çalışan her grup totaliter bir eğilimin içine girmiş olur.

İkinci ölçü hukuktur. Bir insan dinî, ideolojik veya etnik hangi saikle hareket ederse etsin, ülkenin genel hukuk kurallarına tabidir. Cemaat mensubu olmak vergi kanunlarından muafiyet sağlamaz. Dinî amaçla kurulan şirket, ticaret ve muhasebe mevzuatına uymak zorundadır. Bir şirketin kayıt dışı işlem yaptığı, sahte fatura kullandığı, suç gelirini akladığı veya kamu kurumlarını dolandırdığı iddia ediliyorsa bunlar araştırılmalıdır. Savcılığın Süleymancılar çevresindeki son soruşturmasında ileri sürdüğü suçlamalar da tam olarak bu tür malî fiillerle ilgilidir. Bu iddialar doğruysa dinî aidiyet onları meşrulaştırmaz; yanlışsa da mensupların dinî kimliği onları suçlu hâle getirmez.

Aynı ölçü Furkan Vakfı çevresindeki soruşturmada da uygulanmalıdır. Savcılık suç örgütü kurma, nitelikli dolandırıcılık, malvarlığı değerlerini aklama, belgede sahtecilik ve vergi mevzuatına aykırılık gibi iddialar ileri sürüyor. Bunların doğruluğu dinî tartışmalarla değil delillerle belirlenmelidir. “Bunlar dinî bir gruptur, dolayısıyla masumdur” demek ne kadar yanlışsa “dinî duyguları kullanıyorlar, dolayısıyla suçludurlar” demek de o kadar yanlıştır.

Üçüncü ve belki de en önemli ölçü gönüllülüktür. Grup içindeki ekonomik ilişkiler gönüllülükten çıktığı anda ciddi bir problem başlar. Bir kişinin malına veya şirketine cemaat menfaati gerekçesiyle zorla el konuluyorsa, kişi istediği ekonomik faaliyeti yapmaktan grup baskısıyla alıkonuluyorsa veya ayrılmak isteyen bir üye ekonomik ve fizikî tehditlerle karşılaşıyorsa artık özgür bir sivil toplum örgütlenmesinden söz edilemez.

Bir gruba girmek özgür olduğu kadar gruptan çıkmak da özgür olmalıdır. Kişinin mülkiyeti kendi mülkiyeti olarak kalmalı ve grup liderleri insanların serveti üzerinde kendiliğinden tasarruf hakkına sahip olduklarını düşünmemelidir. Dinî sadakat, mülkiyet hakkını ortadan kaldırmaz.

Alparslan Kuytul’un geçmişte kullandığı bazı ifadeler de elbette ayrıca siyasî ve hukukî değerlendirmeye tabi tutulabilir. “Erdoğan’ın kalemi kırılmıştır” sözü çok tartışıldı. Kuytul bunun dış gelişmelere bakarak yaptığı siyasî bir analiz olduğunu ve darbeden önceden haberdar olduğu anlamına gelmediğini söyledi. 15 Temmuz gecesi ilk haberler üzerine “darbe yapılmış vaziyette” ifadesini kullandı; daha sonra darbe girişimini açık biçimde kınadı. Bir insanın bu siyasî analizleri yanlış, tuhaf veya rahatsız edici bulunabilir. Eğer bir konuşmanın suç oluşturduğu düşünülüyorsa buna da hukuk karar verir. Ancak bir kişinin siyasî sözlerinden hareketle bağlantılı bütün iktisadî faaliyetlerini kendiliğinden suç saymak başka bir şeydir.

Burada kayyum meselesine de özellikle dikkat etmek gerekir. Kayyum, soruşturma sırasında şirket varlıklarının korunması veya suç faaliyetlerinin devamının engellenmesi için geçici bir tedbir olarak düşünülebilir. Fakat geçici tedbir ile mülkiyetin fiilen ve kalıcı biçimde devlete geçirilmesi arasında büyük fark vardır.

Nitekim Süleymancılar soruşturmasında kayyum atanan şirketlerden biri hakkında mahkeme daha ertesi gün kayyum kararını kaldırdı ve şirket, yönetiminin değişmeden faaliyetlerine devam ettiğini açıkladı. Bu örnek bile tedbirlerin sürekli gözden geçirilmesinin önemini göstermektedir.

Kayyum uygulaması kolaylıkla cezaya dönüşmemelidir. Henüz mahkûmiyet kararı bulunmayan kişilerin şirketlerinin yönetimi yıllarca ellerinden alınır, ekonomik değerleri aşındırılır ve sonunda beraat ettiklerinde geriye işlemez hâle gelmiş şirketler bırakılırsa hukuk devleti açısından çok ciddi bir problem ortaya çıkar. Bunun etkisi yalnızca ilgili cemaat veya şirketlerle sınırlı kalmaz. Ekonomik aktörler, siyasî veya toplumsal bir ihtilafın kendi mülkiyetlerini de tehdit edebileceğini düşünmeye başlar. Mülkiyet güvenliği zayıfladığında yatırım isteği de azalır.

Devlet elbette suç gelirini korumak zorunda değildir. Mahkeme kararıyla suçtan elde edildiği kanıtlanan malvarlığına hukuk çerçevesinde el konulabilir. Fakat suç geliri olduğu henüz kanıtlanmamış özel mülkiyet ile kesinleşmiş suç varlığı arasında ayrım yapmak gerekir.

Bu meselede asıl ihtiyacımız yeni bir Kemalist cemaat siyaseti değildir. Dinî grupları “gerici”, “halkı kandıran” veya “dinî duyguları istismar eden” yapılar olarak peşinen mahkûm eden eski yaklaşım, muhafazakârların elinde yeniden üretilmemelidir. Dün dindarlara karşı yanlış olan bir anlayış bugün başka dindarlara yöneltildiğinde doğru hâle gelmez.

Ölçümüz kimlik değil davranış olmalıdır. Dinî cemaat de seküler cemaat de kurulabilir. İnsanlar gönüllü olarak bu yapılara katılabilir, birbirleriyle ekonomik dayanışma kurabilir ve ortak değerlerinden iktisadî hayatta yararlanabilirler. Fakat hiçbiri hukukun üzerinde değildir; hiçbiri mensuplarının mülkiyetini gasp edemez, başkalarına kendi dünya görüşünü zorla dayatamaz, vergi ve ticaret mevzuatını ihlal etmeyi grup sadakatiyle meşrulaştıramaz.

Aynı şekilde devlet de bir grubun dinî kimliğini, ekonomik varlığına müdahale etmek için gerekçe hâline getiremez. Suç varsa suçun üzerine gidilir; delil varsa yargılama yapılır; suç kanıtlanırsa gereken ceza verilir. Ama dinî aidiyet, ekonomik dayanışma veya bir cemaat liderinin peşinden gönüllü olarak gitmek kendi başına suç değildir.

Türkiye’nin geçmişi, kimliklerden hareketle suç üretmenin ne kadar tehlikeli olduğunu yeterince gösterdi. Aynı hatayı bu kez başka aktörlerle tekrarlamanın anlamı yoktur. Hukuk devletinin üstünlüğü tam da burada belli olur: Sevmediğimiz, yanlış bulduğumuz, hatta dünyasını hiç paylaşmadığımız insanların da özgürlüğünü, gönüllü ilişkilerini ve mülkiyetini hukuk içinde koruyabilmekte…

Cemaat, Piyasa ve Hukuk: Roller Neden Tersine Dönüyor? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Kabotaj Kanunu gerçekten Türk denizciliğini güçlendirdi mi, yoksa Türk denizcilik medeniyetinin doğal gelişimini durduran tarihî bir kırılmaya mı dönüştü?

Bu soru bizlere kutlama yapmadan önce bir muhasebe yapma fırsatı verir.

Çünkü tarih bize şunu öğretir: Bir milletin kalkınması, kanunlarla ilan edilmez; yüzyıllar içinde oluşan kurumlarla, geleneklerle, ticaret ağlarıyla ve insan sermayesiyle inşa edilir. Osmanlı’nın son döneminde Karadeniz’den Akdeniz’e, İstanbul’dan Trabzon’a, İzmir’den İskenderun’a kadar uzanan geniş bir denizcilik ekosistemi vardı. Bu ekosistem kusursuz değildi; ancak canlıydı, organikti ve kendi dinamikleriyle büyüyordu. Kaptanlar, küçük armatörler, liman işçileri, gemi ustaları, komisyoncular ve bölgesel ticaret ağları, yüzyılların birikimiyle oluşmuş bir denizcilik medeniyetinin taşıyıcılarıydı. Osmanlı limanlarında kendiliğinden oluşan bu piyasa hem yerli hem yabancı rekabetine açıktı ve giriş-çıkış serbestti. Belki de iktisat teorisinde ütopya olarak bilinen tam rekabet piyasasına en yakın örneklerden biriydi.

1880’lerde Trabzon Limanı, yalnızca bir Anadolu limanı değildi; İran transit ticaretinin kalbiydi. Londra’dan çıkan mallar Trabzon’a geliyor, oradan Tebriz’e ve Orta Asya’ya ulaşıyordu. Karadeniz kıyılarında yüzlerce yerel armatör, kaptan ve tüccar ailesi faaliyet gösteriyordu. Bugün ise Trabzon, küresel ticaret ağlarının periferisinde kalmış bir bölgesel liman konumundadır. Osmanlı’nın Tuna ticareti, İstanbul’u Viyana’ya, Budapeşte’ye ve Orta Avrupa pazarlarına bağlıyordu. Karadeniz, bir sınır değil; bir ekonomik otoyoldu. Bugün ise Türkiye’nin Tuna havzasındaki ekonomik etkisi, yüz elli yıl öncesinin bile gerisindedir.

Kabotaj Kanunu’nun savunucuları, bu düzenlemenin ekonomik bağımsızlığın temeli olduğunu söylerler. Peki o halde şu soruyu sormak gerekmez mi?

Eğer Kabotaj Kanunu Türk denizciliğinin büyük sıçramasının başlangıcıysa, neden Türkiye denizcilik tarihinde beklenen atılımı gerçekleştiremedi? Neden üç tarafı denizlerle çevrili bir ülke, deniz ticaretini, kıyı taşımacılığını ve denizcilik kültürünü kalkınmasının merkezine yerleştiremedi? Neden Karadeniz’in, Ege’nin ve Akdeniz’in yüzyıllar boyunca ürettiği ticari dinamizm zamanla zayıfladı? Neden günümüzün Türkiye’sinde yük taşımacılığının ezici çoğunluğu hâlâ karayoluna mahkûm edilmiş durumda?

Peki, nerede yanlış yaptık?

Belki de yanlışımız, denizciliği bir medeniyet meselesi olmaktan çıkarıp bir mevzuat meselesine dönüştürmekti.

Çünkü denizcilik kanunlarla kurulmaz. Denizcilik; nesiller boyunca oluşan ticaret ağlarıyla, liman kültürleriyle, girişimci ailelerle, kaptanlarla, gemi ustalarıyla ve kurumsal hafızayla inşa edilir. Siz bir gecede egemenlik ilan edebilirsiniz; ama bir denizcilik medeniyetini bir gecede kuramazsınız.

Belki de sorun, egemenlik fikrinin kendisinde değil; egemenliği, ekonomik hayatın doğal işleyişinin yerine koyan anlayıştadır.

Bir devlet, denizlerinde egemen olabilir. Ancak egemenlik, tek başına zenginlik üretmez. Zenginlik; rekabet, girişimcilik, kurumsal süreklilik ve tarihsel birikimin korunmasıyla oluşur. Eğer bir ülke, geçmişten devraldığı ekonomik ekosistemleri güçlendirmek yerine onları yeniden tasarlamaya kalkarsa, bazen bağımsızlık kazanırken üretim kapasitesini kaybedebilir.

Bir ülkenin kıyılarında yalnızca kendi vatandaşlarının ticaret yapmasına izin vermek, ilk bakışta millî bir zafer gibi görünebilir. Ancak ekonomi tarihi bize öğretir ki, asıl soru “Kim ticaret yapıyor?” değil, “Ticaret büyüyor mu?” sorusudur.

Bir limana Türk bayrağı çekmek kolaydır.

Zor olan, o limanı Akdeniz’in, Karadeniz’in ve dünyanın en işlek ticaret merkezlerinden biri haline getirmektir.

Bir geminin kaptanını millîleştirmek kolaydır.

Zor olan, o gemilerin sayısını artırmaktır.

Bir sektörü korumak kolaydır.

Zor olan, onu rekabetçi hale getirmektir.

İşte burada devlet müdahalelerinin kadim yanılgısıyla karşılaşıyoruz. Devlet, ekonomik hayatın doğal akışına müdahale ettiğinde, genellikle gördüğü sonuçlarla övünür; fakat meydana gelmesini engellediği sonuçları asla hesaplamaz.

Bir bahçıvanın bir ağacı kesip yerine bir direk diktiğini düşününüz. Daha sonra çıkıp, “Bakınız! Direk ne kadar sağlam!” diye övünmektedir.

Fakat kimse ona şu soruyu sormaz:

“Peki, kesilen ağacın vereceği meyveler nerede?”

Belki de Kabotaj Kanunu’nun tarihi sonuçları da biraz böyledir.

Biz denizlerde egemenliğimizi gördük. Fakat göremediğimiz şey; o egemenlik anlayışının gölgesinde büyüyemeyen limanlar, kurulamayan şirketler, gelişemeyen ticaret ağları ve ortaya çıkamayan denizcilik girişimcilerdir.

Çünkü ekonomik hayatta asıl trajediler, olanlar değil, olabilecek olup da hiç gerçekleşemeyenlerdir.

Kabotaj Kanunu: Bir Egemenliğin Gölgesinde Kaybedilen Denizcilik Medeniyeti yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bir ülkede enflasyon yüksekse, faizlerin düşük kalması beklenemez. Nominal faizlerin yüksekliği büyük ölçüde enflasyonun yüksekliğinin ve enflasyonun ekonomik aktörlerin beklentilerinin dengesini bozmasının sonucudur. İnsanlar parasının satın alma gücünü korumak ister. Bankalar da verdikleri kredinin geri dönüşünde paranın reel değerinin aşınmasını hesaba katar. Devlet de borçlanırken aynı gerçeklikle karşılaşır. Bu yüzden “faizi düşürelim, ekonomi canlansın” demek tek başına yeterli değildir. Faizi kalıcı biçimde düşürmenin yolu, enflasyonu düşürmekten, bütçe disiplinini sağlamaktan, hukukî ve kurumsal güveni artırmaktan ve para politikasını inandırıcı hâle getirmekten geçer.

Yeni Şafak’ın önerilerinin bazıları, ilk bakışta cazip görünebilir. Özellikle akaryakıt üzerindeki vergi yükünün azaltılması, maliyetleri hafifletebilecek bir tedbirdir. Ancak, paketin genel felsefesi piyasa ekonomisi açısından sorunludur. Çünkü, öneriler, fiyatların ve faizlerin piyasa şartlarında oluştuğu gerçeğini yeterince dikkate almamakta; bazı faaliyetleri cezalandırma, bazılarını sübvanse etme, bazı ithalat kanallarını kapatma ve bazı ürünleri özel reyonlarla ucuzlatma fikrine dayanmaktadır.

Faiz geliri vergisi: Tasarrufu cezalandırmak çözüm değildir

Paketteki önerilerden biri, faiz gelirinden alınan verginin artırılmasıdır. Bu önerinin arkasında, insanların paralarını bankaya yatırmak yerine üretime yönlendirilmesi gerektiği düşüncesi var. İlk bakışta kulağa üretim yanlısı bir fikir gibi gelebilir. Fakat, piyasa iktisadı açısından mesele bu kadar basit değildir.

Bankaya yatırılan para ekonomiden çekilmiş, kasada bekleyen ölü bir kaynak değildir. Bankacılık sistemi, tasarrufları krediye dönüştürür. Mevduat sahipleri bankaya para yatırdığında, bankalar bu kaynakları kredi olarak işletmelere ve tüketicilere aktarır. Dolayısıyla, mevduat, üretimin karşıtı değildir. Tam tersine, sağlıklı bir finans sistemi içinde üretimin finansman kaynaklarından biridir.

Faiz gelirini aşırı vergilendirmek, tasarrufu cezalandırma riski taşır. Türkiye gibi tasarruf oranı zaten düşük olan bir ülkede, tasarruf sahiplerine “paranı TL mevduatta tutarsan ağır vergi ödersin” mesajı vermek ters sonuç doğurabilir. İnsanlar parasını dövize, altına, gayrimenkule veya kayıt dışı alanlara yöneltebilir. Bu da Türk lirasına güveni artırmak yerine zayıflatabilir.

Faiz gelirinin vergilendirilmesi elbette bütünüyle yanlış değildir. Vergi sistemi içinde sermaye gelirleri de yer alabilir. Fakat burada temel ilke, vergilerin düşük, sade, genel ve öngörülebilir olmasıdır. Vergi, belirli davranışları cezalandırmak için aşırı kullanıldığında piyasa aktörlerinin kararlarını bozar ve ekonomiyi daha verimsiz hâle getirir.

Döviz al-sat kazancına vergi: Spekülasyonla mücadele mi, piyasayı daraltma mı?

Döviz alım satım kazançlarından vergi alınması önerisi de aynı mantığa dayanıyor. Döviz talebini azaltmak, spekülatif kazançları sınırlamak ve Türk lirasına yönelişi artırmak hedefleniyor. Ancak, burada da temel problem sebep ile sonucun karıştırılmasıdır.

İnsanlar dövize keyfî biçimde yönelmez. Dövize yönelmenin temel sebebi, yerli paraya güvenin zayıflamasıdır. Enflasyon yüksekse, bütçe açıkları büyüyorsa, para politikasına güven düşükse ve hukukî-kurumsal öngörülebilirlik zayıfsa insanlar tasarruflarını korumak için dövize yönelir. Bu davranışı yalnız “spekülasyon” diye açıklamak gerçekçi değildir.

Döviz işlemlerine ağır vergi getirmek kısa vadede bazı işlemleri azaltabilir. Fakat orta vadede piyasayı daraltabilir, kayıt dışılığı artırabilir, finansal aracılığı zayıflatabilir ve döviz piyasasında şeffaflığı azaltabilir. İnsanların dövize yönelmesini engellemenin kalıcı yolu, döviz alım satımını cezalandırmak değil, Türk lirasını güvenilir hâle getirmektir.

Bir para birimine güven, yasaklarla veya ağır vergilerle değil, istikrarla sağlanır. Enflasyon düşerse, merkez bankasının itibarı güçlenirse, bütçe disiplini sağlanırsa, hukukî güven artarsa insanlar zaten daha fazla yerli para tutmaya başlar. Piyasa ekonomisinde para talebi de güvene dayanır.

Akaryakıtta ÖTV ve KDV indirimi: Doğru yönde ama maliyetli bir öneri

Yeni Şafak’ın önerileri içinde piyasa ekonomisi açısından en makul görülebilecek başlık, akaryakıt üzerindeki vergi yükünün azaltılmasıdır. Akaryakıt sadece otomobil sahiplerini ilgilendiren bir tüketim kalemi değildir. Taşımacılıktan tarıma, sanayiden perakendeye kadar birçok sektörün maliyet yapısını etkiler. Akaryakıt pahalılaştığında yalnız benzin ve motorin fiyatı artmaz; nakliye maliyetleri, gıda fiyatları, üretim maliyetleri ve hizmet fiyatları da yükselir.

Bu yüzden akaryakıttaki ÖTV’nin düşürülmesi veya kaldırılması, maliyet enflasyonunu hafifletebilir. Özellikle lojistik yoğun sektörlerde maliyetleri azaltarak tüketici fiyatları üzerinde olumlu etki yapabilir. Vergi indirimi aynı zamanda piyasa aktörlerinin üzerindeki yükü azaltacağı için üretim ve ticaret üzerinde canlandırıcı bir tesire yol açabilir.

Ancak, burada ciddi bir kamu maliyesi problemi vardır. Türkiye doğrudan vergi toplamakta başarılı bir ülke değildir. Gelir ve servet üzerinden etkin, yaygın ve adil vergi toplamak yerine dolaylı vergilere yüklenmektedir. Akaryakıt vergileri de bütçe gelirleri içinde önemli bir yer tutmaktadır. Bu nedenle, ÖTV’nin bir günde kaldırılması teorik olarak cazip görünse de pratikte bütçede büyük bir boşluk doğurabilir.

Doğru yaklaşım, akaryakıt üzerindeki vergi yükünü kademeli olarak azaltmak ve bunu daha sade, düşük oranlı, geniş tabanlı bir vergi reformuyla birlikte yürütmektir. Aksi hâlde, akaryakıttan vazgeçilen vergi başka bir alanda daha yüksek vergi olarak vatandaşın karşısına çıkabilir. Vergi indirimi, kamu harcamalarında disiplinle desteklenmediği takdirde bütçe açığını artırarak enflasyonist baskıyı da besleyebilir.

Ek gümrük vergileri: Koruma mı, pahalılaşma mı?

Paketteki en problemli önerilerden biri Çin, Güney Kore, Japonya ve Hindistan gibi ülkelerden yapılan ithalata yüksek ek gümrük vergileri getirilmesidir. Bu öneri, yerli üretimi koruma ve dış ticaret açığını azaltma gerekçesiyle savunuluyor. Fakat piyasa iktisadı açısından korumacılık çoğu zaman pahalı ve verimsiz sonuçlar doğurur.

İthalata ek vergi koymak, öncelikle tüketici fiyatlarını artırır. Bir ürün daha pahalı ithal edilirse, tüketici de onu daha pahalı alır. Üstelik ithalatın tamamı nihai tüketim malından ibaret değildir. Sanayici birçok ara malı, makine, ekipman ve teknoloji ürününü ithal eder. Bu ürünlere ek vergi koymak, yerli üreticinin maliyetini de artırabilir. Böylece yerli üretimi korumak isterken, yerli üreticiyi pahalı girdilerle baş başa bırakmak mümkündür.

Dış ticaret açığını azaltmanın kalıcı yolu ithalatı cezalandırmak değil, üretkenliği artırmaktır. Daha iyi eğitim, daha güçlü hukuk devleti, daha serbest girişim ortamı, daha düşük ve sade vergiler, daha az bürokrasi, daha fazla rekabet ve daha yüksek teknolojik kapasite yerli üretimi gerçekten güçlendirir. Gümrük duvarları ise çoğu zaman verimsiz işletmeleri korur, tüketiciyi cezalandırır ve rekabet baskısını azaltır.

Korumacılık millî ekonomi gibi görünür, fakat uzun vadede millî refahı azaltabilir. Bir ülke her şeyi kendisi üretmeye çalıştığında daha zengin olmaz. Ülkeler, mukayeseli üstünlüklerine göre üretip ticaret yaptıklarında daha yüksek refaha ulaşır. Elbette stratejik sektörler, güvenlik kaygıları ve haksız rekabet iddiaları ayrıca değerlendirilebilir. Fakat, genel ve yüksek gümrük vergileri, piyasa ekonomisi açısından sorunlu bir araçtır.

“Cumhur Reyonu”: Fiyatları devlet eliyle düzeltme arzusu

Zincir marketlerde “Cumhur Reyonu” kurulması önerisi, dar gelirli vatandaşların temel gıda ürünlerine daha ucuz ulaşmasını amaçlıyor. Bu sosyal bakımdan anlaşılabilir bir hedef. Enflasyon özellikle düşük gelirli kesimleri ağır biçimde etkiliyor. Gıda fiyatlarındaki artış toplumda haklı rahatsızlık doğuruyor.

Ne var ki, fiyatları reyon düzenlemeleriyle kalıcı olarak düşürmek mümkün olmaz. Bir ürünün fiyatını belirleyen temel unsurlar üretim maliyeti, arz-talep dengesi, nakliye, enerji, vergi, işçilik, kira, finansman maliyeti ve rekabet şartlarıdır. Bu unsurlar değişmeden sadece özel reyon kurarak fiyatları kalıcı biçimde düşürmek güçtür.

Böyle bir uygulama ya sübvansiyon gerektirir ya da marketlere maliyetinin altında satış baskısı oluşturur. Sübvansiyon varsa bunun maliyeti bütçeden karşılanır; yani yük vergi mükelleflerine aktarılır. Maliyetinin altında satış baskısı varsa bu defa piyasa düzeni bozulur, ürün bulunabilirliği azalabilir veya maliyetler başka ürünlerin fiyatına yansıtılabilir.

Dar gelirliyi korumanın daha doğru yolu, piyasayı bozmak değil, doğrudan ve hedefli sosyal yardımlarla satın alma gücünü desteklemektir. Fiyat mekanizmasını bozan uygulamalar kısa vadede rahatlama hissi verebilir; fakat uzun vadede kıtlık, kalite düşüşü ve piyasa bozulması doğurabilir.

Faiz ve enflasyon yüzde 10’a iner mi?

Paketteki en iddialı varsayım, bu adımların kur ve faiz sarmalını kırarak enflasyonu ve faizi hızla düşük seviyelere indireceğidir. Bu iddia iktisadî bakımdan fazla iyimserdir. Enflasyon, birkaç idarî tedbirle kalıcı biçimde düşürülemez. Enflasyonu frenlemede para arzı, bütçe açıkları, beklentiler, kur istikrarı, üretim kapasitesi, maliyetler, hukukî güven ve merkez bankası itibarı hep birlikte etkili olabilir.

Faizi emirle, vergiyle veya ahlâkî suçlamayla düşürmeye çalışmak, sonuç vermez. Faiz gerçekten düşmek isteniyorsa önce enflasyonun düşeceğine dair güçlü bir inanç oluşturulmalıdır. Bunun için para politikasının tutarlı, maliye politikasının disiplinli ve genel ekonomi yönetiminin öngörülebilir olması gerekir.

Faize ödenen paraların tamamını “çöpe atılan para” gibi görmek de yanlıştır. Yüksek faiz elbette kamu maliyesi üzerinde ağır yük oluşturur. Ancak, yüksek enflasyon ortamında faiz ödemeleri, aynı zamanda tasarruf sahibinin parasının reel değer kaybına karşı talep ettiği telafidir. Devletin yüksek faiz ödemesinden şikâyet etmesi anlaşılabilir; fakat bunun çözümü tasarruf sahibini cezalandırmak değil, devleti daha az borçlanır, daha z istihdam yapar ve daha güvenilir hâle getirmektir.

Sonuç: Piyasa karşıtı reçetelerle piyasa canlanmaz

Yeni Şafak’ın öneri paketi, Türkiye’de ekonomiye ilişkin iyi niyetli fakat sorunlu bir bakış açısını yansıtmaktadır. Üretimin artması, enflasyonun düşmesi, Türk lirasına güvenin güçlenmesi ve işsizliğin azalması elbette arzu edilir hedeflerdir. Mamafih bu hedeflere piyasa mekanizmasını bozarak, tasarrufu cezalandırarak, dövizi vergilerle bastırarak, ithalatı yüksek duvarlarla sınırlayarak veya market reyonlarını siyasî projeye dönüştürerek ulaşmak kolay değildir.

Pakette olumlu sayılabilecek en önemli nokta, akaryakıt üzerindeki vergi yükünün azaltılması fikridir. Bu, maliyetleri düşürebilecek ve ekonomiye nefes aldırabilecek bir öneridir. Fakat onun da bütçe dengesi ve vergi reformu ile birlikte düşünülmesi gerekir.

Türkiye’nin asıl ihtiyacı, geçici ve seçici müdahaleler değil, genel bir piyasa ekonomisi reformudur. Düşük ve sade vergiler, güçlü mülkiyet hakkı, hukuk devleti, öngörülebilir para politikası, disiplinli kamu maliyesi, serbest rekabet, açık dış ticaret ve girişim özgürlüğü ekonomiyi gerçekten canlandırabilir.

Faizi düşürmenin yolu faize savaş açmak değildir. Faizi düşürmenin yolu enflasyonu düşürmek, güveni artırmak ve piyasaların doğal işleyişini bozmamaktır. Piyasa iktisadı açısından kalıcı refah, fiyatları ve faizleri siyasî tercihlere göre bastırmaktan değil, insanların güven içinde üretmesini, tasarruf etmesini, yatırım yapmasını ve ticaret yapmasını sağlayan serbest ve öngörülebilir bir düzenden doğar.

Yeni Şafak’ın Çıkmazı: Faiz Sebep mi, Sonuç mu? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.