Soğuk Savaş yıllarında ABD’nin darbelerle ilişkisini özetleyen bir şaka vardı.

Soru: “Amerika’da neden hiç askeri darbe olmaz?” Cevap: “Çünkü orada Amerikan Elçiliği yoktur!”

Elbette dünyadaki bütün darbeleri ABD örgütlemedi. Ama Şili’den Türkiye’ye, Pakistan’dan İran’a pek çok ülkede o, kendi kuruluş ilkelerine ihanet ederek çok darbe yaptırdı, çok diktatörle “birlikte çalıştı.”

ABD’nin o muhteşem Bağımsızlık Beyannamesi’nde ifadesini bulan ahlaki ilkeleri rahatlıkla çiğneyebildiği ve son kullanım tarihleri bitene kadar Pinochet ve Müşerref gibi diktatörlerin cinayetlerini örttüğü öteden beri sır değildi.

Pek çokları bunun Soğuk Savaş yıllarına özgü bir günah olduğunu düşünüyordu. Ama Mısır olayı gösterdi ki, bazı günahların tövbesi olmuyor.

**

Hiç kimse Mısır’daki darbenin ABD’nin bilgisi ve onayı dışında gerçekleştiğini söylemesin. Hiç değilse zekamıza hakaret etmesin. Hiç kimse Avrupa Birliği’nin orada olup biteni anlamadığı için “taraflar”a itidal çağrısı yaptığını falan söylemesin.

“Mısır güvenlik güçlerine itidal ve tüm Mısır halkına da ortamı tırmandırıcı daha fazla provokasyondan uzak durmaları çağrısında bulunuyorum” demişAB Dışişleri Yüksek temsilcisi Catherine Ashton. Dalga geçer gibi. Haklı olarak “AB’den çıldırtan Mısır açıklaması” diye veriyor haberi bir gazete.

AB yetkilisinin, tamamen silahsız ve savunmasız insanlarla, onları katleden darbecileri aynı “itidal” çağrısına muhatap “taraflar” olarak koyması zeka kıtlığından kaynaklanmıyor. Aksine, bu kadar bariz bir kötülüğe payandalık ederken demokrasi havariliğine de halel getirmeyecek bir açıklama yapabilmek akıl gerektiriyor.

Ortada kıt olan bir şey var ama bu akıl veya idrak kapasitesi değil.

**

Niye İslam dünyasındaki darbeye para akıtan diktatörleri bırakıp da ABD’ye ve AB’ye kızıyorum? Çünkü Suudi kralının demokrat olma iddiası yok. Kötülüğü desteklerken en azından açık sözlü davranıyor. Arap Baharı’nın Arabistan kıyılarına ulaşması onu endişelendiriyor ve tıpkı bölgedeki diğer rejimler gibi o da kendi halkının Mısır’dan görüp kendi kendisini yönetmeye kalkışmasından korkuyor. Sözüm, zalimlik yaparken asgari bir dürüstlük bile gösteremeyen Batılı demokratik rejimlere.

Onlar bütün bir dünyanın gözleri önünde darbeye darbe demediler, binlerce insan ölürken katille kurbanı “taraflar” olarak eşitlediler ve bunu yaparken kimsenin kendilerine inanmadığını da biliyorlar.

**

Şimdi CIA, 63 yıl sonra bugün, 1953’te İran’da petrolü millileştiren Musaddık’a karşı ordunun gerçekleştirdiği darbedeki sorumluluğunu itiraf ettiğinde kimse şaşırmadı.

Tıpkı yarın Mısır için yapacak olursa şaşırmayacağı gibi.

**

Zalim bir dünyada yaşıyoruz. Doğudaki otoriter rejimler açıkça, Batıdaki demokrasiler usturupluca ayakta tutuyorlar kötülüğü.

Bu “değer bağımsız” dünyada, hakikate şahitlik etmek, yurtta ve cihanda statükonun belirlediği “sulh”e meydan okumak herkesin harcı değil.

ABD ve AB’nin insani değerleri hoyratça harcadığı bir ortamda sadece Türkiye ve birkaç ülke zalime zalim diyerek, dünyanın ve egemen söylemin düzenini bozuyor.

Ve ben ilk kez yaşadığım ülkenin dış politikasından utanç duymuyorum.

Ama dünya hala eskisi gibi dönüyor.

Bu yazı Star Gazetesi’nde yayınlanmıştır.

Bizim basın Ali Bulaç’ın fikirlerine bir türlü alışamadı. Köşe yazıları sık sık “şok yorum”, “olay yorum” gibi başlıklarla sansasyonel haber olarak yer alıyor basında. Yorumu okuyunca bakıyorsunuz ki, “olay” denen şey Bulaç’ın kırk yıldır istikrarlı bir biçimde savunduğu fikirler. Yani hiç de şok olacak bir durum yok.

Dün internet basınında yine böyle büyük heyecanla anons edilen bir yazısı vardı Bulaç’ın.

“Ali Bulaç’tan kadın erkek eşitliği için olay yorum! Bulaç, kamusal alandaki ‘melezleşme’nin ve helal ile haram gibi zıtlıkları eşitlemenin neslin sonunu getireceğini ileri sürdü…”

Olay yoktu, şok yoktu, yazının ana konusu da kadın-erkek eşitliği filan değildi, ama yazdıkları tartışmaya değerdi doğrusu…

Zemzemle rakı

Yazının konusu melezleşmeydi; “postmodernizmin ön plana çıkardığı, her şeyin diğerinin içine girdiği, birbirine dönüştüğü, karıştığı melez kültür”dü.

Bulaç’a göre, yekpareliğe dayalı modernizm yerini “çoğulculuk” adı altında postmodern kamusallığa bırakmıştı. İlki tek renkliydi, ikincisi bütün renklerin birbirine karıştırılmasından ortaya çıkan renksizlikti. Bir başka deyişle, postmodernizm de modernizm gibi eritici bir kazandı. Bu kazandan eğitim, medya, iktisat ve sosyal-aile politikaları sonucunda “melez kültür” doğmaktaydı. Bu farklılıkların, çeşitliliğin korunması değil, birbirine karışması, özgünlüklerini kaybetmesi anlamını taşıyordu. Melezleşmenin tehlikesini “Zemzem suyu ile rakı birbirinden ayrı sıvılardır. Mü’minler Harem’de zemzem içer, helale harama aldırmayanlar da rakı. Melezleşme ideolojisi, zemzem ile rakının önce aynı masada ayrı bardaklarda, arkasından aynı kadehe konulup içilebileceği varsayımına dayanır” benzetmesiyle anlatıyordu.

Kültürel süreçlerde ortaya çıkan iç içe geçişlerin ve değişimlerin de rakı ve zemzem örneğinde olduğu gibi, insanın varlık yapısının “başkalaşmasına”, “fıtratının değişmesine” sebep olduğunu ve bu yüzden de kültürel melezleşmenin insanlık için ciddi tehlike, neredeyse bir felaket olduğunu söylüyordu. Kadın-erkek ilişkilerindeki değişim ve bunun aile yapısına yansıması bu bağlamda verilen örneklerdi.

Ali Bulaç’ın kültürel melezleşmeyle ilgili düşüncelerine de, korkularına da, saflık arayışlarına da katılmıyorum. Besbelli ki, melezleşme onun açısından istenmeyen, benim içinse istenilen bir durum. Postmodern toplumların, farklı renklerin karışımından oluşan bulanık, çamur renkli bir toplumlar olduğunu da düşünmüyorum-dahası daha şimdiden öyle olmadığını görüyorum.

Görüldüğü gibi Bulaç’la aynı olgu karşısında birbirine tamamen zıt fikir ve duygular içindeyiz-ki bu da çok normal. Farklılıktan, çeşitlilikten bunca söz ederken, melezleşme konusundaki bakış farklılıklarımızı sorun edecek değiliz elbette.

Melezleşme önlenebilir mi?

Ama ben konuyu başka bir yere getirmek istiyorum. Velev ki kültürel melezleşme kötü olsun… Önlemek mümkün mü? Ne yazık ki -ya da iyi ki- mümkün değil.

Yaşadığımız kültürel melezleşme süreci iradi bir süreç olmadığı için -tıpkı küreselleşme gibi- engellemek de mümkün değil. Farklı toplumların, dinlerin, ırkların, kültürlerin, zevklerin önce karşı karşıya gelmeleri, sonra birbirlerini etkilemeleri, dönüştürmeleri, iç içe geçişlerle melezleşmeleri “melezleşme ideolojisi” öyle vazettiği için olmuyor. İnsanlar artık kapalı topluluklar içinde yaşamadığı için; dünya koskoca bir açık topluma dönüştüğü için; ağaçlar gibi doğdukları yere kakılıp kalmayıp göçmen kuşlar gibi dolaştıkları için; herkes kendisininkinden farklı yaşamlar da olduğunu gördüğü ve hatta o yaşamlara “dokunabildiği” için; dünya koskoca bir global köye dönüştüğü, ekonomik olarak entegre hale geldiği için böyle oluyor.

Kültürel melezleşmeyi insan fıtratına karşı bir provokasyon olarak görenler başta olmak üzere herkesin, bu sürecin önlenemezliğini anlaması önemli. Zira bunu görmediğiniz takdirde, önüne geçmek için izleyebileceğiniz yol sizi insan tabiatına en aykırı noktaya sürükleyebilir:

“Bozulmasını” istemediğiniz topluluğu melezleşmeden korumak için hem o topluluk içindeki farklılıkları bastırmak ve “insan fıtratına uygun” bulduğunuz ilişkiler biçimini, kültürü ve yaşam tarzını toplumun bütün üyelerine dayatmak zorunda kalırsınız hem de o topluluğun kendi dışındaki diğer topluluklarla bütün bağlarını koparıp tamamen içe kapalı bir toplum haline getirirsiniz. Ki, bütün bunları zora dayanmadan yapmanız da mümkün değildir.

Zora dayalı bir toplumsal düzen “insan fıtratına” ne kadar uygundur, onu da takdirinize bırakıyorum.

Bu yazı Bugün Gazetesi’nde yayınlanmıştır.

“Herkes görmek istediği Gezi’yi gördü”

Röportaj: Maaz İbrahimoğlu, Milat Gazetesi

Gezi Direnişi’nde birçok çevre kendi içinde bir kutuplaşma yaşadı. Sarsıcı bir süreçti değil mi? 

Öyleydi. Demokratlar da bölündü. Birçok insan bir daha konuşamaz hale geldi. Eğer bu akıl tutulması böyle devam edecek olursa, bir gün Gezi olaylarını yazan tarihçiler şöyle söyleyecek; “Yıl 2013’tü, birbiriyle kavga eden Türkiyeli bir grup aydın bir parkta topluca aklını kaybetti.”

Ama şimdi değişti diyorsunuz…

Gezi Parkı’ndaki hoyratça müdahale bir ilki, çokları için siyah ile beyazın birbirine karışmasını ifade ediyordu. “Doğru ile yanlışın birbirine karışmasından hep yanlış kazançlı çıkar” der bir düşünür. Sonrası tam da öyle oldu. Hükümetin parktaki yüzü bazı demokratları çok fazla sarstı, eski bagajlar yeniden canlandı, hatta eski arkadaşlıklar da. Ve onları bambaşka bir noktaya savurdu. Bazıları, CHP veya ulusalcı kanatta kalan eski arkadaşlarıyla yeniden buluşup dertleşmeye başladı. Öyle sanıyorum ki, aşırı tepki vermelerinin polisin tutumunu veya hükümetin hatalarını epeyce aşan böyle bir arkaplanı da vardı.

Neden peki?

Galiba geçmişten gelen pek çok şey açığa çıktı. Demokratikleşme sürecinde birlikte mücadele ederken ötelenen ideolojik önyargılar nüksetti, sınıf refleksleri ortaya çıktı. Bu süreçte pek çok insanın kötü bir sınav verdiğini ve kaybettiğini düşünüyorum. Muhtemelen başkaları da benim için düşünüyordur.

Şimdi değişen ne oldu o halde?

Bu refleks ve önyargılar eskiden de vardı ama her şeyin siyah beyaz olduğu günlerde, bu bagaj pek çok demokratın safta yan yana durmasını engellemiyordu. İçlerine tam sinmese bile, örneğin Ak Parti’nin demokrasi konusunda şöyle veya böyle adım atmaya CHP ve MHP ekseninin ise engellemeye çalıştığı dönemde belirginleşmiyordu belki de.

Son yazınızda belirtmiştiniz, bir arkadaşınızla tartıştığınızı…

Olaydan sonra hükümete güveninin kalmadığını söyleyen ve Çözüm Süreci’ne ilişkin anlamsız eleştiriler yapan bir arkadaşıma “Gezi Parkı bu ülkede şahit olduğumuz ne en korkunç olay, ne de ilk. O halde önceki her şeyden farklı olarak, örneğin Roboski’den farklı olarak bu olayın neden seni böylesine etkilediği üzerine bir düşün” dedim. Ama bu argümandan çok etkilendiğini sanmıyorum. Çünkü bu sadece akıl mantık meselesi değil.

“Gezi eylemleri meşruluğunu kaybetti”

Sizin tutumunuz ne oldu bu ayrışmada?

Başlangıçtaki müdahaleyi yanlış buldum ve eleştirdim. Ama sonrasında işin rengi değişti. Gerçekten de orada, ülkeyi yönetilemez hale götürecek bir kaos için uğraşan bir irade de devrede görünüyordu. Bireylere yönelik şiddete, ırkçı ve derin medyanın manipülasyonu eşlik etti ve “Gezi eylemleri” meşruluğunu kısa sürede kaybetti. Hükümet tüm sert söylemlerine rağmen bir şekilde geri adım attığında ise bazı çevreler ısrarla ve inatla gerilimi sündürmek için elinden geleni yaptı. Altı can gitti ve bundan sadece olayı kötü yöneten hükümet değil, fırsat bu fırsat gerilimi derinleştirmeye yönelik sürekli çağrı yapan, olayın nereye gittiğini göre göre olayı kanırtanlar da sorumlu. Ama hiçbir ahlaki sorumluluk hissetmiyorlar gördüğüm kadarıyla. Bir hususu atlamamak gerek, bütün bunlar, oraya gidenler arasındaki demokratların varlığını perdelememeli. İki durumu ayrı ayrı görmek gerek. Liberal gençler de oradaydı, İslamcılar da. Büyük bölümü işin rengi değiştiğinde ayrılsa bile…

Olayın başına dönelim. Kolektif bir tepkiydi ortaya çıkan. Neye bağlamalı bunu?

Elbette sadece ağaç meselesi değildi. Uzun bir zamanın biriktirdiği muhalefet, bir parkı koruma duyarlılığı gibi kimsenin itiraz edemeyeceği meşru bir kanal üzerinden bir patlama şeklinde açığa çıktı. Hükümeti geriden eleştirenlerle ileriden eleştirenler, ulusalcılar ile demokratlar birlikte tepki verdi. Erdoğan karşıtlığı onları bir süre için bir araya getirdi. Ulusalcılar oradaki Kürtlere tahammül ettiler, Kemalistler demokratların sloganlarını görmezden geldi.

Guardian, “İktidar öylesine güçlü biçimde ellerindeydi ki, Erdoğan’ı ancak Erdoğan mahvedebilirdi. Küçücük bir parktaki önemsiz bir protestoyu ulusal bir olağanüstü hale dönüştürerek, bunu kendisi yaptı” diyor. Gerçekten böyle mi oldu?

Oradaki insanlara karşı kullandığı dışlayıcı dil ve protestoya müdahale ediş biçimi bakımından başlangıçta evet. Bunlar belki de söylendiği gibi lokal kalabilecek bir sorunu kolektif bir sorun haline getirmenin ilk adımıydı. Ama tüm hikaye bundan ibaret değil. Herkes orada aynı amaçla bir araya gelmedi. Özellikle ikinci ve üçüncü günde kendisini gösteren bir başka tür bir şiddet daha vardı. Olayın rengi değişti. Ankara ve İstanbul’da bazı grupların hedefi doğrudan Başbakanlık ofisleriydi. Hükümet bu noktada planlı bir kalkışmayla karşı karşıya olduğunu düşündü. Planlı veya değil ama kayda değer bir kaygıydı bu. “Eğer oradan Mısır’da basılan İhvan merkezindeki gibi bir fotoğraf verilseydi, bugün farklı bir ülkede olabilirdik” diyordu biri.

Tek bir boyutu yok diyebiliriz o halde bu meselenin…

Meselenin bu boyutunu bilmem ama birçok insana nefret temelli saldırı suçu olarak yansıyan insan hakları ihlalleri yaşandığını yakinen biliyorum. Başörtülü kadınlar birçok ildeki “Gezi Eylemleri” esnasında saldırıya uğradı. Genç kadınların twitterda birbirlerine “orada ulusalcılar var, güvenli değil, şuradan geçin” şeklinde uyarı mesajları gönderdikleri bir ülke olmanın utancını yaşadık. Bazıları “olmamıştır” diyerek veya devletin geleneksel “münferit” söylemini tekrarlayarak bunu küçümsemeye çalıştı ama vardı bu kötülük ve münferit falan da değildi. Kesin olan bir şey vardı: Gezi eylemleri sadece Gezi’dekinden ibaret değildi. Ama herkes görmek istediği Gezi’yi gördü.

Etyen Mahçupyan, “Gezi gençliği ve hele Taksim Dayanışması denen kart abiler hareketi en az Başbakan kadar otoriter bir çizgi izliyor” diyerek Gezi sözcülerinin eylemcilerden kopuk olduğunu belirtti.

Onların dili de kınadıklarından daha az buyurgan değildi. “Sizin dediğiniz olmayacak, yargıya bırakmayız, referandum da olmaz” derseniz, ben de “sizin dediğinizin olmasının meşruluğu nereden geliyor?” diye sorarım. İktidarı ne kadar eleştirirsem eleştireyim, ben bu zihniyetin iktidar olmasından daha çok korkarım. Çünkü Tek Parti Dönemini ve sonrasında 70’li yılların solculuğunu ifade eden tipik totaliter dil bu. Demokrasilerde bir parkın nasıl düzenleneceğine ilişkin karar son tahlilde seçilmiş siyasi aktörlerindir, kendisini buna yetkili hissedenlerin değil. Cihangir’in seçkinlerinin Dolapdere’deki berberden daha fazla belirleyici olması gerektiğini iddia edemez bir demokrat. Ama Türkiye’de eder.

“Dünyada Müslüman demokratların imajı ciddi anlamda tahrip oldu”

Ayrıca “AKP iktidarı basiretsiz siyasetin bedelini belki oy kaybı ile ödemeyecek. Ancak kutuplaşmanın ve sosyal kırılmanın niteliksel sonuçlarını bir yük olarak taşımak zorunda kalacak. Bu ‘yük’ İslami kesimin günümüz dünyasında meşru ve adil bir yönetim kurabilme yeteneğinin sorgulanmasını ifade ediyor ve bu değerlendirmenin Batı dünyasındaki Türkiye karşıtları tarafından hayâsızca kullanılması kimseyi şaşırtmamalı” yorumunu yaptı Mahçupyan.  Siz ne dersiniz?

Kriz zamanları, adil ve demokrat olanlarla olmayanları ayırmak için bir fırsat sunuyor bize. Etyen Mahçupyan, duruşu ve bilgece yorumlarıyla, böyle bir dönemde beklenen adil sesi vermesiyle, sürece damgasını vuran birkaç isimden biri oldu.

Mahçupyan’ın sözlerine dönecek olursak…

Evet, Ak Parti gerçekten oy artırmış olabilir, gelen oy gidenden fazla olabilir. Çünkü Ak Parti’nin ağırlıklı olarak oy aldığı alt ve orta sınıflar, ikinci günden itibaren ağaçların ötesindekinden kaygı duymaya başladılar. Tava tencere sesleri onları ürkütücü bir yakın geçmişe, çocuklarının geleceğinin çalındığı 28 Şubat günlerine götürdü. Gezi’de gördükleri sadece bir çevre duyarlılığı değildi; onun üzerinden kendi iradelerinin ezilmek istendiğini hissettiler. Ve bu algı, hükümete yönelik eleştirileri erteleyip onun yanında durmaları gibi bir sonuç ortaya çıkardı. Gezi, Erdoğan karşıtlığı üzerinden birlikteliğe ulaşınca toplumun diğer kesimi de yine Erdoğan tarafında birleşmekle tehlikeyi def edebileceğini düşündü. Nefretin vücut bulduğu seçilmişi destekleyerek geçmiş kabusları uzaklaştırmaya çalıştı.

Korkunun nasıl bir anlamı vardı onlar için?

Yani “Gezi parkıyla ilgili hükümetin yaptığı düzenlemeyi eleştirebiliriz ama galiba bu insanlar eğer gücü tekrar ellerine geçirecek olurlarsa bizi eskisi gibi bir tür parya durumuna getirecekler” diye korkmaya başladılar. “Parktı, çevreydi derken, alavere dalavere iktidar bizim seçtiğimiz insanların elinden yine alınacak” diye korktular. Bu korkuyla beraber 27 Mayıs ve 12 Mart sürecindeki özellikle kitlesel gösterilerin militarizmi getiren işlevleri akıllara geldi. Bu nedenle tekrar hükümetin yanında toplandılar. Kazlıçeşme’deki devasa mitingde, daha önce hiçbir Ak Parti mitingine katılmamış olanlar da vardı.

Haklı bir korku muydu bu?

İktidarın defalarca böyle el değiştirdiği bir ülkede kim haksız diyebilir? Eylem Planları”nı, komutanların yakın dönemdeki tehditkâr ses kayıtlarını hatırladıkça, Gezi eylemlerini hararetle destekleyen bazı ırkçı, ulusalcı, nasyonal sosyalist çevrelere ve yayın organlarına bakınca, devletin derinlerindeki bazı kötü ruhların devrede olabileceğini akla getirmek için paranoyak olmak gerekmiyor.

Dünyada nasıl algılandı bu olay?

Hükümetin krizi iyi idare edememesi gerçekten de hem ülke içinde, hem dünyada vermeye çalıştığı siyaset üstü mesajı, günümüz dünyasına adalet temelli bir eleştiri getirme iddiasını zedeledi. Dünyada Ak Parti’nin, Erdoğan’ın ve yükselen ekonomisi ve demokrasisiyle Türkiye’nin karizması ciddi anlamda tahrip oldu. Ak Parti Hükümeti, sadece dünyada küresel statükoya itiraz potansiyeli olan bir siyasi aktör değil, aynı zamanda İslam dünyasında demokrasinin taşıyıcısı olan Müslüman demokrat bir hükümet olarak görülüyor ve bütün bir coğrafyada ilgiyle izleniyordu. Arap dünyasındaki seküler elit açısından bile. Türkiye’den yansıyan dehşet görüntüleri, buradaki durumun çok vahim olduğu şeklinde bir algı oluşturdu. O bakımdan dışarıda çok şey götürdüğü söylenebilir. İslam dünyasına demokrasiyi layık görmeyen bazı Batılılar ile Doğu’daki anti-demokratik elit bu imajdan farklı gerekçelerle memnun görünüyor.

“Gezi Eylemlerinin bir ekonomi politiği var”

Bu eylemde sınıfsal farklılıklara işaret ettiniz? Bunları biraz açar mısınız?

Türkiye’de ciddi bir dönüşüm var. Ekonomik ve sınıfsal bakımdan önemli bir dönüşüm bu. Eskinin avantajlıları, Kazım Berzeg’in “eski sınıf” diye tanımladığı ayrıcalıklı kesimler, eşit olmayı hazmedemediler. Gezi olayı yaşanmadan çok önce de, Avrupa Birliği reformları gümbür gümbür devam ederken de bu kesimde ciddi anlamda bir tepki vardı. Hatta Ak Parti kurulduğundan beri. Varlıklı semtlerin sakinlerinden, bazı özel okullardan mezun olanlardan AK Parti’ye üye olanlar, oy vereceğini açıklayanlar çok ciddi bir şekilde tepki alıyor ve adeta tecrit ediliyorlardı. O sınıf Ak Parti’yi hiç içine sindiremedi. Onların dünya görüşünü ve sembollerini de. Ünlü bir tiyatro sanatçısı, başörtülü kadınların Nişantaşı’daki kafelerde para verilerek oturtulduğunu bile iddia edebildi. Yalan söylediğini düşünmüyordu bence, hakikaten inanıyordu bunun ancak böyle olabileceğine. İşin kötüsü, bu ruh hali sadece ona özgü değildi. İlginç olan, sosyalist Türk solunun dine ilişkin hastalıklı bakışı yüzünden bu sınıfsallığı hiç görmemesi.

Buradaki sınıfsal refleksi de görmek lazım yani…

Evet… Eskinin egemenleri yeni sınıflara çok tahammüllü değiller. Ama hep böyledir bu. Türkiye’deki egemen sınıfa özgü değil. Dikkat edin tencere –tavalı eylemler en yaygın olarak zengin semtlerde yapıldı. Varoşlarda, yoksul semtlerde bu tarz eylemlerin neredeyse hiç olmaması tesadüf değil. Yani Cihangir, Fulya, Nişantaşı yıkılırken Bağcılar’da ya da Sultanbeyli’de ses bile çıkmaması sadece duyarsızlıkla açıklanamaz. Duyarlılığın ve duyarsızlığın da bir ekonomi-politiği var.

Bunu görmek çoklarını rahatsız ediyor değil mi?

Öyle ama durum bu. Aleviler dışında alt ve orta sınıflardan bu eylemlere yaygın bir destek olmadı. Özellikle bu olayların tırmandığı günlerde Ankara’da, Hatay’daki gösterilerde daha çok Aleviler vardı ve Ali İsmail Korkmaz örneğinde hayatını kaybedenler daha çok onlar oldu. Bu da hükümetin kulağına küpe olmalı. Çünkü “çözemediğiniz sorun başka bir alanda karşınıza çıkar ve siz şaşırır kalırsınız” diye çok yazdım söyledim daha önce. Hala da yapılması gereken bu: Alevi Sorununu hak temelli biçimde çözmek.

Birçok yazar Gezi’deki kitleye sürekli bir apolitik imaj pompalandı. Oradaki kitleye insani bir talep imajı verildi. Böylece ideolojik-politik olan hasıraltı edilmeye çalışıldı.

Oysa benim gördüğüm Gezi’deki parti, dernek gibi politik kurumları çıkardığımızda ortada hiç de apolitik bir kitle kalmıyordu…

Orada elbette bir politik duruş vardı ve bu kötü bir şey değil. Politik mesaj her zaman doğrudan verilmez. Örneğin Erdoğan’ı destekleyen alt sınıflardan bir birey, “Hitabeti iyi, güzel konuşuyor, çok dindar bir insan” gibi bir gerekçe dile getiriyor. Sınıfsal olarak karşı çıkan ise “Dili kötü, falanca konuda yaptığı hataydı” diyor. Her ikisini söylediği aynı anda doğru olabilir. Ama ikisi de tek başına bir gerekçe değildir.

Gezi de Kürtler vardı ama bu eylem onlar için epeyce elit kaldı. Çünkü oradaki kitlenin sahip olduğu internet ve İphonelar Kürtlerde yoktu. Yani Kürtler sosyal medyada kendilerini ifade edemediler. Ayrıca “Kürtler dışarı” ya da polise “bize niye gaz sıkıyorsunuz gidin Kürtlere sıkın” diyen bir zihniyet de vardı; gözardı edilmeye çalışılsa da… Siz Kürtlerin konumunu nasıl görüyorsunuz?

Genelde Kürtlerin, özelde BDP’nin tavrını olumlu buluyorum. BDP oradaki yanlışı eleştirdi ama ırkçı, cinsiyetçi, ulusalcı, ittihatçı, Kemalist renklerin birleşmesini görünce de kendisini o rengin dışına çıkardı. Ve bunun çözüm sürecini baltalayan bir girişime doğru evirilme potansiyelinin de erken farkına vardı. Ama BDP’de hala arkaik Türk solunu gereğinden fazla önemseyen bir yaklaşım tarzı var.

“Ak Parti ile liberallerin ittifakı sona mı erdi?”

Bu güne kadar Erdoğan’a destek veren pek çok demokrat yazar Gezi’de Erdoğan’ı suçladı. Yine liberallerin Ak Parti’yle ittifakının sona erdiği söylendi. Cengiz Çandar bir yazısında; ‘Ak Parti’yi iktidara getiren ‘geniş koalisyonun muhtemelen sonsuza dek sona ermiş olabileceği’ hükmünü verdi. Gerçekten bu koalisyon sonsuza dek sona mı erdi?

Malum, bazı liberalimsi yazarlar her sene bu ittifakın sonlandığını açıklarlar. Buna itibar edecek olursak, her yıl sonlandığına göre, ittifakın arada biz fark etmeden sürekli yenilendiği sonucuna varırız. Oysa yok böyle bir ittifak. Ama ille de bu kavramı kullanacaksak, ben temel bazı değerler ve ilkelerle ittifak içinde olduğumu söyleyebilirim.

Değerlerle ittifaktan kastınız ne?

Ben Kürt sorununa barışçı çözümle ittifak içindeyim. Alevilerin haklarının iade edilmesini, başörtülü kadınların kamusal alanda ayrımcılığa tabi tutulmamasını istiyorum. Lozan bahane edilmeden azınlıkların bütün haklarının iade edilmesini istiyorum. Ben bunları savunurken karşımda iki ana eksen var; birisi şöyle ya da böyle bu ilkelere göre adım atan hükümet, diğeri ise onun karşısında durup, hep daha geri bir noktadan, engellemeye çalışan CHP-MHP. Bu durum devam ettikçe bu ittifak görüntüsü de devam eder. Çünkü bütün yaşananlara rağmen Ak Parti hükümeti hala bu ülkenin en demokratik siyasi aktörü.

Daha çok bir yan yana gelişten söz ediyorsunuz o zaman…

Öyle de denebilir. Ben kendi gündemimi izliyorum ve bu yolda yanımdaki siyasi aktörle yan yana görünmekten rahatsız olmam. İdeolojik önyargıları veya sınıfa sadakatleri nedeniyle “Akepeli görünmeme” kompleksine sahip olanlardan da değilim. Bu nedenle bu tarz değerlendirmeler yapmak mantıklı değil ve ufuk açıcı değerlendirmeleriyle bildiğimiz yazarlara yakışmıyor. Yarın örneğin Tekke Türbe yasağını kaldırmaya en yakın siyasi aktör hangisidir? Cevabı biliyoruz. Bunu yapmak istediğinde desteklemeyecek miyiz? O zaman da o “koalisyon” görüntüsü olmayacak mı? Bunu söyleyenler kendileri ne yapacak? “Ben bu hükümete küstüm, desteklemiyorum” mu diyecek?

AK Partinin yükselişini statükocu muhalefetle durduramayan CHP, bu sefer topyekûn bir demokratik söyleme dönüştü. CHP bunu devam ettirebilecek mi yoksa Gezi için bir manevra mı yapıyor?  

Ben pek öyle bir söylem görmüyorum. Demokratlık CHP için sürdürülebilir değil. Yarın Sivil anayasa, devletin ideolojik tarafsızlığı, anayasanın ilk üç maddesinin değiştirilmesi söz konusu olduğu zaman CHP eski fabrika ayarlarına geri dönmek zorunda kalacak.

Bundan sonra ne olmalı, hükümet ne yapmalı?

Kapsamlı bir demokratikleşmeye girişmeli, dilini üslubunu değiştirmeli, ulaşımı engellemedikçe bütün alanları toplantı ve gösterilere açmalı ve burada sınır sadece başka bireylerin hayat, hürriyet ve mülkiyet hakkı olmalı. O sıkça sözü edilen “Gezi ruhu” varsa ve bu ruh iddia edildiği gibi demokratsa, yarın anadilde eğitim veya başörtülü kadınlara kamuda çalışma hakkını iade etmeyi gündeme getirdiğinde, bakalım bu koalisyon haklardan yana taraf olacak mı. Olursa ne ala, ama olmazsa bu illüzyon da dağılmış olacak. Her iki durumda da görüntü netleşecek, gerçek ortaya çıkacak.

“Mısır’daki cunta yenilecek”

Biraz da gündemdeki diğer bir konuyu ele alalım. Mısır’daki darbe Türkiye’de başta CHP’li Birgül Ayman Güler olmak üzere pek çok kişi tarafından savunuldu.

Mısır için neyi istediğinize söyleyin, size Türkiye için neyi istediğinizi söyleyelim. CHP’den birilerinin darbeyi savunması haber değeri taşımıyor. Ve galiba bazı şeyler hiç değişmiyor. Ama Türkiye’de herkes açık sözlü değil. Çoğu daha kötüsünü yaptı, siyaseten doğruculuğun sınırlarını ihlal etmeden darbeye utanç verici bahaneler üretmeye çalıştı. Mısır’ın demokratik bir seçimle gelen meşru yöneticilerinin hatalarını mercek altına almakla kalmadı, bunları sürekli olarak darbe tartışmasının içine kattı. Sanki ikisi aynı terazide tartılırmış gibi.

Siz Mısır’daki darbenin nasıl sonuç vereceğini düşünüyorsunuz? Mursi görevine geri dönebilir mi?

Darbe yenilecek. Çünkü cin şişeden çıktı ve artık hiçbir firavun eskisi gibi, eskisi kadar rahat edemeyecek, Mısır’da da bölgede de. Mursi’nin göreve dönüp dönemeyeceğini oradaki mücadelenin niteliği belirleyecek. Ama silah zoruyla hakkı gasp edilenler bir şekilde daha güçlü biçimde geri dönecek, Mursi’li veya değil, bunu biliyorum.

Türkiye’nin Suriye politikasındaki değişiklikleri nasıl değerlendiriyorsunuz?

Bizim kırmızı çizgilerimiz vardı. kerameti kendinden menkul bürokratlar tarafından çizilen sınırlarımız. Bunlardan biri sınırların öte yanında bir Kürt devletine veya oluşumuna asla izin vermemekti, diğeri de komşu ülkelerin toprak bütünlüğünü korumak. Eski Türkiye’nin korkularıydı bunlar. Kendi Kürtlerinin varlığını inkar eden, yaptığının haksızlığını da bilen, bu yüzden de sürekli savunmada olan bir Türkiye. Ve onun dar görüşlü diplomatlarınca günü idare etmeye yönelik açıklamalarıyla yürütülmeye çalışılan bir dış politikası. Şimdi inkarı sonlandırmış ve Çözüm Sürecinde bir ülke ve artık ufku çok daha geniş bir dış politika var. Öyle ki, PYD lideri Türkiye’ye geliyor ve bir anda bütün tabular altüst oluyor.

PYD başkanı Türkiye’ye geldi. Türkiye Suriye Kürtlerine yönelik nasıl bir politika geliştirmeli?

Suriye’nin geleceğine, Suriye Kürdistanı’nın özgür Suriye’nin bir parçası olup olmayacağına, olacaksa statüsüne Suriye halkı karar verecektir ve başkalarına da bunu tanımak düşer. Siz içeride sorununuzu çözerseniz, bu ihtimallerden hiçbiri sizi tehdit edemez. Bakın, daha sorun tam çözülmediği halde, çözüm sürecinde olduğumuz için ülke ne kadar özgüvenli hale geldi. Irak Kürdistanı ile ilişkiler için de geçerli bu. Benim için Suriye’nin bütünlüğünden daha önemlisi, Esad diktatörlüğünün daha fazla can almadan alaşağı edilmesidir. Bu bağlamda oradaki tüm grupların demokratik dayanışma içinde aynı safta olmalarını dilerim.

Milat Gazetesi, 20.08.2013

Birkaç yıl öncesine kadar hükümetin en çok takdir edilen icraatlarından birisi dış politikaydı. Şimdilerde ise en çok eleştirilen konu…

Bunun nedeni üzerinde siyaset ve strateji yapıcılarının kafa yormaları gerek. Dış politikada yapılan yanlışa ilişkin temel tespitimi daha önce yazdım; Davutoğlu’nun başlattığı ve yürüttüğü ‘sıfır sorun politikası’nı terk etmek, işbirliği ve diyalog perspektifinden çatışma ve gerginlik zeminine savrulmak..

Şimdilerde elimizde çekiç, önümüze çıkan her şeye ve herkese çivi muamelesi yapıyoruz. Kimseyi beğenmiyor, herkesi adam etmeye çalışıyor, gücümüzle orantısız biçimde aleme nizam vermeye uğraşıyoruz.

Objektif veri, rasyonel analiz ve gerçekçi hedef yerine, bazen duygusallık bazen de ideoloji dış politikaya yön veriyor. ‘Vatan-millet-Sakarya’ söylemiyle geçmişte de kitleler doldurulurdu; şimdi de benzer bir eğilime sapılmış durumda. Sonuçta, iç kamuoyunu okşayan, ama dışarıda etkisiz fakat çatışmacı bir dış politikaya geldik, dayandık.

Bölgede ve dünyada herkesle çatışma içine giren bir Türkiye yanlış yolda demektir. O yüzden ‘sıfır sorun politikası’nın felsefesine, söylemine, aygıtlarına yeniden dönmemiz gerek. O yıllarda bölgede ve dünyada ‘işbirliği’ arayan, çatışmaları bitirmeye çalışan bir Türkiye vardı. Ve o zaman Türkiye etkindi, güçlüydü; herkes hayranlıkla ve kıskançlıkla izliyordu bizi.

Şimdi, bırakın işbirliğini, çatışmalara körükle giden bir ülke görüntüsü var. Bölgesel şartlar değişti elbette. Tamam, ama hükümetin kendini ve bölgeyi görüş biçiminin de değiştiğini unutmayın; son derece etkili ‘yumuşak güç’ ve ‘sıfır sorun’ anlayışından gerekirse zor kullanarak ‘rejim değiştirme’ politikasına savruldu.

Rejimleri değiştirmeye kalkışmadan önce o rejimlerle gayet iyi ilişkiler kurulmuştu oysa. Suriye ile ‘ortak strateji’ toplantıları yapılırken Esed demokratik ve meşru bir hükümetin başında değildi. Adam diktatördü; bildiğimiz ‘muhaberat devleti’ydi Suriye. ‘Hama katliamı’ndan sorumlu bir rejimle kurulan yakın ilişkiyi eleştirenlere karşı hükümet; “Suriye ile ne kadar diyalog kurulur, ülke ne kadar dışa açılırsa orta ve uzun vadede Suriye’nin barışçıl dönüşümüne de o kadar çok katkıda bulunabiliriz.” diyordu. Haklıydı…

Dünyanın en güçlü devletlerinin bile içinden çıkamadığı bir politikadır dışarıdan ‘rejim değişikliği’. Üstelik bunun motoru da devlet değil sivil toplumdur. Biz bu işi kaba devlet gücüyle ve devlet kurumlarının aktörlüğüyle yapmaya kalkışıyoruz. Olmaz.

Kanaatim şudur: Dış politikada kalıcı, öngörülebilir işbirlikleri ancak demokratik rejimler arasında olur. Bu nedenle demokrasi istikametinde rejim değişikliğini arzu ederim. Ancak bu, uzun vadeli ve esas aktörün sivil toplum olduğu bir süreçtir. Devletler ‘rejim ihraç’ etmeye çalıştıklarında hem başarılı olamazlar hem de ellerindeki ürünü ‘kirletirler’. Bu, demokrasi bile olsa değişmez.

Mısır’da darbeye tepkiliyiz. Haklıyız. Ama bizim gibi düşünen, pozisyon alan başka bir ülke yok, İslam ülkeleri arasında bile… Suriye’de işbirliği yaptığımız Suudi Arabistan ve Körfez ülkeleri darbenin arkasında. Ürdün ve Filistin yönetimi de darbe rejimine destek veriyor. Hamas bile Mısır’da taraf olmadığını açıkladı.

Ne yapacağız şimdi? Mısır’dan sonra bu ‘hain’ rejimleri de mi teker teker değiştirmeye kalkışacağız? Bu sizce mümkün mü?

Ortadoğu’da rejimleri değiştirmek istiyorsanız yapacağınız iş, devlet eliyle devrim hazırlamak değil ekonomik ilişkilerin, sosyal ağların, sivil toplum işbirliklerinin kurulmasını sağlayacak bir barış ve güven ortamı yaratmaktır. Gerisini sivil toplum, biz, hallederiz.

İdeolojik, ütopik ve müdahaleci bir devlet politikası izlerseniz herkesle kötü olursunuz. Siz herkesi değiştirmeye çalışırken birileri de sizi değiştirmeye kalkışır.

Bakın, koca Çin bile dünyaya meydan okumuyor, çatışma istemiyor, devrim ihraç etmeye kalkışmıyor. Acaba neden?

Bu yazı Zaman Gazetesi‘nde yayınlanmıştır.

Mısır’ın durumu çok korkunç. Darbeciler tanklarla, toplarla ve ağır silahlarla halkı katlediyor. İhvan’ın önderliğindeki Mısır halkının çoğunluğu ise şiddete şiddetle karşılık vermeyerek sonuna kadar sivil itaatsizlikle direnerek destan yazıyor. Ve Mısır halkının iradesini şu an dünyada net bir dille sadece Recep Tayyip Erdoğan destekliyor. Tarih bize gösteriyor ki ne kadar zulmedilirse edilsin halkın çoğunluğu her zaman galip çıkar. Bu belki seneler, onyıllar sürer ama galip çıkar.
İslam dünyasında da ok yaydan çıktı. Artık halkına zulmeden despot yönetimlerin orta vadede ayakta kalması mümkün değil. Bir şekilde düşecekler. 21. asırda İslam ülkelerinde hükümetlerin meşruiyet kaynağı halk iradesi olacak. İradenin kaynağı da hür ve adil seçimler olacak. İslam Dünyası Batı’ya rağmen Batı tipi demokratik rejimleri kuracak ve işletecek. Müslümanların çoğunluğu “Demokratik yollarla iktidara gelmek ve gitmek” noktasında uzlaşacak. Halkların bu kalkışmasına ne zengin Körfez Monarşileri ne İran ne de başka gayrimeşru hükümetler dayanamayacak. Ama bu süreç sancılı geçecek. Belki birkaç on yıl daha İslam dünyasından perişanlık manzaraları izlemeye devam edeceğiz ama 2050’yi yani 21. asrın ortasını bulduğumuzda İslam okyanusunun azgın dalgaları durulacak ve sükûnet hâkim olacak. Bunu adım gibi biliyorum. Şimdi yapılması gereken İslam dünyasının huzur ve barışa kavuşmasının tarihini erkene çekebilmek için çabalamaktır. 

***

“Mü’minler ancak kardeştir. Öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin. Ve Allah’a karşı takva sahibi olun. Umulur ki, böylece siz rahmet olunursunuz” ayetinin derin anlamının tüm Müslümanlara yeniden hatırlatılacağı yer İstanbul (Türkiye değil İstanbul) olacaktır. Hz. Peygamber’in “Müslüman Müslüman’ın kardeşidir. Müslüman Müslüman’a zulmetmez ve bir diğer Müslüman kardeşini yalnız bırakmaz. Müslüman Müslüman’ı zalime teslim etmez” sözünün zihinlere ısrarla nakşedileceği merkez üs İstanbul olacaktır.
İstanbul bu hikmet mesajlarının İslam dünyasına yayıldığı santral şehir olmak zorundadır. Bu İstanbul’un kaderidir. Çünkü ip koptuğu yerden bağlanır ya da bir üstadın deyişiyle yiğit düştüğü yerden kalkar. İslam ipi İstanbul’da kopmuştur ve yeniden bağlanacağı yer yine İstanbul’dur. Başka çare yoktur. Yakın gelecekte Endonezya’dan Pakistan’a, Bangladeş’ten Nijerya’ya, İran’dan Mısır’a, Fas’tan Afganistan’a, Cezayir’den Sudan’a, Irak’tan Etiyopya’ya, Yemen’den Turan’a, Suudi Arabistan’dan Malezya’ya ve hatta Çin Müslümanlarından Rusya Müslümanlarına, Hindistan Müslümanlarından Avrupa-ABD Müslümanlarına kadar herkesin gözü kulağı İstanbul’da olacaktır.
Bugün bunu asla kabul etmek istemeyecek Müslümanların bile yıllar içinde geleceği nokta bu olacaktır. Bu dediklerimin hayata geçeceğini hep beraber göreceğiz. Müslümanlar dünyanın her yerinde birbirinin kanını akıtırken bu manzarada Türkiye yok ve olmayacak. En acil konu başarıldı ve Kürt meselesinde barış sağlandı. Şu an Yeni Türkiye’nin acil çözmesi gereken iki temel mesele vardır. Birincisi toplumun, ikincisi devletin bütünlüğüne ilişkindir. Alevi meselesi ve Hizmet- Hükümet meselesi.
Yeni Türkiye’nin aydınlarının nerdeyse tamamının hakkında söz söylemeye bile korktuğu ikinci mesele iddia ediyorum ki evrensel bir öneme sahiptir. Sadece Türkiye’nin değil İslam dünyasının geleceği açısından da çok önemlidir. Usuletle, suhuletle ele alınması ve tahlil edilmesi gerekir.

Bu yazı Sabah Gazetesi‘nde yayınlanmıştır.