Beşerî dünya nesneler dünyasından çok farklı. Nesneler dünyasında, nesnelerin kendi aralarındaki ilişkiler veya dışardan gelen etkilerden nasıl etkilenecekleri aşağı yukarı kesine yakın bir şekilde tahmin edilebilir. Beşerî dünyada ise hayat öngörülemezliklerle dolu. Bunun sebebi insanın nesne olmaması, irade sahibi olması ve tercih yapması.

Referandum sürecinde eli kalem tutan, ağzı lâf yapan kimseler olarak birçok analize imza attık. Bazen iddialı tahminler geliştirdik. Referandum gecesi bazılarımızın neredeyse tüm diğer bazılarımızın kimi tahminlerinin saptığını, analizlerinin çöktüğünü gördük.

“Evet” cephesi hesaplarını iki ana partinin oy toplamının yüzde 64 civarında olması üzerine yapmıştı. Beklentilerine göre bu partiler tabanlarına sahip olabilirse oylamadan en az yüzde 60 ile “evet” çıkması mümkündü. Beklenen olmadı. “Evet” kanadı yüzde 50’yi zar zor aşabildi.

Bazı analistler AK Parti artı MHP blokunun milliyetçi bir cephe meydana getirdiğini, bunun Kürt toplumu tarafından bir baskı olarak algılanacağını, Kürtleri “evet” cephesine ve devlete yabancılaştıracağını, hükümetten iyice uzaklaştıracağını ileri sürdü. Bu analiz akla çok yatkın görünmekteydi. Ama 16 Nisan gecesi çöktü. Kürt toplumu kendisinden beklenmeyen oranda “evet” dedi. “Evet” blokunun Batı’daki büyük şehirlerde uğradığı oy kaybını Güneydoğu ve Doğu’daki Kürt oyları telafi etti. Selahattin Demirtaş 7 Haziran 2015 seçim kampanyasını Erdoğan’ı hedef tahtasına oturtan “seni başkan yaptırmayacağız” sloganıyla yürütmüştü. Kaderin cilvesine bakın ki, eğer Erdoğan’ın bir tür “başkan”lığı söz konusu olacaksa, bunun yolunu Kürt oyları açtı.

Referandum ilişkileri ve ittifakları değiştirdi. Birbirine benzerleri birbirinden uzaklaştırdı, birbirine benzemeyenleri birbirine yaklaştırdı. AK Parti’nin tabanına benzer bir tabana sahip olan Saadet Partisi değişiklik paketine şiddetle muhalefet etti. Kürt problemine yönelik hiçbir somut çözüm önerisi olmayan CHP, HDP ile siyasî ittifak kurdu. Kürt hareketinden nefret eden ve Kürt meselesinde en küçük bir diyaloga bile açık olmayan seküler Türk milliyetçisi çevreler, radikal sosyalist, ayrılıkçı Kürt çevreleriyle aynı istikamette oy kullandı.

Bazı tahlillerde, CHP çevrelerinin kendilerini hükümetin baskısı altında hissettiği ve referandumun bu algıyı kuvvetlendireceği söylendi. Son birkaç yılın olayları gözönüne alındığında bunu düşünmemek zordu. CHP çevreleri daima hayat tarzlarına müdahale edileceğinden korktu; maddî temelleri olsa da olmasa da bu tür korkuları ve bunlara dayanan suçlamaları dile getirdi. Ancak insaflı bir inceleme “hayır”  kanadının bu bakımdan muhafazakâr çevrelerden aşağı kalmadığını göstermekteydi. Referandumdan sonra asıl militan ve baskıcı tavır “hayır” kanadından çıktı. Bir örnek vermek gerekirse, İnönü’nün torunu “hayır” diyenleri kastederek “halkın yarısı namuslu ve cesurmuş” dedi. Demek ki diğer yarısı, yani “evet” diyenler  “cesaretsiz ve namussuz”muş.

“Hayır” diyenlerin birçoğu — buna bazı Avrupa ülkeleri de dâhil — referandumun Erdoğan’ın diktatörlüğüne yol açacağını iddia etti Ancak aynı çevreler değişiklik paketi gündeme gelmeden de Erdoğan’ın diktatör olduğunu öne sürmekteydi. Bu söylemden şu sonucun ortaya çıkacağını pek azı fark etti: Madem Erdoğan diktatör, demek ki diktatör olması için cumhurbaşkanlığı sistemine gerek yokmuş. Parlamenter sistemde de bu vuku bulabiliyormuş. O zaman cumhurbaşkanlığı sistemine diktatörlük getirecek diye karşı çıkmak boşa düştü. Demek ki Erdoğan diktatör değil ve referandum iptal edilse Erdoğan’ın diktatör olması önlenmiş olacak.

Referandumda yargı bağımsızlığı elden gidiyor diyenler şimdiki durumda yargının bağımsız olduğunu kabul etmiş oldu. Bunlar ülkede münhasıran yargının yapılanmasından ve işleyişinden şimdiye kadar hiç problem doğmamış gibi konuştu. Vesayet sisteminin sacayağı olarak bürokratik kooptasyon felaketlerini görmezden geldi. Demokrasiyi savunuyoruz deyip demokratik siyasetten tamamen kopartılmış bir yargı sistemini savundu.

Referandum sürecindeki tartışmalarda bazıları başka bazılarını, onların tezlerini analiz etmek yerine yargılamaya yöneldi. Farklı fikirlerdekileri demokrat, liberal, vatansever olmamakla; çıkar için fikir savunmakla; hattâ satılmışlıkla itham etti. Benim favorilerim “bu nasıl liberallik” ve “bu nasıl demokratlık” idi. Bu kafadakiler sanki liberalliğin ve demokratlığın tapusu ellerindeymiş, bunlarla ilgili bilgi ve “doğru” davranış kodları Allah vergisi olacak şekilde kendilerine münhasırmış ve onların görevleri insanları bu açıdan değerlendirmekmiş, yargılamakmış, hattâ infaz etmekmiş gibi davrandı. Sadece ergenler ve ruhsal olarak ergenlik çağı dışına çıkamamış kimseler değil; kerli felli, görmüş geçirmiş (olduğunu sandığımız) bazıları da sağa sola aynı havada suçlamalar yaptı.

Benim referandumdan çıkardığım en önemli sonuçlardan biri şu: Mütevazı olmalıyız. Analizlerimizin mutlaka doğru olduğu, asla ve kat’a yanılmayacağımız zehabına kapılmamalıyız. Akıl ve gözlem gücümüz ne kadar yüksek olursa olsun, toplumsal olaylarda her zaman her şeyi önceden — hattâ sonradan — görüp açıklamaya muktedir değiliz. Yanılan, hatâ yapan, fani varlıklar olduğumuzu bilmeli ve ona göre davranmalıyız.

Serbestiyet, 21.04.2017

Kürt oyları, 16 Nisan’dan sonra gündemi en fazla meşgul eden konulardan biri. Cumhurbaşkanı Erdoğan yaptığı bütün teşekkür konuşmalarında bu bahse özel bir parantez açıyor ve bölgeden gelen “evet” olaylarının önemine değiniyor. Hemen her mecrada Kürtlerin tercihinin manası irdeleniyor. Son iki seçimde AKP’nin bölgede aldığı oylara nazaran “evet” oylarında gerçekleşen artışın edenleri üzerinde duruluyor. Bazen tenakuz halindeki fikirler peşi sıra orta yere dökülüyor.

Doğu ve Güneydoğu’da -kaba bir hesapla-  AKP’nin aldığından 450 bin fazla “Evet” oyu çıktı. Buna mukabil “Hayır” oyları, HDP’nin aldığından 400 bin eksik oldu. Elbette, “evet”teki her artışı AKP’nin, “hayır”daki her eksilmeyi HDP’nin hanesine yazmak doğru olmaz. Lakin bölgede iki partili bir siyasi hayat var; siyasi alanın çok büyük bir bölümünü bu iki parti dolduruyor. Dolayısıyla AKP ve HDP’nin referandumdaki konumlanışlarına verilen oylar, bir eğilimi göstermesi açısından büyük bir önem taşıyor.

Hemen belirtmek gerekir ki, aslında ortada çok büyük bir sürpriz yok. Bölge dinamiklerini yakından takip edenler, 16 Nisan’da –daha önceki seçimlerden AKP’ye verilenden daha- yüksek bir “evet” çıkacağını tahmin ediyorlardı. Böylesine bir tahmini mümkün kılan birçok unsur sahada kendini beli ediyordu. Mesela:

• AKP’ye oy veren Kürtlerin kendi partilerine bağlılıkları sürüyor, hem Türkiye’nin demokratikleştirilmesi hem de Kürt meselesinin çözümünde halen tek adres olarak AKP’yi görüyorlardı.
• AKP ve HDP’nin etki alanı dışında kalan Kürtlerin bir kısmı direkt, bir kısmı da endirekt olarak “Evet” blokunun içinde yer alıyorlardı.
• “1982 Anayasasının en büyük mağduru Kürtler, darbe anayasasını savunmak Kürtlere kalmadı” hissiyatı yaygındı.
• Kürt meselesinin parlamenter sistem içerisinde çözme olanağının olmadığı, başlangıçta eksik ve aksak olsa da başkanlık sistemine geçmenin çözüm için yeni kapılar aralayabileceği umudu
• Hendek ve barikatlardan ötürü PKK’ye duyulan tepkinin devam ediyordu.
• 7 Haziran sonra gerek kendi tabanı ve gerek genel olarak Kürt seçmen ile arası açılan HDP, bu mesafeyi azaltacak bir siyaset geliştiremiyordu.

Şüphesiz bunlara başka faktörler de eklenebilir. Neticede 16 Nisan’daki tablo ortaya çıktı. Şimdi mühim olan, bölgenin iki büyük partisi AKP ve HDP’nin bu tabloyu nasıl anlamlandıracakları. Zira bundan sonraki süreçte partilerin siyasetini büyük ölçüde bu tabloyu nasıl yorumladıkları tayin edecek.

Güvenlik siyasetinin onayı mı?

Kulislerden yansıyan bilgilere göre AKP kurmayları 16 Nisan’da elde edilen nispi başarıyı dört faktöre bağlıyorlar:

• Halkın bölgede sürdürülmekte olan asayişçi siyasetin arkasında durması
• Hendek ve barikatların sebebiyet verdiği tahribatın giderilmesi
• Bölgeye dönük ekonomik desteklerden ve teşvik paketlerinden duyulan memnuniyet
• Başta belediyelere atanan kayyumlar olmak üzere kamu görevlilerinin gösterdiği performans

Siyasi bir olaya tek bir nedene bağlanamaz. AKP’yi sevindiren referandum sonuçlarında, muhtemelen bahsi edilen faktörlerin –değişen oranlarda- tesiri olmuştur. Seçmenler tercihlerini şekillendirirken Gündelik hayatı normale döndüren güvenlik tedbirlerinin alınması, çöken ekonomiyi ayağa kaldırmak için birtakım teşviklerin yapılması, yıkılan şehirlerin rehabilite edilmesi, iktidarın desteğiyle beledi hizmetlerin artırılması, vb. uygulamaları da dikkate almışlardır şüphesiz.

Bununla birlikte “evet”teki artışı sağlayan temel saikin bunlar olmadığı kanısındayım. Referandum öncesi yaptığımız saha çalışmalarında özelde AKP taraftarlarında, genelde ise “evet” tercihinde bulunacak olan seçmenlerde öne çıkan bir husus vardı: Onlar, Kürt meselesinin CHP ya da MHP ile değil ancak AKP ile bir çözüm yoluna girebileceğin, bu konuda Erdoğan’ın ve AKP’nin dışında bir alternatif bulunmadığını düşünüyorlardı. Bu nedenle, anayasa değişiklik teklifini bazı eleştiriler olsa da ya da MHP ile yapılan ittifaktan büyük bir rahatsızlık duysa da, siyaseten Erdoğan’ın elin güçlü tutmak için “evet” verilmesi gerektiğini belirtiyorlardı.

Burada kritik nokta MHP ile yapılan ittifaktı. “Acaba MHP ile kurulan ortaklık, Kürt meselesinin çözümünü imkânsız hale getirir miydi?” AKP’li Kürtler MHP ile birliktelikten hoşnut değillerdi. Ancak partilerini böyle bir beraberliğe HDP’nin mecbur ettiğini söylüyorlardı. Ayrıca bunun bir seçim ittifakı değil referandum için yapılan geçici bir beraberlik olduğunu belirtiyorlardı. Dolayısıyla “evet” çıkması halinde Erdoğan’ın kendini güçlü hissedeceği ve rahatlayacağı, çözüm için şartlar oluştuğunda MHP ile kurulan geçici işbirliğinin bir engel oluşturmayacağını düşünüyorlardı.

Ezcümle, en azından bizim tespit edebildiğimiz kadarıyla, AKP’li olsun ya da olmasın “evet”çileri hareket geçiren “barış”a dair duydukları umuttu. Bu, diğer faktörlere bir değer biçmedikleri manasını vermez, ancak onları motive eden asıl kaynak barış ve çözüm beklentisiydi. Tüm diğer gelişmeler barışa ve çözümü yaklaştırdıkları nispette bir kıymet kazanırdı. Nitekim Cumhurbaşkanı Erdoğan bölgede birçok ekonomik vaatte bulundu, ama kitleleri heyecanlandıran ve akılda kalan bu vaatler değil, “Silahsız olmak koşuluyla herkesle her projeyi konuşuruz”  cümlesi oldu.

Bu itibarla Erdoğan’ın ve AKP’nin bölgedeki referandum sonuçlarına bir de bu nazarla bakmaları gerekir. Güvenlikçi perspektife aşırı bir önem atfetmek ve salt hizmet siyasetine bel bağlamak, ters sonuçlar doğurabilir. Unutulmamalı ki, 7 Haziran’dan sonra HDP’nin kendisine verilen desteği yanlış yorumlaması, partinin üzerine oturduğu güçlü zeminin aşınmasına neden olmuştu. Benzer bir yanlış okuma halinde gelecek seçimlerde oylar AKP ve Erdoğan’ın beklentilerini aksi yönde dalgalanabilir.

HDP tarafı

16 Nisan HDP’ye de çok şeyler söylüyor. HDP güç bir süreç yaşıyor. Başta Eşbaşkanları olmak üzere 12 milletvekilleri tutuklu. Partinin mensupları ve teşkilatları sürekli takibat altında, hukuki bir girdaptan geçiyor.  Şartlar HDP’yi kendi içine gömülmeye, daha çok kendi problemleriyle alakadar olmaya zorluyor.

16 Nisan sonuçları HDP açısından değerlendirildiğinde iki tespit yapılabilir: İlk olarak, bazı kesimlerin iddia ettiği gibi HDP bitmiş-tükenmiş değil. Bütün menfi şartlara rağmen Güneydoğu’da 5 ilde (Diyarbakır % 67, Batman % 64, Siirt % 52, Mardin % 51, Şırnak % 71), Doğu Anadolu’da ise 4 ilde (Ağrı % 57, Hakkâri % 67, Van % 57, Muş % 50)  seçmenlerin yarısından fazlasının desteğini alıyor. Seçmeni, HDP’nin siyasi alandaki varlığını muhafaza ediyor ve buna hayati bir anlam yüklüyor.

Ama ikinci olarak, HDP’nin oy havuzunda çatlaklar var. En güçlü olduğu illerde yaşanan ı oransal gerileme bunun çarpıcı bir göstergesi. Bu çatlağı sadece mevcut olumsuz şartlarla açıklamak, yanlış bir değerlendirme olur. Temel sorun, HDP’nin 7 Haziran’dan sonraki siyasi travmayı henüz atlatamamış olmasıdır. Bu nedenle HDP öncelikle kendi politik tercihlerine dair sağlıklı bir özeleştiri sürecini işletmelidir.

HDP’yi bir imtihan bekliyor. Partinin bir yandan hak arama mücadelesini şiddetten mutlak bir şekilde arındıran yeni bir politik dil kurması, diğer yandan da buna uygun bir siyasi tutum alması gerekiyor: HDP’nin yeni bir ivme yakalaması bu sınavı geçmesine bağlı; yoksa havuzdaki çatlağın büyümesinin önüne geçemez.

Al Jazeera Turk, 20.04.2017

Referandum oylaması bugün yapılıyor. Bütün tartışma ve tanıtım faaliyetlerinden sonra, asli kurucu iktidarın sahibi olan halk bizzat sözünü söyleyecek. Artık nihai kararı doğrudan halk verecek. Demokrasi dediğimiz de esasen böyle bir şeydir. Bizlere düşen, söylenebilecek bütün sözleri söyledikten sonra halkın kararına rıza göstermektir.

Türkiye’de Cumhurbaşkanlığı Sistemi’ni öngören anayasa değişikliğini zorunlu derecede lüzumlu kılan sebepler son derece önemlidir. Yani bu değişiklik, fantezi değil, bir zaruretten kaynaklanmaktadır. Bir diğer ifadeyle, buradaki zorunluluk, üç aylık bir otomobilin, hiçbir arıza olmadığı halde, sırf fantezi olsun diye değiştirilmesi haline değil, 50 yaşında olan ve her gün bir tarafında arıza meydana gelen bir otomobilin değiştirilmesindeki zorunluluk haline benzetilebilir. Bu değişikliği zorunlu kılan sebepler dört grupta toplanabilir.

Birincisi, mevcut parlamenter sistemde, Türkiye’ye mahsus siyasi kültürel sebepler neticesinde yürütme içerisinde iki başlılık ortaya çıkmıştır. Esasen parlamenter sistemin en belirgin vasıflarından birisi de devlet başkanının (parlamenter monarşilerde kral, parlamenter cumhuriyetlerde Cumhurbaşkanı) sembolik yetkilere sahiptir. Devlet başkanı, genellikle manevi bir makamdır, bazı siyasi etkinliği olmayan yetkileri yanında ülkenin ve milletin birliğini, bütünlüğünü temsil eder, hükümetin çoğu kararlarını imzalasa da, fiiliyatta etkin olmaz. Siyasi etkinlik Başbakanın başkanlığındaki Bakanlar Kuruluna aittir. Yetkileri ve siyasi etkinliği itibariyle zayıf bir devlet başkanı, güçlü bir Başbakan ve Bakanlar Kurulu söz konusudur. Bu özellik sebebiyledir ki, yetki ve sorumlulukta paralellik ilkesi gereği, devlet başkanının siyasi sorumluluğu mevcut değildir. Siyasi sorumluluk, geniş yetkileri olan Başbakan ve Bakanlar Kuruluna aittir. Devlet başkanının hukuken ya / ya da fiilen güçlü olması halinde, hem parlamenter sistemle çelişik bir durum ortaya çıkar, hem yetki ve sorumlulukta paralellik ilkesi ihlal olmuş olur, hem de yürütme içinde çatışmalar ortaya çıkar.

Türkiye’de bu üç durum da söz konusu olmuştur. Yani, 1924 ve 1961 Anayasaları zamanında Cumhurbaşkanının yetkileri nispeten parlamenter sistemle uyumlu olduğu halde, cumhurbaşkanları, bazı istisnalar hariç tutulursa, fiilen etkin olmaktan imtina etmemiştir. 1982 Anayasası’nda hem Cumhurbaşkanı oldukça güçlü yetkilerle donatılmış, hem de cumhurbaşkanları bu yetkileri fiilen kullanmaktan kaçınmamıştır. Bu durum, çoğu kereler Cumhurbaşkanı ile Başbakan arasında siyasi etkinlik çatışmalarına sebep olmuş, üst düzey atamaları yapılamamış, Bakanlar Kurulu tarafından alınan kararlar imzalanmamak suretiyle sistem tıkanmıştır. Bu tıkanmışlık zemininde, dönemin Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’in Anayasayı Başbakan Bülent Ecevit’e fırlatması büyük bir ekonomik krize sebep olmuştur. Oysa etkin yönetim, her şeyden önce yönetimde birliğin ve tecanüsün varlığını lüzumlu kılar. Yetki sahiplerinin birbirlerini kilitledikleri, etkin yönetimin lüzumlu kıldığı kararların ya hiç alınamadığı ya da geç alındığı ortamlarda, istikrarlı ve gelecek vaad eden bir yönetim icra edilemez. Her bir kilitlenme ve çatışma, beraberinde değişen ölçülerde krizleri tetikler, bunlar bazen birike birike büyük krizlerin de yaşanmasına sebep olabilir.

İkincisi, parlamenter sistemler koalisyonlara sebep olabilmektedir. Her ne kadar güçlü ekonomilere sahip çoğu ileri demokrasilerde koalisyonların işleyişinde belirgin sorunlar yaşanmasa da, geçmiş yıllarda başta Fransa ve İtalya olmak üzere birçok ileri demokraside de koalisyon temelli sorunların yaşandığına şahit olunmuştur. Benzer sorunlar, çok daha derinlemesine olarak Türkiye’de yaşanmıştır. 1961-1965, 1971-1980, 1989-2002 yılları arasında yaşanan koalisyonlar döneminde, Türkiye yönetilemez hale gelmiş, işlemeyen bir yönetim durumu ortaya çıkmıştır. Yürütme içinde Başbakan ile Cumhurbaşkanı arasında yaşanan çatışmaların bir benzeri Bakanlar Kurulu içerisinde Başbakan ile koalisyon ortakları arasında yaşanmış, çoğu kereler Bakanlar Kurulunda kararlar alınamaz hale gelmiştir. Dahası Başbakan koalisyon hükümetine tam manası ile hâkim olamadığı için, hükümet içi uyumsuzluklar neticesinde hükümet programının uygulanmasında da sorunlar yaşanmış, yapılan disiplinsiz kamusal harcamalar neticesinde bütçe disiplini ortadan kalkmış, bu da bazı kereler büyük ölçekli (1994 ve 2001 Krizlerinde olduğu gibi) ekonomik krizlere sebep olmuştur. Başbakan, bir yandan Cumhurbaşkanını diğer yandan koalisyon ortaklarını ikna etmek zorunda kaldığı için, çoğu kereler alınamayan ya da geç alınan kararlar sebebiyle, ülke yönetiminde tıkanmalar yaşanmıştır.

Vesayetçi misyonu üstlenme

Yönetimde tekli yapıya sahip ülkelerde ülke yönetimi, bir aracın tek şoförle sürülmesine benzetilebilirse, Cumhurbaşkanı Başbakan ikiliği yanında bir de koalisyonların olduğu dönemlerde ülke yönetimi, bir aracın iki, bazen üç ya da dört şoförle sürülmesine benzetilebilir. Çok şoförlü bir araçla, yönetimde teklik ve yeknesaklık gösteren diğer tek sürücülü araçlara ulaşılabilmesi ne kadar imkânsız ise, kendi içerisinde çatışma içerisinde olan iki başlı ve koalisyonlu bir yönetim anlayışıyla, yönetimde teklik, istikrar ve bütünlük arz eden ülkelere, ekonomik, sosyal, kültürel, uluslararası etkinlik bağlamında ulaşabilmesi mümkün ve muhtemel değildir. Yönetimde teklik ve yeknesaklık arz eden ülkelerle etkin bir yarış içerisine girebilmenin yegâne yolu, koalisyonlara son verilmesidir. Aksi halde, daha uzunca yıllar etkin bir şekilde yönetilemeyen, ara ara iktisadi krizler yaşayan, bazı kereler askeri darbelere de maruz kalan bir ülke olarak yaşamak, Türkiye için mukadder olmaya devam eder.

Üçüncüsü, Türkiye’de bazı istisnalar hariç tutulursa, çoğu kereler Cumhurbaşkanları bir vesayet makamı olarak işlev görmüştür. Zaten Cumhurbaşkanlarının anayasal olarak yetkileri az olduğu halde, fiiliyatta güçlü olmalarının geri planında bu vesayetçi anlayış yer almaktadır. Halk TBMM üyelerini seçmekle yetinmiş. Fakat bazı kereler, halkın tasvip etme ihtimali çok düşük olan kişiler, TBMM’ye dayatmalarda bulunularak Cumhurbaşkanı seçtirilmiş, bunlar da kendilerine yüklenen vesayetçi misyonu üstlenerek, bazen Hükümetin, bazen de Meclisin kararlarını engelleme yoluna gitmişlerdir. Bu engellemeler, çoğu kereler halkın çoğunluğunun iradesi ile çelişir nitelikte olmuştur. Esasen vesayetin temeli, halkın çoğunluğuna güvenmeme, onların yetersiz olduklarına inanma şeklinde tezahür eder. Bu inançsızlık ve güvensizlik neticesinde, Cumhurbaşkanları, halkın çoğunluğunun demokratik iradesini engellemiş, hem sistemin tıkanmasına sebep olmuş, hem de halkın çoğunluğunun demokratik iradesi engellenmiş olmaktadır. Oysa, demokrasilerin temel ilkelerinden birisi de seçilmişlerin üstünlüğü ilkesidir. Bu durum, hem demokrasinin gelişmesine mani olmuş, hem de sistemsel sorunlara ve toplumsal, siyasal hayatta değişen şiddetlerde çatışmalara sebep olmuştur. Demokratik iradenin hâkim kılınması, vesayetçi anlayışın yerini demokratik iradeye bırakmasını zorunlu kılar.

Dördüncüsü, mevcut parlamenter sistem içerisinde hantal ve işlemeyen bir bürokratik yapı mevcuttur. Mevcut yapıda tembel, atıl olan bürokratları çalıştırabilecek, onları etkin kılabilecek bir mekanizma mevcut değildir. Her ne kadar hükümetler değişse de bürokrasi çoğu kereler çakılı kalmakta, çalışmayan bürokratlar sistemden dışlanamamakta, dışlananlar ya da yerleri değiştirilenler, mahkeme kararı ile geri dönebilmektedir. Kısaca hantal ve işlemeyen bir bürokratik yapıyı koruyan bir mekanizma mevcuttur. Bu yapı içerisinde bürokrasinin dinamizm kazanabilmesi, bürokratların dinamik bir hükümete ve bakanlıklara ayak uydurabilmemsi mümkün değildir. Bu imkânsızlık ya da zorluklar aşılmadıkça etkin, istikrarlı ve sürdürülebilir bir yönetim mümkün değildir. Bu durumda, yürütme içerisinde ikiliklerin ortadan kalkması, sistemsel tıkanıklıklara sebep olabilen koalisyonlara son verilmesi, vesayetçi bir düzenden, yürütmeyi doğrudan halkın belirlediği demokratik bir yürütme anlayışına geçilebilmesi, hantal bir bürokratik yapıdan, Cumhurbaşkanının kendi vizyonuyla uyumlu bürokratlarla çalıştığı, bürokrasinin tam bir dinamizme kavuştuğu bir sisteme geçilebilmesi için, Cumhurbaşkanlığı Sistemini öngören anayasa değişikliğinin referandumda halkın çoğunluğunun evet oyu ile kabul edilmesi gerekir. Türkiye’nin ileri ve güçlü demokratik ülkelerle yarışır hale gelebilmesi ve etkin yönetimi için bu değişiklik zorunlu derecede gereklilik arz etmektedir. Aksi halde, Türkiye daha çok zorluklarla mücadele etmeye devam eder fakat bir arpa boyu yol alamaz. Nitekim Türkiye’nin ilerlemesinden ve büyümesinden ciddi manada rahatsız olan bazı Batılı devletler, bütün uluslararası teamülleri ve kuralları alt üst ederek hayır kampanyası yürütmektedir. Bu canhıraş çabalar bile, bu değişikliğin Türkiye’nin istikbali için ne derece lüzumlu olduğunu ayan beyan ortaya koymaktadır.

Star Açık Görüş, 15.04.2017

Demokrasi hemen hemen her toplum kesiminde yüceltilen bir değer ve durum olduğu için, demokrasiye yönelik eleştiriler çok az. Dile getirilebilenler daha da az. Oysa Platon’dan beri süregelen demokrasi eleştirilerinden öğrenilecek çok şey var.

Bazı eleştiriler çok haklı görünüyor ve demokraside mutlaka reform gerektiriyor. Ancak, bu daha iyi bir siyasal yönetişim modeline sahip olduğumuza ve hemen yarın demokrasiden vazgeçebileceğimize işaret etmiyor. Jason Brennan gibi neo-klasik liberal ve Hans Herrmann-Hope gibi anarko-kapitalist  yazarlar tarafından dile getirilen eleştiriler, ufuk açıcı olmakla beraber işlerliği olan modeller ortaya koyamıyor. Onyıllar önce Hayek de demokraside reformu hedefleyen düşünceler geliştirdi, hattâ bir siyasal model önerisi yaptı; ama onun bu önerisi akademik yazılarının en zayıf olanları arasında kaldı.

Referandum sürecinde tüm tartışmaları takip ettim. Fanatik yorum ve değerlendirmelere dahi göz attım. Üzerinde durmaya değer olanları daha derinden inceledim. İşaret ettikleri noktalar üzerinde düşündüm. Ne yazık ki bu tür yazılar dahi, fanatik yazılardan çok farklı olmayan ve adeta şaşmaz bir şekilde, referandumda evet diyerek mi yoksa hayır diyerek mi doğruya ulaşılabileceği üzerinde durdu. Bu kaçınılmaz olmakla beraber, tüm tartışmanın bu alana hapsedilmesinin yanlış ve çok zararlı olduğu kanaatindeyim. Azınlıkta kalsalar da, tartışmacıların bazıları özle, esasla değil usulle meşgul olmalıydı. Takip edebildiğim kadarıyla, neredeyse benden başka hiç kimse usul üzerinde durmadı; en azından benim kadar durmadı.

Demokrasiyi her iyinin yolu ve aracı olarak kabul etmeye yatkın bir toplumsal ortamda, usul kuralları üzerinde tartışmak bazılarımıza anlamsız ve yarasız görünebilir. Bence öyle değil. Demokrasi esastan çok usulle ilgili.  Sadece esas üzerine odaklanırsak demokrasiyi anlayamayız ve yaşatamayız. Bu açıdan fikir ve kültür hayatımızda büyük boşluklar var. Örneğin Etyen Mahçupyan’ın yıllardır dile getirdiği “demokrat zihniyet” dahi, usul kurallarının değerini ve yararını kavramak bakımından çok problemli.

Meramımı bir benzetmeyle anlatmaya çalışayım. Yaygın spor dallar arasında futbol en başta geliyor. Biz bir maç seyrederken iyi futbol oynanıp oynanmadığı üzerinde duruyor ve bilhassa galip olmasını istediğimiz tarafla ilgili görüşler serdediyor, temenniler dile getiriyoruz. Futboldan haberdar olmayan birini — ki böyle biri ancak uzaylı olabilir! — futbolla muhatap kılsak, o kişi ne olduğunu anlayamaz. Anlayabilmesi için kurallardan haberdar olması gerekir. Dolayısıyla ilk iş kuralları öğrenmektir. Futbol 22 kişinin bir top peşinde çılgınca koşması değildir. Belli kurallara göre meşin yuvarlakla oynanmasıdır. Bu kurallar tarafların oyun kalitesini etkilemez. Ama oyunu mümkün kılar. Bu yüzden futbolun temelinde transferler, takımların tarihleri ve güncel durumları, bütçeleri filan yatmaz; kurallara uyum yatar. Kurallara uymayacağını peşinen deklare eden veya oyun sırasında kuralları asla tanımam diyen takımlar, oyuncular arasından dışlanır.

Demokratik siyaset de bir oyuna benzetilebilir. Futbol gibi onun da kuralları vardır. Oyunda yer alanların kurallara uymayı kabul ettiği varsayılır. Oyunun kimin kazanmasıyla sona ereceği önceden bilinemez. Ama en iddialı taraf bile oyunu kaybettiğinde bunu meşru kabul etmek ve duruma rıza göstermek zorundadır.

Türkiye’nin en büyük problemi, demokrasinin usul kuralları üzerinde tam bir mutabakat sağlanamaması ve bu kurallara tam itaatin olmamasıdır. Yakın zamanlarda demokrasinin usul kurallarının reddini çok açık örneklerle gördük. Gezi isyanları demokratik usul kurallarının reddiydi. Bazı kimselerin, ilgili kamu otoritesinin karar alma hakkını tanımayarak dediklerini dayatma çabasıydı. Tabii olayın başka boyutları da vardı ama meselenin günün sonundaki özeti buydu. Gezi isyanları başarılı olsaydı bir emsal teşkil edecek ve demokrasinin barışçıl oyun kuralları yıkılmış olacaktı. Bunun sonucu kaçılmaz olarak despotik bir rejimin doğmasıydı. 17/25 Aralık (2013) polis-yargı-medya operasyonları usul kurallarına bir başka meydan okumaydı. Başarılı olsaydı demokratik siyaset bitecek ve Kemalist bürokratik vesayet modelini mükemmelleştiren, hattâ ondan daha ileri giderek demokratik siyaseti tamamen reddeden yeni bir vesayet odağının pençesine düşecektik. 15 Temmuz darbe teşebbüsü ise, oyunun kurallarının Gezi ve 17/25 Aralık’taki gibi örtülü ve dolaylı olarak değil, doğrudan, kabaca ve alçakça reddiydi. Türkiye, bereket versin, bütün bu badirelerden kurtulmayı başardı.

16 Nisan referandumuna bu açıdan da bakmalıyız. Sonuç kimilerini üzdü, kimilerini memnun etti. Ancak, uzun vadede mühim olan hangi sonucun çıktığı değil, demokrasinin usul kurallarının korunup korunmadığıdır. Her ne olacaksa usul kuralları çerçevesinde olmalıdır. Usul kuralları esasta da doğru yolda ilerlememize yardımcı olacaktır.

Usul kuralları üzerinde ne kadar dursak az. Türkiye’de bu konu başta akademik camiada olmak üzere gündemin tepesine çekilmeli ve her yönüyle ele alınmalı. Zira usul kurallarının yıkılması ağır bir toplumsal deprem yaratır. Ülke bir enkaza döner ve bu enkazın altında sadece şu veya bu toplum kesimi değil, herkes, tüm toplum kalır.

Serbestiyet, 18.04.2017

Referandum sandığına gitmemize çok az kaldı. 16 Nisan Türkiye için heyecan verici bir gün olacak. İlk defa bu kadar kapsamlı bir anayasa değişikliği paketini oylayacağız. Milyonlarca insan olarak sandığa koşacak ve hür irademize dayanarak, kendi kıstaslarımızı kullanarak, tercihimizi yapacağız. Hiçbirimiz aptal değiliz. Hiçbirimiz otomatikman diğerlerinden üstün olduğumuzu iddia edemeyiz. Hiçbirimiz kendimizi diğerlerinden aşağı göremeyiz. Her tercih kendi ekseninde değerlidir.

Seçimler demokrasinin şölenidir. Referandumları da bu çerçevede görebiliriz. Referandum demokratik süreçte bir yönüyle bir son, bir yönüyle de bir başlangıçtır. Referandum sandığına sağ salim ulaşmak bile demokratik bir başarıdır. Referandumu kazasız belasız tamamlamak bir başka demokratik zafer olacaktır. Bu zaferin sahibi, sürecin parçası olan herkestir. Tüm partiler ve tüm seçmenlerdir. Tüm parti örgütleri, tüm parti görevlileri ve gönüllüleridir. Sonuç ne olursa olsun, tüm partiler ve tüm seçmenler bu zafere ortak olmuş, katkıda bulunmuş olacaklardır. Sağlıklı bir referandumun hepimizin zaferi olacaktır. Bundan sonraki demokrasi yürüyüşümüzde bize ışık tutacaktır.

Bu ne ilk ne de son seçim veya referandumdur. 16 Nisan tarihi, demokrasi yolunun ne başı ne de sonudur. Bu bitmeyen bir yolculuktur. Bu yüzden, ne kazananlar abartılı bir sevince bürünüp zafer naraları atmalı, kaybedenleri rahatsız ve taciz edecek davranışlara girmeli; ne de kaybedenler tüm umutlarını yitirerek sisteme, ülkeye ve dünyaya küsmelidir.

Oylarının rengi ne olursa olsun, hangi tarafta yer tutmuş olursa olsun tüm seçmenler bu ülkenin birinci sınıf vatandaşı ve has evladıdır. Yaşadığımız süreç bir tarafın yok diğer tarafın var olmasıyla sonuçlanacak bir savaş değildir; siyasî bir yarıştır. Kazananlar sadece bir siyasî yarışı kazanmış, kaybedenler de sadece bir siyasî yarışı kaybetmiş olacaktır. İlerde hem başka konularda, hem de belki bu referandumda ele alınan konularda yeni yarışlar olacak ve siyasî hayat böylece akıp gidecektir.

Sonuç ne olursa olsun farklı siyasî görüşlerden insanlar, bütün vatandaşlar bu ülkede beraberce yaşamaya devam edecektir. Bizimle farklı fikirde olanlar hayatımızı fakirleştiren değil zenginleştiren varlıklardır. Onların bulunmadığı bir Türkiye eksik olur. Farklılıklarımız bize zarar vermez, fayda sağlar. Farklılıklar Allah vergisidir. Doğal, olağan, normal bir durumdur. Farklılıklarla savaşmak kadar akıl ve uygarlık dışı bir davranış olamaz. Bu tür savaşları hiç kimse kazanamaz.

Çoğu zaman hiçbir görüş tamamen doğru veya yanlış değildir. Doğrularda yanlışlar, yanlışlarda doğrular bulunabilir. Bu yüzden fikir ihtilâflarını felâket olarak görmemeliyiz. Asıl felâketin beraber yaşama, tartışma ve karar alma kurallarını yıkmakla doğacağını bilmeliyiz. Yakın tarihimizde bu gerçeği öğrenmemize katkıda bulunmuş olması gereken birçok olay yaşadık. Fikir tartışmalarından kaçınmamalı, kaçmamalı; ama tartışmalarımızda hem aklımızı ve mantığımızı kullanmalı, hem de nezaket ve adap kurallarına uymalıyız. Yıkmak, yok etmek için değil anlamak ve ikna etmek için çabalamalıyız. Başkalarını ikna çabasını kendimize hak olarak görüyorsak, başkalarının da bizi ikna etmeye çalışma hakkı olduğunu kabul etmeliyiz.

Vatanseverlik veya demokratlık gibi değer ve tutumların tekelimizde olduğunu sanmamalıyız. Farklı fikirlerdeki insanları hainler, satılmışlar olarak değil, kendi yollarında ve tarzlarında ilerleyen ama bizim gibi memleketin iyiliğini isteyen kimseler olarak görmeliyiz.

Demokraside uzun vadede usul esastan daha önemlidir. Usul kurallarına uyarak meşruiyet içinde kalabiliriz. Yapılandan memnun değilsek de usul kurallarını korumak gerekir. Çünkü bu kurallar, ilerde siyasî aktörler ve/veya onların pozisyonları değiştiği zaman, yanlış gördüğümüzü düzeltme, iyi gördüğümüzü getirme veya sistemi o doğrultuda ıslah etme imkânını bize verecektir. Bir örnek vereyim: Referandumdan “evet” çıkarsa, ilerde halk tarafından seçilen cumhurbaşkanının partisiyle ilişkisinin kesilmesi hükmünü anayasaya koymak bile büyük bir değişiklik yapmak ve başkanlık sistemi yolunda ciddî bir adım atmak anlamına gelecektir. Bundan dolayı referandum sonucunu olgunlukla karşılamalı, bizim dediğimiz olmadı diye sınırları yıkmamalı, demokrasi dışı yollara başvurmamalıyız. Doğruda tam olarak anlaşmak ne kadar zorsa, usul kurallarında anlaşmak o kadar kolay olmalıdır. Referandum sonrasında en çok dikkat edilmesi gereken mesele budur. İnanıyorum ki, Türkiye’nin çilekeş vatandaşları usul kurallarını korumanın ve meşruiyet sınırları içinde kalmanın değerini, önemini ve yararını kavrayacak bilgi ve tecrübeye sahiptir.

Referandumun ülkemize, milletimize faydalı olmasını diliyorum.

Serbestiyet, 14.04.2017