Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (Programme for International Student Assessment–PISA), Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) tarafından gerçekleştirilen ve 15 yaş grubundaki öğrencilerin bilgi ve becerilerini gerçek yaşam bağlamlarında kullanabilme yeterliklerinin değerlendirilmesi amacıyla üç yılda bir uygulanan uluslararası bir araştırmadır. PISA’nın temel amacı; öğrencilerin yalnızca okul müfredatında kazandıkları bilgileri değil bu bilgileri analiz etme, yorumlama, problem çözme, eleştirel düşünme ve karar verme süreçlerinde kullanabilme becerilerini ortaya koymaktır. (MEB, 2026: 18).

“PISA’nın temel amacı; öğrencilerin yalnızca okul müfredatında kazandıkları bilgileri değil bu bilgileri analiz etme, yorumlama, problem çözme, eleştirel düşünme ve karar verme süreçlerinde kullanabilme becerilerini ortaya koymaktır.” (MEB, 2026: 18).

Öğretmenlerin yetkinliklerinde dört temel alan analiz edilecektir:

1. Genel Kültür, öğretmenlerin temel dünya genel kültür bilgi beceri zenginliği son derece önemlidir. Türkiye’de öğretmenlerin genel kültürleri zayıf, yüzeysel ve gelişme kapalıdır. Geçenlerde bir öğretmen Cop 31’i ilk defe duyduğunu ifade etti. Yine bir öğretmen “altın fiyatlarını Merkez Bankası’nın baskıladığını” söyledi. Özellikle ekonomi-iş dünyasındaki güncel bilgi yok denecek kadar azdır. Öğretmenler, ekonomi, kültür, müzik, spor, sinema vb. alanlarda güncelliği takip etmemektedirler. Genel kültürü zayıf öğretmenin öğretim yaklaşımı, gençlerle irtibat kurması son derece zordur.

2. Bilgiyi Kullanma, öğretmenler; iletişim, öğretim yönetme ve teknikleri, program bilgisi gibi temel alanlarda yeterli bilgiye sahiptir, ancak bu bilgilerin kullanımında geri durmaktadırlar. Eski yöntemler ile eğitim öğretim ve genç dünyası ile temas kurmaya çalışmaktadırlar.

3. Analiz, yorumlama: Öğretmenlerin en az yetkin oldukları alanlardan biri de analiz ve yorumlama becerisidir. Çoğu öğretmen nesnel veri ile “yorum”u birbirine karıştırmaktadır. Okuldaki bir problem meydana geldiğinde konu ile ilgili toplantılara defalarca katıldım. Gördüm ki; problemi tanımlama, nedenlerine ilişkin veriler, problemi ayrıntılı analiz etme ve çözüm seçenekleri konularında çok yetersizler. Benzer gözlemleri çalıştay, atölye ve eğitimlerde de gözlemledim.

4. Problem çözme, eleştirisel düşünme ve karar verme: Bizim öğrencilerimiz en çok bu noktalarda zorlanıyor. Tesadüf mü? Tabiî ki değil… Eleştirel düşünceyi yakıp yıkıcı tarz zanneden öğretmenin öğrencisi de bu kadar olur. Problemler hayatın ve eğitimin bir gerçeğidir. Okulda bir problem ortaya çıkınca bizim öğretmenler sağa-sola etrafa bakınır. Değil problemi çözmek onu kabul ettirmek bile bazen başlı başına bir uğraş olur. Genellikle öğretmenler problem ile ilgili diğerlerini (veli, toplum, medya, internet vb.) suçlarlar. Probleme böyle bakınca fonksiyonel bir çözümün ortaya çıkmasını beklemek gerçekçi değildir. Yaratıcılık genel olarak toplumda ve öğretmen habitatında nadiren karşımıza çıkar. Yaratıcı birey, yaratıcı okullar yok denecek kadar azdır. Öğretmenlerimiz içinde yaratıcılık becerisine çok az rastlanır. Yaratıcı öğretmen okulda yıldız gibi parlar ve öğrencilere gerçek anlamda ışık olur. Karar almada sorunları da hayatımızda hiç eksik olmaz. Eğitim kurumlarında pek çok toplantının bir karar alınmadan sona erdiğine defalarca şahit oldum. Böyle yetişen genç “karar verme” gerektiğinde bocalar ve karar alamaz.

Haklı olarak akıllara şöyle bir soru/eleştiri gelebilir: “Mademki öğretmenler Pisa test yetkinlik alanlarında bu kadar yetersiz. O halde bu öğretmenlerin yetiştirdiği öğrenciler bu Pisa sonuçlarına nasıl ulaştı?” Bu eleştiri ve soru son derece haklı ve yerinde bir sorgulamadır. Yukarıdaki yorum ve gözlemler benim yaklaşımımı ortaya koyar. Bana göre, Pisa başarısı okullarda az sayıda olan yetkin, becerikli öğretmenlerin ortaya çıkardığı bir sonuçtur. Her okulu bu az sayıdaki öğretmen sırtlamıştır. Onların sayesinde okul, eğitim ve öğrenciler gelişir.

Çocuklarımızın, gençlerin günümüz dünyasında yetkinliklerinin gelişmesi için öğretmenlerin de yetkinliklerinin gelişmesi gerekir. Genel kültürü yüksek, veri okuyabilen, problem çözme becerisi gelişmiş, yaratıcı ve karar alabilen öğretmenlere ihtiyacımız vardır.

Kaynak:

MEB, (2026) PİSA Türkiye Raporu, 2025. MEB Yayınları, Ankara.

Öğretmenlerin PİSA’sı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Benim üniversite yıllarım bugünkü günlerime kıyasla biraz daha çetrefilli geçtiği için olayın tam tarihini hatırlamıyorum. Ama AK Parti’nin iktidarda olduğu ve üniversiteler öncülüğünde hükümete karşı çeşitli bayrak yürüyüşlerinin yapıldığı yıllardı. Gerçi o bayrak yürüyüşlerinde ön sıralarda yer alanlardan bazıları daha sonra AK Parti’den milletvekili de oldular. Ama mesele bu değil.

Üniversitede öğrenciyim. Dersin adını hatırlıyorum ama o üniversitede aynı derse giren başkaları hakkında soru işareti oluşmasını istemediğimden yazmıyorum.

Hoca sınıfa girdi. Arka sıralarda cam tarafında oturan bir kız arkadaşımız vardı. Kendisine seslenerek:

“Benim dersimden çıkar mısın?” dedi.

Bir hoca bir öğrenciye neden böyle desin?

Ben dahil sanırım o tarafa bütün gözler çevrilmişti.

Kendisiyle selamlaşmışlığımız vardı ama öyle uzun uzun sohbet ettiğim, yakın arkadaş olduğum biri değildi. Ortada tuhaf bir durum da yoktu. Kız arkadaşımızın ne olduğunu anlamaya çalıştığı, hayretler içerisinde kaldığı belliydi.

“Neden?” diye sordu. “Neden dersten çıkmam gerekiyor?” dedi.

Hoca, bütün üstenci ve bana göre züppeliğiyle:

“Benim dersime böyle giremezsin.” dedi.

İlk defa böyle bir cümle duyuyordum: “Benim dersime böyle giremezsin”.

Ne demek? Dersin bir giyim kuralı mı vardı? Toplumsal ahlâkı dejenere eden ya da ayıp olarak karşılanacak bir şey mi vardı acaba?

Meğer kız arkadaşımızın başı kapalı olduğu için hoca dersten çıkarmak istiyormuş.

Kızcağız ağlamaktan başka bir şey yapamadan sınıftan çıktı.

Sınıf sessizliğe gömülmüştü. Hoca derse başlayacakken cesaretimi toplayıp:

“Ben de çıkabilir miyim hocam?” dedim.

“Neden?” diye sordu.

“Muhtemelen kız olsaydım ben de başörtüsü takardım. Dolayısıyla sizin dersinize giremezdim. Beni de başörtülü varsayın.”

Dalga geçmiyordum. Gerçekten böyle düşünüyordum.

Hoca sinirlenerek: “Çık dışarı!” dedi. Çıktım.

Açıkçası başörtüsü meselesi üniversite yıllarımda benim temel meselelerimden biri değildi. Belki de benim yıllarımda başörtü meselesi büyük ölçüde çözüldüğünden dikkatimi çekmedi. Ben daha çok sosyalist ve komünist gruplarla dayanışma içerisindeydim. Devrim gerçekleştiğinde neler yapılacağı üzerine kafa yoruyordum. Bugün geriye dönüp baktığımda oldukça genç ve başka meselelerin peşinde olduğumu görüyorum.

Ama o gün doğru tutumun bu olduğunu düşündüm. Elbette korkuyorum. Derslerim kötü değil. Dersten kalmak, okulu uzatmak da istemiyorum. Ama şahit olduğum şey kabul edilebilir bir şey değil.

Durumu bölüm başkanına şikâyet ifade ettim. Ertesi hafta hocanın dersten alındığını gördük.

Bugün çok şükür okullarımızda, üniversitelerimizde başörtüsüyle ilgili böyle bir problemimiz yok.

Ama samimi olarak inanıyorum ki çok da uzak olmayan bir zamanda, bu akşam böyle bir yasak yeniden getirilse, sabahına bu yasağı destekleyen insanların kapılarda nöbet tuttuğunu görürüz.

Çünkü bunu yapanların önemli bir kısmı hiçbir zaman pişman olmadı. Özür dilemedi. “Biz yanlış yaptık.” demedi. Tam tersine, dün savundukları şeyleri bugün başka gerekçelerle savunmaya devam ettiler.

Bugün Azerbaycan’da başörtüsü üzerinden yaşanan tartışmaya baktığımda da tam olarak bunu görüyorum.

Türkiye’deki yasakçı zihniyet ile bugün Azerbaycan’daki yasakçı zihniyet arasında, dönemler ve ülkeler farklı olsa da, ciddi bir benzerlik yok mu?

İnsanların kıyafetleri üzerinden hayatlarına müdahale eden, onların inançları veya tercihleri üzerinden kamusal alanda bulunmalarını sınırlayan ve bunu “laiklik”, “medeniyet”, “devletin bütünlüğü”, “İranlaşma”, “Araplaşma” gibi gerekçelerle açıklayan bir zihniyet.

Zulmün milleti, dini, devleti olmaz. Zulüm tek devlet ve tek millettir!

Türkiye’de de başörtüsü yasağı savunulurken benzer şeyler söylendi.

“Türkiye İranlaşıyor.” “Türkiye Araplaşıyor.” “Laiklik elden gidiyor.” “Cumhuriyet tehlikede.” “Devletin birliği ve bütünlüğü bozulacak.”

Başörtülü bir öğrencinin üniversiteye girmesinin bütün bunlarla nasıl bir ilgisi olduğunu anlamak gerçekten mümkün değil.  Bir çocuk başörtüsüyle derse girdi diye bir ülke İranlaşıyor veya Araplaşıyorsa, o ülkenin zaten çok daha ciddi problemleri var demektir.

Türkiye başörtüsü yasağıyla mücadeleyi kazandı.

Ne oldu?

Kimse İranlaşmadı. Kimse Araplaşmadı. Devletin birliği ve bütünlüğü de bozulmadı. Cumhuriyet de ortadan kalkmadı. Laiklik de yok olmadı. Üniversiteler de üniversite olmaktan çıkmadı.

Sadece insanlar üzerlerindeki anlamsız bir baskıdan kurtuldu.

Şimdi aynı tartışmanın Azerbaycan’da yaşandığını görmek beni bu nedenle rahatsız ediyor.

Üstelik Türkiye’den gelen tepkilere üstelik hükümetin “Bu Azerbaycan’ın iç meselesidir, kendi kanunlarına saygı duyulmalıdır.” şeklinde cevap verilmesini de doğru bulmuyorum.

Elbette devletlerin egemenliği ve kendi hukuk düzenleri vardır. Elbette Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerin korunması önemlidir. Ama bir ülkede insan haklarına aykırı olduğunu düşündüğümüz bir uygulamaya itiraz etmek, o ülkenin egemenliğini tanımamak anlamına gelmez. Bir ülkedeki haksızlığı dile getirmek, o ülkeye düşmanlık etmek değildir.

Azerbaycan’daki başörtüsü yasağı veya uygulaması her ne ise, ben buna karşı çıkan insanların yanındayım.

Gözyaşları içerisinde okul kapısında bekleyen, derslerden çıkarılan insanların yanında.

Kendi inancı nedeniyle eğitim hakkının önüne engel konulan insanların yanında.

Ve evet, Azerbaycan ile Türkiye arasındaki ilişkilerin çok güçlü olmasını da isterim.

Ama iki ülke arasındaki kardeşliği korumanın yolu, kardeşimizin yaptığı her şeyi doğru kabul etmek değildir.

Bazen kardeşine “Burada yanlış yapıyorsun” demek gerekmez mi?

Türkiye’de de yıllarca aynı yanlışlar yapıldı.

İnsanlara aynı gerekçeler sunuldu.

Aynı korkular üretildi.

Aynı “İranlaşma”, “Araplaşma”, “laiklik elden gidiyor” söylemleri kullanıldı.

Sonra bütün bunların büyük ölçüde birer korkudan ibaret olduğu görüldü.

Bugün Türkiye’de başörtülü öğrencilerin üniversitelerde özgürce eğitim görmesi kimseyi rahatsız etmiyor.

Çünkü hayat bize şunu gösterdi:

İnsanların özgür bırakılması, devleti zayıflatmıyor. İnsanların inançlarına saygı gösterilmesi, cumhuriyeti ortadan kaldırmıyor. Başörtülü bir öğrencinin sınıfa girmesi, ülkeyi İran’a çevirmiyor. Bir kadının başını örtmesi, devletin rejimini değiştirmiyor.

Bunları yıllarca tartıştık.

Ve sonunda gördük ki mesele aslında çok daha basitti.

Mesele, bir insanın kendi hayatı ve bedeni üzerinde karar verebilmesiydi.

Ben üniversitede o gün sınıftan çıkarken büyük bir siyasî mücadele verdiğimi düşünmüyordum.

Bir arkadaşımın haksızlığa uğradığını düşünüyordum.

Bugün de Azerbaycan’da meseleye aynı yerden bakıyorum.

Kim iktidarda olursa olsun, hangi devlet olursa olsun, hangi gerekçe ileri sürülürse sürülsün…

Bir insanı inancı, kıyafeti veya başörtüsü nedeniyle eğitimden, kamusal hayattan veya temel haklarından mahrum bırakmak yanlıştır.

Dün Türkiye’de yanlıştı.

Bugün Azerbaycan’da da yanlıştır.

Yarın başka bir ülkede başka bir gerekçeyle yapılırsa orada da yanlış olacaktır.

Çünkü zulmün milleti yoktur.

Dini yoktur.

Devleti yoktur.

Ve insan hakları söz konusu olduğunda “ama onlar bizim kardeşimiz” demek kadar, “ama onlar başka bir ülke” demek de meseleyi değiştirmez.

Haksızlık, kim yaparsa yapsın haksızlıktır.

Bu yazı onlara ulaşır mı bilmem ama bilmelerini isterim: Ben de bugün Azerbaycan’da bu haksızlığa direnenlerin yanındayım. Kapıda gözyaşları içinde olan çocukların öğretmenlerin ve ailelerinin yanında.

Zulümün Milleti, Dini, Devleti Tektir yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Serbest piyasa; devletin olmadığı, kuralların bulunmadığı, güçlü olanın istediğini yaptığı bir düzen değildir. Tam tersine gerçek anlamda serbest piyasa; mülkiyet hakkının korunduğu, sözleşmelerin güvence altında olduğu, rekabetin bulunduğu, girişimcinin önünün açık olduğu ve devletin herkese aynı kuralları uyguladığı bir hukuk düzenidir.

Bugün serbest piyasanın en büyük rakibi sosyalizm değil, çoğu zaman devlet kapitalizmidir.

Çünkü piyasa ekonomisine yöneltilen birçok eleştirinin temelinde şu varsayım bulunuyor: Piyasa hata yapıyorsa devlet daha iyi karar verir.

Peki devletin her zaman daha iyi karar vereceğini kim garanti ediyor?

Bir girişimci yanlış yatırım yaptığında parasını kaybeder. Bir şirket kötü yönetildiğinde iflas edebilir. Bir yatırımcı yanlış karar verdiğinde bedelini öder.

Ama devlet yanlış ekonomik karar verdiğinde faturayı kim öder?

Vatandaş.

İşte serbest piyasanın temel üstünlüğü burada ortaya çıkar: Piyasa, kararların bedelini mümkün olduğunca kararı verene yükler.

Merkezi ekonomik sistemlerde ise yanlış kararların maliyeti milyonlarca insana yayılabilir.

Bir bürokrat hangi ürünün ne kadar üretileceğini, hangi teknolojinin başarılı olacağını veya insanların yarın ne satın almak isteyeceğini hiçbir zaman milyonlarca tüketici ve üretici kadar iyi bilemez.

Çünkü ekonomi bir bilgisayar programı değildir.

Ekonomi; milyonlarca insanın her gün verdiği milyarlarca kararın toplamıdır.

Bir insan bugün ne satın alacağına, bir çiftçi hangi ürünü ekeceğine, bir girişimci hangi sektöre yatırım yapacağına, bir işçi hangi işte çalışacağına karar verir.

Bu kararların tamamını Ankara’daki, Washington’daki, Pekin’deki veya başka bir başkentteki birkaç kişinin doğru biçimde planlaması mümkün değildir.

Friedrich Hayek’in en büyük katkılarından biri tam da buydu: Bilgi toplumda dağınıktır.

Fiyat mekanizması ise bu dağınık bilgiyi milyonlarca insan arasında taşıyan olağanüstü bir iletişim sistemidir.

Domatesin fiyatı yükseldiğinde çiftçi bir sinyal alır: Daha fazla üret.

Bir ürünün fiyatı düştüğünde üretici başka bir sinyal alır: Kaynaklarını başka yere yönlendir.

Elektrik pahalandığında enerji tasarrufu teşvik edilir.

Bir teknolojiye talep arttığında sermaye o alana akar.

Kimse bütün ekonomiyi merkezden yönetmek zorunda kalmadan, milyonlarca karar aynı anda koordine edilir.

Piyasanın mucizesi budur.

Peki ya eşitsizlik?

Evet, serbest piyasa eşitsizlik üretebilir.

Fakat burada kritik soru şudur: Eşitlik mi istiyoruz, yoksa refah mı?

Çünkü herkesin aynı gelir düzeyinde olması, herkesin zengin olduğu anlamına gelmez.

Sovyetler Birliği’nde gelir farklılıkları bugünkü birçok kapitalist ekonomiden daha sınırlıydı. Fakat bunun karşılığında kıtlık, düşük verimlilik, teknolojik gerilik ve tüketici seçeneklerinin sınırlılığı vardı.

Serbest piyasa ise insanların aynı olmasını değil, daha iyi bir hayat için rekabet etmelerini sağlar.

Bugün kullandığımız akıllı telefonlardan otomobillere, internetten ilaçlara kadar birçok teknolojinin arkasında bu rekabet vardır.

Bir şirket diğerinden daha iyi ürün üretmek zorundadır.

Daha ucuz üretmek zorundadır.

Daha hızlı olmak zorundadır.

Daha yenilikçi olmak zorundadır.

Çünkü tüketicinin cebindeki para, şirketin üzerinde demokratik bir baskıdır.

Tüketici her gün oy kullanır.

Üstelik sadece sandıkta değil, kasada.

Bir şirket tüketiciyi memnun etmezse müşteri başka şirkete gider.

Devlet tarafından korunan tekelde ise vatandaşın böyle bir seçeneği çoğu zaman yoktur.

Serbest piyasaya yönelik bir başka eleştiri de krizlerdir.

“2008 krizini piyasa yarattı.”

“Enflasyonu piyasa yarattı.”

“Finansal krizler kapitalizmin sonucudur.”

Bu iddialar kulağa basit geliyor.

Ama ekonomi bu kadar basit değil.

Krizlerin ortaya çıkmasında yanlış para politikaları, kötü düzenleme, aşırı borçlanma, siyasi teşvikler, ahlaki riskler ve kamu politikaları da etkili olabilir.

Dolayısıyla her krizi “serbest piyasanın başarısızlığı” olarak tanımlamak, otomobilin kazasını sadece direksiyona bağlamak gibidir.

Üstelik önemli bir ayrımı unutmamak gerekir: Serbest piyasa ile başıboş piyasa aynı şey değildir.

Devletin görevi piyasayı ortadan kaldırmak değil, piyasanın çalışacağı kuralları kurmaktır.

Hukuk.

Rekabet.

Mülkiyet hakkı.

Şeffaflık.

Sözleşme güvenliği.

Tekelleşmenin önlenmesi.

Tüketicinin korunması.

Bilgi asimetrisinin azaltılması.

Bunlar güçlü bir piyasa ekonomisinin düşmanı değil, altyapısıdır.

Devletin iyi yaptığı işlerden biri de budur: Oyunu oynamak değil, oyunun kurallarını adil biçimde belirlemek.

Asıl tehlike ise devletin hakemlikten çıkıp oyuncu olmasıdır.

Çünkü devlet hem kural koyuyor, hem şirket işletiyor, hem kaynak dağıtıyor, hem de bazı şirketleri diğerlerinden daha avantajlı hale getiriyorsa, rekabetin anlamı kalmaz.

İşte burada “serbest piyasa başarısız oldu” demeden önce başka bir soru sormak gerekir: Gerçekten serbest piyasa mı vardı?

Bugün dünyanın en yüksek yaşam standartlarına sahip ülkelerine baktığımızda ortak özelliklerden biri; güçlü hukuk kurumları, mülkiyet hakkı, rekabet, girişimcilik, dış ticaret açıklığı ve piyasa mekanizmalarının önemli ölçüde çalışmasıdır.

Çünkü piyasa yalnızca zenginlik üretmez.

Aynı zamanda seçenek üretir.

Bir zamanlar cep telefonu bir lükstü.

İnternet bir ayrıcalıktı.

Uçakla seyahat etmek toplumun küçük bir kesiminin imkânıydı.

Bugün bunların büyük bölümü geniş kitlelerin ulaşabildiği hizmetler haline geldi.

Peki bunu ne sağladı?

Sadece devlet harcamaları değil.

Rekabet.

Bir şirketin diğerini geçme arzusu.

Bir girişimcinin daha iyi ürün üretme isteği.

Bir yatırımcının yeni fırsat arayışı.

Bir tüketicinin daha kaliteli ve daha ucuz ürünü tercih etmesi.

İşte serbest piyasa bu nedenle önemlidir.

Çünkü insanı yalnızca ekonomik bir aktör olarak değil, tercih yapabilen bir birey olarak kabul eder.

Devlet “Senin için en iyisini ben bilirim” derse bireyin karar alanı daralır.

Piyasa ise seç, dene, yanıl, değiştir der.

Elbette piyasa her zaman doğruyu bulmaz.

Ama önemli olan şudur: Yanlışını düzeltme mekanizmasına sahiptir.

Kötü şirket elenir.

İyi şirket büyür.

Başarısız ürün piyasadan çekilir.

Yeni teknoloji eskisinin yerini alır.

Tüketici tercihi değiştikçe üretici değişmek zorunda kalır.

Bu mekanizma, merkezi planlamanın en büyük açmazlarından birine cevap verir: Hataları sistemin içinde düzeltmek.

Bu yüzden serbest piyasa ekonomisini savunmak, piyasa her şeyi çözer demek değildir.

Tam tersine daha gerçekçi bir şey söylemektir: İnsanlar hata yapar. Devletler de hata yapar. Ama özgür insanların rekabet ettiği ve hataların sonuçlarının görülebildiği bir sistem, hatalarını düzeltme konusunda daha güçlüdür.

Serbest piyasanın alternatifi kusursuz devlet değildir.

Çünkü kusursuz devlet yoktur.

Alternatif çoğu zaman kararların milyonlarca insan arasında dağıldığı bir sistem ile kararların sınırlı sayıda insanın elinde toplandığı bir sistem arasındaki tercihtir.

Ve tarih bize önemli bir ders veriyor: Ekonomik özgürlüğün olduğu yerde yalnızca servet değil, fırsat da büyüyor.

Bu nedenle serbest piyasa ekonomisini savunmak zenginleri savunmak değildir.

Tam tersine, zengin olma fırsatının yalnızca mevcut zenginlere değil, yeni girişimcilere de açık olmasını savunmaktır.

Çünkü gerçek liberalizm, zenginler kazansın demez. Başlamak isteyen herkes yarışa girsin der.

Serbest piyasanın en büyük başarısı belki de budur: Dünyayı kusursuz hale getirmez. Ama insanlara dünyayı değiştirme fırsatı verir.

Ve tarih boyunca ekonomik ilerlemenin en güçlü motorlarından biri de tam olarak bu olmuştur: Özgür insan, rekabet, hukuk, girişimcilik. Geri kalanını ise piyasa, her gün milyonlarca küçük kararla yeniden yazar.

Serbest Piyasa Kusursuz Değildir ama Alternatiflerinden Çok Daha İyidir yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Gerçek hayatta ekonomi, bireylerin sürekli kabuk değiştiren tercih ve kararlarına göre şekillenir.  Zira tüm bu tercihlerin merkezinde, kıt imkânlarla öznel amaçlarına ulaşmaya çalışan “gerçek insan” yer alır. Fiyatları, üretimi ve kaynak dağılımını yönlendiren ana dinamik; bireylerin gündelik kararları, yani insan eylemleridir. İnsanların ihtiyaçları, beklentileri, bilgi birikimleri ve değer yargıları durmaksızın değiştiği için bu eylemler de sürekli farklılaşır.

Bu haliyle, ekonomiyi bir durum olarak anlamak mümkün değildir. Ekonomi, ancak bir süreç olarak kavranabilir. Avusturya Okulu; piyasa fiyatlarının oluşumundan iş çevrimlerine, iş çevrimlerinden kaynak tahsisine ve sermaye birikimine kadar tüm iktisadi olguları milyonlarca insanın öznel değer yargıları, beklentileri ve risk tercihleriyle gerçekleştirdiği bilinçli eylemlerin sonucu olarak görür. Örneğin, sıcak bir yaz gününde Ege sahilindeki bir esnafın dondurma fiyatını yükseltmesi, Ankara Beşevler’de bir öğrencinin kısıtlı bütçesiyle otobüs yerine yürümeyi seçmesi ya da İstanbul Kapalıçarşı’daki bir tüccarın tasarruf aracı olarak altına yönelmesi, ekonomik süreci şekillendiren insanî eylemlerdir. Benzer şekilde, bir yazılımcının “evden çalışma” trendini fark edip yeni bir uygulama geliştirmesi veya Anadolu’daki bir çiftçinin kuraklık beklentisiyle mısır yerine nohut ekmesi, merkezî bir planlayıcının emriyle değil, bireylerin kendi koşullarını iyileştirme arzusuyla gerçekleşir. Bu haliyle piyasa, insan eylemleriyle şekillenen dinamik bir koordinasyon sürecidir. Kısacası, insan eylemini ve onun arkasındaki öznel mantığı merkeze almayan hiçbir iktisat kuramı, gerçek hayatın dinamiklerini kavrayamaz.

Böyle değerlendirdiğimizde, ‘piyasa mekanizması’ ifadesinin hatalı bir niteleme olduğunu; piyasanın bir ‘mekanizma’ değil yaşayan bir ‘organizma’ olduğunu söyleyebiliriz ve söylemeliyiz.

Pandemi dönemi ulusal ekonomilerin ve devlet müdahalesinin önemini ortaya koydu. Ülkelerin birbirlerine bir maske dahi vermediklerine; havaalanlarında başka ülkelere giden maskelere/sağlık malzemelerine el konulduğuna şahit olduk. Ancak, pandemi sonrası dönemde, ‘devlet müdahale ederse sorunlarımızı çözeriz’ anlayışı giderek yaygınlaştı.

Hangi ülkeye bakarsanız bakın en büyük iktisadî aktör hiç kuşkusuz ki devlettir. Avusturya iktisat okulunda ve bu kitapta dile getirilen görüşler, devlet müdahalesinin ilk etkisiyle, nihai etkisinin birbirinden önemli derecede farklılaşabileceğini; buna dikkat edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Örneğin, istihdamı artırma misyonunu üstlenen bir devlet, hızlı sonuç alabilmek uğruna, verimliliği düşük alanlarda istihdamı teşvik etme yoluna gidebilir. Bunun gibi, devlet bütçe açığı yaratarak, devasa bir altyapı projesi başlatabilir ya da işletmelere istihdam teşviki verebilir. Fakat böyle bir durumda ortaya çıkan istihdam artışını finanse edebilmek için neticede vergilerin artırılması gerekecektir; yeterli vergi geliri yaratılamıyorsa kamu borçları artacak ve en nihayetinde karşılıksız para basma yoluna gidilecektir. Tüm bu müdahaleler özel sektör üzerinde ağır tahribat yaratır. Zira, kamunun piyasadan çektiği kaynaklar nedeniyle yatırım ve harcama kapasitesi daralan özel sektör işletmeleri, zamanla piyasadan çekilmek zorunda kalır.

Böylece devletin yarattığı-görünürdeki-örneğin bin kişilik istihdam, ülke genelinde çok daha fazla sayıda görünmeyen istihdam kayıplarına yol açacaktır. Bunun da ötesinde, piyasadaki kâr/zarar sinyallerinden ve tüketici/üretici tercihlerinden, yani insan eylemlerinden bağımsız olarak, tamamen siyasî kararlarla yaratılan bu istihdam, ekonomide sermaye yapısını bozarak, kaynakların verimsiz alanlara yönelmesini teşvik edecektir. Devletin bütçe imkânları tıkandığında veya teşvikler sonlandırıldığında, bu yapay istihdam imkânları ortadan kalkar. Geriye kalan, yarım kalmış yatırımlar, daha yüksek bir enflasyon ve daha yüksek bir işsizliktir.

Kira kontrolleri ve faizlerin suni olarak düşük tutulması da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Enflasyonist etkileri dizginlemek maksadıyla kiralara “tavan fiyat” uygulandığında veya piyasaları canlandırmak amacıyla faizler yapay olarak düşürüldüğünde, bireylerin kıtlık koşullarında doğru kararlar almasını sağlayan göreli fiyatlar istikrarsız hale gelir; fiyat sinyalleri bozulur. Kiraların yapay olarak düşük tutulması, ev sahiplerini fiyat dışı kısıtlamalara yönelterek konut piyasasında sorunların birikmesine yol açar. Merkez bankasının faizi suni olarak düşürmesi, girişimcilere piyasada gerçekte var olmayan, hayalî bir tasarruf bolluğu sinyali verir. Bu yanıltıcı sinyal, sermaye yapısını köklü biçimde bozar ve girişimcileri yanlış ve sürdürülemez yatırımlara yönlendirir. Toplumun gerçek tasarruf eğilimi zayıfken düşen faizlerin yarattığı illüzyona kapılan bir müteahhit lüks konut projelerine girişebilir; bir sanayici pazarda gerçek bir karşılığı bulunmayan devasa teknoloji tesislerinin temelini atabilir ya da bir girişimci getirisi uzun vadede ortaya çıkacak olan alt yapı projelerine yönelebilir.  Ancak zamanla gerçekler su yüzüne çıkar. Bitirilemeyen konut projeleri, atıl kalan dev tesisler ve batık krediler görünür hale gelir. Avusturya iktisat okuluna göre, bir planlama otoritesinin, insan eylemlerinden süzülen öznel bilgilere sahip olması mümkün değildir. Bu nedenle de devlete düşen asıl rol, göreli fiyat yapısını ve dolayısıyla sermaye yapısını manipüle etmek değil; özel mülkiyeti, serbest ticareti ve hukukî öngörülebilirliği koruyarak, insan eylemlerinin alanını genişletmektir.

Türkiye’de yakın dönemde yaşadığımız pandemi süreci, kira sınırlamaları ve düşük faiz politikaları gibi deneyimler, bu kitabın sunduğu perspektifin ne kadar hayati bir öneme sahip olduğunu göstermektedir. Avusturya İktisat Okulu’nun temel argümanlarını benimseyen bu eser, şahit olduğumuz iktisadî dinamikleri anlamak bakımından kıymetli bir rehberdir; iktisadî bakış açımızın ve iktisadî muhakeme yeteneğimizin güçlenmesine katkı yapmasını temenni ediyorum.

Kitabın çevirisiyle ilgili eleştiri ve önerilerinizi e-posta adresime gönderirseniz çok mutlu olurum.

selahattin.togay@hbv.edu.tr

togay.selahattin@gmail.com

* Bir Süreç Olarak Ekonomi: Ekonomi Okuryazarlığına Giriş kitabına çevirenin önsözüdür.

Bir Süreç Olarak Ekonomi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Önce serbest piyasanın ne olduğunu doğru tanımlamak gerekir. Serbest piyasa, herkesin her istediğini hiçbir hukukî sınır olmadan yapabildiği bir alan değildir. Serbest piyasanın temelinde özel mülkiyet, sözleşme özgürlüğü, gönüllü değişim, doğru bilgi, hukuk önünde eşitlik ve yapılan işlemlerden sorumlu olma vardır. Bir piyasanın serbest olması, dolandırıcılığın, hilenin, sahteciliğin veya manipülasyonun serbest olması anlamına gelmez. Tam tersine, bu tür davranışların yaygınlaşması piyasanın kendisini tahrip eder. Çünkü piyasa işlemleri güvene dayanır. İnsanlar satın aldıkları menkul kıymetin, yatırım yaptıkları fonun veya imzaladıkları sözleşmenin temel bilgilerinin doğru olduğunu varsayamaz hâle gelirse gönüllü mübadele zemini de zayıflar.

Serbest piyasa ile sahtekârlığı birbirine karıştırmamak

Bir fon yöneticisi yatırımcının parasını hangi varlıklara yatırdığını açıklamakla, fon değerini gerçekçi biçimde hesaplamakla ve ilişkili taraflarla yaptığı işlemleri gizlememekle yükümlüdür. Eğer bir fonun net aktif değeri gerçekte olduğundan yüksek gösteriliyor, düşük likiditeli hisselerde fiyatlar yapay biçimde yukarı taşınıyor veya fon kaynakları yöneticilerle ilişkili kişi ve şirketlere şeffaf olmayan yollarla aktarılıyorsa burada serbest piyasa ilkelerinden değil, tam tersine piyasa kurallarının ihlâlinden söz etmek gerekir.

Klasik liberal yaklaşım açısından devletin meşru görevlerinden biri burada ortaya çıkar. Devlet yatırımcıya hangi fonu alacağını söylememeli, hangi hissenin yükseleceğine karar vermemeli, fiyatları belirlememeli ve yatırımın sonucunu garanti etmemelidir. Ancak mülkiyet hakkını korumalı, sözleşmelerin uygulanmasını sağlamalı, sahtekârlık ve manipülasyon varsa bunları soruşturmalı ve hak ihlâline uğrayanların hukuk yoluyla korunmasını mümkün kılmalıdır.

Bu nedenle mevcut fon soruşturmalarına kategorik biçimde “serbest piyasaya müdahale” diye karşı çıkmak doğru olmaz. Eğer gerçekten yanıltıcı değerleme, piyasa manipülasyonu, örtülü kaynak aktarımı veya yatırımcıyı yanlış yönlendiren işlemler varsa bunların soruşturulması serbest piyasanın karşıtı değildir. Tam tersine, serbest piyasanın işlemesi için gerekli hukukî çerçevenin bir parçasıdır.

Fakat burada çok önemli bir ayrımın da korunması gerekir. Her yatırım kaybı suç değildir. Bir fon yöneticisi yanlış karar verebilir. Piyasa beklentisinin tersine hareket edebilir. Bir şirketin geleceğini olduğundan fazla iyimser değerlendirebilir. Bir yatırımcı yüksek getiri ümidiyle yüksek risk alabilir ve para kaybedebilir. Bunların hiçbirisi tek başına sahtekârlık anlamına gelmez.

Piyasa ekonomisinin en temel özelliklerinden biri belirsizliktir. Kârın mümkün olduğu yerde zarar da mümkündür. Eğer zarar ortaya çıktığında otomatik olarak “suç işlendi” sonucuna varılırsa risk almak, girişimcilik yapmak ve yeni yatırım araçları geliştirmek giderek zorlaşır. Bu yüzden hukuk düzeninin en dikkatli biçimde ayırması gereken şey yanlış yatırım kararı ile kasıtlı hile arasındaki farktır.

Yatırımcı ne ölçüde korunmalı?

Fon meselesinin ikinci önemli boyutu yatırımcı sorumluluğudur. Türkiye’de finansal tartışmalarda sık görülen bir eğilim vardır: Yatırım başarılı olursa kazanç özel kişiye ait olsun; yatırım başarısız olursa devlet devreye girip zararı telafi etsin. Bu anlayış ilk bakışta yatırımcıyı koruyucu görünse de uzun vadede piyasa disiplinini bozar.

Özellikle yüksek getiri vaat eden veya yüksek risk taşıyan yatırım araçlarında yatırımcı da kararının sonuçlarını üstlenmek zorundadır. Yüksek getiri arıyorsanız çoğu zaman yüksek riski de kabul etmişsiniz demektir. Devletin görevi bu riski ortadan kaldırmak değildir.

Eğer yatırımcı her zarar ettiğinde kamu kaynaklarıyla kurtarılacağını düşünürse daha dikkatsiz yatırım yapabilir. Aynı şekilde fon yöneticisi de zararların sonunda kamu tarafından üstlenileceğine inanırsa daha fazla risk alabilir. İktisat literatüründe buna “ahlâkî tehlike”  (moral hazard) denir. Özel kazançların yatırımcıda kaldığı, zararların ise vergi mükelleflerine yayıldığı bir sistem piyasa ekonomisinin temel mantığıyla bağdaşmaz.

Tasfiye sürecinde elbette yatırımcının fondaki gerçek varlıkları korunmalı, hak sahiplerine ulaştırılmalı ve varsa suç teşkil eden işlemlerden doğan zararların sorumlulardan tahsili için hukuk yolları işletilmelidir. Fakat burada önemli olan zararların kaynağını ayırmaktır. Piyasa düştüğü için oluşan zarar ile yatırımcı kandırıldığı için oluşan zarar aynı şey değildir.

Bir yatırımcı yanlış zamanda alım yaptıysa, aşırı riskli bir fonu tercih ettiyse veya piyasa koşulları değiştiği için zarar ettiyse bu piyasanın doğal sonucudur. Ancak fon yöneticisi bilgi sakladıysa, gerçeğe aykırı değerleme yaptıysa veya yatırımcının parasını yetkisiz biçimde kullandıysa burada artık piyasa riski değil hak ihlali vardır.

Bu ayrım, serbest piyasanın ahlâkî ve hukukî temelinin korunması açısından önemlidir.

Düzenleyici kurumun sorumluluğu da tartışılmalı

Fon soruşturmasının üçüncü boyutu düzenleyici otoritenin rolüdür. Finansal skandallar ortaya çıktığında kamuoyunda genellikle tek yönlü bir tepki oluşur: “Daha fazla kural konulsun, daha fazla denetim yapılsın, devlet daha fazla yetki alsın.” Fakat bu refleks her zaman doğru sonuç doğurmaz.

Önce şu sorunun sorulması gerekir: Mevcut kurallar yeterince uygulanmış mıydı? Düzenleyici kurum olağan dışı işlemleri zamanında görmüş müydü? Gördüyse neden daha erken müdahale etmedi? Eğer mevcut yetkiler kullanılmadıysa yeni yetkiler vermek sorunu otomatik olarak çözmez.

Klasik liberal düşüncenin önemli özelliklerinden biri sadece özel aktörlerden değil, kamu kurumlarından da hesap verebilirlik istemesidir. Devlet kurumları tarafsız, her şeyi bilen ve hata yapmayan kuruluşlar değildir. Düzenleyici kurumlar da yanlış karar verebilir, geç kalabilir, bilgi eksikliği yaşayabilir veya bürokratik atalete kapılabilir.

Bu nedenle finansal bir kriz veya skandal ortaya çıktığında yalnız özel aktörlerin hatalarını değil, düzenleyici mekanizmanın performansını da incelemek gerekir. Aksi hâlde her yeni sorun, bürokrasinin daha fazla yetki kazanmasının gerekçesi hâline gelir.

Üstelik aşırı düzenleme yatırımcı açısından başka bir risk daha doğurabilir. Bir fonun sıkı biçimde denetlendiği algısı, yatırımcıda “devlet bunu onaylamışsa güvenlidir” düşüncesi yaratabilir. Bu durumda yatırımcı kendi araştırmasını yapmayı, riski değerlendirmeyi ve sorumluluk üstlenmeyi bırakabilir. Devlet denetimi böylece farkında olmadan sahte bir güven üretir.

Bu yüzden ideal sistemin çok sayıda karmaşık kuraldan değil, anlaşılır ve uygulanabilir kurallardan oluşması gerekir. İlişkili taraf işlemleri açıkça beyan edilmeli, fon değerleme yöntemleri şeffaf olmalı, saklama ve raporlama sistemleri güvenilir çalışmalı, manipülasyon ve sahtekârlık ciddi biçimde cezalandırılmalıdır. Fakat yatırımcının risk alma özgürlüğü ortadan kaldırılmamalıdır.

Serbest piyasa neden hukuka ihtiyaç duyar?

Burada sık yapılan bir hata da piyasa ile devleti birbirinin mutlak karşıtı olarak görmekten kaynaklanıyor. Klasik liberal düşüncede esas mesele devletin hiç olmaması değil, devletin hangi işlerle sınırlandırılması gerektiğidir.

Piyasa kendi başına güçlü bir bilgi ve koordinasyon mekanizmasıdır. Fiyatlar milyonlarca insanın tercihlerini, kıtlıkları ve beklentileri yansıtır. Fakat piyasa işlemlerinin sağlıklı yürüyebilmesi için mülkiyet haklarının tanımlı olması, sözleşmelerin uygulanabilmesi ve sahtekârlığın cezalandırılması gerekir.

Bir yatırımcı fon yöneticisine parasını verirken belirli şartlara dayanır. Bu şartlar ihlal edildiğinde yatırımcının başvurabileceği bağımsız ve hızlı işleyen bir hukuk sistemi yoksa finansal piyasanın güvenilirliği de zarar görür.

Bu anlamda hukuk piyasanın rakibi değildir; piyasanın altyapısıdır.

Ancak hukuk ile ekonomik müdahalecilik de aynı şey değildir. Devlet “dolandırma” diyebilir ama “şu hisseyi al” dememelidir. “Sözleşmeye uy” diyebilir ama “şu oranda kâr et” dememelidir. “Yanlış bilgi verme” diyebilir ama yatırımcının ne kadar risk alacağına onun yerine karar vermemelidir.

Tam da bu ayrım klasik liberal yaklaşımın merkezindedir.

Fon skandalı bize ne öğretebilir?

Bu soruşturmalardan çıkarılabilecek önemli derslerden biri finansal okuryazarlığın önemidir. İnsanların yalnızca geçmiş getiriyi görerek fon seçmesi veya kısa sürede olağanüstü kazanç vaatlerine yönelmesi risklidir. Olağanüstü yüksek getiri çoğu zaman olağanüstü yüksek riskin işaretidir.

Ayrıca fon yöneticilerinin kim olduğu, fonun hangi varlıklara yatırım yaptığı, likiditesinin ne kadar güçlü olduğu ve fiyatlamasının nasıl yapıldığı gibi hususlar yatırımcı açısından önem taşır. Elbette herkes profesyonel finans uzmanı olmak zorunda değildir. Fakat yatırımcının da kendi parasına karşı asgarî sorumluluk taşıması gerekir.

Bu olay aynı zamanda şeffaflığın devlet müdahalesinden çoğu zaman daha etkili olabileceğini de gösteriyor. Bir fonun portföyü, ilişkili taraf işlemleri ve değerleme yöntemleri ne kadar açık olursa piyasa katılımcıları da o kadar sağlıklı karar verebilir. Bilginin yayılması piyasa disiplinini güçlendirir.

Bu nedenle klasik liberal çözüm her zaman yeni yasaklar ve yeni bürokratik mekanizmalar değildir. Daha fazla şeffaflık, daha hızlı hukuk, daha açık sorumluluk ve daha fazla yatırımcı bilgisi çoğu zaman daha etkili sonuç verir.

Sonuç

Bugünkü fon soruşturmalarını “serbest piyasa çöktü” biçiminde yorumlamak hatalıdır. Eğer piyasada gerçekten manipülasyon, yanıltıcı değerleme veya yatırımcıyı kandırmaya yönelik işlemler varsa bunların soruşturulması piyasa karşıtlığı değil, piyasanın korunmasıdır.

Ama aynı şekilde her zarar eden fonu suçlu ilan etmek, her kötü yatırımı kriminalize etmek ve devletin bütün yatırımcıları zarardan kurtarmasını istemek de piyasa ekonomisini ortadan kaldırır.

Sağlıklı bir finansal sistemin ihtiyacı çok karmaşık değildir: güçlü mülkiyet hakkı, sözleşme özgürlüğü, şeffaflık, doğru bilgi, manipülasyon ve dolandırıcılığa karşı etkili hukuk, bağımsız yargı ve yatırımcının kendi kararlarının sonucunu üstlenmesi.

Devlet yatırımcıya hangi fonu alacağını söylememelidir; ama yatırımcının kandırılmasına da göz yummamalıdır. Yatırımcı kazancın sahibi olduğu gibi normal piyasa zararının da sahibi olmalıdır. Fon yöneticisi özgürce yatırım yapabilmeli ama başkasının parasını yönetirken yaptığı hileden de sorumlu tutulmalıdır. Düzenleyici kurum piyasayı yönetmemeli fakat ihlal varsa hukukî süreci işletmelidir.

Serbest piyasa, kuralsızlık değildir. Serbest piyasa, insanların kendi tercihleriyle işlem yaptığı, risk aldığı ve kazandığı veya kaybettiği; fakat hiç kimsenin sahtekârlık, manipülasyon veya zor kullanarak başkasının hakkını ihlal edemediği bir düzendir.

Dolayısıyla fon skandalından çıkarılması gereken sonuç serbest piyasadan vazgeçmek değil, serbest piyasanın gerçekten serbest olabilmesi için hukuk, şeffaflık ve sorumluluğun ne kadar vazgeçilmez olduğunu yeniden hatırlamaktır.

Fon Skandalı Serbest Piyasanın Başarısızlığı mı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Başsavcılığın ilgili fonların kayıtlarını istemesi bu açıdan önemli. Özellikle Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki fon hareketlerinin ayrıntılı biçimde incelenmesi; son bir-üç ayda ve özellikle soruşturmanın gündeme gelmesinden hemen önce fondan çıkanların kimler olduğunun ortaya çıkarılması gerekiyor.

Elbette bir fondan para çekmenin, hisse almanın veya satmanın tek başına suç olduğunu iddia etmiyorum. Ancak ortada gerçekten bir manipülasyon varsa ve bazı kişiler bu manipülasyonu diğer yatırımcılardan önce öğrenerek pozisyon aldıysa, meselenin artık yalnızca bir yatırım tercihi olmaktan çıktığı açıktır. Hele bu kişiler arasında siyasetçiler veya bürokratlar varsa, hukuki sorumluluğun yanında siyasi ve etik sorumluluk da tartışılmalıdır.

Asıl üzerinde durulması gereken ikinci mesele ise düzenleyici ve denetleyici kurumların durumudur.

SPK, BDDK, MASAK ve diğer ilgili kurumlar bu süreçte neredeydi? Bu kurumlar piyasadaki hareketliliği görmedi mi? Gördüyse neden zamanında müdahale edilmedi? Riskler biliniyorduysa neden gerekli tedbirler alınmadı? Yoksa kurumların hareket etmesini engelleyen siyasi veya başka bir baskı mı vardı?

Bunların hiçbirini peşinen doğru kabul etmemeliyiz. Fakat hepsini araştırmak zorundayız. Bütün süreç fon yöneticilerinin tutuklanması sürecine indirgenmemelidir.

Çünkü milyarlarca liralık bir piyasayı denetlemekle görevli kurumlar varsa ve buna rağmen büyük bir finansal manipülasyon iddiası ortaya çıkıyorsa, bütün sorumluluğu birkaç şirket yöneticisinin üzerine bırakmak kolaycılık olur.

Mehmet Şimşek’in geçtiğimiz yıl piyasalardaki bazı manipülasyonların farkında olduklarına ilişkin açıklaması da bu nedenle yeniden hatırlanmalıdır. Eğer devlet gerçekten bazı risklerin farkındaysa, neden etkin bir müdahale gerçekleşmediği sorusu mutlaka cevaplanmalıdır.

Burada mesele yalnızca “kim dolandırdı?” değildir. Kim gördü? Kim bilerek veya bilmeyerek göz yumdu? Kim denetleyemedi? Kim bundan yararlandı? Soruşturmanın bu soruların tamamına cevap vermesi gerekir.

Özellikle fonlardan erken çıkanlar arasında siyasi aktörler veya bürokratlar varsa, bunların kim olduğu ve işlemlerini hangi bilgiye dayanarak yaptığı araştırılmalıdır. Bu kişilerin suçlu olduğunu peşinen söylemek elbette doğru değildir. Fakat kamu gücü kullanan insanların, kamuya açıklanmamış bir bilgiye erişerek ekonomik avantaj sağlayıp sağlamadıkları mutlaka incelenmelidir.

Eğer böyle bir durum ortaya çıkarsa, siyasi sorumluluk da doğar. Ben burada özellikle AK Parti’nin tavrını önemli buluyorum.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, eğer kendi partisiyle ilişkili siyasetçilerin veya bürokratların bu süreçte etik dışı bir ilişkisinin veya haksız bir ekonomik avantajının bulunduğu ortaya çıkarsa, bunlara karşı da gereken siyasi iradeyi göstermelidir.

Geçmişte başka siyasi ve ekonomik ilişkiler nedeniyle insanlara çok ağır sonuçlar uygulandı. Bank Asya meselesi bunun toplumdaki en güçlü örneklerinden biridir. O halde bugün de aynı ilke herkes için geçerli olmalıdır: Hukuk kişiye göre değişmemeli, siyasi yakınlık kimseye dokunulmazlık sağlamamalıdır.

AK Parti açısından mesele bundan daha da önemlidir.

Çünkü bu olay, partinin kuruluş döneminde öne çıkardığı liyakat, adalet, kul hakkı, şeffaflık ve hesap verebilirlik anlayışının bugün ne ölçüde yaşatıldığını da sorgulatıyor.

AK Parti’nin ihtiyacı olan şey, yalnızca fon yöneticilerine neşter vurmak değildir. Eğer gerçekten bir yapı varsa, neşterin siyasi ve bürokratik bağlantılara da uzanması gerekir. Denetim kurumlarında ihmal varsa bunun hesabı sorulmalı; siyasi nüfuz kullanılmışsa ortaya çıkarılmalı; kamu görevi kişisel menfaat için kullanılmışsa gereği yapılmalıdır.

Ancak bütün bunlar delile ve hukuka dayalı bir soruşturmayla yapılmalıdır. Kimse yalnızca siyasi kimliği nedeniyle suçlu ilan edilmemeli; fakat siyasi kimliği nedeniyle de korunmamalıdır.

Bence bu soruşturmanın en önemli sınavı buradadır.

Türkiye’nin ihtiyacı birkaç şirket yöneticisini cezalandırıp dosyayı kapatmak değil; paranın, bilginin ve siyasi gücün nasıl birbirine bağlandığını ortaya çıkarmaktır.

Eğer bu süreç gerçekten kapsamlı biçimde araştırılırsa, yaşanan mağduriyetlerin ötesinde bir fırsata da dönüşebilir: AK Parti’nin kendi içerisindeki güç ilişkilerini sorgulaması, kuruluş dönemindeki adalet ve hesap verebilirlik iddiasını yeniden hatırlaması ve bir anlamda kendi içinde bir arınma ve yeniden inşa sürecini başlatması.

Çünkü asıl mesele yalnızca fonlardan kimin para kazandığı değildir.

Asıl mesele, devletin kimleri denetlediği ve kimleri denetlemediğidir.

Ve şimdi sorulması gereken soru şudur:

Neşter yalnızca görünen aktörlere mi vurulacak, yoksa gerçekten sorumluluğu olan herkese mi?

AK Parti için Sınav: Fon Skandalında Kim Kazandı, Kim Denetlemedi? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Sermaye piyasası işlemlerine ilişkin yürütülen soruşturma, yatırımcıların güvenini, piyasa düzenini ve finansal sistemin şeffaflığını yeniden tartışmaya açtı. Tera Yatırım ve Pusula çevresindeki gelişmeler kapsamında çok sayıda kişi hakkında adli işlemler yapılırken, aralarında Prof. Dr. Emre Alkin ve Prof. Dr. Kerem Alkin’in de bulunduğu bazı yöneticilerin gözaltına alındığı kamuoyuna yansıdı.

Burada çok önemli bir ayrım yapmak zorundayız: Bir soruşturmanın varlığı başka şeydir, suçun kesinleşmesi başka şey.

Hukukun temel prensibi bunu gerektirir.

Fakat bu gelişmelerin benim açımdan çok daha farklı, hatta kişisel bir tarafı var.

Çünkü Prof. Dr. Kerem Alkin benim yalnızca ekonomi dünyasından tanıdığım bir isim değil. Onun rahmetli babası Prof. Dr. Erdoğan Alkin, benim doktoradan hocamdı. Ayrıca Prof. Dr. Kerem Alkin hoca da yüksek lisans eğitimimde hocamdı.

Erdoğan Alkin, Türkiye’nin iktisat akademisinde çok önemli bir isimdi. Kendisinden ders almış bir öğrenci olarak, onun akademik disiplinini, ekonomi anlayışını ve yetiştirdiği insanların üzerinde bıraktığı etkiyi yakından biliyorum.

Dolayısıyla bugün Kerem Alkin’in adının böyle bir soruşturmanın içerisinde geçmesi benim açımdan yalnızca bir ekonomi haberi değildir.

İnsan ister istemez şunu düşünüyor: Acaba burada birbirinden çok farklı sorumluluk alanları aynı dosyanın içerisinde mi değerlendiriliyor?

Çünkü büyük kurumlarda yönetim kurulu üyeliği, danışmanlık, akademik görev veya profesyonel sorumluluk ile şirket içerisinde gerçekleştirilen her bir işlem arasında otomatik olarak bir özdeşlik kurmak doğru değildir.

Bir kişinin bir kurumda görev yapması, o kurum içerisinde gerçekleştiği iddia edilen her işlemden haberdar olduğu veya bu işlemlere iştirak ettiği anlamına gelmez.

Hele ki söz konusu kişi, kamuoyunda akademik kimliği ve ekonomi alanındaki çalışmalarıyla tanınan bir isimse, mesele daha dikkatli ele alınmalıdır.

Ben şahsen Prof. Dr. Kerem Alkin hocayı hem kendisinden ders almış, hem de rahmetli babaları Erdoğan Alkin’in öğrencisi olarak, böyle “alengirli” bir işin içerisinde olabilecek bir kişilik olarak düşünmekte zorlanıyorum.

Bu benim hukuki bir değerlendirmem değildir.

Bir soruşturmanın sonucunu da bugünden söylemek mümkün değildir.

Ama insanları tanıyanların, onların karakterlerine ilişkin kişisel kanaatlerini ifade etmeleri de hayatın doğal bir parçasıdır.

Aynı şey Prof. Dr. Emre Alkin açısından da geçerlidir.

Elbette soruşturmanın bütün boyutları ortaya çıkmalı, varsa hukuka aykırı işlemler kim tarafından yapılmışsa hukuk önünde ortaya çıkarılmalıdır.

Fakat bir başka ihtimali de göz ardı etmemek gerekir: Büyük ve karmaşık finansal yapılarda bazı yöneticiler, kendi sorumluluk alanlarının dışında gerçekleşen işlemler nedeniyle kendilerini bir anda soruşturmanın içerisinde bulabilirler.

Bu nedenle bugün yapılması gereken şey, sosyal medya mahkemeleri kurmak değildir.

Asıl yapılması gereken, paranın izini sürmek, işlemlerin kim tarafından ve hangi amaçla gerçekleştirildiğini ortaya çıkarmak, karar mekanizmalarını tek tek incelemek ve varsa hukuka aykırı işlemleri bütün yönleriyle aydınlatmaktır.

Çünkü borsanın temel sermayesi paradır ama borsanın asıl temeli güvendir.

Yatırımcı, parasını yalnızca şirketin bilançosuna bakarak yatırmaz.

Kurumlara güvenir.

Denetim mekanizmasına güvenir.

Sermaye Piyasası Kurulu’na güvenir.

Aracı kurumlara güvenir.

Yönetim kurullarına güvenir.

Ve nihayetinde hukuka güvenir.

Bu güven sarsılırsa, mesele birkaç hisse senedinin fiyatından çok daha büyük hale gelir.

Türkiye’nin daha fazla derinleşen, daha fazla kurumsallaşan ve uluslararası sermayeden daha fazla pay alan bir finansal sisteme ihtiyacı var.

Bunun yolu da spekülasyonların değil, şeffaflığın; söylentilerin değil, denetlenebilir bilginin; kişisel ilişkilerin değil, kurumsal yönetimin güçlendirilmesinden geçiyor.

Bugün Kerem Alkin ve Emre Alkin’in isimlerinin soruşturma kapsamında geçmesi üzerinden kesin hükümler vermek kolay.

Ama hukuk devleti açısından doğru olan kolay olan değildir.

Doğru olan, soruşturmanın sonucunu beklemektir.

Benim açımdan ise mesele biraz daha farklıdır.

Rahmetli hocam Erdoğan Alkin’in öğrencisi olarak yetişmiş bir akademisyenim.

Dolayısıyla onun evlatlarının adının böyle bir dosyada geçmesi elbette beni de düşündürüyor.

Benim kişisel kanaatim, onların yıllardır kamuoyuna yansıyan akademik ve mesleki kimliklerinin böyle “alengirli” işlerle kolayca yan yana getirilebilecek bir profile işaret etmediğidir.

Ancak kanaat başka, hukuk başka.

Gerçeği ortaya çıkaracak olan da kişisel kanaatlerimiz değil, bağımsız ve şeffaf bir soruşturmanın ortaya koyacağı somut delillerdir.

Belki soruşturmanın sonunda bambaşka bir tablo göreceğiz.

Belki bazı sorumluluklar netleşecek, belki de bazı insanların olayların sandığımızdan çok daha dışında kaldığı ortaya çıkacak.

İşte bu nedenle bugün en doğru cümle şudur: Borsada kim suçlu, kim masum sorusundan önce; kim ne yaptı, kim ne biliyordu ve kim hangi işlemden sorumluydu sorularının cevabını aramalıyız.

Çünkü gerçek ortaya çıktığında hem yatırımcının güveni korunur hem de haksız yere zan altında kalan insanların itibarı.

Ve Türkiye’nin ihtiyacı tam olarak budur: Daha fazla dedikodu değil, daha fazla şeffaflık.
Daha fazla itham değil, daha fazla delil.
Daha fazla piyasa söylentisi değil, daha güçlü bir hukuk ve denetim sistemi.

Borsanın geleceğini de ancak böyle bir güven ortamı kurtarabilir.

Bir İsim, Bir Hoca ve Bir Soru yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Tam bu noktada klasik liberal ve liberteryen düşüncenin önemli bir ilkesi devreye girer: Mağdursuz suç olmaz. Bir kişinin yaptığı davranış doğrudan başka bir insanın hakkını ihlal etmiyorsa devletin ceza hukuku yoluyla o kişiye müdahale etmesi ne ölçüde meşrudur? Bu soru yalnız uyuşturucu meselesine özgü değildir. Daha genel bir özgürlük tartışmasının parçasıdır. Burada aslında bireyin kendi hayatı üzerinde ne kadar tasarruf hakkına sahip olduğu ve devletin kişiyi kendi tercihlerinin sonuçlarından korumak adına nereye kadar gidebileceği tartışılmaktadır.

İnsan kendisine zarar verme özgürlüğüne sahip midir?

John Stuart Mill’in meşhur “zarar ilkesi” burada önemli bir başlangıç noktasıdır. Mill’e göre medeni bir toplumda bir bireye onun iradesi dışında müdahale etmenin meşru sebebi, başkalarına zarar vermesini önlemektir. Bir insanın kendi iyiliği, onun davranışını zorla değiştirmek için yeterli gerekçe değildir. Bu düşünceye göre yetişkin ve karar verme kapasitesine sahip bir insan kendi hayatıyla ilgili yanlış kararlar verebilir. Bu kararlar ahlâken yanlış, sağlık bakımından zararlı veya ekonomik açıdan aptalca olabilir. Fakat kişinin kendi hayatını kötü yönetmesi ile başka insanların haklarını ihlal etmesi aynı şey değildir. Uyuşturucu kullanımı bu açıdan tartışıldığında liberteryenlerin sorusu son derece nettir: Bir kişi kendi evinde uyuşturucu kullanıyorsa, kimseye saldırmamışsa, kimsenin malını çalmamışsa, araç kullanmamışsa ve başka bir insanı tehlikeye atmıyorsa bu davranışın mağduru kimdir?

“Mağdur kendisidir” cevabı verilebilir. Fakat ceza hukukunda mağdur ile failin aynı kişi olması oldukça tuhaf bir durum yaratır. Bu durumda devlet kişiyi kendisinden korumak adına yakalayıp cezalandırmaktadır. Burada paternalizm dediğimiz yaklaşım ortaya çıkar. Paternalizm kabaca “devlet senin iyiliğini senden daha iyi bilir” düşüncesine dayanır. Devlet kişiye, “Bu davranış sana zarar verebilir, o yüzden sana yasaklıyorum” demektedir. Fakat bu ilke kabul edildiğinde sınırın nerede çizileceği ciddi bir problem hâline gelir. Sağlığa zararlı olduğu için uyuşturucu yasaklanıyorsa sigaranın, alkolün, aşırı şeker tüketiminin veya çok tehlikeli sporların da aynı mantıkla yasaklanması gerekmez mi? Böyle bir devlet vatandaşını yetişkin bir birey olarak değil, korunması gereken bir çocuk olarak görmeye başlayabilir.

Uyuşturucu yalnızca kullanıcıya mı zarar verir?

Liberteryen görüşe yöneltilebilecek en güçlü itirazlardan biri, uyuşturucu kullanımının etkilerinin her zaman yalnız kullanıcıyla sınırlı kalmamasıdır. Ağır uyuşturucu bağımlılığı aile ilişkilerini bozabilir, çocukların ihmal edilmesine yol açabilir, iş hayatını tahrip edebilir. Bazı kişiler uyuşturucu temin etmek için hırsızlık yapabilir veya başka suçlara yönelebilir; uyuşturucu etkisinde araç kullanan bir kişi başka insanların hayatını tehlikeye sokabilir. Bunların tamamı gerçek problemlerdir. Fakat burada çok önemli bir ayrım yapılmalıdır: Uyuşturucu kullanmak ile uyuşturucu etkisi altında başkasına zarar vermek aynı davranış değildir.

Alkol konusunda zaten böyle bir ayrım yapıyoruz. Bir insanın evinde içki içmesi suç değildir; fakat sarhoşken otomobil kullanması veya bir başkasına saldırması suçtur. Benzer mantık uyuşturucu için de düşünülebilir. Bir kişinin uyuşturucu kullanması suç olmayabilir; fakat uyuşturucu etkisi altında araç kullanması, çocuğunu ihmal etmesi, başkalarına şiddet uygulaması veya başka bir insanın hakkını ihlal etmesi elbette cezalandırılabilir. Bu yaklaşım ceza hukukunu davranışın kendisinden çok ortaya çıkardığı hak ihlaline bağlar.

Mamafih burada bir başka önemli mesele bağımlılıktır. İnsan uyuşturucuya başlangıçta özgür iradesiyle yönelmiş olabilir. Fakat ağır bağımlılık geliştikten sonra kişinin karar verme yeteneği zayıflayabilir. Bu nedenle uyuşturucu meselesini tamamen sıradan bir tüketici tercihi gibi görmek de gerçekçi değildir. Özellikle çocuklar ve gençler açısından çok daha güçlü koruyucu tedbirler gereklidir. Bir yetişkinin kendi tercihi ile bir çocuğa uyuşturucu satılması veya kullandırılması aynı kategoride değerlendirilemez.

Yasaklamak uyuşturucuyu ortadan kaldırıyor mu?

Uyuşturucu yasağının savunucuları haklı olarak uyuşturucunun ciddi sağlık ve sosyal zararlarına dikkat çekiyorlar. Fakat başka bir soru daha var: Yasaklamak bu zararları gerçekten azaltıyor mu? Uyuşturucuya talep tamamen ortadan kalkmadığı sürece yasak, piyasayı yeraltına iter. Yasal piyasada bir ürünün üreticisi, satıcısı, muhtevası ve kalitesi belli ölçüde denetlenebilir. Yeraltı piyasasında ise bunların hiçbiri kolay değildir. Alıcı ürünün içinde ne olduğunu tam olarak bilemeyebilir, saflık oranı değişebilir ve zehirli katkı maddeleri kullanılabilir. Daha önemlisi, yasa dışı piyasada ekonomik anlaşmazlıklar mahkemelerde çözülemez. Uyuşturucu satıcılarından biri diğerine borcunu ödemezse mahkemeye gidemez; bu durumda şiddet devreye girebilir.

Amerika’daki içki yasağı döneminin önemli derslerinden biri buydu. Yasakla alkol ortadan kalkmadı, fakat üretimi ve satışı suç örgütlerinin eline geçti. Devlet yasağı kaldırdığında organize suç tamamen ortadan kalkmadı ama alkol piyasasının önemli bölümü yeniden yasal ekonomiye döndü. Uyuşturucu piyasasında da benzer bir mekanizma işleyebilir. Bu nedenle bazı liberteryenler uyuşturucu yasağının uyuşturucudan kaynaklanan zararlara yeni zararlar eklediğini savunurlar: Organize suç, polis yolsuzluğu, şiddet, kara para ve hapishanelerin dolması bunların arasındadır. Burada kritik soru şudur: Bir kamu politikası yalnız niyetleriyle mi, yoksa sonuçlarıyla mı değerlendirilmelidir? Uyuşturucuyu yasaklamak iyi niyetli bir politika olabilir. Fakat yasaklama daha büyük bir yeraltı ekonomisi, daha fazla şiddet ve daha tehlikeli uyuşturucular yaratıyorsa politikanın sonuçlarını da hesaba katmak gerekir.

Kullanım suç olmaktan çıkarılırsa ticaret ne olacak?

Meseleyi zorlaştıran asıl nokta burasıdır. Uyuşturucu kullanmanın suç olmadığını kabul ettiğimizi düşünelim. Fakat uyuşturucu üretmek ve satmak hâlâ suç olsun. O zaman kullanıcı uyuşturucuyu nereden temin edecektir? Bu durumda ortaya garip bir hukukî yapı çıkar: Kullanmak suç değildir ama kullandığınız ürünü satın aldığınız kişi suç işlemektedir. Bu yüzden uyuşturucu politikasında kullanım ile ticaret birbirinden tamamen bağımsız düşünülemez.

Hollanda örneği bu açıdan öğreticidir. Hollanda’da özellikle cannabis konusunda uzun yıllardır bir tolerans politikası uygulanıyor. Küçük miktarda cannabis bulundurulması ve belirli kurallara uyan coffee shop’larda satılması fiilen tolere ediliyor. Fakat uzun süre ilginç bir paradoks yaşandı. Coffee shop müşteriye cannabis satabiliyordu ama dükkânın cannabis’i nereden tedarik ettiği hukuken sorunluydu. Yani ön kapıdan satış tolere edilirken arka kapıdan tedarik yasa dışı kalıyordu. Bu durum uyuşturucu politikalarının ne kadar karmaşık olabileceğini gösteriyor. Bir başka önemli örnek Portekiz’dir. Portekiz kişisel kullanım amacıyla uyuşturucu bulundurmayı ceza hukuku alanından büyük ölçüde çıkardı. Fakat bu uyuşturucuyu tamamen serbest bıraktığı anlamına gelmiyor. Kullanıcı doğrudan suçlu ve hapse atılması gereken bir kişi olarak değil, daha çok bir sağlık ve sosyal politika konusu olarak ele alınıyor. Ticaret ise suç olmaya devam ediyor.

Dolayısıyla, uyuşturucu politikasında yalnız iki seçenek yoktur: Tam yasak veya tam serbestlik. Arada başka modeller vardır. Kullanım suç olmaktan çıkarılabilir ama idari yaptırımlar uygulanabilir; tedavi ve rehabilitasyon mekanizmaları geliştirilebilir; belirli maddeler farklı kategorilerde değerlendirilebilir; sert uyuşturucularla daha hafif maddeler arasında ayrım yapılabilir. Bu alanın en önemli problemlerinden biri zaten “uyuşturucu” kelimesi altında birbirinden son derece farklı maddelerin aynı kategoriye sokulmasıdır. Esrar ile eroinin, kokain ile sentetik opioidlerin zarar potansiyelleri aynı değildir. Dolayısıyla hukuk politikasının da bu farklılıkları dikkate alması gerekebilir.

Ceza mı, sağlık politikası mı?

Uyuşturucu kullanan kişiye yaklaşımın nasıl olması gerektiği konusunda belki de temel soru budur: Uyuşturucu bağımlılığı yaşayan kişiyi suçlu olarak mı görmeliyiz, yoksa öncelikle sağlık problemi yaşayan bir insan olarak mı? Bir insanın uyuşturucu kullanmasının kendi hayatını tahrip ettiğini düşünelim. İşini kaybetmiş, ailesinden kopmuş ve bağımlı hâle gelmiş. Bu kişiyi hapse atmak sorunu çözer mi? Belki bazı durumlarda cezalandırmanın caydırıcı etkisi olabilir. Fakat ağır bağımlılık yaşayan biri için ceza çoğu zaman tedavinin yerine geçmez. Üstelik cezaevine giren kişinin iş bulması, sosyal hayata dönmesi ve normal hayatını yeniden kurması daha da zorlaşabilir. Bu nedenle birçok ülkede uyuşturucu politikasında sağlık politikası yaklaşımına daha fazla ağırlık verilmesi tartışılıyor.

Burada yanlış anlaşılmaması gereken bir nokta var: Kullanımı suç olmaktan çıkarmak uyuşturucuyu teşvik etmek anlamına gelmez. Bir davranışın ahlâken veya sağlık açısından kötü olduğunu düşünmek ile o davranışın suç olması gerektiğini düşünmek farklı şeylerdir. Sigara içmenin kötü olduğunu düşünebilirsiniz ama sigara içenin hapse atılmasını istemeyebilirsiniz. Aynı ayrım uyuşturucu için de yapılabilir. Ceza hukukunun kapsamının dar tutulması uyuşturucunun zararsız sayılması anlamına gelmez; sadece hangi zararların ceza tehdidiyle, hangilerinin eğitim, tedavi, aile, sivil toplum ve sağlık politikalarıyla ele alınması gerektiği konusunda farklı bir tercih anlamına gelir.

Özgürlük sorusu

Sonuçta uyuşturucu tartışması bizi çok temel bir siyaset felsefesi sorusuna getiriyor: İnsan kendi bedeninin sahibi midir? Eğer öyleyse, insanın kendi bedenine zarar verme ihtimali bulunan davranışlarına devlet hangi noktaya kadar müdahale edebilir? Klasik liberal düşüncenin cevabı genel olarak şudur: Devletin müdahalesi başkasına verilen zarar başladığında meşru hâle gelir. Bu anlayış uyuşturucu kullanımını ahlâken onaylamak zorunda değildir. Bir liberal uyuşturucu kullanımını son derece kötü, aptalca ve tehlikeli bir davranış olarak görebilir; fakat aynı kişi yine de bunun suç olmaması gerektiğini savunabilir. Çünkü özgürlük yalnızca doğru kararlar verme özgürlüğü değildir. Eğer insanlar yalnız devletin doğru bulduğu kararları verebiliyorsa buna özgürlük demek zorlaşır. Özgürlük yanlış karar verme ihtimalini de ihtiva eder.

Mamafih özgürlük sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Uyuşturucu kullanan kişi başka insanların hayatını tehlikeye atıyorsa, çocuklarını ihmal ediyorsa, uyuşturucu etkisiyle araç kullanıyorsa veya uyuşturucu temin etmek için başkalarının haklarını ihlal ediyorsa artık mesele “mağdursuz” değildir. Bu noktada ceza hukukunun müdahalesi için güçlü bir gerekçe vardır. Aynı şekilde çocuklara uyuşturucu satılması, zorla kullandırma, dolandırıcılık, şiddet ve organize suç faaliyetleri de salt bireysel tercih alanının çok dışındadır.

Sonuç

Uyuşturucu politikasında kolay ve kusursuz bir çözüm yoktur. Tam yasak ciddi yan etkiler yaratabilir; yeraltı piyasasını büyütebilir, organize suçu besleyebilir ve kullanıcıyı daha tehlikeli maddelere yöneltebilir. Tam serbestlik ise özellikle bağımlılık, çocukların korunması ve ağır uyuşturucuların sosyal etkileri bakımından önemli riskler taşır. Bu yüzden tartışmanın “uyuşturucu iyidir-kötüdür” seviyesinden çıkarılması gerekir. Uyuşturucunun kötü ve tehlikeli olması konusunda geniş bir fikir birliği bulunabilir. Asıl anlaşmazlık şuradadır: Kötü olan her şey suç olmalı mıdır?

Bir yetişkinin kendi bedenine ilişkin tercihi doğrudan başka birinin hakkını ihlal etmiyorsa ceza hukukunun devreye girmesi çok güçlü gerekçeler gerektirir. Uyuşturucu etkisi altında başkasına zarar vermek elbette suç olmalıdır. Çocuklara uyuşturucu satmak ağır biçimde cezalandırılmalıdır. Zorla uyuşturucu kullandırmak, uyuşturucu üzerinden şiddet uygulamak ve organize suç faaliyetleriyle başkalarının haklarını ihlal etmek de aynı şekilde suçtur. Fakat yalnızca bir kişinin kendi bedenine uyuşturucu almasını suç saymanın gerekçesi bundan farklıdır. Toplumun cevaplaması gereken esas soru şudur: Devlet insanları başkalarından mı korumalıdır, yoksa gerektiğinde kendilerinden de korumalı mıdır? Uyuşturucu tartışmasının asıl felsefi düğümü tam da burada yatmaktadır.

Uyuşturucu Kullanmak Suç Olmalı mı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Üretici fiyatı ile nihai tüketici fiyatı arasındaki farkın tamamını kâr zannetmek büyük bir yanlıştır. Bir ürün tarladan toplandıktan sonra tüketicinin sofrasına gelene kadar çok sayıda aşamadan geçer. Toplama, ayıklama, sınıflandırma, ambalajlama, taşıma, hal ve komisyon giderleri, soğuk zincir, depo, kira, enerji, işçilik, finansman maliyeti, vergi yükü ve fire bunların arasındadır. Yaş sebze ve meyvede fire özellikle önemlidir; ürünün bir bölümü bozulur, ezilir, kalite kaybeder veya satılamaz. Market rafındaki bir kilo ürünün fiyatını hesaplarken yalnızca tarladan çıkan bir kilonun fiyatına bakmak bu yüzden yanıltıcıdır. Market, manav veya toptancı kâr ediyor olabilir; hatta bazıları olağanüstü yüksek kâr da ediyor olabilir. Fakat bunu göstermek için fiyat farkından fazlasına ihtiyaç vardır. Maliyetleri, net kâr marjlarını ve varsa rekabet ihlalini incelemek gerekir.

Fiyat farkı neden tek başına suç delili değildir?

Tartışmadaki en büyük problem fiyatın ahlâkî bir kategori gibi ele alınmasıdır. Yüksek fiyat görüldüğünde hemen bir suçlu aranıyor. Çiftçi düşük fiyattan şikâyet ediyorsa aracı suçlanıyor; tüketici pahalı üründen şikâyet ediyorsa market hedefe konuluyor. Oysa fiyat, çoğu zaman milyonlarca dağınık kararın, kıtlıkların, maliyetlerin, mevsimselliğin ve talep değişikliklerinin ortak sonucudur. Nitekim TZOB’un aynı verilerine bakıldığında Ağustos ayında markette incelenen 37 ürünün 19’unda fiyat artarken 18’inde fiyatın düştüğü görülüyor. Sivri biberin market fiyatı bir ayda yüzde 34,2, kuru soğanın yüzde 28,9, şeftalinin yüzde 22 düşmüş. Üretici tarafında ise limon fiyatı yüzde 75, kuru soğan yüzde 54,5 gerilemiş. Eğer marketler fiyatları keyfî olarak sürekli yukarı çekebilen ve tüketiciyi istediği gibi “soyan” aktörler olsaydı, bu kadar büyük fiyat düşüşlerini açıklamak da güçleşirdi.
Benzer oynaklık önceki aylarda da görülüyor. Temmuz’da markette sivri biber yüzde 86,2 yükselirken karpuz yüzde 49 düşmüş; Haziran’da çilek yüzde 81 artarken domates yüzde 37,8 gerilemiş. Bu hareketlilik bize tarım ürünleri piyasasının sabit ve tek yönlü bir fiyat yapısına sahip olmadığını gösteriyor. Mevsim, arz, hava şartları, ürünün dayanıklılığı, hasat miktarı ve lojistik koşulları fiyatları hızla değiştirebiliyor. Dolayısıyla bir çiftçinin “Ben bunu 10 liraya sattım, market 80 liraya satıyor” demesi önemli bir gözlemdir; fakat tek başına o marketin yüzde 700 kâr ettiğini göstermez.

Üstelik üretici tarafında da fiyat baskıları ve maliyet artışları vardır. TÜİK’in Ağustos 2026 verilerine göre Tarım-ÜFE yıllık yüzde 21,91 artmış, on iki aylık ortalamalara göre artış yüzde 33,47 olmuştur. Buna karşılık aylık endeks yüzde 0,93 düşmüştür. Yani tarım fiyatları da aynı anda hem uzun vadeli enflasyon baskısını hem de kısa vadeli düşüşleri yaşayabilmektedir. Bu, Türkiye’deki genel yüksek enflasyon ortamından bağımsız düşünülemez. Mazot, gübre, elektrik, işçilik, kira, kredi ve taşıma maliyetleri yükselirken perakende fiyatlarının bundan hiç etkilenmemesini beklemek mümkün değildir.

Elbette bütün bunlar piyasada hiçbir zaman kötü niyetli davranış veya rekabet ihlâli olmaz anlamına gelmez. Kartel varsa, rakipler fiyatları birlikte belirliyorsa, hâkim durum kötüye kullanılıyorsa veya yanıltıcı ticarî uygulamalar yapılıyorsa bunlar soruşturulmalıdır. Fakat doğru yöntem, “fiyat yüksek, o hâlde suç var” demek değildir. Rekabet hukukunun mantığı da budur: Somut davranış, koordinasyon veya piyasa gücü araştırılır. Fiyatın yüksekliği tek başına mahkûmiyet delili değildir.
Asıl sorun nerede aranmalı?

Türkiye’de bu tartışmanın bu kadar kolay “çiftçi mağdur, aracı suçlu” kalıbına girmesinin sebeplerinden biri yüksek enflasyonun insanların fiyat algısını bozmasıdır. Fiyatların sürekli değiştiği bir ekonomide tüketici hangi fiyatın “normal” olduğunu artık kestiremiyor. Bir kilo domatesin geçen ay 30, bu ay 50, gelecek ay 25 lira olması insanlarda doğal olarak güvensizlik yaratıyor. Bu güvensizlik ortamında da en kolay açıklama “birileri bizi kazıklıyor” oluyor. Oysa fiyat istikrarı olmadığında üreticinin, toptancının, nakliyecinin ve perakendecinin tamamı gelecekteki maliyetlerini tahmin etmekte zorlanır. Herkes fiyatına bir risk payı eklemeye başlar. Bu da fiyat mekanizmasını daha oynak hâle getirir.

Bir başka mesele, yaş sebze ve meyve ticaretinin yapısal maliyetleridir. Türkiye’de üretim alanlarıyla büyük tüketim merkezleri arasında yüzlerce kilometre vardır. Ürün hızlı biçimde taşınmak zorundadır. Soğuk zincir iyi kurulmazsa fire büyür. Şehir içi lojistik, kira, enerji ve personel giderleri de nihai fiyata eklenir. Bu nedenle yapılması gereken şey “aracıyı ortadan kaldıralım” demek değildir. Aracı ekonomik hayatın gereksiz bir paraziti değildir; taşıma, depolama, risk üstlenme, ürün seçme ve tüketiciye ulaştırma işlevlerini yerine getirir. Sorulması gereken soru, bu hizmetlerin daha ucuza ve daha rekabetçi biçimde nasıl yapılabileceğidir.

Burada devletin yapabileceği işler vardır: Tarım ve gıda ticaretindeki gereksiz bürokrasiyi azaltmak, hal sistemini daha rekabetçi ve şeffaf hâle getirmek, ulaşım ve lojistik altyapısını iyileştirmek, rekabet ihlâllerini gerçekten delil varsa cezalandırmak ve hepsinden önemlisi enflasyonu düşürmek. Buna karşılık marketleri veya manavları kamuoyu önünde şeytanlaştırmak, baskınlarla fiyat belirlemeye çalışmak veya “makul fiyat”ı bürokrasi yoluyla tayin etmek çoğu zaman problemi çözmez; aksine arzı azaltabilir ve başka bozulmalar yaratabilir.

Sonuç

Sebze ve meyve fiyatlarının yüksekliği elbette ciddi bir problemdir. Dar gelirli bir aile için gıda fiyatındaki her artış hayat standardını doğrudan etkiler. Bu nedenle üretici ile tüketici arasındaki zincirin incelenmesine de kimsenin itirazı olmamalıdır. Ancak inceleme ile peşin hüküm aynı şey değildir.

Çiftçinin 10 liraya sattığı ürünün markette 50 veya 80 liraya çıkması soru sormayı gerektirir; fakat cevabı baştan “soygun” diye vermeyi gerektirmez. Önce o farkın ne kadarının taşıma, fire, kira, işçilik, enerji, finansman ve vergi maliyeti olduğunu; ne kadarının toptancı ve perakendeci kârı olduğunu görmek gerekir. Eğer bundan sonra olağanüstü ve rekabet dışı bir kâr veya kartel davranışı ortaya çıkıyorsa elbette gereği yapılmalıdır.

Türkiye’de ihtiyacımız olan şey fiyatları ahlâkî sloganlarla tartışmak değil, iktisadi mekanizmayı anlamaktır. Yüksek fiyat her zaman yüksek kâr demek değildir; üretici ile market fiyatı arasındaki büyük fark da otomatik olarak dolandırıcılık anlamına gelmez.

Asıl mesele fiyatların neden yükseldiğini doğru teşhis etmektir. Enflasyonun, maliyetlerin, lojistiğin, arzın ve rekabetin rolünü görmeden yalnız “aracı suçlu” demek, ekonomik problemi çözmez; sadece topluma yanlış bir suçlu gösterir ve bazı insanları şeytanlaştırır.

Sebze Meyve Fiyatlarında Kim Kimi Soyuyor? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Tarih Eğitiminde Uluslararası Arayışlar kitabı tam da bu sorunun çözümüne ilişkin iyi bir saha araştırması. Kitap, birçok Avrupa ülkesinde Tarih ve Sosyal Bilgiler dersinin ne gibi sonuçlara yol açtığının izini sürüyor. Yazar Semih Aktekin AB projesi kapsamında, ülkeler özelinde bazı deneyimlerin izini sürmüş ve bu konularda uluslararası toplantılara katılmış. Ortaya çıkan tablo “Tarih bilgisi” dersi başka ülkelerde de pek iç açıcı değil. Bugünle bağı kurulamayan “Tarih Dersleri”nden iyi dersler çıkarılamadığını anlıyoruz. Geçmiş deneyimlerden ders çıkarmak yerine, bol miktarda önyargılar yaratılmıştır.

Bugünden kopuk bir dün anlatımı, ya da dünden kopuk bugün anlatımını hangi “Ders” adı altında verirseniz verin beklenen sonucu alamazsınız. Oysa dünün hatalarından, yanlışlarından çıkarılması gereken ders, benzer hataları yanlışları bugün tekrar etmemek için olmalıdır. “Geçmişle yüzleşme” dediğimiz şey daha iyi bir gelecek için olmalıdır.

“Tarih Bilgisi” dersi çok önemlidir. “Tarih dersi” diyoruz ama kitabı okuduğumuzda aslında Avrupalı toplumlarında tarihten (geçmişten) yeterince ders çıkarmadıkları anlaşılıyor.

Semih Aktekin Hocayı tebrik ediyorum, böyle zahmetli yararlı bir çalışma ortaya çıkardığı için…

Kitabın ana başlıklarından biri “Tarihe ötekilerin bakış açısıyla bakmak” başlığını taşıyor. Yazar ilgili kısımda, “Tarih eğitimiyle ilgili güncel tartışmalarda sık vurgu yapılan bir konu da tarihe ötekilerin bakış açısıyla bakabilmektir. Bu yaklaşım öğrencilerde empati yeteneğini geliştirmek yanında geçmişte olan olaylara duygusallıktan uzak şekilde objektif olarak bakma imkânı sağladığı da savunulmaktadır. Ancak insanların kendi ailevi, sosyolojik, dinî ve millî kimliklerinden sıyrılarak geçmiş olaylara başkasının bakış açısından bakabilmesi zannedildiği gibi kolay bir olay değil.” (s.66) Kolay olmadığını yazar birkaç ülkenin (Letonya – Bosna- İsrail – Slovenya – Kıbrıs vb.) deneyimlerinden aktarıyor. Semih Aktekin, kitabında Avrupa ülkelerin deneyimine odaklanarak şu soruyu sormuş: “Ortak bir Avrupa tarihi öğretimi mümkün mü?” Bunun zorluğundan ve mümkün olamayacağından bahsediyor. “Ortak bir Avrupa tarihi yazmanın zorluğunu Nijmegen Konferansı vesilesiyle bir kere daha gördük. İç içe geçmiş sınırların olduğu, hatta sınırların olmadığı, insanların gece Hollanda’da yaşayıp, gündüz Almanya’da çalıştığı, ucuz peynir veya şarap almak için yarım saatlik mesafedeki Fransız kasabasına gittiği bir dünyada tarih derslerinin içerik ve yöntemini de yeniden gözden geçirmek gerekiyor. Birçok göçmen öğrencinin olduğu sınıflarda milli tarih anlatısı yetersiz kalıyor.” (s. 82)

Kitabın en önemli bölüm başlıklarından biri de “Geçmişi Hatırlamak: Ortak Bir Hatırlama/Hafıza Kültürü için Tarih Öğretimi” bu bölüm bana “Dün Dersi”nin önemini bir kez daha hatırlattı. “Toplumların geçmişleriyle yüzleşmesi tarihin amaçlarından biri olmalı mıdır? Bireyler geçmişlerindeki acı veya utanç dolu olayları unutmaya çalışarak rahatlayabilirler mi? Peki, toplumların tarihlerindeki acı veya utanç dolu olayları unutma lüksleri var mı?” (s. 98) Bu soruların cevabını kitapta 2. Dünya Savaşında Nazi Almanya’sı deneyiminden okuyarak geçmişle yüzleşmenin önemini anlıyoruz.

Kitap bize bir ülkede “Tarih öğretimi”nin ne kadar önemli ve bir ihtiyaç olduğunu anlatıyor. Düne ait bilincimiz, geleceğe dair bakış açımızın oluşmasında etkin rol oynuyor. Bu etkenin olumsuz olmaması için geçmişle objektif bir yüzleşme hafıza bagajımıza iyi gelecektir. Dünün yaşanmışlığının geleceğin yaşantısını olumsuz etkilemeyecek biçimde bir bakış açısına ihtiyacımız var.

Tarih Eğitiminde Uluslararası Deneyimler ve “Dün Dersi” yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.