Ekim 2012 yılında Türkiye, Diyarbakır Emniyet Müdürü’nün şu sözlerini uzun süre konuşmuştu:

“Dağda ölen teröriste ağlayamıyorsanız insan değilsiniz. ‘Benim yitik evladım dağa çıkmış keşke ulaşabilseydim, keşke ona normal bir hayat sunabilseydim. Keşke terörize olmasına mani olabilseydim’ diye ağlarım. Yani her teröriste de içim ezilir…”

Yeni Gaffar Okkan ilan edilen Emniyet Müdürü Recep Güven’i bu sözleri yüzünden eleştiren Başbakan Erdoğan da epey eleştirilmişti.

Recep Güven Mayıs 2015’te usulsüz dinlemeler soruşturması kapsamında tutuklandı. Pazar günü Güven’in yatmakta olduğu Sincan Cezaevi’nden avukatı aracılığıyla mahkemeye sunulmak üzere gönderdiği mektubu Sözcü gazetesi yazarı Saygı Öztürk’ün köşesinde yayınlanmaya başlandı. 

Mektubun içeriği çok ilginç. Ama bu mektup alışverişinin kendisi de ondan daha az ilginç değil.

Saygı Öztürk, Kemalist bir gazeteci. Ergenekon ve benzer, davalara karşı haberleri kitaplarıyla biliniyor. Okyanus Ötesindeki Vaiz adlı kitabı Fethullah Gülen ve cemaati üzerine. Balyoz’da Kumpas, Belgelerle Ergenekon kitapları da bu davalara karşı yazılmış kitaplar.

Peki Recep Güven kim? 2001’de Emniyet İstihbaratı’nın başındaki Sabri Uzun’un önüne Ergenekon dosyasını ilk koyan kişi. Uzun’un kitabında anlattığına göre İstihbarat Dairesi Başkanı olan kendisinden 2006 yılında Ergenekon’a operasyon isteyen şube müdürü de o.

Yani Ergenekon davalarının arkasındaki akıllardan biri Recep Güven. Hapse atılıyor ve hapisten mahkemeye yazdığı çözüm süreciyle ilgili bir mektup Ergenekon davalarına askere kumpas diyen bir gazetecinin köşesine ulaşıyor.

Kimsenin tanımadığı cemaatin önde gelen isimlerinden Süleyman Müftügil’in telefonda hükümeti yıkmak, Barzani’yi, Öcalan’ı devirmekten bahsedip, “Güney’deki sevdiğimiz ülke”den bahsettiği kişinin bir başka Sözcü muhabiri olduğunu hatırlatıp mektuba geçelim. 

Mektuptan 2009 yılındaki ilk çözüm süreci, KCK operasyonlarının nasıl başladığı hakkında çok şey öğreneceğiz. Ama esas olarak devlet içinde devletin ne olduğu ve nasıl çalıştığı hakkında.

Ergenekon ve KCK soruşturmalarının yılı olan 2009’da vekaleten Emniyet İstihbarat Daire Başkanlığı yapan Recep Güven mektubunda önce 2009 yılında  bağlı olduğu İçişleri Bakanı Beşir Atalay’ın koordinasyonunda başlayan demokratik açılım üzerine ne yaptığını anlatıyor:

“Çözüm süreci’ni duyunca ben ve ekibim hemen Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’a gittik. Konuyu anlamadığımızı söyledik ve ‘Nasıl bir yol izleyelim?’ diye sorduk. Bir büyük projeyi, yapacağımız operasyonlarla çıkmaza sokacağımız endişesini dile getirdik. Sayın Başbakan ‘Siz işinize bakın’ dedi.

Bir iki gün sonra aynı heyetle sayın Cumhurbaşkanı’na (Abdullah Gül) çıktık. ‘Süreç nedir?’ diye sorunca ‘Tarihî bir fırsat yakaladık’ dedi. Sayın Cumhurbaşkanı’na ‘Beşir Atalay hocayı anlamadığımızı, süreci hangi temellere oturttuğunu bilmediğimizi’ söyledik. ‘Siz Beşir hoca’yı yabana atmayın. O yavaş çalışır ama gergef gibi işler’ dedi.”

Bağlı olduğu İçişleri Bakanı’nın başında olduğu sürece karşı çıkmak için “ekibiyle” Başbakan ve Cumhurbaşkanı’na giden bir polis şefiyle karşı karşıyayız.

Peki 14 Nisan 2009’da yani PKK’nın Oslo görüşmeleri çerçevesinde ateşkes ilan etmesinden bir hafta sonra başlatılan KCK soruşturmaları? Güven’in mektubundan okuyalım:

“KCK operasyonu sonrası aldığımız bir randevuda, ‘Bu operasyonu yapanlar ihanet derecesinde zarar verdiler’ dedi. Biz operasyonun gerekli olduğunu, boş elle masaya oturmanın anlamsızlığını, bu operasyonla devlete en az iki yıl vatandaşla bütünleşme projelerini gerçekleştirmesi için zaman kazandırıldığını lisan-ı münasiple arz ettik. Görüşmelerden ve toplantılardaki havalardan anladık ki bu ‘süreç çuvalı’ bizim değil.”

Siyasi iktidarın “ihanet derecesinde zarar verdiler” diye karşı çıkmasına rağmen, somut suç tespitinden hareketle değil, “Masaya elimiz boş oturmayalım”, “Devlete zaman kazandıralım” gibi siyasi saiklerle hareket edip yüzlerce insanı yıllarca hapse atmış yarayı derinleştirmiş, bir polis ya da paralel devlet aklı…

Devam ediyor. Hem de KCK operasyonunu 30 Mart 2009’daki yerel seçimlerden önce yapmak için uğraşmış:

“2009 yılının 14 Nisan’ında yapılan KCK operasyonu, şubat başında yapılsaydı memleketin hali böyle olmazdı diye bende bir kanaat var. Zira o dönem artık bir çizgi üzerindeydi; devlet operasyon yapsa, açılımı da devam ettirse vatandaşın tavrı farklı olurdu. Diyarbakır’a ilgili şube müdürlerimizle gittim. Dönemin Emniyet Müdürü Zeki Çatalkaya’ya ‘Bu operasyonu yapalım’ dedik. ‘Avrupa, bunu seçime müdahale sayar’ dedi. ‘Biz iki taraf değiliz, karşımızda terör örgütü var’ desek de dinletemedik. Başbakan’a ‘Operasyonu yaparsak vatandaşı kazanırız’ diye bir not gönderdim. Büyük bir ihtimal not iletilmedi.”

Başbakan’a operasyon yaparsak vatandaşı kazanırız diye not gönderen bir polis şefi…

Burada da durmamış:

“Açılım süreci ile ilgili bir yol haritası oluşturduk. Sayın bakana arz edildi. Aslında konu önemine binaen TBMM’de ele alınmalı orada karara bağlanmalıydı. Kanaatimiz buydu ancak olmadı. Okusun diye aynı raporu sayın Kemal Kılıçdaroğlu’na 2009’da 3-4 saatlik görüşmemizde okuttuk. MHP milletvekili aracılığıyla da Devlet Bahçeli’ye ilettim. Bizim kırmızı çizgilerimiz BTÖ’nün her cümlesinin ne anlama geldiğinin deşifresini de dercettik rapora. ‘Lütfen TBMM’de görüşülsün. Yarın çok geç olur’ dedim. Evet, şimdi çok geç oldu.”

Burası çok ilginç 2009’da Kemal Kılıçdaroğlu’yla 3-4 saat görüştüğünü söylüyor Recep Güven. O sıralar Ergenekon davalarını yerden yere vuran Kılıçdaroğlu ile 3-4 saat görüşen Ergenekon davalarının arkasındaki akıllardan biri. İyi de neden Kılıçdaroğlu’yla görüşmüş? Daha Deniz Baykal’ın kasedinin çıkıp, genel başkanlığa seçilmesine 1 yıl var. Bağlı olduğu bakanı, hükümeti atlatıp, Meclis’te görüşülsün diye muhalefet partilerine rapor sunan bir emniyet müdürü için beklenmedik performanslar değil bunlar.

Sadece iç siyasi temaslar değil dış temaslar da yürüten bir polis şefiyle karşı karşıyayız. Bu da aynı mektuptan:

“O sırada biz Amerikalılarla görüşürken Kandil’e hava operasyonu yapmamız gerektiğini ısrarla teklif edince bize toplantı dışında, yemekte ‘Kandil’e operasyon stratejik çıkarlarımıza ters, çok lazımsa bir operasyon, size Avrupa’da terörün finansmanı operasyonu yapalım’ teklifinde bulundular. Avrupa’daki operasyonlar zinciri için böylece düğmeye basılmıştı.”

Amerikalılardan Kandil’e hava operasyonunu Emniyet İstihbarat müdürleri mi istiyor acaba normal devlet hiyerarşisinde?

Mektuba göre Emniyet İstihbarat yurt dışında istihbarat faaliyeti de yürütmüş o yıllarda:

“Aynı yıl (2009) Murat Karayılan’ın Kuzey Irak’ta Kandil’de değil şehir merkezindeki adresini arkadaşlarımız tespit etti. Bu ilgili kurumlara iletildi. Bizdeki heyecanın onda biri bile ilettiğimiz makamlarda yoktu. Operasyon için ısrarcı olunca, toplantı dışında, ‘Biz Murat Karayılan ile iyi görüşüyoruz, operasyona gerek yok’ deyiverdiler.”

Oslo süreci diye bir şey vardı o sıralar. Hani sizin az kalsın uğruna MİT müsteşarını tutuklamaya çalıştığınız…

Eğer bunlar düşük bir emniyet müdürünün avcı hikayeleri değilse, paralel devlet nedir, nasıl çalışmıştır, KCK operasyonları nasıl başladı, kim başlattı, çözüm süreçlerini kim sabote etti sorularının net cevapları bu mektupta var.

Saygı Öztürk, Sözcü gazetesindeki köşesinde mektubu yayınlamaya devam edecekmiş. Belki devamında da cemaatin Sözcü gazetesine olan bu sonsuz güveni hakkında da ipuçları buluruz..

Kim bilir…

Türkiye, 05.10.2015

Hürriyet’e ve Ahmet Hakan’a yönelik saldırılar, daha doğrusu hem bu saldırılara zemin hazırlayan, hem de olduktan sonra asgarileştirmeye ve mazur göstermeye çalışan söylemler hakkında 3 Ekim’de yazdıklarıma (bkz Çifte standarda sıfır tolerans (3)), gerek yakın çevremden, gerekse bir kısım okurdan sırf destek mesajları değil, kimi yazılı kimi sözlü katkılar da geldi. Bunlardan bir kısmını aktarıyorum.   

* Melih Altınok’un 19-20 Ekim makalelerinde “Neymiş… gazetenin kapısının camı çatlamış… Gençler, bu acı gelişme [Dağlıca] henüz sıcaklığını korurken, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın … sözlerini halkı galeyana getirmek için çarpıtan gazeteyi protesto etmiş” gibi ifadeler kullandığını aktarmıştım. Bu tutuma tepki duyan bir arkadaşım, bu yolla asıl Boynukalın ve ekibinin “galeyan”ının savunulmak istendiğini kaydediyor: “Ne var canım, gençlerin öfkesi biraz aşırı kaçtıysa? Bu yolla, kendimizi yakın hissettiğimiz bütün şiddet eylemlerinin ‘tahrik olmak’ veya ‘galeyana gelmek’ üzerinden apolojisini kurmak mümkündür.” Evet, ben de böyle bir yığın örnek sayabilirim tarihten. Ömer Seyfeddin’in Ashab-ı Kehfimiz’inin sonlarında, milliyetçi Türk gençliği galeyana gelip, marşlar ve sert adımlarla (yazarın iyiden iyike karikatürize ettiği) bir takım liberal ve kozmopolitlerin üzerine yürür, dergilerini yakıp yıkar, yerle bir eder. Mussolini’nin Faşist gençliği, squadristi’si, Kara Gömleklileri galeyana gelir; ortalıkta komünist, sosyalist, sosyal demokrat, liberal, parlamentarist, savaş karşıtı bırakmaz; hepsini tarümar eder. SA’lar ve Hitlerjugend (Hitler Gençliği) galeyana gelir; 9 Kasım 1938’in “Kristal Gece” veya “Kırık Camlar Gecesi”nde (Kristallnacht) Yahudilerin evleri, iş yerleri ve sinagoglarının üzerinden silindir gibi geçer. 4 Aralık 1945’te Türk gençliği — aynen Ömer Seyfeddin’in 1919’da öngördüğü gibi, ama bu sefer gerçek hayatta — “kızıllara” karşı milliyetçi duygularla coşup Tan matbaasını basar, kırıp döker, gazeteyi artık çıkamayacak hale getirir. 6-7 Eylül 1955’te bir başka galeyan İstanbul’un Rumları ve diğer gayrimüslimlerini; 1966-76 arasındaki  Çin “Büyük Proleter Kültür Devrimi”nin Kızıl Muhafızlarının “burjuva yolcu”1arına karşı galeyanı, parti ve devlet yönetiminde biraz aklı selim sahibi olup barış ve istikrarı korumaya çalışan herkesi; aynı yılların Türkiye’sinde Ülkücülerin, Bozkurtların galeyanı bütün solu, sol örgütlerin galeyanı ise hem iktidarı hem birbirlerini hedef alır. 2013 yaz başında Gezi gençliği galeyana gelir, sokaklarda barikat kurup ateşler yakarak Paris Komününü yeniden kuruyoruz havalarına girer; 6-8 Ekim 2014’te YDG-H galeyana gelir, PKK’lı olmayan Kürtleri IŞİD’ci diye katletmeye koyulur. Bu öfke, heyecan, galeyan ve “biraz aşırılık” meselesi, ilginçtir vesselâm.

* Bir başka arkadaşım ise şu fikirde: İktidara yakın bir kısım medya’nın, faraza Cem Küçük ve Ersoy Dede’lerin hedef seçtikleri insanlara karşı kullandığı türden bir dil ve benimsediği kadar aşırı bir saldırganlık, “AKP’nin kendi dışına, muhalefete, öteki partilere karşı mücadelesiyle açıklanamaz. Bu sertlik dozajı, ancak büyük bir iç kapışmayla; AKP içinde bizim belki pek farkına varmadığımız ölçüde birşeylerin dönüyor, giderek ayrışan taraflar arasında kıyametin kopuyor veya hiç olmazsa bir taraftakilerce kopmasının isteniyor olmasıyla açıklanabilir.” Bunu söyleyen kişi benim gibi soldan geliyor ve solun hem genel, hem Türkiye’ye özgü tarihini iyi bildiği için, en katı düşmanlıkların dışarıya değil içeriye dönük iktidar mücadelelerinden kaynaklandığının farkında; tahminini bu temele oturtuyor. Katılıyorum ama şunu da eklemek isterim: Durup dururken çıkmış bir çatışma değil bu. Sırf şahsiyat etrafında da dönmüyor. Belirli bir içeriği var. Hissedilir bir hal almaya başlayan saflaşmanın ardında, AKP’nin ve Türkiye’nin geleceğine ilişkin iki farklı yönelim yatıyor. Bu, asimetrik bir kamplaşmaya dönüşüyor. Ve her zaman olduğu gibi, en katı, radikal, amansız, uzlaşmaz,  tekelci ve hegemonyacı konumdakiler, aynı zamanda en kavgacı, en mütecaviz kesiliyor. Geçmişte de ılımlılar aşırılara, reformcular ihtilâlcilere, demokratlar otoritarizm yanlılarına değil, tersine, aşırılar ılımlılara, otoritaristler demokratlara, ihtilâlciler reformculara saldıragelmiştir. Bugün de AKP’nin mutedil, legalist, çoğulcu, uzlaşmacı Jirondenleri, epistemolojik özgüveni tavana vurmuş Jakobenlerinin tahakküm taarruzuna maruz kalıyor. Ve bana göre, AKP’nin kendini yenileyip giderek genişleyen, ferahlayan, ülke çapında tansiyonu düşüren bir yolda ilerleyebilmesi, 1925-27 Kemalistlerini çağrıştıran “sağlam irade”ci Jakobenlerinin değil, normalleşme, bütün kesimlerle konuşabillme ve koalisyon(lar) kurabilme yanlısı Jirondenlerinin başarısına bağlı.

* Tam bu noktada, bir okur mektubunun iki ayrı yerini alıntılayacağım. Önce, 3 Ekim tarihli Taraf üzerinden muhalefetin sathîliği ve kolaycılığına dikkat çekiyor. (a) “Özeti, saldırıyı Erdoğan yaptırdı. Her zamanki yüzeysel propaganda. Bazıları bütün entelektüel kimliklerini bir tarafa bırakıp sadece Erdoğan’ın kişiliği üzerinden yürüyen acayip sığ, hamasî bir ajitasyona saplandı. ‘Bunlar tarafsız basını susturmak istiyorlar’ vurgusunun dışına bir santim çıkmıyorlar. Bütün muhalefet ‘malzemeye’ yükleniyor.” Öte yandan (b) “Senin de yazdığın gibi, iktidar cephesinin günahları asla ikincil değil ve gittikleri yön kötü. Yazında ismi geçen yazar ve yazılar gerçekten vahim. Bu adamlar öne çıkartılıyor ve bu hiç iyiye alamet değil. İktidar üslûbunu belirleyen denge bozuluyor. Yine yazında adı geçen, aklı başında muhafazakâr medya unsurları itibarsızlaştırılıyor. Mutlaka bu yayın politikası kendiliğinden, denetim dışı oluşmuyordur. Hem genel olarak muhafazakâr hareketi ve AKP’yi hizada tutmak, hem de muhalefete karşı sert bir duruş göstermek yolunda, adetâ partiden bağımsız bir medya oluşturup, en nitelikli basın adamlarını sistematik olarak aşındırmak istiyorlar. Bunu vahim buluyorum.”

* Etyen Mahçupyan çok önemli üç yazı yazdı son günlerde: AKP’ye ev ödevi (1 Ekim); Vasatlık tuzağından çıkılırsa (4 Ekim); Üst akıl ve kalite açığı (6 Ekim). Etyen kadar olmasa bile, benim de muhafazakâr kesimden genç Müslüman aydınlarla biraz tesadüfî karşılaşmalarım oluyor zaman zaman. Bir yandan, etkileyici bir düşünsel birikime sahipler ve artık benzerlerini sol kanatta hemen hiç göremiyorum. Diğer yandan, AKP’ye ne kadar eleştirel baktıkları, giderek soğudukları, hattâ bazılarının AKP’li olmama/gözükmeme yarışlarına yöneldiği, bunu neredeyse bir gösteri konusu haline getirdiği dikkatimi çekiyor. Bu eleştirellik (mealen) “doğru dürüst bir genç entellektüel elit geliştirip önünü açacağınıza, ortaya çıkara çıkara Boynukalın gençliğini ve Osmanlı Ocaklarını çıkardınız” türü bezmişlikleri de kapsamakta. AKP ve hükümet liderliğinin, bu tesbitler üzerinde düşünmesi gerektiği kanısındayım.

* Aldığım son bir e-posta mesajı da şöyleydi: “Hocam yazınız, özellikle başka bir şekilde tetikçilik yapan karşı basında malzeme oldu. Cihan Haber Ajansı da yazınızı kullandı. Başka yerlerde de kes yapıştır yöntemleriyle kullanıldı.” İki de link iliştirmiş yazan arkadaşım, Birgün ve Cihan web sitelerine. Ben de kendisine (5 Ekim’de) şöyle bir yanıt verdim:

“Olabilir. Bunu göze aldım. ‘Karşı taraf bunu kullanır’ diye düşünürsen, hiçbir zaman hiçbir eleştiri yapamazsın. Solda bunu çok yaşadık zaten. Hele bu noktada artık hiç pabuç bırakamam. İstedikleri kadar da tahrif etsinler. Benim ne dediğim ortada. Biz Serbestiyet’te ne yapmak istiyoruz? Bir ‘ara yüz’ inşa etmek. Ancak böyle böyle olacak.”

Sebestiyet, 07.10.2015

“Millî”lik üzerine başlayan güncel tartışma toplumumuzda mevcut “millîlikler”in bir “biz” yaratılması alanında yetersiz kaldığının itirafı anlamına gelmektedir

Millî, toplumumuzdaki değişik söylemlerde yoğun biçimde kullanılan kavramların başında gelmektedir. Üzerine güncel bir tartışma başlatılan bu kavramın geçirdiği evrim, yakın dönem tarihimize egemen olan temel siyaset yaklaşımlarının özeti gibidir.

Millî ve din
“Millî” sıfatı asırlar boyunca “millet” adı verilen dinî cemaatler etrafında örgütlenen bir toplumda bu niteliği taşıyan aidiyetlere atıfta bulunmuştur. Dolayısıyla “millî,” “Müslüman milleti,””Rum milleti” “Yahudi milleti,” “Katolik milleti” benzeri yapılara yönelik, etnik kökenden bağımsız aidiyetleri yansıtmıştır.

Örneğin, Müslüman bir Arap “Müslüman,” Ortodoks bir Arap “Rum,” Katolik bir Arnavut ise “Katolik” milletinin üyesi olmuşlar, devlet de onlara bu sıfatları çerçevesinde yaklaşmıştır.

Bu “milletler” arasında hiyerarşik bir ilişki varolmuş, “millet-i hakime”yi oluşturan “Müslümanlar” en üstte yer alırken “mahkûm milletler” de kendi aralarında eşit olmamışlar, bir merâtip çerçevesinde sıralanmışlardır.

Nüfûs tezkirelerinde “milleti” hanesi karşısında “İslâm,” “Rum Ortodoks” benzeri dinî aidiyetler belirtilmesinin imparatorluğun sonuna kadar sürdürüldüğü Osmanlı toplumunda buna karşılık “millet” ve “millî” süreç içinde farklı anlamlar kazanmaya başlamıştır.

Milliyetçilik çağında “millî,” geleneksel “dinî cemaate ait” anlamının yanı sıra değişik etnik grupların oluşturduğu yapılar için kullanılmaya başlanmış, on dokuzuncu asrın son çeyreğinden itibaren ise artan bir ivme ile imparatorluğun “Türk unsuru” ile ilişkilendirilmiştir.

İttihadçı “millî”lik
İttihad ve Terakki Cemiyeti, yasa dışı faaliyet sürdürdüğü dönemin son yıllarında “millî” ile “Türklük” arasında bağlantı kurmaya ve Türkleri, Tanzimat öncesinin “millet-i hakime”sine benzer şekilde tanımlamaya başlamıştır. Ancak bu tanım ile “dinî” anlamda “millîlik” ve seküler mânâda “Osmanlı milletine ait olma” içiçe geçebilmiştir.

Örneğin, Cemiyet 1908 İhtilâli sırasında dağa çıkarttığı isyancı birliklere “Millî Tabur,” “Millî Alay” benzeri unvânlar vermiştir. İttihadçı liderler bununla temel olarak “Osmanlı milleti”ni temsil iddiasını vurgulamak istemişlerdir. Buna karşılık Müslüman köylüler, çoğunluğu Arnavut gönüllülerden oluşan bu birlikleri “Elhamdülillah, millet askerini çıkarttı” diyerek karşıladıklarında “millî”liğe din temelinde yaklaşmışlardır. İmparatorluğun değişik bölgelerindeki Türkçüler ise bu “millî”liğin Türklük temelli olduğunu düşünmüşlerdir.

İttihad ve Terakki iktidarında farklı “millî”likler varolmakla birlikte “Türklük” merkezli “millî”lik tedricen güç kazanmıştır. “Millî” sıfatının yerel banka adlarından Millî Ta’lim ve Terbiye Cemiyeti benzeri derneklere, Millî Mahsûlat Şirketi gibi kuruluşlara ve “Millî İktisad” siyasetinin güzel bir örneği olduğu temel politikalara eklendiği İkinci Meşrutiyet döneminin egemen “millî”liği “Türklük” merkezli bir yaklaşımı yansıtmıştır. Örneğin “İslâm medeniyeti ve Türk harsı”nı araştırmayı hedefleyen Millî Tetebbu’lar Mecmuası, son tahlilde, etnik vurguları fazlasıyla güçlü bir “millî”liği temsil etmiştir.

Bu “millî”lik yaklaşımının İttihad ve Terakki tarafından yoğun biçimde kullanımı, ulus-devlet refleksleriyle hareket eden bir çok uluslu imparatorluk yaratarak merkezin diğer anâsırla ilişkisini fazlasıyla gerginleştirmiştir.

Cemiyet’in önde gelen muhaliflerinden birisinin ifadesiyle “Millî sıfatı mevsufuna büyük bir câzibe ve kuvvet-i teshîr” veriyordu. Ancak bu “büyüleyici kuvvet” çok uluslu bir imparatorlukta önemli sorunları da beraberinde getiriyordu.

“Mücahede”den “Mücadele”ye

Mondros Mütarekesi sonrasında şekillenen Kongre İktidarları döneminde yükselen Müslüman milliyetçiliği aşağıdan yukarıya gelişen, katılımcı ve dar ölçekli bir Panislâmizm girişimini yansıtmıştır. Bu hareketin Müslüman “millet”i adına başlattığı “Mücahede-i Millîye” süreç içinde sadece “aşağıdan yukarıya” karakterini kaybetmekle kalmamış, askerî zafer sonrasındaki ulus-devlet inşa edilmesi sürecinde Sosyal Darwinist vurguları kuvvetli bir “Mücadele-i Millîye”ye dönüştürülmüştür.

Bu yapılırken de sadece “cihad” vurgusu yapan “mücahede”nin yerine “yaşam savaşı”nın altını çizen “mücadele” geçirilmemiş, dinî anlamdaki “millî”, en güçlü vurgusuyla etnik temelli ve hiyerarşik “millî”ye çevrilmiştir.

Cumhuriyet resmî ideolojisi “millî” kavramını dinî bağlantılarından bütünüyle arındırılarak inşa edilmeye çalışılan “ethnos” ile ilişkilendirmiştir.

Süreç içinde bakanlık adlarından ders kitapları başlıklarına uzanan bir alanda kullanılan “millî” sıfatı, egemen etnik gruba aidiyeti vurgulayan, buna katılmaya yanaşmayanları dışlayan bir işlev görmüştür. Buna itiraz ederek karşıt ethnos tasavvurları geliştirenler ise alternatif “millî”likler yaratmışlardır.

“Dinî”nin ihyası
Çok partili hayata geçiş sonrasında yeniden örgütlenen, 1970’lerden itibaren ise toplumsal tabanlarını genişleten İslâmcı hareketler uzun yıllar boyunca unutulan dinî anlamda “millî” kavramını yeniden ihya etme gayreti içine girmişlerdir. Millî Selâmet, Millî Nizam benzeri parti adları, “Millî Görüş” gibi toplum tasavvurları bu gayreti ortaya koymuştur.

İlerleyen yıllarda resmî ideolojinin bütünüyle etnik bir “millî”likten “Türk-İslâm Sentezi” yaklaşımında mündemiç bağdaştırmacılığa yönelme zorunda kalması bu çabaların toplumsal tabanda ciddî karşılık bulduğunu göstermektedir.

Bu çerçevede Türkiye, egemen etnik gruba aidiyet temelli “millî”lik, karşıt etnik “millî”likler, dinî referanslı “millî”lik ve bunlar arasında gerçekleştirilen bağdaştırmaların beraberce yaşadığı, zaman zaman da çatıştığı bir toplum özelliği kazanmıştır.

“Millî”lik ve “Biz”
Çatışan “millî”liklerin toplumsal tabanlarını genişletmeye çalıştığı Türkiye’de yeni bir “millî” kavramsallaştırılmasına ihtiyaç duyulması doğaldır. Bu aynı zamanda varolan “millî”liklerin bir “biz” yaratılması konusunda yetersiz kaldıklarının da kabûlü anlamına gelmektedir.

Yeni bir “millî”lik yaratma girişimi gerçekleştirirken, düşülebilecek hata mevcut “millî”liklerin “biz” yaratılmasını engelleyen yaklaşımlarında ısrar edilmesidir. Böylesi bir “biz,” bunun yanı sıra, kapsayıcı olabilmek için, mevcut “millî”likleri “ortadan kaldırma”yı değil onların üzerinde olabilmeyi hedeflemelidir.

Dolayısıyla hiyerarşik ilişkiler yaratan ya da dışlayıcı “millî”likler veyahut bunların sentezleri yerine “eşitlik” temelli ve kapsayıcı bir “millî”liğin tasavvur edilmesi gerekmektedir. Bu da ancak “millet”in “eşit vatandaşlık temelli bir siyasal toplum” olarak kavramsallaştırılmasıyla yaratılabilir.

Böylesi bir “millî”lik etnik ve dinî “millî”lerle çatışmadan, buna karşılık herhangi bir hiyerarşi kurmadan ve kimseyi dışlamayarak bir “biz” yaratabilir. Son tahlilde “millet” inşa etmenin amacı da bundan başka birşey değildir.

Sabah, 04.10.2015