Üniversite mezunu, 1/4 derecedeki ve 25 yıl hizmet etmiş bir memurun ikramiyesi ile Ankara’da orta gelir gruplarının yaşadığı bölgelerdeki ortalama konut fiyatlarını karşılaştıran eski veriler oldukça öğreticidir. 1982’de böyle bir memurun emekli ikramiyesi yaklaşık 1,49 konut değerindeydi. 1985’te oran 1,14’e, 1991’de 1,09’a ve 1996’da 1,01’e düştü. 2000 yılında emekli ikramiyesi artık bir konutun yaklaşık yüzde 72’sini, 2005’te ise yalnızca yüzde 33’ünü karşılayabiliyordu. Dolayısıyla gerilemenin yeni olmadığı açıktır. Daha 1992’de TBMM’de emekli ikramiyesinin eskiden orta halli bir daire almaya yettiği, artık aynı dairenin ancak bir bölümünü karşılayabildiği yönünde şikâyetler dile getiriliyordu.

Bugüne geldiğimizde durum daha da ağırlaşmıştır. 2026’da 30 yıl çalışmış öğretmen, hemşire veya şube müdürü düzeyindeki bir kamu görevlisinin emekli ikramiyesi yaklaşık 1,5 milyon TL civarındayken, ortalama konut fiyatları İstanbul’da yaklaşık 7 milyon, Ankara’da 4,5 milyon ve İzmir’de 6 milyon TL seviyesindedir. Buna göre ikramiye İstanbul’da ortalama bir konutun yaklaşık beşte birine, Ankara’da ise üçte birine denk gelmektedir. Problem gerçektir; fakat kökleri son birkaç yıla değil, onlarca yıl öncesine uzanmaktadır.

İngiltere, Almanya ve Fransa ile neden aynı karşılaştırmayı yapamıyoruz?

Türkiye ile Avrupa ülkelerini karşılaştırırken önemli bir kurumsal farklılığı gözden kaçırmamak gerekir. Türkiye’de özellikle Emekli Sandığına tabi kamu çalışanları bakımından uzun yıllar çalışmanın sonunda alınan emekli ikramiyesi, emekliliğe geçişte önemli bir toplu sermaye oluşturmuştur. İnsanlar bu parayı özellikle ev almak, mevcut evlerini tamamlamak veya borçlarını kapatmak için kullanmıştır.

İngiltere’de ise sistem farklıdır. Devlet emekli aylığının yanında işyeri ve özel emeklilik sistemleri bulunur. Kişiler özel emeklilik birikimlerinin genellikle yüzde 25’ine kadar olan bölümünü vergisiz toplu para olarak çekebilirler; mevcut kurallarda vergisiz toplu ödemenin genel üst sınırı 268.275 sterlindir. Fakat bu, Türkiye’deki gibi herkesin çalışma yılına ve son maaşına göre devletten aldığı standart bir emekli ikramiyesi değildir. Kişinin ne kadar özel emeklilik birikimi yaptığına bağlıdır.

Konut da İngiltere’de ucuz değildir. Haziran 2026 itibarıyla Birleşik Krallık’ta ortalama konut fiyatı yaklaşık 272 bin sterlin, İngiltere’de ise 292 bin sterlin civarındadır. Dolayısıyla ortalama bir kişinin emeklilikte aldığı toplu özel emeklilik parasının tek başına ortalama bir evi satın almasını beklemek gerçekçi değildir. İngiltere’de konut edinimi esas olarak çalışma hayatı boyunca mortgage kullanılarak gerçekleştirilir. Emeklilikte alınan toplu para, çoğu kişi bakımından sıfırdan ev satın alma sermayesi olmaktan ziyade daha önce alınmış evin kredisini azaltma veya emeklilik dönemindeki başka ihtiyaçları karşılama aracıdır.

Almanya’daki durum Türkiye’den daha da farklıdır. Alman yasal emeklilik sistemi esas olarak aylık emekli maaşı üretir; normal emeklilikte Türkiye’deki memur ikramiyesine benzeyen standart ve büyük bir toplu ödeme bulunmaz. Deutsche Rentenversicherung’un sisteminde emeklilik hakkı sigortalılık süreleri ve ödenen primler üzerinden aylık emeklilik maaşı olarak hesaplanır. Toplu ödeme daha çok dul aylığı gibi özel durumlarda karşımıza çıkar.

Bunun konut piyasasıyla da bağlantısı vardır. Almanya Avrupa’nın kiracılığın en yaygın olduğu ülkelerinden biridir. Eurostat’ın 2024 verilerine göre Alman nüfusunun yalnızca yaklaşık yüzde 47’si kendi konutunda yaşamaktadır. Fransa’da bu oran yüzde 61 civarındadır. Avrupa Birliği ortalaması ise yüzde 68’in üzerindedir. Dolayısıyla Almanya’da emekliliği güvence altına almanın zorunlu olarak “emeklilik gününde sahibi olunan ev” üzerinden düşünülmediği daha farklı bir sosyal ve ekonomik yapı bulunmaktadır.

Fransa’da da temel emeklilik sistemi esas olarak düzenli aylık ödeme üzerine kuruludur. Düşük tutarlı bazı tamamlayıcı emeklilik hakları tek seferlik sermaye şeklinde ödenebilse de, normal sistem Türkiye’deki memur emekli ikramiyesi gibi büyük bir toplu ödeme üzerine kurulu değildir. Fransız özel emeklilik tasarruf sistemlerinde ise kişinin birikimini emeklilikte sermaye şeklinde çekmesi mümkündür. Yani yine devletin standart ikramiyesi ile kişisel tasarrufun birbirine karıştırılmaması gerekir.

Türkiye’nin asıl problemi nedir?

Bu karşılaştırma ilginç bir sonucu ortaya çıkarmaktadır. İngiltere, Almanya ve Fransa’da ortalama bir emeklinin emeklilik tarihinde aldığı devlet kaynaklı toplu parayla bir ev satın alabilmesi zaten emeklilik sisteminin temel vaadi değildir. Ev genellikle çalışma hayatı sırasında kredi, tasarruf ve uzun vadeli ödeme yoluyla edinilir. Almanya’da ise kiracılık başlı başına çok daha normal ve kalıcı bir hayat biçimidir.

Türkiye’de geçmişte farklı bir toplumsal beklenti oluşmuştur. Kamu görevlisinin emekli ikramiyesi, onlarca yıllık hizmetin sonunda adeta küçük bir servet olarak görülmüş ve emeklinin başını sokacağı evi elde etmesinin yollarından biri olmuştur. Nitekim 1980’lerde veriler bu beklentinin tamamen hayal olmadığını gösteriyor: Ortalama nitelikte bir memurun ikramiyesi Ankara’da yaklaşık bir veya biraz daha fazla orta halli konut edebiliyordu.

Bu imkânın zaman içinde kaybolması bu yüzden Türkiye’de psikolojik olarak da çok etkili olmuştur. İnsan yalnızca “1,5 milyon lira ikramiye alıyorum” diye düşünmüyor; “Otuz yıl çalıştım ve bu para artık bir evin ancak dörtte birini veya üçte birini alıyor” diye düşünüyor. Mukayese nominal parayla değil, emeklilikte elde edilen toplu paranın satın alabildiği gerçek mal ve hizmetlerle yapılıyor.

Ancak Avrupa karşılaştırması bize başka bir şeyi daha hatırlatıyor: Emeklilik sisteminin başarısını yalnızca “ikramiye kaç ev alıyor?” sorusuyla ölçmek yeterli değildir. Emeklinin çalışma hayatı boyunca konuta erişebilme imkânı, mortgage sisteminin işlerliği, enflasyon, reel ücretler, özel tasarruflar, kira piyasasının güvenilirliği ve emekli aylığının hayat standardını ne ölçüde koruduğu birlikte değerlendirilmelidir. Avrupa Komisyonu da konut erişilebilirliğini değerlendirirken ev fiyatını tek başına değil, fiyatın gelire oranını ve konut giderlerinin hane gelirindeki payını esas almaktadır.

Türkiye’nin problemi tam da burada ağırlaşmaktadır. Emekli ikramiyesinin ev satın alma gücü gerilerken yüksek enflasyon, yüksek konut fiyatları ve kredi maliyetleri de çalışma çağındaki insanların ev sahibi olmasını zorlaştırmıştır. Yani mesele yalnızca emeklilik gününde alınan toplu paranın küçülmesi değildir; konuta ulaşmanın hayatın tamamı boyunca zorlaşmasıdır.

Doğru karşılaştırma doğru siyasetin şartıdır

Buradan siyasete ilişkin de önemli bir ders çıkmaktadır. Muhalefetin “eskiden emekli ikramiyesiyle birkaç ev alınırdı” demesi, gerçek bir problemi gereksiz bir abartıyla anlatmak anlamına gelir. Veriler böyle bir genellemeyi desteklemiyor. 1982’de yaklaşık 1,5 konut, 1991’de 1,09 konut ve 1996’da yaklaşık bir konut söz konusuydu. Daha sonraki yıllarda bu oran sürekli geriledi.

Fakat iktidarın da “Bu gerileme bizden önce başlamıştı” diyerek sorumluluktan bütünüyle kurtulması mümkün değildir. Gerilemenin 1980’lerden ve 1990’lardan beri devam ediyor olması, bugünkü çok düşük satın alma gücünü önemsiz hâle getirmez. Tersine, uzun süredir devam eden bir problemin neden çözülemediği sorusunu gündeme getirir.

İngiltere, Almanya ve Fransa karşılaştırması da slogan yerine sağlam bilgiye ihtiyaç olduğunu gösteriyor. Bu ülkelerde emeklinin eline Türkiye’deki memur emeklisi gibi otomatik olarak bir ev parası verilmemektedir. Buna rağmen farklı emeklilik, konut finansmanı ve kira sistemleri sayesinde emeklilik güvenliği başka araçlarla sağlanmaya çalışılmaktadır.

Dolayısıyla doğru soru “Hangi ülkede emekli ikramiyesiyle kaç ev alınabiliyor?” değildir. Daha doğru soru şudur: Bir insan otuz-kırk yıllık çalışma hayatının sonunda barınma bakımından ne kadar güvenli bir konuma ulaşmaktadır? Türkiye açısından bu soruya bugün verilecek cevap ne yazık ki geçmişe göre daha olumsuzdur. Emekli ikramiyesinin konut satın alma gücü uzun zamandır gerilemektedir ve gerileme son yıllarda daha görünür hâle gelmiştir. Bu gerçeği ortaya koymak için ne geçmişi efsaneleştirmeye ne de Avrupa’yı olduğundan farklı göstermeye ihtiyaç vardır.

Sağlam siyaset, sağlam bilgiye ve doğru karşılaştırmaya dayanır. Emekliler ve ev meselesinde de ihtiyacımız olan tam olarak budur.

Emekli İkramiyesi ve Ev Sahibi Olmak: Türkiye – Avrupa Karşılaştırması yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Fakat özelleştirmeyi savunmak, özel şirketlerin yaptığı her işi peşinen savunmak anlamına gelmez. Tam tersine, özel işletmenin meşruiyetinin en önemli kaynaklarından biri tüketiciye daha iyi hizmet sunmasıdır. Eğer özel bir şirket tüketiciyi önemsemiyor, şikâyetleri ciddiye almıyor, hizmetin sürekliliğini sağlayamıyor ve ortaya çıkan zararın sorumluluğunu üstlenmiyorsa, “özel” olması tek başına bir meziyet teşkil etmez. Kötü işletilen özel bir hizmetin, kötü işletilen kamu hizmetinden daha iyi olduğu söylenemez.

Son günlerde Beşiktaş’ta oturduğumuz sokakta yaşadığımız elektrik kesintileri bu meseleyi benim için teorik bir konu olmaktan çıkardı. Zaten zaman zaman kesintiler yaşıyorduk. Fakat son kesinti tam anlamıyla bir felaketti. Elektrik 28 Eylül gecesi sabah saat 4 civarında kesildi ve ertesi gün sabah 8 civarında hâlâ yoktu. Yaklaşık otuz saatlik bir kesintiden söz ediyoruz. Böyle bir kesinti yalnız bir rahatsızlık değildir. Buzdolabındaki ve derin dondurucudaki ürünler çözüldü, kış için yapılan hazırlıklar bozuldu, elektronik cihazlar devre dışı kaldı, günlük hayat ciddi biçimde aksadı. Üstelik bir mum yüzünden bir yangın tehlikesi de atlattık.

Daha kötüsü, şirketle iletişime geçtiğimizde karşılaştığımız tavırdı. Birkaç defa aramamıza rağmen her seferinde sanki daha önce hiçbir başvuru yapılmamış gibi aynı bilgiler tekrar tekrar soruldu. Yeniden kayıt açılması, yeniden şikâyet oluşturulması istendi. Tüketici zaten saatlerdir elektriksiz kalmışken bir de aynı bürokratik işlemlerle uğraştırılıyorsa burada ciddi bir hizmet anlayışı problemi var demektir. Özel sektörün kamu bürokrasisinden farkı tam da burada ortaya çıkmalıydı. Eğer tüketici özel şirkette de aynı ilgisizlik ve hantallıkla karşılaşıyorsa özelleştirmenin en önemli gerekçelerinden biri zayıflar.

Üstelik elektrik dağıtımı sıradan bir piyasa değildir. Tüketici Beşiktaş’ta “Bu şirketten memnun değilim, yarından itibaren başka bir dağıtım şirketine geçiyorum” diyemez. Elektrik tedarikçisi belirli koşullarda değiştirilebilir ama dağıtım şebekesi bölgesel bir doğal tekel niteliğindedir. Bu yüzden özel dağıtım şirketinin rekabet baskısı sınırlıdır. İşte tam da burada güçlü hizmet standartları, etkili denetim ve yaptırım ihtiyacı ortaya çıkar. Özel tekelin kamu tekelinden daha iyi işleyeceğini otomatik olarak varsayamayız.

Mevzuat da elektrik kesintisini sıradan bir mesele saymıyor. EPDK düzenlemelerine göre kentsel dağıtım bölgesinde günlük kesinti süresinin 10 saati aşması ve kesintinin belirli nedenlerden kaynaklanması hâlinde uzun süreli kesinti tazminatı doğabiliyor; bu tazminatın kullanıcı başvurusu olmaksızın dağıtım şirketince ödenmesi öngörülüyor. Dolayısıyla yaklaşık otuz saat süren bir kesinti, sebebine bağlı olarak yalnız bir “arıza” değil, şirketin mali sorumluluğunu da doğurabilecek bir hizmet kalitesi problemidir. Buzdolabında bozulan gıdalar gibi dolaylı zararların tazmini ise ayrıca belgelenmesi ve başvuru konusu yapılması gereken daha karmaşık bir meseledir.

Burada sorulması gereken soru basittir: Bu kadar uzun bir kesinti neden giderilememiştir? Teknik kapasite mi yetersizdir? Yeterli ekip mi yoktur? Şebeke yatırımları mı eksiktir? Yoksa mesele tüketicinin mağduriyetini yeterince önemsemeyen bir şirket kültürü müdür? Benim yaşadığım olaydan edindiğim izlenim, problemin hem acizlik hem ciddiyetsizlik boyutu taşıdığıdır.

Özelleştirme, şirketlere tüketiciyi görmezden gelme imtiyazı vermez. Aksine, özel işletmenin kamu işletmesine üstünlüğü iddiası, daha hızlı, daha kaliteli ve daha duyarlı hizmet sunabildiği ölçüde anlamlıdır. Elektrik gibi temel bir hizmette saatlerce süren kesintiler yaşanıyor, tüketici defalarca aramasına rağmen tatmin edici bilgi alamıyor ve ortaya çıkan zararın hesabı belirsiz kalıyorsa ilgili şirketin de düzenleyici kurumların da bunu ciddi biçimde ele alması gerekir.

Özel sektörü savunmak şirketleri savunmak anlamına gelmez. Piyasa ekonomisinin merkezinde şirket değil tüketici vardır. Şirket tüketiciye hizmet ettiği ölçüde değer üretir. Doğal tekel konumundaki bir dağıtım şirketi bu gerçeği unutursa, ona gerekli yaptırımların uygulanması piyasa ekonomisine aykırı değildir, tam tersine, piyasa ekonomisinin sağlıklı işlemesinin şartıdır.

Boğaziçi Elektrik: Ciddiyetsizlik mi, Acizlik mi? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Önce serbest piyasanın ne olduğunu doğru tanımlamak gerekir. Serbest piyasa, herkesin her istediğini hiçbir hukukî sınır olmadan yapabildiği bir alan değildir. Serbest piyasanın temelinde özel mülkiyet, sözleşme özgürlüğü, gönüllü değişim, doğru bilgi, hukuk önünde eşitlik ve yapılan işlemlerden sorumlu olma vardır. Bir piyasanın serbest olması, dolandırıcılığın, hilenin, sahteciliğin veya manipülasyonun serbest olması anlamına gelmez. Tam tersine, bu tür davranışların yaygınlaşması piyasanın kendisini tahrip eder. Çünkü piyasa işlemleri güvene dayanır. İnsanlar satın aldıkları menkul kıymetin, yatırım yaptıkları fonun veya imzaladıkları sözleşmenin temel bilgilerinin doğru olduğunu varsayamaz hâle gelirse gönüllü mübadele zemini de zayıflar.

Serbest piyasa ile sahtekârlığı birbirine karıştırmamak

Bir fon yöneticisi yatırımcının parasını hangi varlıklara yatırdığını açıklamakla, fon değerini gerçekçi biçimde hesaplamakla ve ilişkili taraflarla yaptığı işlemleri gizlememekle yükümlüdür. Eğer bir fonun net aktif değeri gerçekte olduğundan yüksek gösteriliyor, düşük likiditeli hisselerde fiyatlar yapay biçimde yukarı taşınıyor veya fon kaynakları yöneticilerle ilişkili kişi ve şirketlere şeffaf olmayan yollarla aktarılıyorsa burada serbest piyasa ilkelerinden değil, tam tersine piyasa kurallarının ihlâlinden söz etmek gerekir.

Klasik liberal yaklaşım açısından devletin meşru görevlerinden biri burada ortaya çıkar. Devlet yatırımcıya hangi fonu alacağını söylememeli, hangi hissenin yükseleceğine karar vermemeli, fiyatları belirlememeli ve yatırımın sonucunu garanti etmemelidir. Ancak mülkiyet hakkını korumalı, sözleşmelerin uygulanmasını sağlamalı, sahtekârlık ve manipülasyon varsa bunları soruşturmalı ve hak ihlâline uğrayanların hukuk yoluyla korunmasını mümkün kılmalıdır.

Bu nedenle mevcut fon soruşturmalarına kategorik biçimde “serbest piyasaya müdahale” diye karşı çıkmak doğru olmaz. Eğer gerçekten yanıltıcı değerleme, piyasa manipülasyonu, örtülü kaynak aktarımı veya yatırımcıyı yanlış yönlendiren işlemler varsa bunların soruşturulması serbest piyasanın karşıtı değildir. Tam tersine, serbest piyasanın işlemesi için gerekli hukukî çerçevenin bir parçasıdır.

Fakat burada çok önemli bir ayrımın da korunması gerekir. Her yatırım kaybı suç değildir. Bir fon yöneticisi yanlış karar verebilir. Piyasa beklentisinin tersine hareket edebilir. Bir şirketin geleceğini olduğundan fazla iyimser değerlendirebilir. Bir yatırımcı yüksek getiri ümidiyle yüksek risk alabilir ve para kaybedebilir. Bunların hiçbirisi tek başına sahtekârlık anlamına gelmez.

Piyasa ekonomisinin en temel özelliklerinden biri belirsizliktir. Kârın mümkün olduğu yerde zarar da mümkündür. Eğer zarar ortaya çıktığında otomatik olarak “suç işlendi” sonucuna varılırsa risk almak, girişimcilik yapmak ve yeni yatırım araçları geliştirmek giderek zorlaşır. Bu yüzden hukuk düzeninin en dikkatli biçimde ayırması gereken şey yanlış yatırım kararı ile kasıtlı hile arasındaki farktır.

Yatırımcı ne ölçüde korunmalı?

Fon meselesinin ikinci önemli boyutu yatırımcı sorumluluğudur. Türkiye’de finansal tartışmalarda sık görülen bir eğilim vardır: Yatırım başarılı olursa kazanç özel kişiye ait olsun; yatırım başarısız olursa devlet devreye girip zararı telafi etsin. Bu anlayış ilk bakışta yatırımcıyı koruyucu görünse de uzun vadede piyasa disiplinini bozar.

Özellikle yüksek getiri vaat eden veya yüksek risk taşıyan yatırım araçlarında yatırımcı da kararının sonuçlarını üstlenmek zorundadır. Yüksek getiri arıyorsanız çoğu zaman yüksek riski de kabul etmişsiniz demektir. Devletin görevi bu riski ortadan kaldırmak değildir.

Eğer yatırımcı her zarar ettiğinde kamu kaynaklarıyla kurtarılacağını düşünürse daha dikkatsiz yatırım yapabilir. Aynı şekilde fon yöneticisi de zararların sonunda kamu tarafından üstlenileceğine inanırsa daha fazla risk alabilir. İktisat literatüründe buna “ahlâkî tehlike”  (moral hazard) denir. Özel kazançların yatırımcıda kaldığı, zararların ise vergi mükelleflerine yayıldığı bir sistem piyasa ekonomisinin temel mantığıyla bağdaşmaz.

Tasfiye sürecinde elbette yatırımcının fondaki gerçek varlıkları korunmalı, hak sahiplerine ulaştırılmalı ve varsa suç teşkil eden işlemlerden doğan zararların sorumlulardan tahsili için hukuk yolları işletilmelidir. Fakat burada önemli olan zararların kaynağını ayırmaktır. Piyasa düştüğü için oluşan zarar ile yatırımcı kandırıldığı için oluşan zarar aynı şey değildir.

Bir yatırımcı yanlış zamanda alım yaptıysa, aşırı riskli bir fonu tercih ettiyse veya piyasa koşulları değiştiği için zarar ettiyse bu piyasanın doğal sonucudur. Ancak fon yöneticisi bilgi sakladıysa, gerçeğe aykırı değerleme yaptıysa veya yatırımcının parasını yetkisiz biçimde kullandıysa burada artık piyasa riski değil hak ihlali vardır.

Bu ayrım, serbest piyasanın ahlâkî ve hukukî temelinin korunması açısından önemlidir.

Düzenleyici kurumun sorumluluğu da tartışılmalı

Fon soruşturmasının üçüncü boyutu düzenleyici otoritenin rolüdür. Finansal skandallar ortaya çıktığında kamuoyunda genellikle tek yönlü bir tepki oluşur: “Daha fazla kural konulsun, daha fazla denetim yapılsın, devlet daha fazla yetki alsın.” Fakat bu refleks her zaman doğru sonuç doğurmaz.

Önce şu sorunun sorulması gerekir: Mevcut kurallar yeterince uygulanmış mıydı? Düzenleyici kurum olağan dışı işlemleri zamanında görmüş müydü? Gördüyse neden daha erken müdahale etmedi? Eğer mevcut yetkiler kullanılmadıysa yeni yetkiler vermek sorunu otomatik olarak çözmez.

Klasik liberal düşüncenin önemli özelliklerinden biri sadece özel aktörlerden değil, kamu kurumlarından da hesap verebilirlik istemesidir. Devlet kurumları tarafsız, her şeyi bilen ve hata yapmayan kuruluşlar değildir. Düzenleyici kurumlar da yanlış karar verebilir, geç kalabilir, bilgi eksikliği yaşayabilir veya bürokratik atalete kapılabilir.

Bu nedenle finansal bir kriz veya skandal ortaya çıktığında yalnız özel aktörlerin hatalarını değil, düzenleyici mekanizmanın performansını da incelemek gerekir. Aksi hâlde her yeni sorun, bürokrasinin daha fazla yetki kazanmasının gerekçesi hâline gelir.

Üstelik aşırı düzenleme yatırımcı açısından başka bir risk daha doğurabilir. Bir fonun sıkı biçimde denetlendiği algısı, yatırımcıda “devlet bunu onaylamışsa güvenlidir” düşüncesi yaratabilir. Bu durumda yatırımcı kendi araştırmasını yapmayı, riski değerlendirmeyi ve sorumluluk üstlenmeyi bırakabilir. Devlet denetimi böylece farkında olmadan sahte bir güven üretir.

Bu yüzden ideal sistemin çok sayıda karmaşık kuraldan değil, anlaşılır ve uygulanabilir kurallardan oluşması gerekir. İlişkili taraf işlemleri açıkça beyan edilmeli, fon değerleme yöntemleri şeffaf olmalı, saklama ve raporlama sistemleri güvenilir çalışmalı, manipülasyon ve sahtekârlık ciddi biçimde cezalandırılmalıdır. Fakat yatırımcının risk alma özgürlüğü ortadan kaldırılmamalıdır.

Serbest piyasa neden hukuka ihtiyaç duyar?

Burada sık yapılan bir hata da piyasa ile devleti birbirinin mutlak karşıtı olarak görmekten kaynaklanıyor. Klasik liberal düşüncede esas mesele devletin hiç olmaması değil, devletin hangi işlerle sınırlandırılması gerektiğidir.

Piyasa kendi başına güçlü bir bilgi ve koordinasyon mekanizmasıdır. Fiyatlar milyonlarca insanın tercihlerini, kıtlıkları ve beklentileri yansıtır. Fakat piyasa işlemlerinin sağlıklı yürüyebilmesi için mülkiyet haklarının tanımlı olması, sözleşmelerin uygulanabilmesi ve sahtekârlığın cezalandırılması gerekir.

Bir yatırımcı fon yöneticisine parasını verirken belirli şartlara dayanır. Bu şartlar ihlal edildiğinde yatırımcının başvurabileceği bağımsız ve hızlı işleyen bir hukuk sistemi yoksa finansal piyasanın güvenilirliği de zarar görür.

Bu anlamda hukuk piyasanın rakibi değildir; piyasanın altyapısıdır.

Ancak hukuk ile ekonomik müdahalecilik de aynı şey değildir. Devlet “dolandırma” diyebilir ama “şu hisseyi al” dememelidir. “Sözleşmeye uy” diyebilir ama “şu oranda kâr et” dememelidir. “Yanlış bilgi verme” diyebilir ama yatırımcının ne kadar risk alacağına onun yerine karar vermemelidir.

Tam da bu ayrım klasik liberal yaklaşımın merkezindedir.

Fon skandalı bize ne öğretebilir?

Bu soruşturmalardan çıkarılabilecek önemli derslerden biri finansal okuryazarlığın önemidir. İnsanların yalnızca geçmiş getiriyi görerek fon seçmesi veya kısa sürede olağanüstü kazanç vaatlerine yönelmesi risklidir. Olağanüstü yüksek getiri çoğu zaman olağanüstü yüksek riskin işaretidir.

Ayrıca fon yöneticilerinin kim olduğu, fonun hangi varlıklara yatırım yaptığı, likiditesinin ne kadar güçlü olduğu ve fiyatlamasının nasıl yapıldığı gibi hususlar yatırımcı açısından önem taşır. Elbette herkes profesyonel finans uzmanı olmak zorunda değildir. Fakat yatırımcının da kendi parasına karşı asgarî sorumluluk taşıması gerekir.

Bu olay aynı zamanda şeffaflığın devlet müdahalesinden çoğu zaman daha etkili olabileceğini de gösteriyor. Bir fonun portföyü, ilişkili taraf işlemleri ve değerleme yöntemleri ne kadar açık olursa piyasa katılımcıları da o kadar sağlıklı karar verebilir. Bilginin yayılması piyasa disiplinini güçlendirir.

Bu nedenle klasik liberal çözüm her zaman yeni yasaklar ve yeni bürokratik mekanizmalar değildir. Daha fazla şeffaflık, daha hızlı hukuk, daha açık sorumluluk ve daha fazla yatırımcı bilgisi çoğu zaman daha etkili sonuç verir.

Sonuç

Bugünkü fon soruşturmalarını “serbest piyasa çöktü” biçiminde yorumlamak hatalıdır. Eğer piyasada gerçekten manipülasyon, yanıltıcı değerleme veya yatırımcıyı kandırmaya yönelik işlemler varsa bunların soruşturulması piyasa karşıtlığı değil, piyasanın korunmasıdır.

Ama aynı şekilde her zarar eden fonu suçlu ilan etmek, her kötü yatırımı kriminalize etmek ve devletin bütün yatırımcıları zarardan kurtarmasını istemek de piyasa ekonomisini ortadan kaldırır.

Sağlıklı bir finansal sistemin ihtiyacı çok karmaşık değildir: güçlü mülkiyet hakkı, sözleşme özgürlüğü, şeffaflık, doğru bilgi, manipülasyon ve dolandırıcılığa karşı etkili hukuk, bağımsız yargı ve yatırımcının kendi kararlarının sonucunu üstlenmesi.

Devlet yatırımcıya hangi fonu alacağını söylememelidir; ama yatırımcının kandırılmasına da göz yummamalıdır. Yatırımcı kazancın sahibi olduğu gibi normal piyasa zararının da sahibi olmalıdır. Fon yöneticisi özgürce yatırım yapabilmeli ama başkasının parasını yönetirken yaptığı hileden de sorumlu tutulmalıdır. Düzenleyici kurum piyasayı yönetmemeli fakat ihlal varsa hukukî süreci işletmelidir.

Serbest piyasa, kuralsızlık değildir. Serbest piyasa, insanların kendi tercihleriyle işlem yaptığı, risk aldığı ve kazandığı veya kaybettiği; fakat hiç kimsenin sahtekârlık, manipülasyon veya zor kullanarak başkasının hakkını ihlal edemediği bir düzendir.

Dolayısıyla fon skandalından çıkarılması gereken sonuç serbest piyasadan vazgeçmek değil, serbest piyasanın gerçekten serbest olabilmesi için hukuk, şeffaflık ve sorumluluğun ne kadar vazgeçilmez olduğunu yeniden hatırlamaktır.

Fon Skandalı Serbest Piyasanın Başarısızlığı mı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Tam bu noktada klasik liberal ve liberteryen düşüncenin önemli bir ilkesi devreye girer: Mağdursuz suç olmaz. Bir kişinin yaptığı davranış doğrudan başka bir insanın hakkını ihlal etmiyorsa devletin ceza hukuku yoluyla o kişiye müdahale etmesi ne ölçüde meşrudur? Bu soru yalnız uyuşturucu meselesine özgü değildir. Daha genel bir özgürlük tartışmasının parçasıdır. Burada aslında bireyin kendi hayatı üzerinde ne kadar tasarruf hakkına sahip olduğu ve devletin kişiyi kendi tercihlerinin sonuçlarından korumak adına nereye kadar gidebileceği tartışılmaktadır.

İnsan kendisine zarar verme özgürlüğüne sahip midir?

John Stuart Mill’in meşhur “zarar ilkesi” burada önemli bir başlangıç noktasıdır. Mill’e göre medeni bir toplumda bir bireye onun iradesi dışında müdahale etmenin meşru sebebi, başkalarına zarar vermesini önlemektir. Bir insanın kendi iyiliği, onun davranışını zorla değiştirmek için yeterli gerekçe değildir. Bu düşünceye göre yetişkin ve karar verme kapasitesine sahip bir insan kendi hayatıyla ilgili yanlış kararlar verebilir. Bu kararlar ahlâken yanlış, sağlık bakımından zararlı veya ekonomik açıdan aptalca olabilir. Fakat kişinin kendi hayatını kötü yönetmesi ile başka insanların haklarını ihlal etmesi aynı şey değildir. Uyuşturucu kullanımı bu açıdan tartışıldığında liberteryenlerin sorusu son derece nettir: Bir kişi kendi evinde uyuşturucu kullanıyorsa, kimseye saldırmamışsa, kimsenin malını çalmamışsa, araç kullanmamışsa ve başka bir insanı tehlikeye atmıyorsa bu davranışın mağduru kimdir?

“Mağdur kendisidir” cevabı verilebilir. Fakat ceza hukukunda mağdur ile failin aynı kişi olması oldukça tuhaf bir durum yaratır. Bu durumda devlet kişiyi kendisinden korumak adına yakalayıp cezalandırmaktadır. Burada paternalizm dediğimiz yaklaşım ortaya çıkar. Paternalizm kabaca “devlet senin iyiliğini senden daha iyi bilir” düşüncesine dayanır. Devlet kişiye, “Bu davranış sana zarar verebilir, o yüzden sana yasaklıyorum” demektedir. Fakat bu ilke kabul edildiğinde sınırın nerede çizileceği ciddi bir problem hâline gelir. Sağlığa zararlı olduğu için uyuşturucu yasaklanıyorsa sigaranın, alkolün, aşırı şeker tüketiminin veya çok tehlikeli sporların da aynı mantıkla yasaklanması gerekmez mi? Böyle bir devlet vatandaşını yetişkin bir birey olarak değil, korunması gereken bir çocuk olarak görmeye başlayabilir.

Uyuşturucu yalnızca kullanıcıya mı zarar verir?

Liberteryen görüşe yöneltilebilecek en güçlü itirazlardan biri, uyuşturucu kullanımının etkilerinin her zaman yalnız kullanıcıyla sınırlı kalmamasıdır. Ağır uyuşturucu bağımlılığı aile ilişkilerini bozabilir, çocukların ihmal edilmesine yol açabilir, iş hayatını tahrip edebilir. Bazı kişiler uyuşturucu temin etmek için hırsızlık yapabilir veya başka suçlara yönelebilir; uyuşturucu etkisinde araç kullanan bir kişi başka insanların hayatını tehlikeye sokabilir. Bunların tamamı gerçek problemlerdir. Fakat burada çok önemli bir ayrım yapılmalıdır: Uyuşturucu kullanmak ile uyuşturucu etkisi altında başkasına zarar vermek aynı davranış değildir.

Alkol konusunda zaten böyle bir ayrım yapıyoruz. Bir insanın evinde içki içmesi suç değildir; fakat sarhoşken otomobil kullanması veya bir başkasına saldırması suçtur. Benzer mantık uyuşturucu için de düşünülebilir. Bir kişinin uyuşturucu kullanması suç olmayabilir; fakat uyuşturucu etkisi altında araç kullanması, çocuğunu ihmal etmesi, başkalarına şiddet uygulaması veya başka bir insanın hakkını ihlal etmesi elbette cezalandırılabilir. Bu yaklaşım ceza hukukunu davranışın kendisinden çok ortaya çıkardığı hak ihlaline bağlar.

Mamafih burada bir başka önemli mesele bağımlılıktır. İnsan uyuşturucuya başlangıçta özgür iradesiyle yönelmiş olabilir. Fakat ağır bağımlılık geliştikten sonra kişinin karar verme yeteneği zayıflayabilir. Bu nedenle uyuşturucu meselesini tamamen sıradan bir tüketici tercihi gibi görmek de gerçekçi değildir. Özellikle çocuklar ve gençler açısından çok daha güçlü koruyucu tedbirler gereklidir. Bir yetişkinin kendi tercihi ile bir çocuğa uyuşturucu satılması veya kullandırılması aynı kategoride değerlendirilemez.

Yasaklamak uyuşturucuyu ortadan kaldırıyor mu?

Uyuşturucu yasağının savunucuları haklı olarak uyuşturucunun ciddi sağlık ve sosyal zararlarına dikkat çekiyorlar. Fakat başka bir soru daha var: Yasaklamak bu zararları gerçekten azaltıyor mu? Uyuşturucuya talep tamamen ortadan kalkmadığı sürece yasak, piyasayı yeraltına iter. Yasal piyasada bir ürünün üreticisi, satıcısı, muhtevası ve kalitesi belli ölçüde denetlenebilir. Yeraltı piyasasında ise bunların hiçbiri kolay değildir. Alıcı ürünün içinde ne olduğunu tam olarak bilemeyebilir, saflık oranı değişebilir ve zehirli katkı maddeleri kullanılabilir. Daha önemlisi, yasa dışı piyasada ekonomik anlaşmazlıklar mahkemelerde çözülemez. Uyuşturucu satıcılarından biri diğerine borcunu ödemezse mahkemeye gidemez; bu durumda şiddet devreye girebilir.

Amerika’daki içki yasağı döneminin önemli derslerinden biri buydu. Yasakla alkol ortadan kalkmadı, fakat üretimi ve satışı suç örgütlerinin eline geçti. Devlet yasağı kaldırdığında organize suç tamamen ortadan kalkmadı ama alkol piyasasının önemli bölümü yeniden yasal ekonomiye döndü. Uyuşturucu piyasasında da benzer bir mekanizma işleyebilir. Bu nedenle bazı liberteryenler uyuşturucu yasağının uyuşturucudan kaynaklanan zararlara yeni zararlar eklediğini savunurlar: Organize suç, polis yolsuzluğu, şiddet, kara para ve hapishanelerin dolması bunların arasındadır. Burada kritik soru şudur: Bir kamu politikası yalnız niyetleriyle mi, yoksa sonuçlarıyla mı değerlendirilmelidir? Uyuşturucuyu yasaklamak iyi niyetli bir politika olabilir. Fakat yasaklama daha büyük bir yeraltı ekonomisi, daha fazla şiddet ve daha tehlikeli uyuşturucular yaratıyorsa politikanın sonuçlarını da hesaba katmak gerekir.

Kullanım suç olmaktan çıkarılırsa ticaret ne olacak?

Meseleyi zorlaştıran asıl nokta burasıdır. Uyuşturucu kullanmanın suç olmadığını kabul ettiğimizi düşünelim. Fakat uyuşturucu üretmek ve satmak hâlâ suç olsun. O zaman kullanıcı uyuşturucuyu nereden temin edecektir? Bu durumda ortaya garip bir hukukî yapı çıkar: Kullanmak suç değildir ama kullandığınız ürünü satın aldığınız kişi suç işlemektedir. Bu yüzden uyuşturucu politikasında kullanım ile ticaret birbirinden tamamen bağımsız düşünülemez.

Hollanda örneği bu açıdan öğreticidir. Hollanda’da özellikle cannabis konusunda uzun yıllardır bir tolerans politikası uygulanıyor. Küçük miktarda cannabis bulundurulması ve belirli kurallara uyan coffee shop’larda satılması fiilen tolere ediliyor. Fakat uzun süre ilginç bir paradoks yaşandı. Coffee shop müşteriye cannabis satabiliyordu ama dükkânın cannabis’i nereden tedarik ettiği hukuken sorunluydu. Yani ön kapıdan satış tolere edilirken arka kapıdan tedarik yasa dışı kalıyordu. Bu durum uyuşturucu politikalarının ne kadar karmaşık olabileceğini gösteriyor. Bir başka önemli örnek Portekiz’dir. Portekiz kişisel kullanım amacıyla uyuşturucu bulundurmayı ceza hukuku alanından büyük ölçüde çıkardı. Fakat bu uyuşturucuyu tamamen serbest bıraktığı anlamına gelmiyor. Kullanıcı doğrudan suçlu ve hapse atılması gereken bir kişi olarak değil, daha çok bir sağlık ve sosyal politika konusu olarak ele alınıyor. Ticaret ise suç olmaya devam ediyor.

Dolayısıyla, uyuşturucu politikasında yalnız iki seçenek yoktur: Tam yasak veya tam serbestlik. Arada başka modeller vardır. Kullanım suç olmaktan çıkarılabilir ama idari yaptırımlar uygulanabilir; tedavi ve rehabilitasyon mekanizmaları geliştirilebilir; belirli maddeler farklı kategorilerde değerlendirilebilir; sert uyuşturucularla daha hafif maddeler arasında ayrım yapılabilir. Bu alanın en önemli problemlerinden biri zaten “uyuşturucu” kelimesi altında birbirinden son derece farklı maddelerin aynı kategoriye sokulmasıdır. Esrar ile eroinin, kokain ile sentetik opioidlerin zarar potansiyelleri aynı değildir. Dolayısıyla hukuk politikasının da bu farklılıkları dikkate alması gerekebilir.

Ceza mı, sağlık politikası mı?

Uyuşturucu kullanan kişiye yaklaşımın nasıl olması gerektiği konusunda belki de temel soru budur: Uyuşturucu bağımlılığı yaşayan kişiyi suçlu olarak mı görmeliyiz, yoksa öncelikle sağlık problemi yaşayan bir insan olarak mı? Bir insanın uyuşturucu kullanmasının kendi hayatını tahrip ettiğini düşünelim. İşini kaybetmiş, ailesinden kopmuş ve bağımlı hâle gelmiş. Bu kişiyi hapse atmak sorunu çözer mi? Belki bazı durumlarda cezalandırmanın caydırıcı etkisi olabilir. Fakat ağır bağımlılık yaşayan biri için ceza çoğu zaman tedavinin yerine geçmez. Üstelik cezaevine giren kişinin iş bulması, sosyal hayata dönmesi ve normal hayatını yeniden kurması daha da zorlaşabilir. Bu nedenle birçok ülkede uyuşturucu politikasında sağlık politikası yaklaşımına daha fazla ağırlık verilmesi tartışılıyor.

Burada yanlış anlaşılmaması gereken bir nokta var: Kullanımı suç olmaktan çıkarmak uyuşturucuyu teşvik etmek anlamına gelmez. Bir davranışın ahlâken veya sağlık açısından kötü olduğunu düşünmek ile o davranışın suç olması gerektiğini düşünmek farklı şeylerdir. Sigara içmenin kötü olduğunu düşünebilirsiniz ama sigara içenin hapse atılmasını istemeyebilirsiniz. Aynı ayrım uyuşturucu için de yapılabilir. Ceza hukukunun kapsamının dar tutulması uyuşturucunun zararsız sayılması anlamına gelmez; sadece hangi zararların ceza tehdidiyle, hangilerinin eğitim, tedavi, aile, sivil toplum ve sağlık politikalarıyla ele alınması gerektiği konusunda farklı bir tercih anlamına gelir.

Özgürlük sorusu

Sonuçta uyuşturucu tartışması bizi çok temel bir siyaset felsefesi sorusuna getiriyor: İnsan kendi bedeninin sahibi midir? Eğer öyleyse, insanın kendi bedenine zarar verme ihtimali bulunan davranışlarına devlet hangi noktaya kadar müdahale edebilir? Klasik liberal düşüncenin cevabı genel olarak şudur: Devletin müdahalesi başkasına verilen zarar başladığında meşru hâle gelir. Bu anlayış uyuşturucu kullanımını ahlâken onaylamak zorunda değildir. Bir liberal uyuşturucu kullanımını son derece kötü, aptalca ve tehlikeli bir davranış olarak görebilir; fakat aynı kişi yine de bunun suç olmaması gerektiğini savunabilir. Çünkü özgürlük yalnızca doğru kararlar verme özgürlüğü değildir. Eğer insanlar yalnız devletin doğru bulduğu kararları verebiliyorsa buna özgürlük demek zorlaşır. Özgürlük yanlış karar verme ihtimalini de ihtiva eder.

Mamafih özgürlük sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Uyuşturucu kullanan kişi başka insanların hayatını tehlikeye atıyorsa, çocuklarını ihmal ediyorsa, uyuşturucu etkisiyle araç kullanıyorsa veya uyuşturucu temin etmek için başkalarının haklarını ihlal ediyorsa artık mesele “mağdursuz” değildir. Bu noktada ceza hukukunun müdahalesi için güçlü bir gerekçe vardır. Aynı şekilde çocuklara uyuşturucu satılması, zorla kullandırma, dolandırıcılık, şiddet ve organize suç faaliyetleri de salt bireysel tercih alanının çok dışındadır.

Sonuç

Uyuşturucu politikasında kolay ve kusursuz bir çözüm yoktur. Tam yasak ciddi yan etkiler yaratabilir; yeraltı piyasasını büyütebilir, organize suçu besleyebilir ve kullanıcıyı daha tehlikeli maddelere yöneltebilir. Tam serbestlik ise özellikle bağımlılık, çocukların korunması ve ağır uyuşturucuların sosyal etkileri bakımından önemli riskler taşır. Bu yüzden tartışmanın “uyuşturucu iyidir-kötüdür” seviyesinden çıkarılması gerekir. Uyuşturucunun kötü ve tehlikeli olması konusunda geniş bir fikir birliği bulunabilir. Asıl anlaşmazlık şuradadır: Kötü olan her şey suç olmalı mıdır?

Bir yetişkinin kendi bedenine ilişkin tercihi doğrudan başka birinin hakkını ihlal etmiyorsa ceza hukukunun devreye girmesi çok güçlü gerekçeler gerektirir. Uyuşturucu etkisi altında başkasına zarar vermek elbette suç olmalıdır. Çocuklara uyuşturucu satmak ağır biçimde cezalandırılmalıdır. Zorla uyuşturucu kullandırmak, uyuşturucu üzerinden şiddet uygulamak ve organize suç faaliyetleriyle başkalarının haklarını ihlal etmek de aynı şekilde suçtur. Fakat yalnızca bir kişinin kendi bedenine uyuşturucu almasını suç saymanın gerekçesi bundan farklıdır. Toplumun cevaplaması gereken esas soru şudur: Devlet insanları başkalarından mı korumalıdır, yoksa gerektiğinde kendilerinden de korumalı mıdır? Uyuşturucu tartışmasının asıl felsefi düğümü tam da burada yatmaktadır.

Uyuşturucu Kullanmak Suç Olmalı mı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Üretici fiyatı ile nihai tüketici fiyatı arasındaki farkın tamamını kâr zannetmek büyük bir yanlıştır. Bir ürün tarladan toplandıktan sonra tüketicinin sofrasına gelene kadar çok sayıda aşamadan geçer. Toplama, ayıklama, sınıflandırma, ambalajlama, taşıma, hal ve komisyon giderleri, soğuk zincir, depo, kira, enerji, işçilik, finansman maliyeti, vergi yükü ve fire bunların arasındadır. Yaş sebze ve meyvede fire özellikle önemlidir; ürünün bir bölümü bozulur, ezilir, kalite kaybeder veya satılamaz. Market rafındaki bir kilo ürünün fiyatını hesaplarken yalnızca tarladan çıkan bir kilonun fiyatına bakmak bu yüzden yanıltıcıdır. Market, manav veya toptancı kâr ediyor olabilir; hatta bazıları olağanüstü yüksek kâr da ediyor olabilir. Fakat bunu göstermek için fiyat farkından fazlasına ihtiyaç vardır. Maliyetleri, net kâr marjlarını ve varsa rekabet ihlalini incelemek gerekir.

Fiyat farkı neden tek başına suç delili değildir?

Tartışmadaki en büyük problem fiyatın ahlâkî bir kategori gibi ele alınmasıdır. Yüksek fiyat görüldüğünde hemen bir suçlu aranıyor. Çiftçi düşük fiyattan şikâyet ediyorsa aracı suçlanıyor; tüketici pahalı üründen şikâyet ediyorsa market hedefe konuluyor. Oysa fiyat, çoğu zaman milyonlarca dağınık kararın, kıtlıkların, maliyetlerin, mevsimselliğin ve talep değişikliklerinin ortak sonucudur. Nitekim TZOB’un aynı verilerine bakıldığında Ağustos ayında markette incelenen 37 ürünün 19’unda fiyat artarken 18’inde fiyatın düştüğü görülüyor. Sivri biberin market fiyatı bir ayda yüzde 34,2, kuru soğanın yüzde 28,9, şeftalinin yüzde 22 düşmüş. Üretici tarafında ise limon fiyatı yüzde 75, kuru soğan yüzde 54,5 gerilemiş. Eğer marketler fiyatları keyfî olarak sürekli yukarı çekebilen ve tüketiciyi istediği gibi “soyan” aktörler olsaydı, bu kadar büyük fiyat düşüşlerini açıklamak da güçleşirdi.
Benzer oynaklık önceki aylarda da görülüyor. Temmuz’da markette sivri biber yüzde 86,2 yükselirken karpuz yüzde 49 düşmüş; Haziran’da çilek yüzde 81 artarken domates yüzde 37,8 gerilemiş. Bu hareketlilik bize tarım ürünleri piyasasının sabit ve tek yönlü bir fiyat yapısına sahip olmadığını gösteriyor. Mevsim, arz, hava şartları, ürünün dayanıklılığı, hasat miktarı ve lojistik koşulları fiyatları hızla değiştirebiliyor. Dolayısıyla bir çiftçinin “Ben bunu 10 liraya sattım, market 80 liraya satıyor” demesi önemli bir gözlemdir; fakat tek başına o marketin yüzde 700 kâr ettiğini göstermez.

Üstelik üretici tarafında da fiyat baskıları ve maliyet artışları vardır. TÜİK’in Ağustos 2026 verilerine göre Tarım-ÜFE yıllık yüzde 21,91 artmış, on iki aylık ortalamalara göre artış yüzde 33,47 olmuştur. Buna karşılık aylık endeks yüzde 0,93 düşmüştür. Yani tarım fiyatları da aynı anda hem uzun vadeli enflasyon baskısını hem de kısa vadeli düşüşleri yaşayabilmektedir. Bu, Türkiye’deki genel yüksek enflasyon ortamından bağımsız düşünülemez. Mazot, gübre, elektrik, işçilik, kira, kredi ve taşıma maliyetleri yükselirken perakende fiyatlarının bundan hiç etkilenmemesini beklemek mümkün değildir.

Elbette bütün bunlar piyasada hiçbir zaman kötü niyetli davranış veya rekabet ihlâli olmaz anlamına gelmez. Kartel varsa, rakipler fiyatları birlikte belirliyorsa, hâkim durum kötüye kullanılıyorsa veya yanıltıcı ticarî uygulamalar yapılıyorsa bunlar soruşturulmalıdır. Fakat doğru yöntem, “fiyat yüksek, o hâlde suç var” demek değildir. Rekabet hukukunun mantığı da budur: Somut davranış, koordinasyon veya piyasa gücü araştırılır. Fiyatın yüksekliği tek başına mahkûmiyet delili değildir.
Asıl sorun nerede aranmalı?

Türkiye’de bu tartışmanın bu kadar kolay “çiftçi mağdur, aracı suçlu” kalıbına girmesinin sebeplerinden biri yüksek enflasyonun insanların fiyat algısını bozmasıdır. Fiyatların sürekli değiştiği bir ekonomide tüketici hangi fiyatın “normal” olduğunu artık kestiremiyor. Bir kilo domatesin geçen ay 30, bu ay 50, gelecek ay 25 lira olması insanlarda doğal olarak güvensizlik yaratıyor. Bu güvensizlik ortamında da en kolay açıklama “birileri bizi kazıklıyor” oluyor. Oysa fiyat istikrarı olmadığında üreticinin, toptancının, nakliyecinin ve perakendecinin tamamı gelecekteki maliyetlerini tahmin etmekte zorlanır. Herkes fiyatına bir risk payı eklemeye başlar. Bu da fiyat mekanizmasını daha oynak hâle getirir.

Bir başka mesele, yaş sebze ve meyve ticaretinin yapısal maliyetleridir. Türkiye’de üretim alanlarıyla büyük tüketim merkezleri arasında yüzlerce kilometre vardır. Ürün hızlı biçimde taşınmak zorundadır. Soğuk zincir iyi kurulmazsa fire büyür. Şehir içi lojistik, kira, enerji ve personel giderleri de nihai fiyata eklenir. Bu nedenle yapılması gereken şey “aracıyı ortadan kaldıralım” demek değildir. Aracı ekonomik hayatın gereksiz bir paraziti değildir; taşıma, depolama, risk üstlenme, ürün seçme ve tüketiciye ulaştırma işlevlerini yerine getirir. Sorulması gereken soru, bu hizmetlerin daha ucuza ve daha rekabetçi biçimde nasıl yapılabileceğidir.

Burada devletin yapabileceği işler vardır: Tarım ve gıda ticaretindeki gereksiz bürokrasiyi azaltmak, hal sistemini daha rekabetçi ve şeffaf hâle getirmek, ulaşım ve lojistik altyapısını iyileştirmek, rekabet ihlâllerini gerçekten delil varsa cezalandırmak ve hepsinden önemlisi enflasyonu düşürmek. Buna karşılık marketleri veya manavları kamuoyu önünde şeytanlaştırmak, baskınlarla fiyat belirlemeye çalışmak veya “makul fiyat”ı bürokrasi yoluyla tayin etmek çoğu zaman problemi çözmez; aksine arzı azaltabilir ve başka bozulmalar yaratabilir.

Sonuç

Sebze ve meyve fiyatlarının yüksekliği elbette ciddi bir problemdir. Dar gelirli bir aile için gıda fiyatındaki her artış hayat standardını doğrudan etkiler. Bu nedenle üretici ile tüketici arasındaki zincirin incelenmesine de kimsenin itirazı olmamalıdır. Ancak inceleme ile peşin hüküm aynı şey değildir.

Çiftçinin 10 liraya sattığı ürünün markette 50 veya 80 liraya çıkması soru sormayı gerektirir; fakat cevabı baştan “soygun” diye vermeyi gerektirmez. Önce o farkın ne kadarının taşıma, fire, kira, işçilik, enerji, finansman ve vergi maliyeti olduğunu; ne kadarının toptancı ve perakendeci kârı olduğunu görmek gerekir. Eğer bundan sonra olağanüstü ve rekabet dışı bir kâr veya kartel davranışı ortaya çıkıyorsa elbette gereği yapılmalıdır.

Türkiye’de ihtiyacımız olan şey fiyatları ahlâkî sloganlarla tartışmak değil, iktisadi mekanizmayı anlamaktır. Yüksek fiyat her zaman yüksek kâr demek değildir; üretici ile market fiyatı arasındaki büyük fark da otomatik olarak dolandırıcılık anlamına gelmez.

Asıl mesele fiyatların neden yükseldiğini doğru teşhis etmektir. Enflasyonun, maliyetlerin, lojistiğin, arzın ve rekabetin rolünü görmeden yalnız “aracı suçlu” demek, ekonomik problemi çözmez; sadece topluma yanlış bir suçlu gösterir ve bazı insanları şeytanlaştırır.

Sebze Meyve Fiyatlarında Kim Kimi Soyuyor? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Ancak, Türkiye’de özellikle bazı çevrelerde AİHM’e bundan daha ileri bir anlam yüklenmektedir. Mahkeme âdeta hata yapması mümkün olmayan, kararları tartışılamayacak kutsal bir makam gibi görülmektedir. AİHM Türkiye aleyhine karar verdiğinde yalnızca kararın bağlayıcı olduğu değil, aynı zamanda kararın hukuk, demokrasi ve insan hakları açısından tartışılmaz biçimde doğru olduğu varsayılmaktadır.

Liberal düşünce açısından bu problemli bir yaklaşımdır. Liberalizm hiçbir siyasi veya hukukî otoriteyi kutsallaştırmaz. Devletler gibi mahkemeler de hata yapabilir. Hâkimler içinde yaşadıkları dönemin fikrî, kültürel ve siyasi atmosferinden etkilenebilir. Millî mahkeme kararları nasıl eleştirilebiliyorsa uluslararası mahkeme kararları da eleştirilebilir. Uluslararası olmak yanılmaz olmak anlamına gelmez.

Cumhurbaşkanlığı Baş Hukuk Müşaviri Mehmet Uçum’un AİHM’in son Kavala kararından sonra yaptığı değerlendirmeler bu tartışmayı yeniden gündeme taşıdı. Uçum’un özellikle AİHM’in Türk mahkemelerinin üzerinde bir istinaf veya temyiz mahkemesi olmadığı yolundaki hatırlatması önemlidir. Gerçekten de AİHM’in görevi Türk ceza davalarını yeniden görmek veya Yargıtay’ın üzerinde yeni bir temyiz makamı olarak hareket etmek değildir. Görevi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ihlal edilip edilmediğini denetlemektir.

Ancak, buradan AİHM kararlarına uyup uymamanın tamamen millî makamların tercihine bırakıldığı sonucu da çıkmaz. Kesinleşmiş AİHM kararlarının bağlayıcılığının temel kaynağı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 46. maddesidir. Burada önemli ayrım şudur: Bir devlet çoğu zaman kararın nasıl uygulanacağı konusunda belli bir serbestiye sahip olabilir; fakat kararı tamamen yok sayma konusunda aynı serbestiye sahip değildir.

Dolayısıyla, bana göre, iki uç yaklaşım da yanlıştır. “AİHM karar verdi, artık hiçbir şey tartışılamaz” demek de, “AİHM bir üst mahkeme değildir, öyleyse kararlarına uyulması tamamen tercihe bağlıdır” demek de doğru değildir. Bir karara hukuk gereği uymak ile o kararın doğru olduğunu düşünmek birbirinden farklıdır.

Leyla Şahin, Refah Partisi ve AİHM’in Yanılabilirliği

AİHM’in geçmişte Türkiye hakkında verdiği bazı kararlar mahkemenin insan hakları konusunda yanılmaz olmadığını göstermektedir. Leyla Şahin/Türkiye davasında AİHM Büyük Dairesi üniversitedeki başörtüsü yasağını Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne aykırı bulmadı. Bu karara ne yazık ki o zamanki mahkeme kadrosunda Türkiye hakimi olan ve bugün Kavala kararı üzerine aşırı yorumlar yapmakta bir beis görmeyen Rıza Türmen de katıldı. Oysa, klasik liberal açıdan, yetişkin bir üniversite öğrencisinin başkalarına hiçbir şekilde zarar vermeyen kıyafet tercihinin devlet tarafından yasaklanmasının din ve vicdan özgürlüğüne ciddi bir müdahale olduğu açıktır. AİHM burada bireysel özgürlüğü genişletmek yerine dönemin Türkiye’sindeki oldukça katı laiklik anlayışına geniş bir takdir alanı tanıdı. Bireylerin mağdur edilmesini görmezden geldi.

Refah Partisi kararı da benzer biçimde tartışmalıdır. Milyonlarca seçmenden oy alan ve demokratik seçimlerde ülkenin en büyük partisi hâline gelen bir siyasi partinin kapatılması, demokratik rejimin karşılaşabileceği en ağır darbelerden biridir. Elbette demokrasi kendisini şiddet yoluyla ortadan kaldırmak isteyen bir örgüte karşı savunmasız kalmak zorunda değildir. Ancak, gerçek ve yakın bir şiddet tehdidi bulunmadıkça fikirlerle mücadele edilmesi gereken yer siyasi alandır. AİHM’in Refah Partisi’nin kapatılmasını Sözleşme’ye uygun bulması, onun çoğulculuk ve ifade özgürlüğü konusundaki diğer kararlarıyla birlikte tartışılmayı hak etmektedir.

Bu kararlar, görüldüğü gibi, AİHM’in insan haklarının kendisi olmadığını hatırlatmaktadır. İnsan haklarını korumakla görevli bir mahkeme de zaman zaman hakları daraltıcı kararlara imza atabilir.

Kavala Davasına Tek Taraftan Bakmamak

Osman Kavala davası ise çok daha karmaşıktır. Bu davayı yalnızca “ifade ve örgütlenme özgürlüğünün cezalandırılması” şeklinde anlatmak doğru olmaz. Türkiye’de ilgili savcılığın ve mahkemelerin Kavala’ya yönelttiği suçlama sıradan bir gösteriye katılmak veya sivil toplum faaliyeti yürütmek değildi. Kavala’nın Gezi olaylarının hazırlanması, örgütlenmesi ve finansmanında önemli roller oynadığı; uluslararası bağlantıları yönettiği ve demokratik meşruiyete sahip hükümeti cebir ve şiddet kullanarak ortadan kaldırmaya yönelik girişimin organizasyonunda bulunduğu iddia edildi.

Gezi olaylarının tamamını barışçı gösterilerden ibaret saymak da doğru değildir. Olayların çeşitli safhalarında katılımcılar tarafından ciddi şiddet kullanıldı, kamusal ve özel mülke zarar verildi ve güvenlik güçleriyle çatışmalar meydana geldi. Dolayısıyla böyle bir hareketi organize eden, finanse eden veya şiddeti hükümeti devirmeye yönelik bir araç olarak kullanan kişilerin bulunduğuna dair delil varsa devletin bunları soruşturması meşrudur.

Fakat, bir suçlamanın ağır olması onun ispatlandığı anlamına gelmez. AİHM’in Kavala dosyasındaki temel yaklaşımı da burada ortaya çıkmaktadır. Mahkeme, Kavala ile meydana gelen şiddet arasında kendisine yüklenen ağır ceza sorumluluğunu kuracak derecede somut bir bağ bulunmadığına hüküm verdi.

Son Kavala kararında AİHM adil yargılanma meselesine de geniş yer ayırdı. Daha önce beraat kararı veren hâkimlere ilişkin süreçleri, davanın farklı mahkemeler ve heyetler arasındaki seyrini, siyasi makamların devam eden yargılama hakkında kullandığı dili, mahkemenin bağımsızlığına ve tarafsızlığına ilişkin tartışmaları ve savunmanın bazı temel iddialarının yeterince cevaplandırılmadığı kanaatini birlikte ele aldı.

Bu değerlendirmeler de elbette tartışılabilir. AİHM’in millî mahkemelerin delil değerlendirmesine ne kadar yaklaşabileceği ciddi bir hukuk meselesidir. Mehmet Uçum’un AİHM’in bir üst derece mahkemesi olmadığı yolundaki itirazı özellikle burada önem kazanmaktadır. Bir insan hakları mahkemesinin “adil yargılanma gerçekleşmedi” demesi ile millî mahkemenin delillerini yeniden tartarak “bu mahkûmiyet ayakta kalamaz” sonucuna ulaşması arasında hassas bir sınır vardır.

Dolayısıyla, Kavala konusunda iki şeyi aynı anda söylemek gerekir: Türkiye’nin ileri sürdüğü iddialar ifade özgürlüğüyle sınırlı değildir ve son derece ağırdır. Fakat ağır suçlamalar da güçlü delillerle ispatlanmak zorundadır. AİHM kendi açısından bu ispat standardının karşılanmadığını düşünmektedir. Bunun doğru olup olmadığı ise eleştirilebilir ve tartışılabilir.

AİHM Kararlarına Direnişin Örnekleri

AİHM kararlarının uygulanmamasının Türkiye’ye özgü olmadığını gösteren çeşitli örnekler vardır. Bunlardan birkaç tanesine göz atmakta fayda var.

Yunanistan: Türk azınlığının dernekleşme hakkı

Türkiye açısından belki de en çarpıcı örnek Yunanistan’dır. Batı Trakya’daki Türk azınlığı kendisini “Türk” olarak adlandıran dernekler kurmak istemekte, Yunan makamları ise Lozan Antlaşması’nda “Müslüman azınlık” ifadesinin kullanıldığını ileri sürerek “Türk” kelimesini taşıyan derneklere uzun süredir problem çıkarmaktadır.

AİHM, Tourkiki Enosi Xanthis, yani İskeçe Türk Birliği davasında derneğin kapatılması konusunda Yunanistan aleyhine karar verdi. Bekir-Ousta ve Diğerleri ile Emin ve Diğerleri davalarında da Türk azınlığına ait derneklerin tescil edilmemesinin örgütlenme özgürlüğünü ihlal ettiğine hükmetti. Buna rağmen, mesele çözülmedi. Yunan mahkemeleri yıllar sonra dahi bu derneklerin statüsünü AİHM kararlarının gerektirdiği şekilde düzeltmedi ve Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi kararların uygulanmasındaki gecikmeden duyduğu ciddi rahatsızlığı defalarca dile getirdi. Dahası, konu geçmişte de kalmadı. 2025 tarihli Sagir ve Diğerleri/Yunanistan kararında AİHM bu defa İskeçe İli Türk Kadınları Kültür Derneğinin tescil edilmemesini Sözleşme’ye aykırı buldu.

Bu tablo Türkiye bakımından üzerinde durulmaya değer. Türkiye’den AİHM kararlarının uygulanması büyük bir kararlılıkla talep ediliyorsa Yunanistan’dan da kendi vatandaşlarının kendilerini Türk olarak tanımlama ve bu kimlikle dernek kurma haklarını koruyan AİHM kararlarını uygulaması aynı kararlılıkla istenmelidir. İnsan haklarının evrenselliği bunu gerektirir.

Birleşik Krallık: Mahkûmların oy hakkı ve 13 yıllık direnç

AİHM kararlarına karşı direncin yalnızca Doğu veya Güney Avrupa ülkelerinde görülmediğini gösteren en ilginç örneklerden biri Birleşik Krallık’tır. AİHM Büyük Dairesi 2005 tarihli Hirst v. United Kingdom (No. 2) kararında cezaevindeki bütün mahkûmların oy kullanmasını otomatik olarak yasaklayan İngiliz sistemini Sözleşme’ye aykırı buldu. Fakat İngiliz siyasi sistemi kararı hemen uygulamadı. Tam tersine, AİHM’in İngiliz Parlamentosunun alanına müdahale edip etmediği konusunda çok sert bir egemenlik tartışması başladı. İngiliz hükümetleri yıllarca kapsamlı bir değişiklik yapmaktan kaçındı. Parlamento içinde AİHM kararına açıkça karşı çıkan güçlü bir siyasi çoğunluk oluştu. Neticede İngiltere oldukça sınırlı düzenlemeler yaptı. Belirli koşullardaki az sayıdaki mahkûmun oy kullanabilmesine imkân sağlandı ve Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi dosyanın denetimini ancak 2018’de kapattı. Yani AİHM Büyük Dairesinin kararından kararın uygulanmış sayılmasına kadar yaklaşık 13 yıl geçti.

Bu örnek önemlidir. İngiltere dünyanın en eski anayasal ve parlamenter demokrasi geleneklerinden birine sahiptir. Buna rağmen, bir AİHM kararı yıllarca tartışılmış ve uygulanmasına karşı direnç gösterilmiştir. Bu, AİHM ile millî demokrasi ve egemenlik arasındaki gerilimin Türkiye’ye özgü olmadığını göstermektedir.

Macaristan: Cezaevi koşulları ve bitmeyen yapısal problem

Macaristan’da Varga and Others kararları cezaevlerindeki aşırı kalabalık ve kötü şartlara ilişkindir. AİHM cezaevlerinin bazı koşullarının insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı bakımından ciddi problem oluşturduğunu ve mahkûmların etkili bir hukuk yoluna sahip olmadığını tespit etti.

Macar hükümeti yeni cezaevleri açarak ve kapasiteyi artırarak bazı adımlar attı. Fakat Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi bu tedbirlerin sorunun temelini çözmeye yetmediği kanaatine vardı. Cezaevlerinin yeniden dolması, mahkûm sayısının yüksekliği ve etkili başvuru mekanizmaları konusundaki eksiklikler devam etti.

Burada Macaristan AİHM kararını açıkça “tanımıyorum” demedi. Fakat kararın gerektirdiği yapısal değişikliklerin tam olarak gerçekleştirilmemesi nedeniyle mesele yıllardır sürmektedir. AİHM kararlarının uygulanmamasının her zaman açık siyasi ret şeklinde ortaya çıkmadığını bu örnek iyi göstermektedir. Bazen devlet kararı kabul ettiğini söyler fakat kararın gerektirdiği düzenlemeleri yıllarca tamamlamaz.

Polonya: AİHM ile Anayasa Mahkemesi karşı karşıya

Polonya örneği çok daha doğrudan bir hukuk ve egemenlik çatışmasını göstermektedir. AİHM, Polonya’da özellikle hâkimlerin atanması ve Yüksek Mahkemenin bazı dairelerinin oluşumu konusunda bir dizi ihlal kararı verdi. Reczkowicz kararında bazı hâkimlerin atanma süreci nedeniyle başvurucunun “kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız mahkeme” hakkının ihlal edildiği sonucuna ulaştı. Broda ve Bojara davasında ise mahkeme yöneticilerinin Adalet Bakanı tarafından görevden alınmasına karşı etkili yargısal denetim bulunmamasını problemli gördü.

Polonya Anayasa Mahkemesi ise AİHM’in bazı yorumlarının Polonya Anayasasıyla bağdaşmadığı yönünde karar verdi. Başka bir ifadeyle millî anayasa yargısı ile Strasbourg açık biçimde karşı karşıya geldi. Avrupa Konseyi buna, devletlerin iç hukuklarını Sözleşme yükümlülüklerini yerine getirmemek için gerekçe gösteremeyeceği cevabını verdi.

Daha sonraki Polonya hükümetleri bu çatışmayı azaltmak ve AİHM kararlarının gereklerini yerine getirmek için reform yapacaklarını açıkladılar. Fakat olay, bir AB üyesi devletin dahi AİHM’in yetkisinin sınırları konusunda açık bir hukukî mücadeleye girebildiğini göstermesi bakımından önemlidir.

İtalya: Açık ret değil, yıllarca süren uygulama

İtalya’nın durumu biraz farklıdır. İtalya çoğunlukla AİHM kararlarına siyasi olarak meydan okumamış, fakat özellikle yargılamaların aşırı uzunluğu gibi yapısal problemlerin çözümü yıllarca sürmüştür. İtalya hakkında AİHM’e uzun yıllar boyunca hukuk, ceza ve idare davalarının makul sürede tamamlanmaması nedeniyle binlerce başvuru yapılmıştır. Strasbourg, yargının yavaşlığını sürekli bir hak ihlali kaynağı olarak görmüştür.

İtalyan devleti çeşitli tazmin yolları oluşturmuş, yeni hâkimler ve yardımcı personel istihdam etmiş, yargının dijitalleşmesine yönelmiş ve usul kanunlarında reformlar yapmıştır. Ancak, yapısal problemlerin büyüklüğü nedeniyle bazı karar grupları uzun yıllar Bakanlar Komitesinin denetiminde kalmıştır.

Dolayısıyla, İtalya örneğinde “AİHM kararına karşı çıkıyorum” şeklinde siyasi bir restten çok, “kararı uygulamak için gerekli yapısal reformu bir türlü tamamlayamıyorum” durumu söz konusudur. Bu ayrım önemlidir. Bir devletin AİHM kararını tanımamasıyla onu tanıdığı hâlde uzun yıllar tam olarak uygulayamaması aynı şey değildir. Ancak her iki durumda da kararın gereğinin uzun süre yerine getirilmemesi sonucu ortaya çıkmaktadır.

Romanya: Yüzlerce kararın uygulama denetiminde kalması

Romanya da AİHM kararlarının yapısal sorunlarla karşılaştığı ülkeler arasındadır. 2025 sonu itibarıyla Romanya hakkında yüzlerce karar Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin uygulama denetimi altında bulunmaktaydı. Bunların bir kısmı cezaevlerindeki kötü koşullar, psikiyatri kurumları, aile içi şiddet, kolluk kuvvetlerinin aşırı güç kullanması ve etkili soruşturma yükümlülüğüne ilişkin yapısal sorunlarla bağlantılıydı.

Romanya son yıllarda önemli ilerlemeler de kaydetmiştir. Uygulanmayı bekleyen dava sayısını azaltmış ve bazı yapısal reformlar gerçekleştirmiştir. Bu yüzden Romanya’yı AİHM kararlarını açıkça reddeden ülke olarak tarif etmek doğru olmaz. Ancak örnek yine önemli bir gerçeği gösteriyor: AİHM’in ihlal kararı vermesi ile ihlali üreten devlet yapısının değiştirilmesi arasında bazen yıllar, hatta on yıllar bulunabilmektedir.

Bosna-Hersek: 2009’dan beri çözülemeyen ayrımcılık

AİHM kararlarının uygulanmasındaki en çarpıcı örneklerden biri Bosna-Hersek’tir. 2009 tarihli Sejdić ve Finci/Bosna-Hersek davası ülkenin anayasal sistemindeki doğrudan bir ayrımcılıkla ilgiliydi. Dayton Anlaşması sonrasında oluşturulan sistem devlet başkanlığı ve Halklar Meclisindeki belirli görevlere aday olma imkânını üç “kurucu halk”a, yani Boşnaklara, Sırplara ve Hırvatlara bağlamıştı. Roman kökenli Dervo Sejdić ile Yahudi kökenli Jakob Finci bu nedenle ülkenin en yüksek siyasi görevlerinden bazılarına aday olamıyordu. AİHM bunun açık bir ayrımcılık olduğuna karar verdi. Kararın uygulanması için Bosna-Hersek Anayasası’nın değiştirilmesi gerekiyordu. Fakat ülkenin etnik ve siyasi yapısı nedeniyle gerekli uzlaşma sağlanamadı.

Sonuç olarak 2009 tarihli karar on yılı aşkın süre boyunca tam olarak uygulanamadı ve ayrımcı anayasal sistem büyük ölçüde varlığını sürdürdü. Buradaki hak ihlali son derece açıktır. İnsanlar yalnızca etnik kimliklerinden dolayı bazı kamu görevlerine aday olamamaktadır. Buna rağmen AİHM kararı uzun süre hayata geçirilememiştir. Bu durum, AİHM kararlarının uygulanmasının yalnızca hukuk meselesi değil, bazen çok ağır bir iç siyasi uzlaşma problemi olduğunu göstermektedir.

Azerbaycan: Kavala prosedürünün ilk örneği

Azerbaycan’daki İlgar Mammadov davası Kavala tartışması bakımından ayrıca önemlidir.

Mammadov muhalif bir siyasetçiydi. AİHM onun tutuklanmasının ve özgürlüğünden mahrum bırakılmasının görünürdeki ceza soruşturmasının ötesinde siyasi bir amaç taşıdığı sonucuna vardı.

Azerbaycan kararı uzun süre gereği gibi uygulamadı. Mammadov serbest bırakılmadı ve mahkûmiyetinin sonuçları ortadan kaldırılmadı. Bunun üzerine Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Sözleşme’nin 46/4. maddesindeki olağanüstü ihlal prosedürünü ilk defa işletti. Mesele yeniden AİHM Büyük Dairesinin önüne taşındı ve Mahkeme Azerbaycan’ın AİHM kararını yerine getirme yükümlülüğünü ihlal ettiğine hükmetti. Daha sonra Mammadov serbest bırakıldı, Azerbaycan Yüksek Mahkemesi mahkûmiyet kararını bozdu ve tazminata hükmetti. Bunun ardından ihlal prosedürü kapatıldı.

Bu prosedürün tarihte ikinci kez kullanıldığı dava Osman Kavala/Türkiye olmuştur. Dolayısıyla Kavala konusunda Türkiye’ye yönelik mekanizmanın yalnızca Türkiye için oluşturulduğunu söylemek doğru değildir. Fakat aynı zamanda AİHM sisteminin kararlarını uygulatmak için millî hukuk sistemleri üzerinde giderek kuvvetlenen bir uluslararası denetim geliştirdiğini de görmek gerekir.

AİHM Gerekli ama Kutsal Değil

Bütün bu örneklerden çıkacak sonuç “Başkaları AİHM kararlarına uymuyor, Türkiye de uymasın” olamaz. Bir başka devletin hukukî yükümlülüğünü ihlal etmesi Türkiye’ye aynı şeyi yapma hakkı vermez. Fakat bunun tersi de doğrudur: Türkiye’yi AİHM kararlarının uygulanmasında Avrupa’nın tek veya bütünüyle istisnai problemi gibi göstermek gerçeklere uygun değildir.

Yunanistan Türk azınlığının örgütlenme hakkıyla ilgili kararları yıllarca uygulamamıştır. Birleşik Krallık mahkûmların oy hakkı kararına on yılı aşkın süre direnmiştir. Macaristan cezaevi koşullarındaki yapısal ihlalleri tam anlamıyla giderememiştir. Polonya AİHM ile kendi Anayasa Mahkemesini doğrudan karşı karşıya getiren bir hukukî çatışma yaşamıştır. İtalya ve Romanya’da yapısal kararların uygulanması uzun yıllar sürmüştür. Bosna-Hersek 2009 tarihli temel bir ayrımcılık kararının gerektirdiği anayasal değişikliği hâlâ tamamlamakta zorlanmaktadır. Azerbaycan ise AİHM kararını uygulamadığı için Sözleşme tarihindeki ilk 46/4 ihlal prosedürüne muhatap olmuştur.

Mehmet Uçum’un son Kavala kararı sonrasında yaptığı değerlendirmeler de bu tartışmaya başka bir boyut eklemektedir. Uçum’un AİHM’in Türk mahkemelerinin hiyerarşik üstü olmadığı yolundaki tespiti doğrudur ve üzerinde durulmalıdır. Özellikle AİHM’in millî mahkemelerin delil değerlendirmesine ne kadar müdahale edebileceği ciddi bir hukuk meselesidir. Ancak, buradan, kesinleşmiş AİHM kararlarına uymanın bütünüyle ihtiyarî olduğu sonucu çıkarılmamalıdır. Sözleşme’nin 46. maddesi bu konuda devletlere açık bir yükümlülük getirmektedir.

Asıl ayrım şudur: AİHM kararlarının bağlayıcılığını kabul etmek AİHM’in yanılmazlığını kabul etmek değildir. Leyla Şahin kararını eleştirebiliriz. Refah Partisi kararını yanlış bulabiliriz. Kavala kararında AİHM’in millî yargının alanına gereğinden fazla girdiğini savunabiliriz. Yunanistan’ın Türk azınlığı kararlarında Avrupa kurumlarının yeterince kararlı davranmadığını ileri sürebiliriz. Bunların hiçbiri insan haklarına karşı çıkmak değildir. Tam tersine, liberalizm açısından insan haklarını gerçekten ciddiye almak hiçbir mahkemeyi insan haklarının üzerinde görmemeyi gerektirir.

AİHM değerli bir kurumdur, ama kutsal değildir. AİHM insan haklarının koruyucu mekanizmalarından biridir; ama insan haklarının kendisi değildir.

AİHM Kutsal bir Mahkeme midir?  yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Acemoğlu’nun kurumlar ve ekonomik gelişme üzerine yaptığı önemli çalışmalar ile liberalizm ve demokrasi hakkında ileri sürdüğü görüşleri birbirinden ayırmak gerekir. Nitekim yeni kitabı What Happened to Liberal Democracy? tam da bu bakımdan tartışılmaya değer. Kitabın temel meselesi liberal demokrasinin neden gerilediği ve nasıl yeniden güçlendirilebileceğidir. Acemoğlu çözüm olarak “çalışan sınıf liberalizmi” adını verdiği, ekonomik eşitsizliği azaltmayı, toplulukları güçlendirmeyi, teknolojiyi emek lehine yönlendirmeyi ve kamusal kapasiteyi artırmayı hedefleyen bir anlayış öneriyor.

Klasik liberalizmden oldukça uzakta

Acemoğlu’nun liberalizmi klasik liberalizm değildir. Klasik liberal düşüncenin merkezinde bireysel özgürlük, özel mülkiyet, sözleşme özgürlüğü, sınırlı devlet ve hukuk devleti vardır. Devletin temel görevi belirli ekonomik sonuçları üretmek değil, insanların kendi amaçlarının peşinden barışçı biçimde gidebilecekleri genel kuralları korumaktır.

Acemoğlu ise ekonomik düzeni daha müdahaleci ve sonuç odaklı biçimde ele almaktadır. Teknolojinin hangi yönde ilerlemesi gerektiği, otomasyonun ne ölçüde teşvik edilmesinin icap  ettiği, hangi işlerin “iyi iş” sayılacağı ve ekonomik büyümenin hangi toplumsal sonuçları vermesinin faydalı olduğu konusunda devlete önemli görevler yüklemektedir. Yeni kitabında da ekonomik büyümeyi, “paylaşılan refah”ı ve toplulukların güçlendirilmesini liberal demokrasinin temel şartları arasında görmektedir.

Buradaki temel klasik liberal itiraz şudur: Bu sonuçların hangisinin doğru olduğuna kim karar verecek? Hangi teknoloji toplum için faydalıdır, hangi otomasyon “fazla”dır, hangi ücret yapısı adildir, hangi iş kalitelidir? Bu kararların bürokratlar, akademisyenler veya siyasi otoriteler tarafından merkezi biçimde verilmesi ciddi bir bilgi problemi yaratır.

Hayek’in klasik liberal düşünceye en büyük katkılarından biri tam da budur. Ekonomik bilgi dağınıktır. Milyonlarca insanın ihtiyaçları, tercihleri, yetenekleri ve yerel bilgileri tek bir merkezde toplanamaz. Piyasa, insanların birbirinden bağımsız kararlarını fiyatlar aracılığıyla koordine eder. Acemoğlu ise piyasa mekanizmasını kabul etmekle beraber ortaya çıkan sonuçları siyasal ve bürokratik yollarla daha yoğun biçimde düzeltmeye eğilimlidir.

Bu sebeple onu saf veya güçlü bir piyasa ekonomisi savunucusu saymak zordur. Acemoğlu kapitalizmi reddetmez, girişimciliğin ve büyümenin önemini kabul eder. Fakat ekonomik düzenin kendi kendine gelişen yönüne duyduğu güven sınırlıdır. Piyasa sonuçlarını yeniden şekillendirmek için devlet müdahalesine geniş yer açar. Bu açıdan klasik liberalizmden ziyade modern sosyal demokrasiye veya Amerikan liberalizmi denen çizgiye yakındır.

The Economist’in Ağustos 2026’da Acemoğlu hakkında yayımladığı sert eleştirinin bir kısmı da bu geniş akademik etki ile politika sonuçlarının ikna ediciliği arasındaki mesafeye yönelmişti. Dergi, Acemoğlu’nun kurumlar teorisinden yapay zekâya kadar çeşitli alanlardaki iddialarını sorguladı. Acemoğlu ise eleştiriyi zayıf delillere dayanan ve yapıcı olmayan bir karalama olarak nitelendirdi. Bu cevapta haklı olduğu taraflar vardır; ancak, eleştirinin zayıf olması, Acemoğlu’nun bütün politika görüşlerini doğru yapmaz.

Fatih Altaylı’nın Programında Demokrasi ve Türkiye

Acemoğlu’nun demokrasi anlayışını değerlendirmek bakımından Fatih Altaylı ile yaptığı program özellikle ilginçtir. Programda demokrasi ile ekonomik büyüme arasında otomatik ve basit bir ilişki olmadığını söylüyor. Demokratikleşmenin kısa vadede bazı ülkelerde kaos veya ekonomik sorunlar yaratabileceğini kabul ediyor, ancak uzun vadede kapsayıcı kurumların gelişme bakımından üstün olduğunu savunuyor. Kurumları ekonomik başarının ve siyasi gelişmenin merkezine yerleştiriyor.

Bu yaklaşımın önemli ve doğru tarafları vardır. Demokrasi yalnızca sandıktan ibaret değildir; hukukun üstünlüğü, temel haklar, kurumsal güven ve iktidarın sınırlandırılması önemlidir. Ancak, Acemoğlu’nun demokrasi anlayışında klasik liberal açıdan bir gerilim dikkat çekmektedir. Demokrasiye yalnızca iyi ekonomik ve toplumsal sonuçlar ürettiği ölçüde değer verilirse, seçmenin tercihleri teknokratik kriterlerin gerisine düşebilir.

Demokrasi, halkın bizim doğru bulduğumuz tercihi yapması değildir. Seçmenler bazen ekonomistler, akademisyenler veya eğitimli elitler tarafından yanlış bulunan tercihlerde bulunabilirler. Demokratlığın gerçek testi de tam burada ortaya çıkar: Seçmenin tercihine katılmasak bile onun siyasi sonuç üretme hakkını kabul edecek miyiz?

Acemoğlu’nun yeni kitabında eğitimli elitlerin işçi sınıfından uzaklaşmasını ve liberal demokrasinin bu yüzden taban kaybetmesini eleştirmesi bu bakımdan değerlidir. Fakat aynı zamanda çözümü büyük ölçüde yine uzmanların tasarladığı ekonomik ve kurumsal politikalarda araması bir çelişki yaratıyor. Elitizmi eleştirirken siyasete geniş bir teknokratik müdahale alanı açmak kolayca başka tür bir elitizme dönüşebilir.

Fatih Altaylı programındaki Mustafa Kemal değerlendirmesi ise ayrıca dikkat çekicidir. Acemoğlu, Cumhuriyet’in kuruluş döneminde Mustafa Kemal’in siyasal sistemi daha fazla açma imkânı bulunduğunu, ancak bunun yerine gücü merkezileştirdiğini söyledi. Osmanlı’nın son dönemindeki parlamentoların ve Millî Mücadele yıllarındaki siyasal yapının daha çoğulcu unsurlar taşıdığına işaret etti. Bu sözler Türkiye’de özellikle Kemalist çevrelerde büyük tepki topladı.

Bu noktada Acemoğlu’nun tespiti önemlidir ve bana göre demokrasi bakımından önceki değerlendirmelerinden daha isabetlidir. Türkiye’de tek parti yönetiminin çoğulculuğu ortadan kaldırması ve siyasi gücü merkezileştirmesi gerçekten demokratik gelişmeyi önce önleyen sonra geciktiren temel unsurlardan biridir. Acemoğlu’nun bunu söylemesi, Türkiye’de kendisini destekleyen kimi kategorik muhalif çevrelerin de kendi demokrasi anlayışlarını sorgulamalarını gerektirir.

Türkiye’de Acemoğlu’na bakışta ilginç bir durum var. Acemoğlu’nun Erdoğan’a veya güncel Türkiye’ye yönelik eleştirileri bazı çevrelerde büyük bir memnuniyetle karşılanırken, Mustafa Kemal dönemindeki otoriterleşmeye dair eleştirileri aynı çevrelerin en azından bir bölümünü rahatsız etmektedir. Oysa demokratik ilkeler kişilere göre değişmez. İktidarın merkezileşmesi yanlışsa her zaman yanlıştır. Kaldı ki bugün Türkiye’de iyi kötü işleyen bir demokrasi varken Mustafa Kemal dönemi otoriter ve totaliter özellikler sergileyen bir diktatörlüktü.

Liberal demokrasi mi, “iyi sonuçlar” rejimi mi?

Acemoğlu’nun demokrasi anlayışındaki en temel problem, liberal demokrasi ile belirli ekonomik ve toplumsal sonuçları fazla iç içe geçirmesidir. Gelirin daha eşit dağılması, iyi işlerin artması, sosyal refahın yükselmesi ve teknolojinin çalışanları güçlendirmesi elbette arzu edilebilir. Fakat bunların gerçekleşmemesi bir sistemi otomatik olarak demokrasi olmaktan çıkarmaz.

Demokrasi öncelikle bir siyasi karar alma ve iktidar değiştirme yöntemidir. Rekabetçi seçimler yapılır, iktidar seçimle gelir ve seçimle gidebilir, muhalefetin iktidara gelme ihtimali gerçektir. Liberal demokrasi buna ayrıca temel hakları, hukuk devletini, ifade özgürlüğünü ve iktidarın sınırlandırılmasını ekler. Bir rejimin ekonomik sonuçlarının kötü olması onun kötü yönetildiğini gösterebilir; fakat bu tek başına diktatörlük olduğunu göstermez. Aynı şekilde ekonomik bakımdan başarılı bir rejim de otomatik olarak demokratik olmaz.

Bu ayrım Türkiye bakımından bilhassa önemlidir. Türkiye’de kategorik muhalefetin bir bölümü “demokrasi” kelimesini fiilen “bizim desteklediğimiz siyasi kadronun iktidarı” anlamında kullanıyor. Erdoğan seçim kazandığında seçimlerin değeri küçümseniyor, muhalefet kazandığında aynı seçimler demokrasinin zaferi sayılıyor. Oysa demokratlık, seçim sonuçlarının hoşumuza gitmediği zaman da geçerliliğini kabul etmeyi gerektirir.

Acemoğlu’nun Türkiye’deki hayranlarının bir bölümünün asıl problemi de burada ortaya çıkıyor. Nobel ödülünü ve akademik otoritesini kendi siyasi kanaatlerini doğrulayan bir mühür olarak kullanmak istiyorlar. Oysa Acemoğlu’nu gerçekten ciddiye almak, yalnızca hoşumuza giden sözlerini değil, mesela Mustafa Kemal döneminin merkezileşmesine yönelik eleştirilerini de ciddiye almayı gerektirir. Sonuçta Acemoğlu çok önemli bir iktisatçıdır. Kurumların ekonomik kalkınmadaki rolü üzerine yaptığı çalışmalar önemli katkılar sağlamıştır. Ancak bu durum onu liberalizmin veya demokrasinin tartışılmaz otoritesi hâline getirmez.

Klasik liberal açıdan Acemoğlu’nun iktisat anlayışı fazla müdahaleci, sonuç odaklı ve mühendislikçidir. Liberalizm anlayışı bireysel özgürlüğün ve sınırlı devletin ötesine geçerek sosyal demokrat hedefleri liberalizmin asli unsurları hâline getirmektedir. Demokrasi anlayışı ise zaman zaman ekonomik ve sosyal sonuçları demokratik prosedürlerin önüne çıkarma riski taşımaktadır. Fatih Altaylı programındaki bazı sözleri ise Acemoğlu’nun Türkiye’de kendisine sempati duyan çevrelerden daha tutarlı davranabildiğini gösteriyor. Mustafa Kemal döneminin merkezileşmesini eleştirebilmesi bunun açık örneğidir.

Belki de Acemoğlu hakkında yapılması gereken en doğru şey onu ne şeytanlaştırmak ne de Nobel ödülünün arkasına saklanarak dokunulmazlaştırmaktır. İktisatta da demokraside de temel ölçü kişinin unvanı veya aldığı ödüller değil, ileri sürdüğü argümanların gücü olmalıdır.

Daron Acemoğlu Ne Kadar Liberal, Ne Kadar Demokrat? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Fakat bu operasyonlar yalnızca ceza hukuku bakımından değil, Türkiye’de din, cemaat, ekonomi ve devlet ilişkilerinin nasıl algılandığını göstermesi bakımından da dikkat çekici. Özellikle muhafazakâr medyanın bir bölümünde kullanılan dil hayli ilginç. “Dinî duyguların istismarı”, “dinin ticarete alet edilmesi”, “cemaat üzerinden ekonomik güç oluşturulması” gibi ifadeler giderek daha sık karşımıza çıkıyor.

Bu dil bana Türkiye’nin yakın geçmişinden tanıdık geliyor. Uzun yıllar Kemalist çevreler dini grupları hemen hemen aynı kavramlarla suçladı. Bir dinî topluluğun ekonomik faaliyet yürütmesi, mensuplarının birbirleriyle ticaret yapması veya dinî aidiyetin ekonomik dayanışmayı kolaylaştırması başlı başına şüpheli faaliyetler gibi sunuldu. Şimdi roller kısmen tersine dönmüş görünüyor. Geçmişte bu tür genellemelerden şikâyet eden bazı muhafazakâr çevreler, benzer kavramları başka dinî gruplara karşı kullanmaya başlıyor.

Oysa meseleyi böyle ele almak hem sosyolojik hem de iktisadî bakımdan problemlidir.

Aidiyet, Cemaat Ve Iktisadî Hayat Suç Değildir

İnsan sadece ekonomik hesap yapan mekanik bir varlık değildir. Elbette iktisadî hayatın temelinde ihtiyaçlar, çıkarlar, maliyetler ve kazanç beklentileri bulunur. Fakat insanlar ekonomik kararlarını yalnızca bunlara dayanarak vermez. Güven, dostluk, akrabalık, din, ideoloji, etnik aidiyet, hemşehrilik ve kültürel yakınlık da ekonomik ilişkilerin kurulmasında son derece önemli rol oynar.

Bu, yalnızca dindarlara özgü değildir. Sosyalistler birbirleriyle daha kolay iş yapabilir, aynı siyasi veya ideolojik çevreye mensup insanlar birbirlerine müşteri gönderebilir, Kemalistler birbirlerinin işletmelerini tercih edebilir. Bir Kemalist yayınevi Mustafa Kemal’in fotoğraflarını, sözlerini ve sembollerini ekonomik faaliyetin parçası hâline getirebilir. Bir şirket belirli bir hayat tarzına veya ideolojik çevreye seslenebilir. Bütün bunlar piyasa toplumunda olağan davranışlardır.

Dolayısıyla bir Müslümanın başka Müslümanlarla ticaret yapmasını veya belirli bir dinî grubun mensuplarının birbirleriyle ekonomik dayanışma geliştirmesini “dinin ekonomiye alet edilmesi” diye nitelemek tek başına fazla bir şey söylemez. Din insanların hayatının gerçek bir parçasıysa, ekonomik davranışlarında da etkili olması şaşırtıcı değildir.

Benzer durum etnik ve ailevi ilişkiler için de geçerlidir. Türkiye’de uzun yıllar çeşitli biçimlerde dışlanmış Kürtlerin, aile ve aşiret bağları sayesinde gittikleri şehirlerde birbirlerine iş, sermaye, müşteri ve sosyal çevre sağlamaları ekonomik yükselişlerinde rol oynamıştır. Anadolu’nun farklı şehirlerinden büyük kentlere göç eden insanların hemşehri dayanışmaları da aynı işlevi görmüştür. İnsanların birbirlerini tanıması ve güvenmesi, işlem maliyetlerini azaltır; ekonomik iş birliğini kolaylaştırır.

Dinî cemaatler açısından da durum esas itibarıyla farklı değildir. İnsanlar gönüllü olarak bir topluluğa katılabilir, bir dinî önderi takip edebilir ve kendilerini belli bir çevreye ait hissedebilir. Modern insanın mutlaka bütün aidiyetlerinden sıyrılmış, yalnız başına yaşayan atomize bir birey olması gerekmez. İnsanların çoğu bir gruba ait olmaktan, tanıdık bir çevre içinde yaşamaktan ve belli konularda kendilerinden daha fazla bilgi sahibi olduğuna inandıkları kişileri takip etmekten hoşlanır. Bunun psikolojik ve toplumsal faydaları da vardır. İnsan böylece hazır bir sosyal çevre, dayanışma ağı ve hayatına anlam kazandıran bir çerçeve bulabilir.

Bu yüzden “cemaat kurmak” kendi başına suç değildir. Üstelik cemaat kavramını yalnızca dinî yapılara uygulamak da hatalıdır. Seküler cemaatler de vardır. İdeolojik hareketler, siyasi çevreler, yoğun bağlılık yaratan düşünce grupları ve hatta kimi kültürel topluluklar dinî cemaatlere benzeyen sosyolojik özellikler gösterebilir.

Burada “insanlar kandırılıyor” şeklindeki çok kolay kullanılan argümana da dikkat etmek gerekir. Bir kişinin başka bir dinî veya ideolojik lideri takip etmesini sırf bizim tercihimize uymadığı için “kandırılmak” olarak nitelediğimizde kendimizi epistemolojik olarak üstün bir konuma yerleştiririz. Biz gerçeği gören insanlarız, onlar ise göremeyen ve kolayca kandırılan insanlardır. Bu yaklaşımın paternalist bir tarafı vardır.

Yetişkin insanların tercihlerinin yanlış olabileceği elbette doğrudur. İnsanlar “kötü” yatırımlar yapabilir, “kötü” liderlerin peşine düşebilir, “yanlış” dini veya siyasi kanaatlere sahip olabilirler. Fakat özgür toplumun hareket noktası, insanların kendi hayatlarını kendilerinin yönetme hakkına sahip olmasıdır. Bizim beğenmediğimiz bir dinî lideri gönüllü olarak takip etmek de bu özgürlüğün kapsamındadır.

Aynı şekilde insanların dinî motivasyonlarla ekonomik faaliyete katılmaları da tek başına suç teşkil etmez. Bir cemaat mensubu kendi grubundaki bir işletmeden alışveriş yapabilir; o işletmenin sahibi de gelirinin bir kısmını benimsediği dinî faaliyetlere harcayabilir. Bunların hukuken yasaklanması için dinî motivasyondan daha fazla bir şeye ihtiyaç vardır.

Asıl soru şudur: Bu ilişkiler gönüllü müdür ve hukuk içinde mi gerçekleşmektedir?

Sınır Nerede Başlar: Hukuk, Gönüllülük ve Mülkiyet

Dinî veya seküler grupların meşruiyetini değerlendirirken kullanılabilecek daha sağlam ölçüler vardır. Birincisi, grubun toplum üzerinde tekel kurma ve kendi hayat tarzını başkalarına zorla dayatma arzusudur. Bir dinî cemaat “hakikat bizdedir” diyebilir. Bu, kendi mensupları bakımından olağandır. Fakat “hakikat bizdedir ve dolayısıyla herkes bizim kurallarımıza uymalıdır” demeye başladığı anda mesele değişir. Aynı şey seküler ideolojiler için de geçerlidir. Kendi dünya görüşünü bütün topluma zorla dayatmaya çalışan her grup totaliter bir eğilimin içine girmiş olur.

İkinci ölçü hukuktur. Bir insan dinî, ideolojik veya etnik hangi saikle hareket ederse etsin, ülkenin genel hukuk kurallarına tabidir. Cemaat mensubu olmak vergi kanunlarından muafiyet sağlamaz. Dinî amaçla kurulan şirket, ticaret ve muhasebe mevzuatına uymak zorundadır. Bir şirketin kayıt dışı işlem yaptığı, sahte fatura kullandığı, suç gelirini akladığı veya kamu kurumlarını dolandırdığı iddia ediliyorsa bunlar araştırılmalıdır. Savcılığın Süleymancılar çevresindeki son soruşturmasında ileri sürdüğü suçlamalar da tam olarak bu tür malî fiillerle ilgilidir. Bu iddialar doğruysa dinî aidiyet onları meşrulaştırmaz; yanlışsa da mensupların dinî kimliği onları suçlu hâle getirmez.

Aynı ölçü Furkan Vakfı çevresindeki soruşturmada da uygulanmalıdır. Savcılık suç örgütü kurma, nitelikli dolandırıcılık, malvarlığı değerlerini aklama, belgede sahtecilik ve vergi mevzuatına aykırılık gibi iddialar ileri sürüyor. Bunların doğruluğu dinî tartışmalarla değil delillerle belirlenmelidir. “Bunlar dinî bir gruptur, dolayısıyla masumdur” demek ne kadar yanlışsa “dinî duyguları kullanıyorlar, dolayısıyla suçludurlar” demek de o kadar yanlıştır.

Üçüncü ve belki de en önemli ölçü gönüllülüktür. Grup içindeki ekonomik ilişkiler gönüllülükten çıktığı anda ciddi bir problem başlar. Bir kişinin malına veya şirketine cemaat menfaati gerekçesiyle zorla el konuluyorsa, kişi istediği ekonomik faaliyeti yapmaktan grup baskısıyla alıkonuluyorsa veya ayrılmak isteyen bir üye ekonomik ve fizikî tehditlerle karşılaşıyorsa artık özgür bir sivil toplum örgütlenmesinden söz edilemez.

Bir gruba girmek özgür olduğu kadar gruptan çıkmak da özgür olmalıdır. Kişinin mülkiyeti kendi mülkiyeti olarak kalmalı ve grup liderleri insanların serveti üzerinde kendiliğinden tasarruf hakkına sahip olduklarını düşünmemelidir. Dinî sadakat, mülkiyet hakkını ortadan kaldırmaz.

Alparslan Kuytul’un geçmişte kullandığı bazı ifadeler de elbette ayrıca siyasî ve hukukî değerlendirmeye tabi tutulabilir. “Erdoğan’ın kalemi kırılmıştır” sözü çok tartışıldı. Kuytul bunun dış gelişmelere bakarak yaptığı siyasî bir analiz olduğunu ve darbeden önceden haberdar olduğu anlamına gelmediğini söyledi. 15 Temmuz gecesi ilk haberler üzerine “darbe yapılmış vaziyette” ifadesini kullandı; daha sonra darbe girişimini açık biçimde kınadı. Bir insanın bu siyasî analizleri yanlış, tuhaf veya rahatsız edici bulunabilir. Eğer bir konuşmanın suç oluşturduğu düşünülüyorsa buna da hukuk karar verir. Ancak bir kişinin siyasî sözlerinden hareketle bağlantılı bütün iktisadî faaliyetlerini kendiliğinden suç saymak başka bir şeydir.

Burada kayyum meselesine de özellikle dikkat etmek gerekir. Kayyum, soruşturma sırasında şirket varlıklarının korunması veya suç faaliyetlerinin devamının engellenmesi için geçici bir tedbir olarak düşünülebilir. Fakat geçici tedbir ile mülkiyetin fiilen ve kalıcı biçimde devlete geçirilmesi arasında büyük fark vardır.

Nitekim Süleymancılar soruşturmasında kayyum atanan şirketlerden biri hakkında mahkeme daha ertesi gün kayyum kararını kaldırdı ve şirket, yönetiminin değişmeden faaliyetlerine devam ettiğini açıkladı. Bu örnek bile tedbirlerin sürekli gözden geçirilmesinin önemini göstermektedir.

Kayyum uygulaması kolaylıkla cezaya dönüşmemelidir. Henüz mahkûmiyet kararı bulunmayan kişilerin şirketlerinin yönetimi yıllarca ellerinden alınır, ekonomik değerleri aşındırılır ve sonunda beraat ettiklerinde geriye işlemez hâle gelmiş şirketler bırakılırsa hukuk devleti açısından çok ciddi bir problem ortaya çıkar. Bunun etkisi yalnızca ilgili cemaat veya şirketlerle sınırlı kalmaz. Ekonomik aktörler, siyasî veya toplumsal bir ihtilafın kendi mülkiyetlerini de tehdit edebileceğini düşünmeye başlar. Mülkiyet güvenliği zayıfladığında yatırım isteği de azalır.

Devlet elbette suç gelirini korumak zorunda değildir. Mahkeme kararıyla suçtan elde edildiği kanıtlanan malvarlığına hukuk çerçevesinde el konulabilir. Fakat suç geliri olduğu henüz kanıtlanmamış özel mülkiyet ile kesinleşmiş suç varlığı arasında ayrım yapmak gerekir.

Bu meselede asıl ihtiyacımız yeni bir Kemalist cemaat siyaseti değildir. Dinî grupları “gerici”, “halkı kandıran” veya “dinî duyguları istismar eden” yapılar olarak peşinen mahkûm eden eski yaklaşım, muhafazakârların elinde yeniden üretilmemelidir. Dün dindarlara karşı yanlış olan bir anlayış bugün başka dindarlara yöneltildiğinde doğru hâle gelmez.

Ölçümüz kimlik değil davranış olmalıdır. Dinî cemaat de seküler cemaat de kurulabilir. İnsanlar gönüllü olarak bu yapılara katılabilir, birbirleriyle ekonomik dayanışma kurabilir ve ortak değerlerinden iktisadî hayatta yararlanabilirler. Fakat hiçbiri hukukun üzerinde değildir; hiçbiri mensuplarının mülkiyetini gasp edemez, başkalarına kendi dünya görüşünü zorla dayatamaz, vergi ve ticaret mevzuatını ihlal etmeyi grup sadakatiyle meşrulaştıramaz.

Aynı şekilde devlet de bir grubun dinî kimliğini, ekonomik varlığına müdahale etmek için gerekçe hâline getiremez. Suç varsa suçun üzerine gidilir; delil varsa yargılama yapılır; suç kanıtlanırsa gereken ceza verilir. Ama dinî aidiyet, ekonomik dayanışma veya bir cemaat liderinin peşinden gönüllü olarak gitmek kendi başına suç değildir.

Türkiye’nin geçmişi, kimliklerden hareketle suç üretmenin ne kadar tehlikeli olduğunu yeterince gösterdi. Aynı hatayı bu kez başka aktörlerle tekrarlamanın anlamı yoktur. Hukuk devletinin üstünlüğü tam da burada belli olur: Sevmediğimiz, yanlış bulduğumuz, hatta dünyasını hiç paylaşmadığımız insanların da özgürlüğünü, gönüllü ilişkilerini ve mülkiyetini hukuk içinde koruyabilmekte…

Cemaat, Piyasa ve Hukuk: Roller Neden Tersine Dönüyor? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Fakat bir yapının yaptıklarından kimin sorumlu olduğu ile o yapının hangi tarihsel ve toplumsal şartlarda ortaya çıktığı bir ölçüde farklı meselelerdir. Bu ikinci konuya bakıldığında, Bilal Erdoğan’ın işaret ettiği noktanın bütünüyle haksız olduğunu söylemek güçtür. FETÖ ve benzeri kapalı dini yapılanmaların ortaya çıkmasında Kemalist dönemin din ve kamuda istihdam politikalarının önemli bir rol oynamış olması kuvvetle muhtemeldir. Bu faktörlerin tek başına belirleyici olduğunu söylemek doğru olmaz; fakat bunlar hiç yokmuş gibi davranmak da tarihsel gerçekliği eksik okumak anlamına gelir.

Baskı, dışlanma ve gizlenme kültürü

Kemalist tek parti döneminin önemli özelliklerinden biri yeni bir insan ve yeni bir toplum yaratma arzusuydu. Bu projenin merkezinde dinin toplumsal ve kamusal etkisini azaltmak bulunuyordu. Dinî kurumlar kapatıldı veya sıkı biçimde devlet denetimine alındı, dinî eğitim alanı büyük ölçüde daraltıldı ve dindarlığın kamusal görünürlüğüne şüpheyle yaklaşıldı. Özellikle Sünni dinî gruplar, açık biçimde örgütlenmenin ve faaliyet göstermenin güçleştiği bir ortamda kendilerini korumanın yollarını aramak zorunda kaldılar.

Baskının doğal sonuçlarından biri gizlenmedir. Bir kimlik açıkça yaşanamıyorsa tamamen ortadan kalkmayabilir; yeraltına iner, küçük ve güvenilir çevreler içinde varlığını sürdürür, mensuplarını birbirine bağlayan kapalı ilişkiler geliştirir ve dışarıya karşı gerçek kimliğini mümkün olduğunca saklar. Türkiye’de bazı dinî cemaatlerde daha sonra güçlü biçimde görülen gizlilik kültürünün tarihsel kaynaklarından biri burada aranmalıdır. Hatta bu kapalı yapıların, baskı dönemlerinde dinî hayatın ve dinî bilginin sonraki nesillere aktarılmasında belirli bir işlev gördüğü de söylenebilir.

Buna bir başka önemli faktörü daha eklemek gerekir: Dindarların yalnızca dinî hayatlarında değil, kamu görevlerine girişte de uzun yıllar karşılaştıkları dışlanma. Türkiye’de belirli dönemlerde dindar kimliğin açıkça görünür olması, özellikle askerî ve yüksek bürokratik görevlerde ciddi bir dezavantaj yaratabiliyordu. Başörtüsü, namaz kılma, dini çevrelerle ilişki veya aile hayatındaki muhafazakâr özellikler kişilerin mesleki hayatlarını etkileyebiliyor, bazı kurumlarda fiilî eleme ölçütlerine dönüşebiliyordu.

Böyle bir düzen doğal olarak iki tür davranışı teşvik eder. Birincisi, dindar insanlar kamudan uzak durabilir ve devlet görevlerini kendi dünyalarının dışında görebilir. İkincisi ve daha tehlikelisi ise, kamu görevine girmek isteyen bazı insanlar gerçek kimliklerini gizlemeyi öğrenebilir. Dindarlığınız yüzünden devlet kurumlarında ilerleyemeyeceğinizi düşünüyorsanız, dindarlığınızı görünmez hâle getirmek zamanla bir hayatta kalma stratejisine dönüşebilir. Bu strateji bireysel düzeyi aşıp örgütlü ve sistematik bir yönteme dönüştüğünde ise çok daha ciddi sonuçlar doğar.

FETÖ’nün yıllar boyunca askeriyeye, emniyete, yargıya ve başka devlet kurumlarına mensuplarını gerçek aidiyetlerini gizleyerek yerleştirmesinde kullanılan yöntemlerin tarihsel arka planı değerlendirilirken bu gerçeği görmezden gelmek doğru değildir. Bu, Kemalizmin FETÖ’yü doğrudan kurduğu veya FETÖ’nün yaptıklarından sadece Kemalistlerin sorumlu olduğu anlamına gelmez. Fakat dini hayatın baskılanmasının, dini eğitimin sınırlandırılmasının ve dindarların kamu görevlerinden dışlanmasının, kapalı ve gizli dini örgütlenmeler için elverişli bir zemin oluşturduğunu söylemek mümkündür. Bu yüzden Bilal Erdoğan’ın çıkışının işaret ettiği temel nokta haklıdır: Baskıcı laiklik politikaları, ortadan kaldırmak istediği dini yapılanmaları yok etmek yerine onların daha kapalı, daha gizli ve kimi zaman daha tehlikeli biçimler almasına katkıda bulunmuş olabilir.

Dini aidiyet ile devlete sadakat

Buradaki asıl mesele, dini grupların var olup olmaması değildir. Dini gruplara mensubiyet dünyanın pek çok demokratik ülkesinde olağan karşılanmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri’nde Mormonlar dini kimliklerini gizlemeden kamu görevine gelebilir, senatör veya başkan adayı olabilir. Evanjelik çevreler siyasi liderlerle açıkça ilişki kurabilir ve siyasi tercihlerini ilan edebilir. Bu insanların dini bir topluluğa mensup olması, otomatik olarak devlete veya demokratik düzene sadakatsiz oldukları anlamına gelmez.

Demokratik sistemin yapması gereken şey dini aidiyetleri yok etmek değil, farklı sadakat alanlarını birbirinden ayırmaktır. Bir insan cemaatine, kilisesine, dini grubuna veya başka bir sivil topluluğa bağlı olabilir. Fakat kamu görevi yaptığında hangi otoriteye tabi olduğu tartışmasız olmalıdır. Bir hâkim karar verirken cemaat liderinin değil hukukun ölçülerine bağlıdır; bir polis kendisini yetiştiren dini grubun değil kanunların ve meşru amirlerinin emrindedir; bir asker herhangi bir dini veya ideolojik yapılanmanın değil anayasal düzenin ve meşru siyasi otoritenin emrinde bulunur.

FETÖ’nün en büyük problemi tam burada ortaya çıkmıştır. Dini veya örgütsel sadakat, hukuka ve meşru siyasi otoriteye sadakatin önüne geçirilmiştir. Devlet içinde çalışan insanlar, görünürde kamu görevlisi olmakla beraber gerçekte başka bir hiyerarşiye bağlanmışlardır. Bu durum yalnızca dini gruplara mahsus bir tehlike de değildir. Seküler, Kemalist, milliyetçi veya sol ideolojik ağlar da devlet içinde benzer kadrolaşmalar oluşturabilir. Türkiye’nin bürokratik tarihi, devlet kurumlarının farklı ideolojik gruplar tarafından kontrol edilmeye çalışıldığı örneklerle doludur.

Bu yüzden mesele “dindarlar devlete girmesin” veya “cemaat mensupları kamu görevlisi olmasın” gibi kaba ve ayrımcı bir çizgide ele alınmamalıdır. Asıl ölçü, kişinin özel hayatındaki dini veya ideolojik aidiyeti değil, kamu görevini yerine getirirken kime ve neye bağlı olduğudur. Bir insanın cemaat mensubu olması başlı başına suç veya kusur değildir; fakat kamu yetkisini cemaatinin çıkarı için kullanması, hukuki düzenin yerine kapalı bir grup hiyerarşisini koyması ciddi bir problemdir.

Çözüm ne olabilir?

Çözümün ilk şartı, dini grupları yeniden baskı altına alma fikrinden uzak durmaktır. Çünkü böyle bir yöntem aynı hastalığı yeniden üretir. Baskı arttıkça insanlar kimliklerini gizlemeye, kapalı örgütler kurmaya ve görünmez ağlar geliştirmeye teşvik edilir. Türkiye’nin geçmiş tecrübesi, dindarlığı kamusal hayattan dışlamanın dindarlığı ortadan kaldırmadığını, aksine bazı durumlarda daha kapalı ve denetlenmesi zor biçimlere ittiğini göstermektedir.

Daha sağlıklı yol, dini ve seküler bütün toplumsal grupların açık biçimde faaliyet gösterebildiği bir düzen kurmaktır. Cemaatler, dernekler, vakıflar ve benzeri oluşumlar mümkün olduğunca şeffaf olmalı; mali kaynakları, faaliyet alanları ve örgütsel yapıları hukukun genel kuralları içinde denetlenebilmelidir. İnsanların aidiyetlerini gizlemek zorunda kalmadığı açık bir toplum, gizli yapılanmaların cazibesini ve gerekliliğini azaltır.

İkinci olarak kamu görevlerine girişte ve yükselmede tek ölçü liyakat, hukuk ve görev ehliyeti olmalıdır. Bir kişinin dindar olması kamu görevine engel teşkil etmemeli; aynı şekilde belli bir dini gruba, seküler çevreye veya ideolojik yapıya yakın olması da ayrıcalık sağlamamalıdır. Devlet ne dindarı dışlamalı ne de herhangi bir cemaati kadrolaşma ortağı hâline getirmelidir. Kamu bürokrasisinin tarafsızlığı ancak bu iki uçtan da uzak durularak korunabilir.

Üçüncü olarak, kamu kurumlarında paralel hiyerarşilerin oluşmasına karşı güçlü ve sürekli denetim mekanizmaları kurulmalıdır. Bir kamu görevlisinin özel hayatındaki inancı devletin konusu değildir; fakat kamu yetkisini kullanırken dışarıdan talimat alıp almadığı, görevlendirmelerde grup dayanışmasına göre hareket edip etmediği ve kurum içinde ayrı bir sadakat ağı oluşturup oluşturmadığı devletin meşru denetim alanına girer. Bu denetim keyfî fişlemeye dönüşmemeli, somut davranış ve hukuk ihlallerine dayanmalıdır.

Son olarak, demokratik siyasi kültürün güçlendirilmesi gerekir. İnsanlara, dini veya ideolojik aidiyetlerinin devlet vatandaşlığının ve hukuki sorumluluklarının önüne geçemeyeceği öğretilmelidir. Bir kişinin cemaatine bağlı olması ile ülkesinin hukukuna ve demokratik biçimde seçilmiş meşru otoritelere sadık olması arasında zorunlu bir çelişki yoktur. Sorun, birincisinin ikincisini ortadan kaldırdığı noktada başlar.

FETÖ tecrübesinden çıkarılabilecek en önemli derslerden biri budur. Kemalist baskı politikaları dini ortadan kaldıramadı; bazı dini yapılanmaları görünmezliğe ve kapalılığa itti. Dindarların kamu görevlerinden dışlanması da kimliğin saklanmasını ve gizli dayanışma ağlarının gelişmesini teşvik etmiş olabilir. Bu faktörler FETÖ’nün ve benzerlerinin ortaya çıkışını tek başına açıklamaz, fakat oluştukları toplumsal zemini anlamak bakımından ihmal edilmemeleri şarttır.

Türkiye’nin ihtiyacı ne dini hayatı baskı altına alan eski modele dönmek ne de cemaatlerin devlet içinde gizli hiyerarşiler kurmasına izin vermektir. Çözüm, özgürlük ile hukuk devletini birlikte güçlendirmektir. Dini hayat serbest olacak, insanlar kimliklerini gizlemek zorunda kalmayacak; kamu görevleri bütün vatandaşlara eşit biçimde açık olacak, fakat kamu gücü hiçbir dini, seküler veya ideolojik grubun özel mülküne dönüşmeyecektir.

FETÖ ve Benzeri Yapılar Kemalizmin Eseri midir? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Amerikalı liberteryen Sheldon Richman’ın dikkat çektiği gibi, İngiliz bireyci düşünür Auberon Herbert bu noktayı daha 19. yüzyılda açık biçimde görmüştü. Herbert’in temel itirazı, “toplum”un bireylerden ayrı, onların üzerinde ve onlardan bağımsız bir varlık gibi düşünülmesine yöneliyordu. Toplum diye bireylerden bağımsız bir varlık yoktur. Toplum, bireylerin karşılıklı ilişkilerinden, mübadelelerinden, iş bölümlerinden, gönüllü iş birliklerinden ve ortak faaliyetlerinden meydana gelir. Bireyi ortadan kaldırdığınızda geriye toplum diye bir şey kalmaz. Herbert’in ifadesiyle, birey toplumsal varlığın yaşayan ve etkin unsurudur. Onu bastırırsanız, aslında toplumu bastırmış olursunuz.

Burada sosyalizmle ilgili temel çelişki ortaya çıkmaktadır. Sosyalizm, toplum adına hareket ettiğini söylerken toplumu meydana getiren bireyin iradesini sınırlamaktadır. Bireyin ne üreteceğine, ne tüketeceğine, hangi işi yapacağına, mülkünü nasıl kullanacağına ve kimlerle hangi şartlarda alışveriş yapacağına siyasi otorite karar vermeye başladığında ortaya çıkan şey sosyal iş birliği değil, zorlamadır. Oysa gerçek toplumsal hayat, gönüllülüğe dayanır. İş bölümü bunun en açık örneğidir. Hiçbir insan kendi başına ihtiyaç duyduğu her şeyi üretemez. Bir çiftçi doktorun hizmetine, doktor çiftçinin ürettiği gıdaya, ikisi de başka insanların ürettiği binlerce mala ihtiyaç duyar. İnsanları birbirine bağlayan şey merkezi bir plan değil, mübadeledir.

Bu yüzden, piyasa ekonomisi son derece sosyal bir sistemdir. Birbirini tanımayan milyonlarca insan, karşılıklı çıkarları sayesinde iş birliği yapar. Kimse onları zorla bir araya getirmez. Fiyatlar, para, mübadele ve sözleşme milyonlarca insanın faaliyetlerini birbirine bağlar. Sosyalizm ise bu gönüllü düzenin yerine siyasi kararları geçirir.

Kapitalizmde karar alma odağı esas olarak toplumun içindedir. Tüketici ne alacağına, üretici ne üreteceğine, çalışan nerede çalışacağına, yatırımcı parasını nereye yatıracağına mümkün olduğunca kendisi karar verir. Sosyalizmde ise karar alma merkezi devlet aygıtına kayar. Kaynakların kime verileceğini, hangi malların üretileceğini, hangi fiyatların uygulanacağını ve hangi faaliyetlerin destekleneceğini siyasi otorite belirlemeye başlar.

Bu yüzden “zorunlu iş birliği” ifadesinin kendisi bile problemli bir ifadedir. İş birliği, tabiatı itibarıyla gönüllülüğü gerektirir. Zorla yaptırılan şey iş birliği değil, itaattir. Herbert’in sosyalizme yönelttiği eleştiri tam da burada önem kazanmaktadır. Sosyalizm bütün toplum adına hareket ettiğini söyler. Fakat gerçekte bütün toplum adına karar veren daima belirli bir grup, parti veya siyasi kadrodur. Herbert’in ifadesiyle sosyalizmin her biçimi, sonuçta “egemen hizbi” temsil eder. Çünkü “toplum karar verdi” diye bir şey yoktur. Kararı her zaman belirli insanlar verir. Bir devlet görevlisi, parti yöneticisi veya planlama kurulu milyonlarca insan adına neyin iyi olduğuna karar verdiğinde toplum konuşmuş olmaz. Bazı insanlar, başka insanlar adına karar vermiş olur.

Sosyalizmin anti-sosyal karakteri de burada ortaya çıkar. Sosyalizm toplumsal çeşitliliği ve kendiliğinden oluşan ilişkileri azaltır; onların yerine merkezî kararları geçirir. Bireyin iradesini zayıflatır ve onu büyük bir kolektif bütünün parçasına indirger. Herbert’in son derece çarpıcı biçimde ifade ettiği gibi, sosyalistler bireyi “toplumsal varlık” içinde diri diri gömmektedir.

Bu yaklaşımın paradoksu açıktır. Bireyi ne kadar fazla bastırırsanız, gerçek toplumsal hayatı da o kadar fazla bastırırsınız. Çünkü toplumun yaratıcı gücü bireylerin serbest hareketinden doğar. İnsanlar farklı düşünür, farklı üretir, farklı tüketir, farklı hayatlar yaşar. Bu farklılıkların serbestçe bir araya gelmesinden toplum doğar. Toplum yukarıdan tasarlanmaz; aşağıdan oluşur.

Bu yüzden, sosyalizmin “sosyal”, bireyciliğin ise “anti-sosyal” olduğu şeklindeki yaygın kabul tersine çevrilmelidir. Bireycilik insanları toplumdan koparmak anlamına gelmez. Tam tersine, insanların kendi iradeleriyle toplumsal ilişkiler kurabilmelerinin şartını oluşturur. Özel mülkiyet, sözleşme özgürlüğü, ticaret ve gönüllü birliktelikler insanların birbirleriyle barış içinde iş birliği yapmalarını sağlar. Sosyalizm ise bu ilişkilerin üzerine siyasi iktidarı yerleştirir.

Bu yüzden, süslü ve manipülatif kavramların bizi yanıltmasına izin vermemek gerekir. “Sosyal” kelimesini adında taşımak bir sistemi sosyal hâle getirmez. Gerçek sosyal düzen, insanların gönüllü olarak bir araya gelebildiği düzendir. Bu açıdan bakıldığında Auberon Herbert’in yüz yılı aşkın süre önce yaptığı tespit hâlâ geçerliliğini korumaktadır: Sosyalizmin daha doğru adı, belki de anti-sosyallik olmalıdır.

Sosyalizm Neden Anti-Sosyaldir? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.