Fakat bu operasyonlar yalnızca ceza hukuku bakımından değil, Türkiye’de din, cemaat, ekonomi ve devlet ilişkilerinin nasıl algılandığını göstermesi bakımından da dikkat çekici. Özellikle muhafazakâr medyanın bir bölümünde kullanılan dil hayli ilginç. “Dinî duyguların istismarı”, “dinin ticarete alet edilmesi”, “cemaat üzerinden ekonomik güç oluşturulması” gibi ifadeler giderek daha sık karşımıza çıkıyor.

Bu dil bana Türkiye’nin yakın geçmişinden tanıdık geliyor. Uzun yıllar Kemalist çevreler dini grupları hemen hemen aynı kavramlarla suçladı. Bir dinî topluluğun ekonomik faaliyet yürütmesi, mensuplarının birbirleriyle ticaret yapması veya dinî aidiyetin ekonomik dayanışmayı kolaylaştırması başlı başına şüpheli faaliyetler gibi sunuldu. Şimdi roller kısmen tersine dönmüş görünüyor. Geçmişte bu tür genellemelerden şikâyet eden bazı muhafazakâr çevreler, benzer kavramları başka dinî gruplara karşı kullanmaya başlıyor.

Oysa meseleyi böyle ele almak hem sosyolojik hem de iktisadî bakımdan problemlidir.

Aidiyet, Cemaat Ve Iktisadî Hayat Suç Değildir

İnsan sadece ekonomik hesap yapan mekanik bir varlık değildir. Elbette iktisadî hayatın temelinde ihtiyaçlar, çıkarlar, maliyetler ve kazanç beklentileri bulunur. Fakat insanlar ekonomik kararlarını yalnızca bunlara dayanarak vermez. Güven, dostluk, akrabalık, din, ideoloji, etnik aidiyet, hemşehrilik ve kültürel yakınlık da ekonomik ilişkilerin kurulmasında son derece önemli rol oynar.

Bu, yalnızca dindarlara özgü değildir. Sosyalistler birbirleriyle daha kolay iş yapabilir, aynı siyasi veya ideolojik çevreye mensup insanlar birbirlerine müşteri gönderebilir, Kemalistler birbirlerinin işletmelerini tercih edebilir. Bir Kemalist yayınevi Mustafa Kemal’in fotoğraflarını, sözlerini ve sembollerini ekonomik faaliyetin parçası hâline getirebilir. Bir şirket belirli bir hayat tarzına veya ideolojik çevreye seslenebilir. Bütün bunlar piyasa toplumunda olağan davranışlardır.

Dolayısıyla bir Müslümanın başka Müslümanlarla ticaret yapmasını veya belirli bir dinî grubun mensuplarının birbirleriyle ekonomik dayanışma geliştirmesini “dinin ekonomiye alet edilmesi” diye nitelemek tek başına fazla bir şey söylemez. Din insanların hayatının gerçek bir parçasıysa, ekonomik davranışlarında da etkili olması şaşırtıcı değildir.

Benzer durum etnik ve ailevi ilişkiler için de geçerlidir. Türkiye’de uzun yıllar çeşitli biçimlerde dışlanmış Kürtlerin, aile ve aşiret bağları sayesinde gittikleri şehirlerde birbirlerine iş, sermaye, müşteri ve sosyal çevre sağlamaları ekonomik yükselişlerinde rol oynamıştır. Anadolu’nun farklı şehirlerinden büyük kentlere göç eden insanların hemşehri dayanışmaları da aynı işlevi görmüştür. İnsanların birbirlerini tanıması ve güvenmesi, işlem maliyetlerini azaltır; ekonomik iş birliğini kolaylaştırır.

Dinî cemaatler açısından da durum esas itibarıyla farklı değildir. İnsanlar gönüllü olarak bir topluluğa katılabilir, bir dinî önderi takip edebilir ve kendilerini belli bir çevreye ait hissedebilir. Modern insanın mutlaka bütün aidiyetlerinden sıyrılmış, yalnız başına yaşayan atomize bir birey olması gerekmez. İnsanların çoğu bir gruba ait olmaktan, tanıdık bir çevre içinde yaşamaktan ve belli konularda kendilerinden daha fazla bilgi sahibi olduğuna inandıkları kişileri takip etmekten hoşlanır. Bunun psikolojik ve toplumsal faydaları da vardır. İnsan böylece hazır bir sosyal çevre, dayanışma ağı ve hayatına anlam kazandıran bir çerçeve bulabilir.

Bu yüzden “cemaat kurmak” kendi başına suç değildir. Üstelik cemaat kavramını yalnızca dinî yapılara uygulamak da hatalıdır. Seküler cemaatler de vardır. İdeolojik hareketler, siyasi çevreler, yoğun bağlılık yaratan düşünce grupları ve hatta kimi kültürel topluluklar dinî cemaatlere benzeyen sosyolojik özellikler gösterebilir.

Burada “insanlar kandırılıyor” şeklindeki çok kolay kullanılan argümana da dikkat etmek gerekir. Bir kişinin başka bir dinî veya ideolojik lideri takip etmesini sırf bizim tercihimize uymadığı için “kandırılmak” olarak nitelediğimizde kendimizi epistemolojik olarak üstün bir konuma yerleştiririz. Biz gerçeği gören insanlarız, onlar ise göremeyen ve kolayca kandırılan insanlardır. Bu yaklaşımın paternalist bir tarafı vardır.

Yetişkin insanların tercihlerinin yanlış olabileceği elbette doğrudur. İnsanlar “kötü” yatırımlar yapabilir, “kötü” liderlerin peşine düşebilir, “yanlış” dini veya siyasi kanaatlere sahip olabilirler. Fakat özgür toplumun hareket noktası, insanların kendi hayatlarını kendilerinin yönetme hakkına sahip olmasıdır. Bizim beğenmediğimiz bir dinî lideri gönüllü olarak takip etmek de bu özgürlüğün kapsamındadır.

Aynı şekilde insanların dinî motivasyonlarla ekonomik faaliyete katılmaları da tek başına suç teşkil etmez. Bir cemaat mensubu kendi grubundaki bir işletmeden alışveriş yapabilir; o işletmenin sahibi de gelirinin bir kısmını benimsediği dinî faaliyetlere harcayabilir. Bunların hukuken yasaklanması için dinî motivasyondan daha fazla bir şeye ihtiyaç vardır.

Asıl soru şudur: Bu ilişkiler gönüllü müdür ve hukuk içinde mi gerçekleşmektedir?

Sınır Nerede Başlar: Hukuk, Gönüllülük ve Mülkiyet

Dinî veya seküler grupların meşruiyetini değerlendirirken kullanılabilecek daha sağlam ölçüler vardır. Birincisi, grubun toplum üzerinde tekel kurma ve kendi hayat tarzını başkalarına zorla dayatma arzusudur. Bir dinî cemaat “hakikat bizdedir” diyebilir. Bu, kendi mensupları bakımından olağandır. Fakat “hakikat bizdedir ve dolayısıyla herkes bizim kurallarımıza uymalıdır” demeye başladığı anda mesele değişir. Aynı şey seküler ideolojiler için de geçerlidir. Kendi dünya görüşünü bütün topluma zorla dayatmaya çalışan her grup totaliter bir eğilimin içine girmiş olur.

İkinci ölçü hukuktur. Bir insan dinî, ideolojik veya etnik hangi saikle hareket ederse etsin, ülkenin genel hukuk kurallarına tabidir. Cemaat mensubu olmak vergi kanunlarından muafiyet sağlamaz. Dinî amaçla kurulan şirket, ticaret ve muhasebe mevzuatına uymak zorundadır. Bir şirketin kayıt dışı işlem yaptığı, sahte fatura kullandığı, suç gelirini akladığı veya kamu kurumlarını dolandırdığı iddia ediliyorsa bunlar araştırılmalıdır. Savcılığın Süleymancılar çevresindeki son soruşturmasında ileri sürdüğü suçlamalar da tam olarak bu tür malî fiillerle ilgilidir. Bu iddialar doğruysa dinî aidiyet onları meşrulaştırmaz; yanlışsa da mensupların dinî kimliği onları suçlu hâle getirmez.

Aynı ölçü Furkan Vakfı çevresindeki soruşturmada da uygulanmalıdır. Savcılık suç örgütü kurma, nitelikli dolandırıcılık, malvarlığı değerlerini aklama, belgede sahtecilik ve vergi mevzuatına aykırılık gibi iddialar ileri sürüyor. Bunların doğruluğu dinî tartışmalarla değil delillerle belirlenmelidir. “Bunlar dinî bir gruptur, dolayısıyla masumdur” demek ne kadar yanlışsa “dinî duyguları kullanıyorlar, dolayısıyla suçludurlar” demek de o kadar yanlıştır.

Üçüncü ve belki de en önemli ölçü gönüllülüktür. Grup içindeki ekonomik ilişkiler gönüllülükten çıktığı anda ciddi bir problem başlar. Bir kişinin malına veya şirketine cemaat menfaati gerekçesiyle zorla el konuluyorsa, kişi istediği ekonomik faaliyeti yapmaktan grup baskısıyla alıkonuluyorsa veya ayrılmak isteyen bir üye ekonomik ve fizikî tehditlerle karşılaşıyorsa artık özgür bir sivil toplum örgütlenmesinden söz edilemez.

Bir gruba girmek özgür olduğu kadar gruptan çıkmak da özgür olmalıdır. Kişinin mülkiyeti kendi mülkiyeti olarak kalmalı ve grup liderleri insanların serveti üzerinde kendiliğinden tasarruf hakkına sahip olduklarını düşünmemelidir. Dinî sadakat, mülkiyet hakkını ortadan kaldırmaz.

Alparslan Kuytul’un geçmişte kullandığı bazı ifadeler de elbette ayrıca siyasî ve hukukî değerlendirmeye tabi tutulabilir. “Erdoğan’ın kalemi kırılmıştır” sözü çok tartışıldı. Kuytul bunun dış gelişmelere bakarak yaptığı siyasî bir analiz olduğunu ve darbeden önceden haberdar olduğu anlamına gelmediğini söyledi. 15 Temmuz gecesi ilk haberler üzerine “darbe yapılmış vaziyette” ifadesini kullandı; daha sonra darbe girişimini açık biçimde kınadı. Bir insanın bu siyasî analizleri yanlış, tuhaf veya rahatsız edici bulunabilir. Eğer bir konuşmanın suç oluşturduğu düşünülüyorsa buna da hukuk karar verir. Ancak bir kişinin siyasî sözlerinden hareketle bağlantılı bütün iktisadî faaliyetlerini kendiliğinden suç saymak başka bir şeydir.

Burada kayyum meselesine de özellikle dikkat etmek gerekir. Kayyum, soruşturma sırasında şirket varlıklarının korunması veya suç faaliyetlerinin devamının engellenmesi için geçici bir tedbir olarak düşünülebilir. Fakat geçici tedbir ile mülkiyetin fiilen ve kalıcı biçimde devlete geçirilmesi arasında büyük fark vardır.

Nitekim Süleymancılar soruşturmasında kayyum atanan şirketlerden biri hakkında mahkeme daha ertesi gün kayyum kararını kaldırdı ve şirket, yönetiminin değişmeden faaliyetlerine devam ettiğini açıkladı. Bu örnek bile tedbirlerin sürekli gözden geçirilmesinin önemini göstermektedir.

Kayyum uygulaması kolaylıkla cezaya dönüşmemelidir. Henüz mahkûmiyet kararı bulunmayan kişilerin şirketlerinin yönetimi yıllarca ellerinden alınır, ekonomik değerleri aşındırılır ve sonunda beraat ettiklerinde geriye işlemez hâle gelmiş şirketler bırakılırsa hukuk devleti açısından çok ciddi bir problem ortaya çıkar. Bunun etkisi yalnızca ilgili cemaat veya şirketlerle sınırlı kalmaz. Ekonomik aktörler, siyasî veya toplumsal bir ihtilafın kendi mülkiyetlerini de tehdit edebileceğini düşünmeye başlar. Mülkiyet güvenliği zayıfladığında yatırım isteği de azalır.

Devlet elbette suç gelirini korumak zorunda değildir. Mahkeme kararıyla suçtan elde edildiği kanıtlanan malvarlığına hukuk çerçevesinde el konulabilir. Fakat suç geliri olduğu henüz kanıtlanmamış özel mülkiyet ile kesinleşmiş suç varlığı arasında ayrım yapmak gerekir.

Bu meselede asıl ihtiyacımız yeni bir Kemalist cemaat siyaseti değildir. Dinî grupları “gerici”, “halkı kandıran” veya “dinî duyguları istismar eden” yapılar olarak peşinen mahkûm eden eski yaklaşım, muhafazakârların elinde yeniden üretilmemelidir. Dün dindarlara karşı yanlış olan bir anlayış bugün başka dindarlara yöneltildiğinde doğru hâle gelmez.

Ölçümüz kimlik değil davranış olmalıdır. Dinî cemaat de seküler cemaat de kurulabilir. İnsanlar gönüllü olarak bu yapılara katılabilir, birbirleriyle ekonomik dayanışma kurabilir ve ortak değerlerinden iktisadî hayatta yararlanabilirler. Fakat hiçbiri hukukun üzerinde değildir; hiçbiri mensuplarının mülkiyetini gasp edemez, başkalarına kendi dünya görüşünü zorla dayatamaz, vergi ve ticaret mevzuatını ihlal etmeyi grup sadakatiyle meşrulaştıramaz.

Aynı şekilde devlet de bir grubun dinî kimliğini, ekonomik varlığına müdahale etmek için gerekçe hâline getiremez. Suç varsa suçun üzerine gidilir; delil varsa yargılama yapılır; suç kanıtlanırsa gereken ceza verilir. Ama dinî aidiyet, ekonomik dayanışma veya bir cemaat liderinin peşinden gönüllü olarak gitmek kendi başına suç değildir.

Türkiye’nin geçmişi, kimliklerden hareketle suç üretmenin ne kadar tehlikeli olduğunu yeterince gösterdi. Aynı hatayı bu kez başka aktörlerle tekrarlamanın anlamı yoktur. Hukuk devletinin üstünlüğü tam da burada belli olur: Sevmediğimiz, yanlış bulduğumuz, hatta dünyasını hiç paylaşmadığımız insanların da özgürlüğünü, gönüllü ilişkilerini ve mülkiyetini hukuk içinde koruyabilmekte…

Cemaat, Piyasa ve Hukuk: Roller Neden Tersine Dönüyor? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Fakat bir yapının yaptıklarından kimin sorumlu olduğu ile o yapının hangi tarihsel ve toplumsal şartlarda ortaya çıktığı bir ölçüde farklı meselelerdir. Bu ikinci konuya bakıldığında, Bilal Erdoğan’ın işaret ettiği noktanın bütünüyle haksız olduğunu söylemek güçtür. FETÖ ve benzeri kapalı dini yapılanmaların ortaya çıkmasında Kemalist dönemin din ve kamuda istihdam politikalarının önemli bir rol oynamış olması kuvvetle muhtemeldir. Bu faktörlerin tek başına belirleyici olduğunu söylemek doğru olmaz; fakat bunlar hiç yokmuş gibi davranmak da tarihsel gerçekliği eksik okumak anlamına gelir.

Baskı, dışlanma ve gizlenme kültürü

Kemalist tek parti döneminin önemli özelliklerinden biri yeni bir insan ve yeni bir toplum yaratma arzusuydu. Bu projenin merkezinde dinin toplumsal ve kamusal etkisini azaltmak bulunuyordu. Dinî kurumlar kapatıldı veya sıkı biçimde devlet denetimine alındı, dinî eğitim alanı büyük ölçüde daraltıldı ve dindarlığın kamusal görünürlüğüne şüpheyle yaklaşıldı. Özellikle Sünni dinî gruplar, açık biçimde örgütlenmenin ve faaliyet göstermenin güçleştiği bir ortamda kendilerini korumanın yollarını aramak zorunda kaldılar.

Baskının doğal sonuçlarından biri gizlenmedir. Bir kimlik açıkça yaşanamıyorsa tamamen ortadan kalkmayabilir; yeraltına iner, küçük ve güvenilir çevreler içinde varlığını sürdürür, mensuplarını birbirine bağlayan kapalı ilişkiler geliştirir ve dışarıya karşı gerçek kimliğini mümkün olduğunca saklar. Türkiye’de bazı dinî cemaatlerde daha sonra güçlü biçimde görülen gizlilik kültürünün tarihsel kaynaklarından biri burada aranmalıdır. Hatta bu kapalı yapıların, baskı dönemlerinde dinî hayatın ve dinî bilginin sonraki nesillere aktarılmasında belirli bir işlev gördüğü de söylenebilir.

Buna bir başka önemli faktörü daha eklemek gerekir: Dindarların yalnızca dinî hayatlarında değil, kamu görevlerine girişte de uzun yıllar karşılaştıkları dışlanma. Türkiye’de belirli dönemlerde dindar kimliğin açıkça görünür olması, özellikle askerî ve yüksek bürokratik görevlerde ciddi bir dezavantaj yaratabiliyordu. Başörtüsü, namaz kılma, dini çevrelerle ilişki veya aile hayatındaki muhafazakâr özellikler kişilerin mesleki hayatlarını etkileyebiliyor, bazı kurumlarda fiilî eleme ölçütlerine dönüşebiliyordu.

Böyle bir düzen doğal olarak iki tür davranışı teşvik eder. Birincisi, dindar insanlar kamudan uzak durabilir ve devlet görevlerini kendi dünyalarının dışında görebilir. İkincisi ve daha tehlikelisi ise, kamu görevine girmek isteyen bazı insanlar gerçek kimliklerini gizlemeyi öğrenebilir. Dindarlığınız yüzünden devlet kurumlarında ilerleyemeyeceğinizi düşünüyorsanız, dindarlığınızı görünmez hâle getirmek zamanla bir hayatta kalma stratejisine dönüşebilir. Bu strateji bireysel düzeyi aşıp örgütlü ve sistematik bir yönteme dönüştüğünde ise çok daha ciddi sonuçlar doğar.

FETÖ’nün yıllar boyunca askeriyeye, emniyete, yargıya ve başka devlet kurumlarına mensuplarını gerçek aidiyetlerini gizleyerek yerleştirmesinde kullanılan yöntemlerin tarihsel arka planı değerlendirilirken bu gerçeği görmezden gelmek doğru değildir. Bu, Kemalizmin FETÖ’yü doğrudan kurduğu veya FETÖ’nün yaptıklarından sadece Kemalistlerin sorumlu olduğu anlamına gelmez. Fakat dini hayatın baskılanmasının, dini eğitimin sınırlandırılmasının ve dindarların kamu görevlerinden dışlanmasının, kapalı ve gizli dini örgütlenmeler için elverişli bir zemin oluşturduğunu söylemek mümkündür. Bu yüzden Bilal Erdoğan’ın çıkışının işaret ettiği temel nokta haklıdır: Baskıcı laiklik politikaları, ortadan kaldırmak istediği dini yapılanmaları yok etmek yerine onların daha kapalı, daha gizli ve kimi zaman daha tehlikeli biçimler almasına katkıda bulunmuş olabilir.

Dini aidiyet ile devlete sadakat

Buradaki asıl mesele, dini grupların var olup olmaması değildir. Dini gruplara mensubiyet dünyanın pek çok demokratik ülkesinde olağan karşılanmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri’nde Mormonlar dini kimliklerini gizlemeden kamu görevine gelebilir, senatör veya başkan adayı olabilir. Evanjelik çevreler siyasi liderlerle açıkça ilişki kurabilir ve siyasi tercihlerini ilan edebilir. Bu insanların dini bir topluluğa mensup olması, otomatik olarak devlete veya demokratik düzene sadakatsiz oldukları anlamına gelmez.

Demokratik sistemin yapması gereken şey dini aidiyetleri yok etmek değil, farklı sadakat alanlarını birbirinden ayırmaktır. Bir insan cemaatine, kilisesine, dini grubuna veya başka bir sivil topluluğa bağlı olabilir. Fakat kamu görevi yaptığında hangi otoriteye tabi olduğu tartışmasız olmalıdır. Bir hâkim karar verirken cemaat liderinin değil hukukun ölçülerine bağlıdır; bir polis kendisini yetiştiren dini grubun değil kanunların ve meşru amirlerinin emrindedir; bir asker herhangi bir dini veya ideolojik yapılanmanın değil anayasal düzenin ve meşru siyasi otoritenin emrinde bulunur.

FETÖ’nün en büyük problemi tam burada ortaya çıkmıştır. Dini veya örgütsel sadakat, hukuka ve meşru siyasi otoriteye sadakatin önüne geçirilmiştir. Devlet içinde çalışan insanlar, görünürde kamu görevlisi olmakla beraber gerçekte başka bir hiyerarşiye bağlanmışlardır. Bu durum yalnızca dini gruplara mahsus bir tehlike de değildir. Seküler, Kemalist, milliyetçi veya sol ideolojik ağlar da devlet içinde benzer kadrolaşmalar oluşturabilir. Türkiye’nin bürokratik tarihi, devlet kurumlarının farklı ideolojik gruplar tarafından kontrol edilmeye çalışıldığı örneklerle doludur.

Bu yüzden mesele “dindarlar devlete girmesin” veya “cemaat mensupları kamu görevlisi olmasın” gibi kaba ve ayrımcı bir çizgide ele alınmamalıdır. Asıl ölçü, kişinin özel hayatındaki dini veya ideolojik aidiyeti değil, kamu görevini yerine getirirken kime ve neye bağlı olduğudur. Bir insanın cemaat mensubu olması başlı başına suç veya kusur değildir; fakat kamu yetkisini cemaatinin çıkarı için kullanması, hukuki düzenin yerine kapalı bir grup hiyerarşisini koyması ciddi bir problemdir.

Çözüm ne olabilir?

Çözümün ilk şartı, dini grupları yeniden baskı altına alma fikrinden uzak durmaktır. Çünkü böyle bir yöntem aynı hastalığı yeniden üretir. Baskı arttıkça insanlar kimliklerini gizlemeye, kapalı örgütler kurmaya ve görünmez ağlar geliştirmeye teşvik edilir. Türkiye’nin geçmiş tecrübesi, dindarlığı kamusal hayattan dışlamanın dindarlığı ortadan kaldırmadığını, aksine bazı durumlarda daha kapalı ve denetlenmesi zor biçimlere ittiğini göstermektedir.

Daha sağlıklı yol, dini ve seküler bütün toplumsal grupların açık biçimde faaliyet gösterebildiği bir düzen kurmaktır. Cemaatler, dernekler, vakıflar ve benzeri oluşumlar mümkün olduğunca şeffaf olmalı; mali kaynakları, faaliyet alanları ve örgütsel yapıları hukukun genel kuralları içinde denetlenebilmelidir. İnsanların aidiyetlerini gizlemek zorunda kalmadığı açık bir toplum, gizli yapılanmaların cazibesini ve gerekliliğini azaltır.

İkinci olarak kamu görevlerine girişte ve yükselmede tek ölçü liyakat, hukuk ve görev ehliyeti olmalıdır. Bir kişinin dindar olması kamu görevine engel teşkil etmemeli; aynı şekilde belli bir dini gruba, seküler çevreye veya ideolojik yapıya yakın olması da ayrıcalık sağlamamalıdır. Devlet ne dindarı dışlamalı ne de herhangi bir cemaati kadrolaşma ortağı hâline getirmelidir. Kamu bürokrasisinin tarafsızlığı ancak bu iki uçtan da uzak durularak korunabilir.

Üçüncü olarak, kamu kurumlarında paralel hiyerarşilerin oluşmasına karşı güçlü ve sürekli denetim mekanizmaları kurulmalıdır. Bir kamu görevlisinin özel hayatındaki inancı devletin konusu değildir; fakat kamu yetkisini kullanırken dışarıdan talimat alıp almadığı, görevlendirmelerde grup dayanışmasına göre hareket edip etmediği ve kurum içinde ayrı bir sadakat ağı oluşturup oluşturmadığı devletin meşru denetim alanına girer. Bu denetim keyfî fişlemeye dönüşmemeli, somut davranış ve hukuk ihlallerine dayanmalıdır.

Son olarak, demokratik siyasi kültürün güçlendirilmesi gerekir. İnsanlara, dini veya ideolojik aidiyetlerinin devlet vatandaşlığının ve hukuki sorumluluklarının önüne geçemeyeceği öğretilmelidir. Bir kişinin cemaatine bağlı olması ile ülkesinin hukukuna ve demokratik biçimde seçilmiş meşru otoritelere sadık olması arasında zorunlu bir çelişki yoktur. Sorun, birincisinin ikincisini ortadan kaldırdığı noktada başlar.

FETÖ tecrübesinden çıkarılabilecek en önemli derslerden biri budur. Kemalist baskı politikaları dini ortadan kaldıramadı; bazı dini yapılanmaları görünmezliğe ve kapalılığa itti. Dindarların kamu görevlerinden dışlanması da kimliğin saklanmasını ve gizli dayanışma ağlarının gelişmesini teşvik etmiş olabilir. Bu faktörler FETÖ’nün ve benzerlerinin ortaya çıkışını tek başına açıklamaz, fakat oluştukları toplumsal zemini anlamak bakımından ihmal edilmemeleri şarttır.

Türkiye’nin ihtiyacı ne dini hayatı baskı altına alan eski modele dönmek ne de cemaatlerin devlet içinde gizli hiyerarşiler kurmasına izin vermektir. Çözüm, özgürlük ile hukuk devletini birlikte güçlendirmektir. Dini hayat serbest olacak, insanlar kimliklerini gizlemek zorunda kalmayacak; kamu görevleri bütün vatandaşlara eşit biçimde açık olacak, fakat kamu gücü hiçbir dini, seküler veya ideolojik grubun özel mülküne dönüşmeyecektir.

FETÖ ve Benzeri Yapılar Kemalizmin Eseri midir? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Son yaşanan gelişmeler bunun en çarpıcı örneklerinden biridir.

Muharrem ayının onuncu günü, Hazreti Hüseyin’in Kerbela’da şehit edilişinin anıldığı ve Alevi toplumunun en önemli matem günlerinden biri olan Aşura vesilesiyle Türkiye’nin birçok yerinde cemevlerinde anma programları düzenlenmiştir. Ancak CHP’deki iç gerilim, bu kutsal günün manevi atmosferine kadar taşınmıştır. Parti içindeki tartışmalar nedeniyle Kemal Kılıçdaroğlu’nun İstanbul’da katılması planlanan bazı Aşura programlarını iptal etmek zorunda kalması, üzerinde ciddiyetle düşünülmesi gereken bir gelişmedir.

Burada mesele yalnızca bir programa katılıp katılmama meselesi değildir.

Asıl mesele, siyasi hesaplaşmaların artık inanç mekânlarına ve kutsal kabul edilen günlere kadar uzanmış olmasıdır.

Bu durum yalnızca CHP açısından değil, Türkiye’nin demokratik kültürü açısından da son derece kaygı vericidir.

Yıllarca Türkiye’de laikliği savunan çevreler, camilerin siyasî propaganda alanına dönüştürülmesini haklı olarak eleştirdiler. Çünkü ibadethanelerin günlük siyasetin çatışmalarından uzak tutulmasının toplumsal barışın temel şartlarından biri olduğunu savundular.

Bugün aynı ilkenin cemevleri için de geçerli olması gerekir.

Eğer dün “camiler siyasetin kürsüsü olmamalıdır” deniliyorsa, bugün de aynı kararlılıkla “cemevleri de parti içi hesaplaşmaların sahnesi olmamalıdır” denilebilmelidir.

Laiklik, yalnızca belli dönemlerde veya belli kesimler için savunulacak bir ilke değildir. İlkelere bağlılık, zor zamanlarda gösterildiğinde anlam kazanır. Aynı ilkenin farklı inanç mekânları için farklı biçimde uygulanması, laikliği güçlendirmez; aksine toplumsal güveni zedeler.

Tarih bize bunun bedelinin ağır olduğunu defalarca göstermiştir.

Siyasi mücadelelerin dinî semboller üzerinden yürütülmesi, kısa vadede bazı aktörlere avantaj sağlayabilir. Ancak uzun vadede toplumun ortak değerlerini aşındırır. Tarih boyunca birçok ülkede siyasî rekabetin dinî kimliklerle birleşmesi, kutuplaşmayı derinleştirmiş, siyasal krizleri toplumsal çatışmalara dönüştürmüştür.

Çünkü insanlar siyasî görüşlerini değiştirebilirler; fakat inançlarını ve kutsallarını hedef alınmış hissettiklerinde ortaya çıkan kırılmalar çok daha derin olur.

Türkiye’nin yakın tarihi de bu konuda önemli derslerle doludur.

Sağ-sol çatışmaları, mezhep gerilimleri, provokasyonlar ve sokak olayları başlangıçta yalnızca siyasî çekişme olarak görülmüş; fakat zamanla toplumun tamamını etkileyen derin yaralara dönüşmüştür. Siyaset kurumu, bu acı tecrübelerden ders çıkarmak zorundadır.

Bugün CHP içerisinde yaşanan sert mücadele de artık yalnızca genel başkanlık yarışı değildir.

Siyasi aktörlerin kullandıkları dil giderek sertleşmekte, karşı taraf artık rakip değil düşman olarak görülmektedir. Bu anlayış zamanla yalnızca parti örgütlerini değil, taraftarlarını da aynı psikolojiye sürüklemektedir. Böyle bir atmosferde her toplantı, her miting, her anma programı ve hatta her ibadethane potansiyel bir gerilim alanına dönüşebilir.

İşte asıl tehlike burada başlamaktadır.

Bir siyasî parti içerisindeki mücadele, toplumsal fay hatlarına temas etmeye başladığında artık mesele yalnızca o partinin iç meselesi olmaktan çıkar. Çünkü Türkiye gibi farklı kimliklerin, inançların ve siyasi görüşlerin birarada yaşadığı toplumlarda siyasetçilerin kullandığı her dil, milyonlarca insan üzerinde etkili olmaktadır.

Bu nedenle siyasi liderlerin en büyük sorumluluğu yalnızca kendi taraftarlarını motive etmek değildir.

Asıl sorumluluk, toplumun ortak huzurunu koruyabilmektir.

Siyaset, gerilimi yönetme sanatıdır; gerilim üretme sanatı değildir.

İktidar mücadeleleri gelip geçicidir.

Genel başkanlık koltukları değişir.

Kurultaylar yapılır.

Mahkemeler karar verir.

Siyasi dengeler yeniden kurulur.

Fakat bozulan toplumsal güveni yeniden inşa etmek yıllar alır.

Bugün atılan sorumsuz bir adım, yarın hiç kimsenin kontrol edemeyeceği toplumsal kırılmaların başlangıcı olabilir.

Bu nedenle CHP içerisindeki tüm aktörlere tarih adına, demokrasi adına ve toplumsal barış adına şu çağrıyı yapmak gerekir:

Hiçbir siyasi makam, hiçbir genel başkanlık yarışı ve hiçbir iktidar hesabı; insanların inançlarını, ibadethanelerini ve kutsal günlerini siyasi rekabetin malzemesi haline getirecek kadar değerli değildir.

Kerbela’nın bize bıraktığı en büyük miras, iktidar hırsının toplumları nasıl felaketlere sürükleyebileceğini göstermesidir. Hazreti Hüseyin’in mücadelesi hiçbir zaman dünyevi iktidar için verilmiş bir mücadele değildir; adalet, hakikat ve insanlık onuru için verilmiş ahlâkî bir duruştur.

Kerbela’nın matem gününde siyasal hesaplaşmaların konuşulması bile, bu büyük tarihî mirasın ruhuna aykırıdır.

Son sözümüz :

Bu satırlardan, CHP içinde bugün karşı karşıya gelen bütün siyasal aktörlere sesleniyorum.

İktidar mücadeleleri gelip geçicidir.

Koltuklar değişir.

Liderler gelir, liderler gider.

Kurultaylar yapılır, mahkemeler karar verir, siyasi dengeler yeniden kurulur.

Fakat bir kez kırılan toplumsal güveni yeniden inşa etmek yıllar alır; bazen de nesiller boyunca mümkün olmaz.

Ne olur…

Kendi siyasi hesaplarınızı, bu milletin ortak huzurundan daha değerli görmeyin.

Öfkenizi cem evlerinin kapısına, camilerin avlusuna, insanların inancına ve kutsallarına taşımayın.

Kerbela’nın matemini, siyasi rekabetinizin gölgesinde bırakmayın.

Çünkü inanç mekânları, insanların birbirine üstünlük kurduğu yerler değil; vicdanın sustuğu, nefislerin geri çekildiği, insanlığın öne çıktığı mekânlardır.

Unutmayın…

Bir siyasetçi seçim kaybedebilir.

Bir genel başkan koltuğunu kaybedebilir.

Bir parti iktidarını kaybedebilir.

Bunların hepsi demokrasinin doğal sonucudur.

Ama bir ülke toplumsal huzurunu kaybederse, onu yeniden kazanmanın bedeli çok ağır olur.

Tarih bize defalarca göstermiştir ki; medeniyetleri yıkan şey fikir ayrılıkları değil, hırsın aklın önüne geçmesidir.

Bugün vereceğiniz her karar, kuracağınız her cümle ve atacağınız her adım yalnızca kendi siyasi geleceğinizi değil, çocuklarımızın yaşayacağı Türkiye’yi de şekillendirecektir.

Bu yüzden…

Lütfen birbirinizi yenmeye çalışırken, bu ülkeyi yenilmiş bir ülkeye dönüştürmeyin.

Çünkü yarın tarih, kimin genel başkan olduğunu uzun uzun hatırlamayacaktır.

Ama toplumun huzurunu kimlerin koruduğunu da, kimlerin kendi iktidar kavgası uğruna o huzuru ateşe attığını da asla unutmayacaktır.

Ve unutmayın…

Bir koltuğun kaybı telafi edilir.

Bir seçimin kaybı telafi edilir.

Bir liderin kaybı telafi edilir.

Ama toplumsal barış kaybedildiğinde,

geriye yalnızca pişmanlık ve gözyaşı kalır.

Hiçbir makam, hiçbir hırs ve hiçbir siyasi hesap, bu milletin huzurundan daha kıymetli değildir.

Ve bugün…

Muharrem’in matem günlerinde, Kerbelâ’yı anarken bir gerçeği yeniden hatırlamak zorundayız.

Hazreti Hüseyin’in mücadelesi, bir iktidar mücadelesi değildi.

O, makam için değil; adalet, hakikat ve insanlık onuru için direndi.

Kendisine biat etmesi, teslim olması ve zulmü meşrulaştırması istendiğinde tarihe geçen o sözü söyledi:

“Heyhât mine’z-zille…”

“Zillet bizden uzaktır.”

Bu söz, yalnızca bir direnişin değil; ahlâkın, vicdanın ve insan onurunun da manifestosudur.

Bugün o büyük acıyı anarken, Kerbelâ’nın yasını yeni siyasal kavgaların gölgesinde bırakmamak hepimizin ortak sorumluluğudur.

CHP’de Çatışmanın Yeni Eşiği: İnanç Mekânları Siyasetin Cephesi Olmamalıdır yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Elbette bunlar önemli mesajlar. Fakat bütün bu görüntülerin arasında insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Dünyanın bir yerinde kadınların eşitliğinden, kadın evrensel haklarından ve hatta kamyon kullanabilmesi üzerine reklamlar yapılırken, başka bir yerde kadınların en temel hakkı olan yaşam hakkı bile elinden kolaylıkla alınabiliyor.

Türkiye’nin hemen yanı başında, İran’da, kadınların gerçekliği çok farklı bir hikâye anlatıyor.

İranlı kadınlar iç içe geçmiş en az üç farklı katmandan oluşan bir mücadeleyi vermek zorundu.

Birinci katman aslında bütün dünyada kadınların karşı karşıya olduğu yapısal sorunlar: erkek egemen toplumsal düzen. İran toplumu da bundan bağımsız değil. Tıpkı dünyanın birçok yerinde olduğu gibi kadınlar toplumsal roller, çalışma hayatındaki eşitsizlikler ve kültürel kalıplarla mücadele etmek zorunda kalıyor.

Fakat İran’daki durum bununla sınırlı değil.

İkinci katman, ülkenin siyasi yapısı ile ilintili. 1979’daki İran İslam Devrimi sonrasında kurulan sistemde dini otoriteler devlet yapısının merkezinde yer aldı. Bu yapının önemli bir kısmı, kadın hakları söylemini Batı’nın kültürel ve siyasi etkisinin bir aracı olarak görüyor. Bu bakış açısı, kadınların kıyafetlerinden boşanma hakkına kadar pek çok alanda kısıtlayıcı politikaların meşrulaştırılmasına yol açabiliyor. Örneğin İran’da kadınlar dışarıda başörtüsü takmak zorunda.

2022 yılında başörtüsünü düzgün takmadığı için gözaltına alınan ve gözaltında hayatını kaybeden Mahsa Amini sonrasında başlayan protestolar, bu gerilimin ne kadar derin olduğunu gösterdi. Sokaklarda yükselen “Kadın, Yaşam, Özgürlük” sloganı yalnızca bir bireysel hak talebini değil, daha geniş bir toplumsal değişim isteğini ifade ediyordu.

Bu protestolar Batı’da çoğunlukla halkın yönetime isyanı olarak yorumlanıyor, fakat İranlı kadınların büyük kısmının muhafazakâr olduğunun ve başörtüsü ile bir problemi olmadığının da altını çizmek gerek. Elbette kadınların başörtüsünün devlet tarafından zorunlu tutulmasına tepkileri haklı olmakla birlikte, Batı medyasında sanki bütün İranlı kadınların başörtüsü ile bir problemi varmış gibi yansıtılması da gerçeği saptırmaktadır.

İran’da kadınlara kıyafetleri ile ilgili dayatmalar yapılması molla rejimine has değil, bundan önce de Şah yönetiminde kadınların başörtüsü takmasının yasaklandığını biliyoruz.

İranlı kadınların karşı karşıya olduğu üçüncü ve belki de en ciddi problem katmanı ise ülkenin yaklaşık 40 yıldır ABD’nin maksimum baskı politikasına maruz kalmasıyla beraber gelen güvenlik kaygılarıyla ilgili. Sonuçta İranlı kadınlar da İran devletinin parçası ve devleti parçalamaya yönelik her girişim her kırılgan grup gibi onları da çok fazla etkiliyor.

İran devletinin devamlı ABD ve İsrail kaynaklı baskıya maruz kalması da içeride her değişim talebinin “dış müdahale” veya “ulusal güvenlik” başlıklarının gölgesinde kalmasına neden oluyor. Ayrıca, bu değişim talepleri hep devleti zayıflatma stratejisi gibi algılanıyor. Halbuki ülkenin yakasını bıraksalar o toplum kendi iç dengesinde bu hak taleplerini müzakere edebilecek.

28 Şubat 2026’dan önce İranlı kadınların ezildiğinden dem vurmasıyla Batılıların İranlı kadınların sorunlarını umursadıkları düşünülebilirdi. Bu fikrin Türkiye’de de çok alıcısı bulunmaktadır. Seküler çevrelerde başörtüsü yasakları da çoğunlukla böyle haklı görülmüştür. Başörtüsü serbest bırakılırsa Türkiye’nin İran’a dönüşeceği evhamları hâlâ zihinlerde. Halbuki bu algılarda gözden kaçan bir başka veri de İranlı kadınların eğitim performansıdır. İran, özellikle 1990’lardan 2013’e kadar geçen dönemde kadınların yükseköğretime katılımında bölgesinin en dikkat çekici örneklerinden biri olmuş, birçok göstergede Türkiye’yi dahi geride bırakmıştır. Bu durum, İran toplumunun tek boyutlu biçimde “geri kalmış kadınlar” söylemiyle açıklanamayacağını gösterir.

Fakat 28 Şubat tarihinde ABD-İsrail ortak saldırısıyla yaşamaya başlanan trajediler, Batılı devletlerin kadın hakları ile ilgili iki yüzlülüğünü en çıplak biçimde ortaya koydu. ABD–İsrail saldırıları sonucunda 168 kız çocuğunun hayatını kaybetmiş olması, savaşın en ağır bedelini çoğu zaman kadınların ve çocukların ödediğini bir kez daha hatırlatıyor. Bu tür kayıplar, hangi siyasi pozisyondan bakılırsa bakılsın, insanlık vicdanında derin bir yara açmaktadır.

Batı’nın müslüman kadının haklarına destek oluyor gibi görünmesi İranlı kadınlara da has değildir, Gazze’de de Hamas kadınlara şiddet uyguladığı söylemi devamlı dolaşımdadır. Afganistan’da da Taliban’ın kadınları insan yerine koymadığı da sabit bir gündem maddesidir. Buna karşılık, İranlı, Afgan ve Filistinli kadınları ise Batılı ülkeler yukarıdan bombalayarak, hayatla bağlarını kopararak özgürleştirmektedirler!!!

Ayrıca, kadın hakları konusunda Müslüman dünyaya Batılıların yalnızca tek taraflı bir “medeniyet dersi” vermeye çalışması kendi içlerindeki sorunlarla yan yana konulduğunda tencere dibin kara eleştirilerine açık hâle geliyor. Nitekim Jeffrey Epstein davası, ABD başta olmak üzere Batı dünyasında reşit olmayan kız çocuklarının nasıl sistematik biçimde istismar edilebildiğini gözler önüne sermişti. Bu tablo, kadın bedeninin farklı coğrafyalarda farklı biçimlerde metalaştırılabildiğini gösteriyor.

Bugün ortaya çıkan acı gerçek şu: Batı’da bazı kız çocuklarının bedenleri istismar ağlarının hedefi olurken, İranlı kız çocuklarının bedenleri savaşın ve bombaların hedefi olabiliyor. Bu karşılaştırma, iki durumu eşitlemek için değil; ahlâkî üstünlük iddialarının ne kadar dikkatli kurulması gerektiğini hatırlatmak için önemlidir.

Velhasıl, İranlı kadınlara yönelik uluslararası “acıma” dili, stratejik araçsallaştırmaya maalesef hizmet ediyor. Bu nedenle hem İran yönetiminin kadınların temel hak ve özgürlüklerini genişletmesi gerektiğini söylemek hem de dış güçlerin insan hakları söylemini jeopolitik baskı aracına dönüştürmesine eleştirel yaklaşmak mümkündür — hatta gereklidir.

Reklam filmlerindeki güçlü kadın imgeleri umut verici olabilir. Ancak 8 Mart’ın gerçek değeri, bu görüntülerin ötesine bakabildiğimizde ortaya çıkıyor. Unutmayalım ki, yan komşumuz İran’da kadınlar bir kamyonun direksiyonuna geçebilmenin değil, nefes alabilmenin ve çocuklarının hayatta kalabilmesinin mücadelesini veriyor.

İranlı Kadınların Kadınlar Günü yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu çerçevede, ateistler diğer vatandaşlarla eşittir. Klasik bir dine inanmamaları veya herhangi bir dinî inancı benimsememeleri onların bu haklardan mahrum kılınmasını gerektirmez ve meşrulaştırmaz. Bu yüzden, ateistlere hayatın çeşitli alanlarında zorluklar çıkartılması yanlış olur ve insan haklarına aykırı bir durum teşkil eder.

Bilinmesi gerekir ki, din ve vicdan özgürlüğü dinlerin ve inançların muhtevasından da bağımsızdır. Demokratik bir ülkede kamu otoriteleri vatandaşlarla ilişkilerinde dinî ve felsefî duruşların ve inanışların içeriğiyle ilgilenemez. Hangi dinin “doğru”, hangi dinin “yanlış” olduğuna karar vermek veya bir dine inanıp inanmamak vatandaşların kendilerine kalmıştır. Kamu otoriteleri, vatandaşlarına, hangi inanca sahip olurlarsa olsunlar veya bir inançları olsa da olmasa da eşit muamele etmek zorundadır.

Aslında meselenin daha geniş bir boyutu var. Bunu ünlü özgürlükçü filozof J. S. Mill’in açıklamalarında takip edebiliriz. Mill, Britanya’da din özgürlüğünün tam manasıyla uygulanmasının sadece Hristiyanlık dininde Katoliklik ve Protestanlık bölünmesinden kaynaklanmadığını, tablonun Ateistlerle tamamlandığını söyler. “Ateistler dine inananlarla aynı haklara sahip tutulmasıydı, din özgürlüğü tesis edilemezdi” diyerek bu gerçeğe işaret eder. Bu, elbette, din ve vicdan özgürlüğünü tanıdığını ilan ve iddia eden her ülke için geçerli genel bir doğrudur.

Ateistlerin konumu din ve vicdan özgürlüğü açısından özel bir önem taşımaktadır. Ateistlerin din ve vicdan özgürlüğüne sahip olmadığı bir Türkiye’de yeterli seviyede din ve vicdan özgürlüğünün var olduğu da söylenemez. Ne yazık ki, toplumun bazı kesimlerinde Ateistlere kötü bakış yaygın. Politikacıların zaman zaman bu tür düşünceleri yüksek sesle dile getirmesi de toplumdaki menfi bakışı körüklüyor.

Ateizmin yayılmasının ülkede Müslümanlığa zarar verebileceği yolundaki endişeler, doğru bile olsa, ateistleri ayrımcılığa tabi tutmayı meşrulaştıramaz. Ateizmin dinlere meydan okuması dindarlara inançlarını daha iyi savunma yollarını öğretecek ve belki de onları dinlerine karşı getirilen tezlere cevap verebilecek şekilde kendilerini geliştirmeye teşvik edecektir. Müslümanlık ve Müslümanlar Ateistler karşısında aciz midir ki bu tür engellemelerle sözüm ona toplumu koruma yoluna gidildiği iddia edilebilsin?

Türkiye’nin İslam dünyasında Ateistlerin dernek kurulduğu ilk ve tek ülke olduğunu biliyoruz. Bu Türkiye’de din ve vicdan özgürlüğü adına sevindirici bir durum. Din ve vicdan özgürlüğünü gerçekten savunanların bu tür örgütlenmelere karşı çıkmaması gerekir. Hiç kimse, tutarlılıktan kopmayı göze almaksızın, aynı anda, hem din ve vicdan özgürlüğünü benimsediğini söyleyip hem de Ateistlere keyfî ve ayrımcı baskı yapılmasını savunamaz.

Kapak fotoğrafı: Bangladeş’te ateist bir yazarın öldürülmesinin ardından yapılan protesto ve din özgürlüğünü destekleme yürüyüşü, 2015.

Ateistler ve Din-Vicdan Özgürlüğü yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Yapay Zeka ile Söyleşi: Türkiye’de Modernleşme, İslamofobi ve Demokratikleşme yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu söz iki türlü anlaşılabilir. İlkinde bir yerde İslam’ın var olmasının oranın özgür olmasına sebep olduğu ve olacağı biçiminde. İkincisi ise bir yerde İslam varsa orada İslam’ın var olmasına izin veren bir hürriyet olduğu biçiminde. Daha kestirmeden söylemek gerekirse İslam’ın özgürlüğün sebebi ve kaynağı olduğu veya hürriyetin İslam’ın var olmasının ön şartı olduğu şeklinde. Daha da kestirmesi, iki okuma, İslam’ın özgürlük getirdiği veya İslam’ın özgürlük gerektirdiği biçiminde yapılabilir. Bu okumalardan hangisi doğrudur? Bu hususta teoriye ve tecrübeye dayanan cevaplar verebilecek durumdayız.

Önce bir noktanın altını çizmekte fayda var. Bir kimse bir kavramı-görüşü-teoriyi-ideolojiyi-dini çok sevebilir ama bu sevgi onun bütün iyiliklerin ve iyi şeylerin kaynağı olduğunu göstermez. Mesela ülkemizde bununla ilgili tipik bir örnek cumhuriyet kavramı üzerinden verebilir. Cumhuriyet severliği ‘cumhuriyetperestliğe’ çeviren bazıları hayattaki tüm iyiliklerin ve güzelliklerin cumhuriyetten kaynaklandığını ve cumhuriyetin asla yanlış ve kötü bir şey yapmayacağını var sayıyor. Bu yüzden, 29 Ekim kutlamalarında saçma sapan, akla, mantığa ve hakikate aykırı mesajlar verilebiliyor. Oysa, alana ve tarihe bakıldığında cumhuriyetlerin otoriter, totaliter ve demokratik olabildiği görülüyor. Dolayısıyla, otoriter ve totaliter cumhuriyetleri görmezden gelip cumhuriyetleri genellikle demokrasinin sonucu ve meyvesi olan iyiliklerle özdeşleştirme yoluna gitmek yanlış.

Benzer bir durumun İslam söz konusu olduğunda da ortaya çıkması mümkün. Dinler hayatın belli alanlarında hakikati temsil etme iddiasındadır. Bir alanda iki hakikat olamayacağına göre bütün dinler doğal olarak diğer dinlere karşıdır. Her din hakikatin kendisinde olduğunu öne sürer. Bundan dolayı, dinler herkesin kendilerine inanmasını ve dediklerini yapmasını isterler. İslam ve Hristiyanlık tarihi buna şahittir. Bu bir çatışma sebebi olur. Sadece dinler arasında değil aynı dinin farklı yorumları arasında da bu hususta çok kötü, hatta korkunç kavgalar olmuştur. Dinlerin tarihi bir bakıma savaşların tarihidir. Bu savaşlarda insan kanı sel gibi akar ve binlerce insan diğer insan kardeşleri tarafından yok edilir. Tipik bir örnek olarak Avrupa’da vuku bulmuş olan din savaşlarına bakılabilir.

Bu ağır sorunun çözümü din özgürlüğünü öne çıkartarak bulunabilmiştir. Buna göre, herkesin dini kendisinedir. Din özgürlüğü sadece şu veya bu dine mensup olanların değil her dine mensup insanların hakkıdır. Başka bir deyişle, bir çerçeve değer olarak özgürlük farklı ve rakip dinlere mensup insanların önce var olabilmesi sonra da bir arada ve barış içinde yaşayabilmesi için elzemdir.

Özgürlük genel bir değer olarak hiçbir dinden türetilemez. Her din kapsayıcı bir şekilde beşerî dünyaya egemen olmak ister. Dinlerin çokluğu ve farklılığı bir çatışmaya varabilecek bir zıtlaşma sebebi olabilir. Bu yüzden, dinler özgürlük getiremez. Tam da tersine, dinlerin özgür olabilmesi için özgürlüğün önceden var olması gerekir.

Özgürlük tüm insanları kuşatan genel bir değerdir. Özgürlük tüm insanlara dil, din, cinsiyet, etnisite vs. farklarına bakılmaksızın tanınır. Ancak bu özgürlük ortamında insanlar din tercihlerini serbestçe yapabilir ve bu tercihlerinden dolayı rahatsız edilmez. Buna karşılık, şu veya bu dine bağlılık özel bir değerdir ve sadece o dine inananları ilgilendirir.

Dolayısıyla, İslam -veya başka herhangi bir din- hürriyet getirmez, bir yerde İslam’ın -daha doğrusu Müslümanların- var olabilmesi ve hür biçimde yaşayabilmesi orada hürriyetin var ve kurumsallaşmış olmasına bağlıdır.

İslam ve Hürriyet yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu meseleye nasıl bakmak lazım?

İlk bakış, doğal olarak, dinî açıdan olabilir. İçkiyi haram yapmış ve içki içmeyi günah saymış bir dinin mensuplarının içki içenleri ve içki içmeyi eleştirmesi olağan. Bunu yapmak genel olarak ifade özgürlüğüne girer. Biraz ağır bir suçlama olsa da bir dindar içki içenleri ahlâksız olarak görebilir ve bunu ifade edebilir. Bu tür suçlamalarla karşılaşanlar da ilgili kişiye bir şekilde cevap verir.  Ancak, bu hutbenin Diyanet tarafından hazırlanmış olması meselenin boyutlarını epeyce değiştiriyor. Diyanet resmî bir kurum ve bir anlamda devlet adına açıklama yaptığı düşünülebilir. Bu durumda devletin vatandaşlarına karşı izlemesi gereken tarafsızlık ve eşitlik ilkesi bozulur. Devlet içki içmeyen vatandaşlarına pozitif; içki içenlere ise negatif ayrımcılık yapmış olur. Oysa, demokratik devletin vatandaşları arasında şu veya bu sebeple negatif veya pozitif ayrımcılık yapmaması lazım gelir. Bu tutum aynı zamanda Diyanet gibi bir kurumun var olmasını -veya en azından bugünkü formatında var olmasını- sorgulamayı gerektirebilir.

İkinci bakış toplumsal açıdan olabilir. İçki elbette bazen bazı kötülüklere ve suçlara kaynaklık edebilir veya onları bir şekilde teşvik edici olabilir. Burada hürriyetçi demokratik devletin ikili rolü ortaya çıkar. Demokratik devlet bir taraftan isteyen, tercih eden vatandaşların içki içebileceği bir özgürlük ortamını tesis etmek ve korumak diğer taraftan da tüm suçlarla olduğu gibi içki kaynaklı suçlarla da mücadele etmek zorundadır. Demokratik devlet meselâ içki satışını ve içki tüketilen yerlerin işletilmesini şartlara bağlayabilir. Hemen hemen tüm dünyada olduğu gibi içkiye ağır vergiler de bindirebilir. Ama, içki içmeyi toptan ve tümden yasaklayarak içki kaynaklı suçları önleme yoluna gidemez. Hem içkiyi resmen yasaklamak onun fiilen ve külliyen yasaklanması anlamına gelmez hem de muhtemelen içki yasağının başarılı olması için başka yasaklarla desteklenmesi gerekir. Bu da özgürlük ortamının iyice ortadan kalkmasına sebep olabilir.

Bir diğer mesele içki ile ahlâklılık veya ahlâksızlık arasında zorunlu bir ilişki kurulup kurulamayacağı. Bence ikisi arasında zorunlu bir ilişki yok. İçki içtiği hâlde çok ahlâklı hayatlar yaşayan ve içki içmediği hâlde çok ahlâksızlık yapan insanlarla karşılaşmak her zaman mümkün.

Bana öyle geliyor ki merkezî hutbe sistemi bu tür problemler doğurmaya çok elverişli. Başka bir deyişle dinî çoğulluğun var olduğu ve dinlere farklı bakışların bulunduğu ortamlarda dinin devlet içinde yapılandırılması sıkıntılara yol açma potansiyeline sahip. Sıradan insanlar, yani sadece kendisini veya kendi grubunu temsil etme durumunda olanlar, içki ile ahlâk arasında istediği ilişkiyi kurabilir ve bunu ifade edebilir ama bir devlet kurumu olan Diyanet’in bunu yapması epeyce sıkıntılı. Bu yüzden, belki de, Diyanet tarafından hazırlanan hutbelerin, içki içmenin ahlâksızlık olduğu gibi tartışmaya çok açık argümanlara değil de meselâ içkinin İslam dinine göre günah olması gibi argümanlara dayanması çok daha makul ve mutedil bir yol gibi görünüyor.

İçki içmek ahlâksızlık mı günah mı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

İran’da bir tür Şia İslam anlayışına bağlı totaliter bir rejim var. Rejim İslam’ın emir ve yasakları olarak gördüğü bazı kodları devlet zoruyla topluma dayatma peşinde. Hâliyle, bundan özellikle kadınlar zarar görmekte.

Aslında İran’da kadınların durumu, meselâ Afganistan’da kadınların durumu ile karşılaştırılırsa, çok daha iyi. Kadınlar eğitimde ve toplumsal hayatta rahatlıkla yer alabiliyor. Ana problem başını bir şekilde örtme hususunda doğuyor. Bu durum bizi dinler ve dinlere tabi insanlar hakkında yeniden düşünmeye sevk ediyor.

Kuşku yok ki, her din inananlarına bazı şeyleri yapmalarını ve bazı şeyleri yapmamalarını emreder. Problem bunların inananlara yönelik bireysel buyruklar olarak mı yoksa kamu otoritesi tarafından takip edilmeleri ve insanların uymaya zorlanmaları, uymayanların cezalandırılmaları gereken emirler olarak mı görülmeleri gerektiği.

Öyle sanıyorum ki dinin emir ve yasaklarının birçoğu insanlara verilmiş olan bireysel buyruklardır. İnsanların bu buyruklara uymaları beklenir. Uymama durumunda bunun hesabını verecek olan da yine bireysel olarak inananlardır. Hesap verecekleri yer ise elbette Yaratıcıdır. Kamu düzenini bozan ve barışçıl ortak hayatı torpilleyen davranışlar dışında, inananlar diledikleri gibi yaşamakta ve davranmakta serbest olmalıdır. Ne var ki bunun tam tersine inanan ve inancını kamu zoruyla hayata aktarmaya çalışan yaklaşımlar zaman zaman karşımıza çıkıyor.

İran ve Afganistan gibi ülkelerdeki kadınlara yönelik insan hakları ihlâllerinin yaygın olması bunun sadece İslam ülkelerinde bir sorun olduğu kanaatini uyandırıyor. Ancak, problem sadece Müslümanlara mahsus olarak doğmuyor; şu veya bu dine mahsus olmaktan ziyade genel bir problem olarak beliriyor. Hemen hemen tüm dinlerde ve dinî yorumlarda bu çizgide yer alan kişiler ve gruplar bulunuyor.

Bu bakımdan Hristiyanlığın tarihi çok ilginç örnekler sergiliyor. Dinde reformasyon sürecinde Avrupa’da daha radikal ve tepeden aşağı toptancı bir din anlayışı yaygınlık kazandı. Dinin yeni yorumlara tabi tutulabilmesi bu unsurları teşvik etti. Özellikle Anabaptistler arasında kendisinin Tanrı’nın yeryüzündeki temsilcisi olduğunu ve Tanrı tarafından Hristiyan ahlâkını, öğretisini ve kardeşliğini önce kendi toplumlarında sonra tüm dünyada gerçekleştirmekle görevlendirildiğini iddia edenler ortaya çıktı. Bunlar ele geçirdikleri kasaba ve şehirlerde Hristiyan referanslı ve kelimenin tam anlamıyla totaliter sistemler kurdu.

Bunların en ilginçlerinden biri 1520’lerde Almanya’da Münster şehrinde geçekleşti. Burada kurulan bir Hristiyan komünizmi sistemi liderin ölmesinden sonra yerine geçen damadı tarafından daha da sıkılaştırıldı. Özel mülkiyet yok edildi. İnsanların evleri ellerinden alındı. Kapıları kilitlemek yasaklandı. Bütün varlıklara el kondu ve para ortadan kaldırıldı. Tüm mallar komünal depolarda toplandı ve buradan önderin atadığı kimseler tarafından insanlara dağıtıldı. “İhtiyaca göre alma” deyimi de ilk defa buralarda kullanıldı. Evlilik ortadan kaldırıldı ve çocukların anne-babaya değil tüm topluma ait olduğu kabul edildi. Herkes liderin çalışanı hâline geldi… Marksist komünizm bu anlayışın sekülerleşmesiyle doğdu…

Dinin emirlerinin bireysel emirler olarak algılanmayıp devlet tarafından zorla uygulanması gereken buyruklar olduğuna inanılması İran’daki rejimin temel problemi. Nergis Muhammedi bu anlayışın yanlış olduğunu düşünmüş ve buna itiraz etme cesaretini göstermiş olduğu için uzun süre hapse mahkûm edilmiş bir insan. Bu yüzden, bu kararın çok isabetli olduğu ve Muhammedi’nin Nobel ödülünü hak ettiği kanaatindeyim.

İranlı Nergis Muhammedi’nin Nobel ödülü yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Adalar’ın ise bende yeri apayrıdır. Turizm sezonu olması nedeniyle çok kalabalık olsa da özellikle bahar aylarında İstanbul’daysam kafa dinlemek için kaçtığım yerlerdir. Her bir adayı apayrı seviyorum ve beni başka diyarlara götürüyor.

Bu kez de Heybeliada’yı baştan başa gezdim; ne yazık ki çok istiyor olmama rağmen Alman Koyu’na gidemedim. Sonrasında Aya Yorgi’ye çıkmak üzere Büyükada’ya geçtik. Aya Yorgi’de Orhan Pamuk ile karşılaşsak da yanındaki misafirleri ile derin bir sohbetteydi ve kendisini rahatsız etmek istemedik. Bu nedenle kendisiyle Aya Yorgi’de sohbet etme olanağı bu kez için kaçmış oldu. Ancak Aya Yorgi’de günün (evet, oraya tırmanmak da dahil) bütün yorgunluğunu atmış oldum. Manzaranın yanı sıra 300 küsür yıl önce bir tepenin üstüne inşa edilen manastırın ve insanların cesaretlerinin etkileyiciliğini düşündüm. Sanırım Ada’da yaşıyor olsam her sabah Aya Yorgi’ye çıkar ve orada dua etmenin lezzetini tadar, doğanın ve aziz İstanbul’un manzarası eşliğinde tefekkür etmek isterdim.

Öte yandan bana kalırsa Heybeli, Büyükada’ya göre daha yaşanılası bir yer. Ancak ne yazık ki Türk Silahlı Kuvvetleri Heybeli’nin büyük kısmını kapatıp kendi tesisleri haline getirmiş. Hatta tarihî Panayia Bizans Kilisesini de askeri sınırlar içerisinde bırakıp ziyarete kapatmış. Tanıyanlar bilir, şanlı Türk Ordusu’nu her fırsatta öven ve peygamber ocağı olarak gören ve milliyetçi reflekslere de sahip birisiyim. Ancak tarihî bir adanın büyük bölümünü ordunun kapatması, hele hele tarihî bir kiliseye el koyması kabul edilebilir değil, bize de yakışmıyor. Ada sakinlerinin de adadaki tesislerle alâkalı birtakım rahatsızlıkları olduğunu öğrendim ancak onları bizzat aktarmanın daha doğru olduğuna inandığımdan burada yazmayacağım; Savunma Bakanlığı’ndaki yetkililerle paylaşmayı düşünüyorum. Yine de her şeye rağmen Heybeliada, adalar içerisinde bana göre en yaşanılası yer.

Yeri gelmişken eğer adaya yolunuz düşerse, iskelenin hemen karşısında 1960 yılından beri adada bulunan Tarihî Roma Dondurması’ndan cevizli-tahinli dondurma yemenizi ve orada çalışan amcalarla muhabbet etmenizi öneririm. Dondurma o kadar lezzetliydi ki 7 top yedim ve utandığım için devam edemedim… Yine adaya gittiğinizde Heybeli Sahaf’a uğrayıp hoşsohbet sahibiyle muhabbet edebilir, harika kartpostallar ve kitaplar alabilirsiniz.

Diğer yandan bu yazıyı asıl yazma amacım sizlere bir gezi yazısı okutmak değil. Bu yazıda Türkiye’nin gündeminde bir süredir yer edinen Heybeliada Ruhban Okulu’na değinmek ve hukukî boyutuyla incelemek istiyorum. Sıkıcı bir yazı olmaması için başlangıçta biraz havadan sudan muhabbetler etsem de konuyu çok önemsiyorum ve Türkiye’nin bu ayıbı bir an evvel ortadan kaldırmasını diliyorum.

Pek çok kişi biliyordur ancak bizim kuşak için ufak bir özetle konuyu açıklayayım: 1971’e kadar faaliyet gösteren Heybeliada Ruhban Okulu 1971 yılında Anayasa Mahkemesi’nin verdiği bir karar ile kapatıldı ve eğitime ara vermek durumunda kaldı. O tarihten sonra pek çok girişim ve dava sonuçsuz kaldı. 2000li yıllarda sorunun çözümü için adımlar atılsa da sonuç alınamadı ve Ruhban Okulu hâlâ eğitime kapalı. Ziyaretçilerine ise gün içinde 12.30’a kadar açık.

Fener Rum Patrikhanesi her fırsatta konuyu gündeme getirse de özellikle bir kesim konunun büyük bir devlet meselesi olduğunu vurguluyor. İddialar temel olarak şu şekilde:

“- Ruhban Okulu patrikhanenin ekümeniklik iddiasına hizmet ediyor. 

– Ruhban Okulu Türk Devleti tarafından denetlenemiyor, bu nedenle egemenlik hakkına aykırı. (Oysa 1971 yılına kadar denetlenebiliyordu.)

– Ruhban Okulu, Kıbrıs ve Yunanistan etkisine rahatça girip propaganda yapabiliyor.” 

Bu ve benzeri sebepler neticesinde Ruhban Okulu eğitime kapatıldı ve hâlâ kapalı tutuluyor. Okulun kapalı kalmasına sebep ise Anayasa Mahkemesi’nin 12 Ocak 1971 tarihinde verdiği 1969/31 esas ve 1971/3 karar sayılı kararı. Aslında AYM söz konusu kararda Ruhban Okulu’na ilişkin bir inceleme yapmıyor. AYM Anayasa’nın 120. maddesi gereği Türkiye’de “özel üniversite” olamayacağını ancak vakıf veya devlet üniversitesi olabileceğini, bu üniversitelerin de YÖK’e bağlı olacağını belirtiyor. Bu durumda MEB tarafından denetlenen Heybeliada Ruhban Okulu da bir özel üniversite gibi değerlendirilip kapatılıyor.

Bu noktada pek çok kişi Patrikhane’nin vakıf üniversitesi kurarak okulu tekrar açabileceğini söylese de Patrikhane YÖK’e bağlı bir üniversite değil Patrikhane’ye bağlı, uluslararası öğrenciler seçip alabileceği bir okul olarak açılmasını istiyor.

2000’li yıllarda “yeni bir formül” adı altında MEB’e bağlı “yüksek okul” statüsünde okulun açılması konuşulmuşsa da bu önerinin de hukuken mümkün olmadığı hukukçu Prof. Dr. Sibel Özel tarafından belirtiliyor. Özel Hoca gerekçesinde 2547 sayılı kanunun 3. maddesini göstererek, bu okulların da YÖK’e bağlı olduğunu belirtiyor. (Yani Heybeliada Ruhban Okulu’nun 2 yıllık önlisans bölümü olsa da YÖK’e bağlı olacağını belirtmiştir.) (Konuya ilişkin Prof. Dr. Sibel Özel Hoca’nın Türkiye Barolar Birliği dergisinde yayınlanan değerlendirme yazısının linkini yazımın sonuna bırakıyorum.) (1)

Bütün bunların yanı sıra Heybeliada Ruhban Okulu’nun kapatılmasına ilişkin Patrikhane’nin avukatlığını yapan Av. Kezban Hatemi üstat ise konuya ilişkin şu değerlendirmeleri yapıyor:

“Anayasa Mahkemesi’nin kararı yüksek okullarla ilgiliydi ve doğru bir karardı. Bunun din eğitimi veren ve lise düzeyinde bir yıllık bir okulla ilgisi yoktu. Zaten Kıbrıs meselesi nedeniyle 6-7 ay sonra akıllarına geldi ve uyguladılar. Tamamen siyasî bir karar.” (Av. Kezban Hatemi, Sabah)(2)

Haddimi aşmamak kaydıyla, bana kalırsa Hatemi’nin “bu okul lise düzeyinde bir okuldur” çıkışı ve ısrarı hatalı. Özel Hoca’nın yorumlarına ise nispeten katılıyorum. Öte yandan konuya bir çözüm bulunması ve Heybeliada Ruhban Okulu’nun açılması gerektiğine de inanıyorum. Bu nedenle öncelikle tartışmamız gerekenin Türkiye’de özel üniversite konusundaki yasak olduğunu düşünüyorum:

Anayasamıza göre ülkemizde devletin ve vakıfların haricinde üniversite açılması yasaktır. Ancak ortaokul veya ilkokullar özel olarak açılabilir. Öte yandan günümüzde pek çok vakıf üniversitesinin “özel üniversite” gibi muamele gösterdiği de gayet gözlemlenebilir bir durumdur. Dolayısıyla da ülkemizde “kâr amacı güdebilen” özel üniversitelerin de kurulabilmesi için anayasa değişikliği şarttır. Bu konuya ilişkin gelebilecek itirazlara yönelik olarak peşinen belirtmem gerekir ki var olan sistemde özel üniversitelere izin verilmesinin eğitimi kötüleştirme noktasında hiçbir etkisi olmaz. Eğitimin iyileştirilmesi için profesörü-doçenti çok çok az olan üniversitelerin kapatılması öncelikli olarak tartışılmalıdır. Diğer yandan özel üniversiteler rekabeti arttırır, rekabetin sonucu ise genellikle kalitenin artmasıdır.

Konuya ilişkin diğer bir husus ise YÖK denilen kurumun kaldırılmasıdır. Bu konu hakkında yazılıp çizilen o kadar çok metin ve kaynak var ki konuyu dağıtmamak ve uzatmamak adına açmayacağım. Ancak Türkiye’de YÖK denilen kurum yalnızca korku rejiminin bir sonucundan ibarettir ve özgür düşüncenin, bilimsel ilerlemenin önündeki en büyük engellerden birisidir.

Bu iki değişikliğin ardından Heybeliada Ruhban Okulu’nun açılması noktasında pek bir engel kalmasa da yine de anayasaya eklenecek bir madde ile “özel statülü uluslararası üniversiteler” “Cumhurbaşkanı’nın özel izni ile ve kanunla açılabilir” maddesi eklenerek sorun çözülebilir. Sanıyorum bu madde ile Mardin’deki Deyrul Zaferan Manastırı’ndaki eğitim de yeniden başlama şansı kazanabilir.

Konunun hukuki açıdan yorumuna ben bu şekilde bakıyorum. Var olan Anayasa ve kanunlarla bu okulun açılması mümkün değildir ancak anayasal bir değişiklik ile kolaylıkla sorun çözülebilir. Konu tam olarak bu noktada siyasete gelmektedir.

Birkaç yıl evvel Mardin ziyaretimde Süryani bir papaz ile konuşmuştum ve Süryanilik merkezinin Mardin’den önce Şam’a şimdi ise Beyrut’a taşındığından bahsetti. Papazın sözleri aynen şöyleydi:

“Bizim ayrı bir devlet talebimiz yok, bu topraklara ve bu devlete bağlıyız. Ama bizim biz olarak var olabilmemiz için Aramice, Süryanice öğretmemiz ve dinî eğitim vermemiz gerekiyor. Oysa Türkiye buna izin vermiyor ve bu nedenle Beyrut’a gidiyoruz.” 

Heybeliada’daki Ruhban Okulu ile benzer bir sorunu Süryaniler de yaşıyor. Peki neden?

1971’e kadar açık olan Heybeliada Ruhban Okulu’nun ülkemize bir zarar veremediği, laikliğe tehdit olmadığı, medreselerin serbestliğini getirmediği, eğitimde birliği bozmadığı, “ajan yetiştirmediği” açıkça ortadadır. Öyle olsaydı 1971’den çok daha evvel kapatılırdı, bunun için gerekli fırsatlar da vardı. Ancak bunun yerine bu ülkenin bir zenginliğine sahip çıkıldı ve gerektiği noktada Demokrat Parti’nin yaptığı gibi kanun veya yönetmelikler çıkarılarak okul statüye kavuşturuldu. Öte yandan İlber Ortaylı’nın İstanbul’dan Sayfalar kitabında da belirttiği gibi Büyük Türk Sultan Mehmet, İstanbul’u Türk yurdu haline getirdiğinde Patrik’e daha evvel benzeri görülmemiş şekilde şatafatlı törenler yapmıştı. Çünkü gerçek hükümdarlık ve gerçek devlet aklı bunu gerektirir. Devlet korkuyla yönetilemez ancak idare edilir.

Diğer yandan bizim ne örfî ne dinî ne de devlet geleneklerimizde de böyle bir örnek yoktur. Bakıldığı zaman Kuran’da da gayrimüslimlerin dinî hakları ve ibadethaneleri koruma altına alınmıştır:

“Eğer Allah’ın insanları kimini kimiyle yenilgiye uğratması olmasaydı manastırlar, kiliseler, havralar ve içinde Allah’ın isminin çok anıldığı mescitler, muhakkak yıkılır giderdi. Allah kendi dinine yardım edenlere kesin olarak yardım eder. Şüphesiz Allah, güçlü olandır, aziz olandır” (Hacc 22)

Modern hukukta egemenlik ilkesinin gereği,  korku rejimi inşa etmek veya her fırsatta yasaklar getirmek değildir. İnsan haklarının bir gereği olduğu kadar büyük devlet olma arzumuz ve idealimizin de gereği Heybeliada Ruhban Okulu’nun açılmasıdır. Bizler, İstanbul gibi kutsal bir şehri yönetirken herkese adil olmak zorundayız. Ayrıca İstanbul’u yönetmenin avantajı olarak pek çok başkente dahi etki edebilmenin yollarına sahip çıkmak zorundayız. Bu ise yasaklarla olmaz ancak fırsatlar yaratarak olur.

Av. Haldun Barış

Sonnotlar

1) Sibel Özel, “Heybeliada Ruhban Okulu Meselesinin Hukukî Açıdan Değerlendirilmesi”, Türkiye Barolar Birliği, 7.2.2019 https://www.barobirlik.org.tr/Haberler/heybeliada-ruhban-okulu-meselesinin-hukuki-acidan-degerlendirilmesi-80454

2) Mahmut Övür, “Ruhban Okulunu Yasaklayan Gizli Yazı”, Sabah, 18.8.2013 https://m.sabah.com.tr/yazarlar/ovur/2013/08/18/ruhban-okulunu-yasaklayan-gizli-yazi/amp

Heybeliada Notları ve Heybeliada Ruhban Okulu’nun Açılması Hakkında Hukukî ve Siyasî Değerlendirmeler yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.