Elbette bunlar önemli mesajlar. Fakat bütün bu görüntülerin arasında insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Dünyanın bir yerinde kadınların eşitliğinden, kadın evrensel haklarından ve hatta kamyon kullanabilmesi üzerine reklamlar yapılırken, başka bir yerde kadınların en temel hakkı olan yaşam hakkı bile elinden kolaylıkla alınabiliyor.

Türkiye’nin hemen yanı başında, İran’da, kadınların gerçekliği çok farklı bir hikâye anlatıyor.

İranlı kadınlar iç içe geçmiş en az üç farklı katmandan oluşan bir mücadeleyi vermek zorundu.

Birinci katman aslında bütün dünyada kadınların karşı karşıya olduğu yapısal sorunlar: erkek egemen toplumsal düzen. İran toplumu da bundan bağımsız değil. Tıpkı dünyanın birçok yerinde olduğu gibi kadınlar toplumsal roller, çalışma hayatındaki eşitsizlikler ve kültürel kalıplarla mücadele etmek zorunda kalıyor.

Fakat İran’daki durum bununla sınırlı değil.

İkinci katman, ülkenin siyasi yapısı ile ilintili. 1979’daki İran İslam Devrimi sonrasında kurulan sistemde dini otoriteler devlet yapısının merkezinde yer aldı. Bu yapının önemli bir kısmı, kadın hakları söylemini Batı’nın kültürel ve siyasi etkisinin bir aracı olarak görüyor. Bu bakış açısı, kadınların kıyafetlerinden boşanma hakkına kadar pek çok alanda kısıtlayıcı politikaların meşrulaştırılmasına yol açabiliyor. Örneğin İran’da kadınlar dışarıda başörtüsü takmak zorunda.

2022 yılında başörtüsünü düzgün takmadığı için gözaltına alınan ve gözaltında hayatını kaybeden Mahsa Amini sonrasında başlayan protestolar, bu gerilimin ne kadar derin olduğunu gösterdi. Sokaklarda yükselen “Kadın, Yaşam, Özgürlük” sloganı yalnızca bir bireysel hak talebini değil, daha geniş bir toplumsal değişim isteğini ifade ediyordu.

Bu protestolar Batı’da çoğunlukla halkın yönetime isyanı olarak yorumlanıyor, fakat İranlı kadınların büyük kısmının muhafazakâr olduğunun ve başörtüsü ile bir problemi olmadığının da altını çizmek gerek. Elbette kadınların başörtüsünün devlet tarafından zorunlu tutulmasına tepkileri haklı olmakla birlikte, Batı medyasında sanki bütün İranlı kadınların başörtüsü ile bir problemi varmış gibi yansıtılması da gerçeği saptırmaktadır.

İran’da kadınlara kıyafetleri ile ilgili dayatmalar yapılması molla rejimine has değil, bundan önce de Şah yönetiminde kadınların başörtüsü takmasının yasaklandığını biliyoruz.

İranlı kadınların karşı karşıya olduğu üçüncü ve belki de en ciddi problem katmanı ise ülkenin yaklaşık 40 yıldır ABD’nin maksimum baskı politikasına maruz kalmasıyla beraber gelen güvenlik kaygılarıyla ilgili. Sonuçta İranlı kadınlar da İran devletinin parçası ve devleti parçalamaya yönelik her girişim her kırılgan grup gibi onları da çok fazla etkiliyor.

İran devletinin devamlı ABD ve İsrail kaynaklı baskıya maruz kalması da içeride her değişim talebinin “dış müdahale” veya “ulusal güvenlik” başlıklarının gölgesinde kalmasına neden oluyor. Ayrıca, bu değişim talepleri hep devleti zayıflatma stratejisi gibi algılanıyor. Halbuki ülkenin yakasını bıraksalar o toplum kendi iç dengesinde bu hak taleplerini müzakere edebilecek.

28 Şubat 2026’dan önce İranlı kadınların ezildiğinden dem vurmasıyla Batılıların İranlı kadınların sorunlarını umursadıkları düşünülebilirdi. Bu fikrin Türkiye’de de çok alıcısı bulunmaktadır. Seküler çevrelerde başörtüsü yasakları da çoğunlukla böyle haklı görülmüştür. Başörtüsü serbest bırakılırsa Türkiye’nin İran’a dönüşeceği evhamları hâlâ zihinlerde. Halbuki bu algılarda gözden kaçan bir başka veri de İranlı kadınların eğitim performansıdır. İran, özellikle 1990’lardan 2013’e kadar geçen dönemde kadınların yükseköğretime katılımında bölgesinin en dikkat çekici örneklerinden biri olmuş, birçok göstergede Türkiye’yi dahi geride bırakmıştır. Bu durum, İran toplumunun tek boyutlu biçimde “geri kalmış kadınlar” söylemiyle açıklanamayacağını gösterir.

Fakat 28 Şubat tarihinde ABD-İsrail ortak saldırısıyla yaşamaya başlanan trajediler, Batılı devletlerin kadın hakları ile ilgili iki yüzlülüğünü en çıplak biçimde ortaya koydu. ABD–İsrail saldırıları sonucunda 168 kız çocuğunun hayatını kaybetmiş olması, savaşın en ağır bedelini çoğu zaman kadınların ve çocukların ödediğini bir kez daha hatırlatıyor. Bu tür kayıplar, hangi siyasi pozisyondan bakılırsa bakılsın, insanlık vicdanında derin bir yara açmaktadır.

Batı’nın müslüman kadının haklarına destek oluyor gibi görünmesi İranlı kadınlara da has değildir, Gazze’de de Hamas kadınlara şiddet uyguladığı söylemi devamlı dolaşımdadır. Afganistan’da da Taliban’ın kadınları insan yerine koymadığı da sabit bir gündem maddesidir. Buna karşılık, İranlı, Afgan ve Filistinli kadınları ise Batılı ülkeler yukarıdan bombalayarak, hayatla bağlarını kopararak özgürleştirmektedirler!!!

Ayrıca, kadın hakları konusunda Müslüman dünyaya Batılıların yalnızca tek taraflı bir “medeniyet dersi” vermeye çalışması kendi içlerindeki sorunlarla yan yana konulduğunda tencere dibin kara eleştirilerine açık hâle geliyor. Nitekim Jeffrey Epstein davası, ABD başta olmak üzere Batı dünyasında reşit olmayan kız çocuklarının nasıl sistematik biçimde istismar edilebildiğini gözler önüne sermişti. Bu tablo, kadın bedeninin farklı coğrafyalarda farklı biçimlerde metalaştırılabildiğini gösteriyor.

Bugün ortaya çıkan acı gerçek şu: Batı’da bazı kız çocuklarının bedenleri istismar ağlarının hedefi olurken, İranlı kız çocuklarının bedenleri savaşın ve bombaların hedefi olabiliyor. Bu karşılaştırma, iki durumu eşitlemek için değil; ahlâkî üstünlük iddialarının ne kadar dikkatli kurulması gerektiğini hatırlatmak için önemlidir.

Velhasıl, İranlı kadınlara yönelik uluslararası “acıma” dili, stratejik araçsallaştırmaya maalesef hizmet ediyor. Bu nedenle hem İran yönetiminin kadınların temel hak ve özgürlüklerini genişletmesi gerektiğini söylemek hem de dış güçlerin insan hakları söylemini jeopolitik baskı aracına dönüştürmesine eleştirel yaklaşmak mümkündür — hatta gereklidir.

Reklam filmlerindeki güçlü kadın imgeleri umut verici olabilir. Ancak 8 Mart’ın gerçek değeri, bu görüntülerin ötesine bakabildiğimizde ortaya çıkıyor. Unutmayalım ki, yan komşumuz İran’da kadınlar bir kamyonun direksiyonuna geçebilmenin değil, nefes alabilmenin ve çocuklarının hayatta kalabilmesinin mücadelesini veriyor.

İranlı Kadınların Kadınlar Günü yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu çerçevede, ateistler diğer vatandaşlarla eşittir. Klasik bir dine inanmamaları veya herhangi bir dinî inancı benimsememeleri onların bu haklardan mahrum kılınmasını gerektirmez ve meşrulaştırmaz. Bu yüzden, ateistlere hayatın çeşitli alanlarında zorluklar çıkartılması yanlış olur ve insan haklarına aykırı bir durum teşkil eder.

Bilinmesi gerekir ki, din ve vicdan özgürlüğü dinlerin ve inançların muhtevasından da bağımsızdır. Demokratik bir ülkede kamu otoriteleri vatandaşlarla ilişkilerinde dinî ve felsefî duruşların ve inanışların içeriğiyle ilgilenemez. Hangi dinin “doğru”, hangi dinin “yanlış” olduğuna karar vermek veya bir dine inanıp inanmamak vatandaşların kendilerine kalmıştır. Kamu otoriteleri, vatandaşlarına, hangi inanca sahip olurlarsa olsunlar veya bir inançları olsa da olmasa da eşit muamele etmek zorundadır.

Aslında meselenin daha geniş bir boyutu var. Bunu ünlü özgürlükçü filozof J. S. Mill’in açıklamalarında takip edebiliriz. Mill, Britanya’da din özgürlüğünün tam manasıyla uygulanmasının sadece Hristiyanlık dininde Katoliklik ve Protestanlık bölünmesinden kaynaklanmadığını, tablonun Ateistlerle tamamlandığını söyler. “Ateistler dine inananlarla aynı haklara sahip tutulmasıydı, din özgürlüğü tesis edilemezdi” diyerek bu gerçeğe işaret eder. Bu, elbette, din ve vicdan özgürlüğünü tanıdığını ilan ve iddia eden her ülke için geçerli genel bir doğrudur.

Ateistlerin konumu din ve vicdan özgürlüğü açısından özel bir önem taşımaktadır. Ateistlerin din ve vicdan özgürlüğüne sahip olmadığı bir Türkiye’de yeterli seviyede din ve vicdan özgürlüğünün var olduğu da söylenemez. Ne yazık ki, toplumun bazı kesimlerinde Ateistlere kötü bakış yaygın. Politikacıların zaman zaman bu tür düşünceleri yüksek sesle dile getirmesi de toplumdaki menfi bakışı körüklüyor.

Ateizmin yayılmasının ülkede Müslümanlığa zarar verebileceği yolundaki endişeler, doğru bile olsa, ateistleri ayrımcılığa tabi tutmayı meşrulaştıramaz. Ateizmin dinlere meydan okuması dindarlara inançlarını daha iyi savunma yollarını öğretecek ve belki de onları dinlerine karşı getirilen tezlere cevap verebilecek şekilde kendilerini geliştirmeye teşvik edecektir. Müslümanlık ve Müslümanlar Ateistler karşısında aciz midir ki bu tür engellemelerle sözüm ona toplumu koruma yoluna gidildiği iddia edilebilsin?

Türkiye’nin İslam dünyasında Ateistlerin dernek kurulduğu ilk ve tek ülke olduğunu biliyoruz. Bu Türkiye’de din ve vicdan özgürlüğü adına sevindirici bir durum. Din ve vicdan özgürlüğünü gerçekten savunanların bu tür örgütlenmelere karşı çıkmaması gerekir. Hiç kimse, tutarlılıktan kopmayı göze almaksızın, aynı anda, hem din ve vicdan özgürlüğünü benimsediğini söyleyip hem de Ateistlere keyfî ve ayrımcı baskı yapılmasını savunamaz.

Kapak fotoğrafı: Bangladeş’te ateist bir yazarın öldürülmesinin ardından yapılan protesto ve din özgürlüğünü destekleme yürüyüşü, 2015.

Ateistler ve Din-Vicdan Özgürlüğü yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Yapay Zeka ile Söyleşi: Türkiye’de Modernleşme, İslamofobi ve Demokratikleşme yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu söz iki türlü anlaşılabilir. İlkinde bir yerde İslam’ın var olmasının oranın özgür olmasına sebep olduğu ve olacağı biçiminde. İkincisi ise bir yerde İslam varsa orada İslam’ın var olmasına izin veren bir hürriyet olduğu biçiminde. Daha kestirmeden söylemek gerekirse İslam’ın özgürlüğün sebebi ve kaynağı olduğu veya hürriyetin İslam’ın var olmasının ön şartı olduğu şeklinde. Daha da kestirmesi, iki okuma, İslam’ın özgürlük getirdiği veya İslam’ın özgürlük gerektirdiği biçiminde yapılabilir. Bu okumalardan hangisi doğrudur? Bu hususta teoriye ve tecrübeye dayanan cevaplar verebilecek durumdayız.

Önce bir noktanın altını çizmekte fayda var. Bir kimse bir kavramı-görüşü-teoriyi-ideolojiyi-dini çok sevebilir ama bu sevgi onun bütün iyiliklerin ve iyi şeylerin kaynağı olduğunu göstermez. Mesela ülkemizde bununla ilgili tipik bir örnek cumhuriyet kavramı üzerinden verebilir. Cumhuriyet severliği ‘cumhuriyetperestliğe’ çeviren bazıları hayattaki tüm iyiliklerin ve güzelliklerin cumhuriyetten kaynaklandığını ve cumhuriyetin asla yanlış ve kötü bir şey yapmayacağını var sayıyor. Bu yüzden, 29 Ekim kutlamalarında saçma sapan, akla, mantığa ve hakikate aykırı mesajlar verilebiliyor. Oysa, alana ve tarihe bakıldığında cumhuriyetlerin otoriter, totaliter ve demokratik olabildiği görülüyor. Dolayısıyla, otoriter ve totaliter cumhuriyetleri görmezden gelip cumhuriyetleri genellikle demokrasinin sonucu ve meyvesi olan iyiliklerle özdeşleştirme yoluna gitmek yanlış.

Benzer bir durumun İslam söz konusu olduğunda da ortaya çıkması mümkün. Dinler hayatın belli alanlarında hakikati temsil etme iddiasındadır. Bir alanda iki hakikat olamayacağına göre bütün dinler doğal olarak diğer dinlere karşıdır. Her din hakikatin kendisinde olduğunu öne sürer. Bundan dolayı, dinler herkesin kendilerine inanmasını ve dediklerini yapmasını isterler. İslam ve Hristiyanlık tarihi buna şahittir. Bu bir çatışma sebebi olur. Sadece dinler arasında değil aynı dinin farklı yorumları arasında da bu hususta çok kötü, hatta korkunç kavgalar olmuştur. Dinlerin tarihi bir bakıma savaşların tarihidir. Bu savaşlarda insan kanı sel gibi akar ve binlerce insan diğer insan kardeşleri tarafından yok edilir. Tipik bir örnek olarak Avrupa’da vuku bulmuş olan din savaşlarına bakılabilir.

Bu ağır sorunun çözümü din özgürlüğünü öne çıkartarak bulunabilmiştir. Buna göre, herkesin dini kendisinedir. Din özgürlüğü sadece şu veya bu dine mensup olanların değil her dine mensup insanların hakkıdır. Başka bir deyişle, bir çerçeve değer olarak özgürlük farklı ve rakip dinlere mensup insanların önce var olabilmesi sonra da bir arada ve barış içinde yaşayabilmesi için elzemdir.

Özgürlük genel bir değer olarak hiçbir dinden türetilemez. Her din kapsayıcı bir şekilde beşerî dünyaya egemen olmak ister. Dinlerin çokluğu ve farklılığı bir çatışmaya varabilecek bir zıtlaşma sebebi olabilir. Bu yüzden, dinler özgürlük getiremez. Tam da tersine, dinlerin özgür olabilmesi için özgürlüğün önceden var olması gerekir.

Özgürlük tüm insanları kuşatan genel bir değerdir. Özgürlük tüm insanlara dil, din, cinsiyet, etnisite vs. farklarına bakılmaksızın tanınır. Ancak bu özgürlük ortamında insanlar din tercihlerini serbestçe yapabilir ve bu tercihlerinden dolayı rahatsız edilmez. Buna karşılık, şu veya bu dine bağlılık özel bir değerdir ve sadece o dine inananları ilgilendirir.

Dolayısıyla, İslam -veya başka herhangi bir din- hürriyet getirmez, bir yerde İslam’ın -daha doğrusu Müslümanların- var olabilmesi ve hür biçimde yaşayabilmesi orada hürriyetin var ve kurumsallaşmış olmasına bağlıdır.

İslam ve Hürriyet yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu meseleye nasıl bakmak lazım?

İlk bakış, doğal olarak, dinî açıdan olabilir. İçkiyi haram yapmış ve içki içmeyi günah saymış bir dinin mensuplarının içki içenleri ve içki içmeyi eleştirmesi olağan. Bunu yapmak genel olarak ifade özgürlüğüne girer. Biraz ağır bir suçlama olsa da bir dindar içki içenleri ahlâksız olarak görebilir ve bunu ifade edebilir. Bu tür suçlamalarla karşılaşanlar da ilgili kişiye bir şekilde cevap verir.  Ancak, bu hutbenin Diyanet tarafından hazırlanmış olması meselenin boyutlarını epeyce değiştiriyor. Diyanet resmî bir kurum ve bir anlamda devlet adına açıklama yaptığı düşünülebilir. Bu durumda devletin vatandaşlarına karşı izlemesi gereken tarafsızlık ve eşitlik ilkesi bozulur. Devlet içki içmeyen vatandaşlarına pozitif; içki içenlere ise negatif ayrımcılık yapmış olur. Oysa, demokratik devletin vatandaşları arasında şu veya bu sebeple negatif veya pozitif ayrımcılık yapmaması lazım gelir. Bu tutum aynı zamanda Diyanet gibi bir kurumun var olmasını -veya en azından bugünkü formatında var olmasını- sorgulamayı gerektirebilir.

İkinci bakış toplumsal açıdan olabilir. İçki elbette bazen bazı kötülüklere ve suçlara kaynaklık edebilir veya onları bir şekilde teşvik edici olabilir. Burada hürriyetçi demokratik devletin ikili rolü ortaya çıkar. Demokratik devlet bir taraftan isteyen, tercih eden vatandaşların içki içebileceği bir özgürlük ortamını tesis etmek ve korumak diğer taraftan da tüm suçlarla olduğu gibi içki kaynaklı suçlarla da mücadele etmek zorundadır. Demokratik devlet meselâ içki satışını ve içki tüketilen yerlerin işletilmesini şartlara bağlayabilir. Hemen hemen tüm dünyada olduğu gibi içkiye ağır vergiler de bindirebilir. Ama, içki içmeyi toptan ve tümden yasaklayarak içki kaynaklı suçları önleme yoluna gidemez. Hem içkiyi resmen yasaklamak onun fiilen ve külliyen yasaklanması anlamına gelmez hem de muhtemelen içki yasağının başarılı olması için başka yasaklarla desteklenmesi gerekir. Bu da özgürlük ortamının iyice ortadan kalkmasına sebep olabilir.

Bir diğer mesele içki ile ahlâklılık veya ahlâksızlık arasında zorunlu bir ilişki kurulup kurulamayacağı. Bence ikisi arasında zorunlu bir ilişki yok. İçki içtiği hâlde çok ahlâklı hayatlar yaşayan ve içki içmediği hâlde çok ahlâksızlık yapan insanlarla karşılaşmak her zaman mümkün.

Bana öyle geliyor ki merkezî hutbe sistemi bu tür problemler doğurmaya çok elverişli. Başka bir deyişle dinî çoğulluğun var olduğu ve dinlere farklı bakışların bulunduğu ortamlarda dinin devlet içinde yapılandırılması sıkıntılara yol açma potansiyeline sahip. Sıradan insanlar, yani sadece kendisini veya kendi grubunu temsil etme durumunda olanlar, içki ile ahlâk arasında istediği ilişkiyi kurabilir ve bunu ifade edebilir ama bir devlet kurumu olan Diyanet’in bunu yapması epeyce sıkıntılı. Bu yüzden, belki de, Diyanet tarafından hazırlanan hutbelerin, içki içmenin ahlâksızlık olduğu gibi tartışmaya çok açık argümanlara değil de meselâ içkinin İslam dinine göre günah olması gibi argümanlara dayanması çok daha makul ve mutedil bir yol gibi görünüyor.

İçki içmek ahlâksızlık mı günah mı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

İran’da bir tür Şia İslam anlayışına bağlı totaliter bir rejim var. Rejim İslam’ın emir ve yasakları olarak gördüğü bazı kodları devlet zoruyla topluma dayatma peşinde. Hâliyle, bundan özellikle kadınlar zarar görmekte.

Aslında İran’da kadınların durumu, meselâ Afganistan’da kadınların durumu ile karşılaştırılırsa, çok daha iyi. Kadınlar eğitimde ve toplumsal hayatta rahatlıkla yer alabiliyor. Ana problem başını bir şekilde örtme hususunda doğuyor. Bu durum bizi dinler ve dinlere tabi insanlar hakkında yeniden düşünmeye sevk ediyor.

Kuşku yok ki, her din inananlarına bazı şeyleri yapmalarını ve bazı şeyleri yapmamalarını emreder. Problem bunların inananlara yönelik bireysel buyruklar olarak mı yoksa kamu otoritesi tarafından takip edilmeleri ve insanların uymaya zorlanmaları, uymayanların cezalandırılmaları gereken emirler olarak mı görülmeleri gerektiği.

Öyle sanıyorum ki dinin emir ve yasaklarının birçoğu insanlara verilmiş olan bireysel buyruklardır. İnsanların bu buyruklara uymaları beklenir. Uymama durumunda bunun hesabını verecek olan da yine bireysel olarak inananlardır. Hesap verecekleri yer ise elbette Yaratıcıdır. Kamu düzenini bozan ve barışçıl ortak hayatı torpilleyen davranışlar dışında, inananlar diledikleri gibi yaşamakta ve davranmakta serbest olmalıdır. Ne var ki bunun tam tersine inanan ve inancını kamu zoruyla hayata aktarmaya çalışan yaklaşımlar zaman zaman karşımıza çıkıyor.

İran ve Afganistan gibi ülkelerdeki kadınlara yönelik insan hakları ihlâllerinin yaygın olması bunun sadece İslam ülkelerinde bir sorun olduğu kanaatini uyandırıyor. Ancak, problem sadece Müslümanlara mahsus olarak doğmuyor; şu veya bu dine mahsus olmaktan ziyade genel bir problem olarak beliriyor. Hemen hemen tüm dinlerde ve dinî yorumlarda bu çizgide yer alan kişiler ve gruplar bulunuyor.

Bu bakımdan Hristiyanlığın tarihi çok ilginç örnekler sergiliyor. Dinde reformasyon sürecinde Avrupa’da daha radikal ve tepeden aşağı toptancı bir din anlayışı yaygınlık kazandı. Dinin yeni yorumlara tabi tutulabilmesi bu unsurları teşvik etti. Özellikle Anabaptistler arasında kendisinin Tanrı’nın yeryüzündeki temsilcisi olduğunu ve Tanrı tarafından Hristiyan ahlâkını, öğretisini ve kardeşliğini önce kendi toplumlarında sonra tüm dünyada gerçekleştirmekle görevlendirildiğini iddia edenler ortaya çıktı. Bunlar ele geçirdikleri kasaba ve şehirlerde Hristiyan referanslı ve kelimenin tam anlamıyla totaliter sistemler kurdu.

Bunların en ilginçlerinden biri 1520’lerde Almanya’da Münster şehrinde geçekleşti. Burada kurulan bir Hristiyan komünizmi sistemi liderin ölmesinden sonra yerine geçen damadı tarafından daha da sıkılaştırıldı. Özel mülkiyet yok edildi. İnsanların evleri ellerinden alındı. Kapıları kilitlemek yasaklandı. Bütün varlıklara el kondu ve para ortadan kaldırıldı. Tüm mallar komünal depolarda toplandı ve buradan önderin atadığı kimseler tarafından insanlara dağıtıldı. “İhtiyaca göre alma” deyimi de ilk defa buralarda kullanıldı. Evlilik ortadan kaldırıldı ve çocukların anne-babaya değil tüm topluma ait olduğu kabul edildi. Herkes liderin çalışanı hâline geldi… Marksist komünizm bu anlayışın sekülerleşmesiyle doğdu…

Dinin emirlerinin bireysel emirler olarak algılanmayıp devlet tarafından zorla uygulanması gereken buyruklar olduğuna inanılması İran’daki rejimin temel problemi. Nergis Muhammedi bu anlayışın yanlış olduğunu düşünmüş ve buna itiraz etme cesaretini göstermiş olduğu için uzun süre hapse mahkûm edilmiş bir insan. Bu yüzden, bu kararın çok isabetli olduğu ve Muhammedi’nin Nobel ödülünü hak ettiği kanaatindeyim.

İranlı Nergis Muhammedi’nin Nobel ödülü yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Adalar’ın ise bende yeri apayrıdır. Turizm sezonu olması nedeniyle çok kalabalık olsa da özellikle bahar aylarında İstanbul’daysam kafa dinlemek için kaçtığım yerlerdir. Her bir adayı apayrı seviyorum ve beni başka diyarlara götürüyor.

Bu kez de Heybeliada’yı baştan başa gezdim; ne yazık ki çok istiyor olmama rağmen Alman Koyu’na gidemedim. Sonrasında Aya Yorgi’ye çıkmak üzere Büyükada’ya geçtik. Aya Yorgi’de Orhan Pamuk ile karşılaşsak da yanındaki misafirleri ile derin bir sohbetteydi ve kendisini rahatsız etmek istemedik. Bu nedenle kendisiyle Aya Yorgi’de sohbet etme olanağı bu kez için kaçmış oldu. Ancak Aya Yorgi’de günün (evet, oraya tırmanmak da dahil) bütün yorgunluğunu atmış oldum. Manzaranın yanı sıra 300 küsür yıl önce bir tepenin üstüne inşa edilen manastırın ve insanların cesaretlerinin etkileyiciliğini düşündüm. Sanırım Ada’da yaşıyor olsam her sabah Aya Yorgi’ye çıkar ve orada dua etmenin lezzetini tadar, doğanın ve aziz İstanbul’un manzarası eşliğinde tefekkür etmek isterdim.

Öte yandan bana kalırsa Heybeli, Büyükada’ya göre daha yaşanılası bir yer. Ancak ne yazık ki Türk Silahlı Kuvvetleri Heybeli’nin büyük kısmını kapatıp kendi tesisleri haline getirmiş. Hatta tarihî Panayia Bizans Kilisesini de askeri sınırlar içerisinde bırakıp ziyarete kapatmış. Tanıyanlar bilir, şanlı Türk Ordusu’nu her fırsatta öven ve peygamber ocağı olarak gören ve milliyetçi reflekslere de sahip birisiyim. Ancak tarihî bir adanın büyük bölümünü ordunun kapatması, hele hele tarihî bir kiliseye el koyması kabul edilebilir değil, bize de yakışmıyor. Ada sakinlerinin de adadaki tesislerle alâkalı birtakım rahatsızlıkları olduğunu öğrendim ancak onları bizzat aktarmanın daha doğru olduğuna inandığımdan burada yazmayacağım; Savunma Bakanlığı’ndaki yetkililerle paylaşmayı düşünüyorum. Yine de her şeye rağmen Heybeliada, adalar içerisinde bana göre en yaşanılası yer.

Yeri gelmişken eğer adaya yolunuz düşerse, iskelenin hemen karşısında 1960 yılından beri adada bulunan Tarihî Roma Dondurması’ndan cevizli-tahinli dondurma yemenizi ve orada çalışan amcalarla muhabbet etmenizi öneririm. Dondurma o kadar lezzetliydi ki 7 top yedim ve utandığım için devam edemedim… Yine adaya gittiğinizde Heybeli Sahaf’a uğrayıp hoşsohbet sahibiyle muhabbet edebilir, harika kartpostallar ve kitaplar alabilirsiniz.

Diğer yandan bu yazıyı asıl yazma amacım sizlere bir gezi yazısı okutmak değil. Bu yazıda Türkiye’nin gündeminde bir süredir yer edinen Heybeliada Ruhban Okulu’na değinmek ve hukukî boyutuyla incelemek istiyorum. Sıkıcı bir yazı olmaması için başlangıçta biraz havadan sudan muhabbetler etsem de konuyu çok önemsiyorum ve Türkiye’nin bu ayıbı bir an evvel ortadan kaldırmasını diliyorum.

Pek çok kişi biliyordur ancak bizim kuşak için ufak bir özetle konuyu açıklayayım: 1971’e kadar faaliyet gösteren Heybeliada Ruhban Okulu 1971 yılında Anayasa Mahkemesi’nin verdiği bir karar ile kapatıldı ve eğitime ara vermek durumunda kaldı. O tarihten sonra pek çok girişim ve dava sonuçsuz kaldı. 2000li yıllarda sorunun çözümü için adımlar atılsa da sonuç alınamadı ve Ruhban Okulu hâlâ eğitime kapalı. Ziyaretçilerine ise gün içinde 12.30’a kadar açık.

Fener Rum Patrikhanesi her fırsatta konuyu gündeme getirse de özellikle bir kesim konunun büyük bir devlet meselesi olduğunu vurguluyor. İddialar temel olarak şu şekilde:

“- Ruhban Okulu patrikhanenin ekümeniklik iddiasına hizmet ediyor. 

– Ruhban Okulu Türk Devleti tarafından denetlenemiyor, bu nedenle egemenlik hakkına aykırı. (Oysa 1971 yılına kadar denetlenebiliyordu.)

– Ruhban Okulu, Kıbrıs ve Yunanistan etkisine rahatça girip propaganda yapabiliyor.” 

Bu ve benzeri sebepler neticesinde Ruhban Okulu eğitime kapatıldı ve hâlâ kapalı tutuluyor. Okulun kapalı kalmasına sebep ise Anayasa Mahkemesi’nin 12 Ocak 1971 tarihinde verdiği 1969/31 esas ve 1971/3 karar sayılı kararı. Aslında AYM söz konusu kararda Ruhban Okulu’na ilişkin bir inceleme yapmıyor. AYM Anayasa’nın 120. maddesi gereği Türkiye’de “özel üniversite” olamayacağını ancak vakıf veya devlet üniversitesi olabileceğini, bu üniversitelerin de YÖK’e bağlı olacağını belirtiyor. Bu durumda MEB tarafından denetlenen Heybeliada Ruhban Okulu da bir özel üniversite gibi değerlendirilip kapatılıyor.

Bu noktada pek çok kişi Patrikhane’nin vakıf üniversitesi kurarak okulu tekrar açabileceğini söylese de Patrikhane YÖK’e bağlı bir üniversite değil Patrikhane’ye bağlı, uluslararası öğrenciler seçip alabileceği bir okul olarak açılmasını istiyor.

2000’li yıllarda “yeni bir formül” adı altında MEB’e bağlı “yüksek okul” statüsünde okulun açılması konuşulmuşsa da bu önerinin de hukuken mümkün olmadığı hukukçu Prof. Dr. Sibel Özel tarafından belirtiliyor. Özel Hoca gerekçesinde 2547 sayılı kanunun 3. maddesini göstererek, bu okulların da YÖK’e bağlı olduğunu belirtiyor. (Yani Heybeliada Ruhban Okulu’nun 2 yıllık önlisans bölümü olsa da YÖK’e bağlı olacağını belirtmiştir.) (Konuya ilişkin Prof. Dr. Sibel Özel Hoca’nın Türkiye Barolar Birliği dergisinde yayınlanan değerlendirme yazısının linkini yazımın sonuna bırakıyorum.) (1)

Bütün bunların yanı sıra Heybeliada Ruhban Okulu’nun kapatılmasına ilişkin Patrikhane’nin avukatlığını yapan Av. Kezban Hatemi üstat ise konuya ilişkin şu değerlendirmeleri yapıyor:

“Anayasa Mahkemesi’nin kararı yüksek okullarla ilgiliydi ve doğru bir karardı. Bunun din eğitimi veren ve lise düzeyinde bir yıllık bir okulla ilgisi yoktu. Zaten Kıbrıs meselesi nedeniyle 6-7 ay sonra akıllarına geldi ve uyguladılar. Tamamen siyasî bir karar.” (Av. Kezban Hatemi, Sabah)(2)

Haddimi aşmamak kaydıyla, bana kalırsa Hatemi’nin “bu okul lise düzeyinde bir okuldur” çıkışı ve ısrarı hatalı. Özel Hoca’nın yorumlarına ise nispeten katılıyorum. Öte yandan konuya bir çözüm bulunması ve Heybeliada Ruhban Okulu’nun açılması gerektiğine de inanıyorum. Bu nedenle öncelikle tartışmamız gerekenin Türkiye’de özel üniversite konusundaki yasak olduğunu düşünüyorum:

Anayasamıza göre ülkemizde devletin ve vakıfların haricinde üniversite açılması yasaktır. Ancak ortaokul veya ilkokullar özel olarak açılabilir. Öte yandan günümüzde pek çok vakıf üniversitesinin “özel üniversite” gibi muamele gösterdiği de gayet gözlemlenebilir bir durumdur. Dolayısıyla da ülkemizde “kâr amacı güdebilen” özel üniversitelerin de kurulabilmesi için anayasa değişikliği şarttır. Bu konuya ilişkin gelebilecek itirazlara yönelik olarak peşinen belirtmem gerekir ki var olan sistemde özel üniversitelere izin verilmesinin eğitimi kötüleştirme noktasında hiçbir etkisi olmaz. Eğitimin iyileştirilmesi için profesörü-doçenti çok çok az olan üniversitelerin kapatılması öncelikli olarak tartışılmalıdır. Diğer yandan özel üniversiteler rekabeti arttırır, rekabetin sonucu ise genellikle kalitenin artmasıdır.

Konuya ilişkin diğer bir husus ise YÖK denilen kurumun kaldırılmasıdır. Bu konu hakkında yazılıp çizilen o kadar çok metin ve kaynak var ki konuyu dağıtmamak ve uzatmamak adına açmayacağım. Ancak Türkiye’de YÖK denilen kurum yalnızca korku rejiminin bir sonucundan ibarettir ve özgür düşüncenin, bilimsel ilerlemenin önündeki en büyük engellerden birisidir.

Bu iki değişikliğin ardından Heybeliada Ruhban Okulu’nun açılması noktasında pek bir engel kalmasa da yine de anayasaya eklenecek bir madde ile “özel statülü uluslararası üniversiteler” “Cumhurbaşkanı’nın özel izni ile ve kanunla açılabilir” maddesi eklenerek sorun çözülebilir. Sanıyorum bu madde ile Mardin’deki Deyrul Zaferan Manastırı’ndaki eğitim de yeniden başlama şansı kazanabilir.

Konunun hukuki açıdan yorumuna ben bu şekilde bakıyorum. Var olan Anayasa ve kanunlarla bu okulun açılması mümkün değildir ancak anayasal bir değişiklik ile kolaylıkla sorun çözülebilir. Konu tam olarak bu noktada siyasete gelmektedir.

Birkaç yıl evvel Mardin ziyaretimde Süryani bir papaz ile konuşmuştum ve Süryanilik merkezinin Mardin’den önce Şam’a şimdi ise Beyrut’a taşındığından bahsetti. Papazın sözleri aynen şöyleydi:

“Bizim ayrı bir devlet talebimiz yok, bu topraklara ve bu devlete bağlıyız. Ama bizim biz olarak var olabilmemiz için Aramice, Süryanice öğretmemiz ve dinî eğitim vermemiz gerekiyor. Oysa Türkiye buna izin vermiyor ve bu nedenle Beyrut’a gidiyoruz.” 

Heybeliada’daki Ruhban Okulu ile benzer bir sorunu Süryaniler de yaşıyor. Peki neden?

1971’e kadar açık olan Heybeliada Ruhban Okulu’nun ülkemize bir zarar veremediği, laikliğe tehdit olmadığı, medreselerin serbestliğini getirmediği, eğitimde birliği bozmadığı, “ajan yetiştirmediği” açıkça ortadadır. Öyle olsaydı 1971’den çok daha evvel kapatılırdı, bunun için gerekli fırsatlar da vardı. Ancak bunun yerine bu ülkenin bir zenginliğine sahip çıkıldı ve gerektiği noktada Demokrat Parti’nin yaptığı gibi kanun veya yönetmelikler çıkarılarak okul statüye kavuşturuldu. Öte yandan İlber Ortaylı’nın İstanbul’dan Sayfalar kitabında da belirttiği gibi Büyük Türk Sultan Mehmet, İstanbul’u Türk yurdu haline getirdiğinde Patrik’e daha evvel benzeri görülmemiş şekilde şatafatlı törenler yapmıştı. Çünkü gerçek hükümdarlık ve gerçek devlet aklı bunu gerektirir. Devlet korkuyla yönetilemez ancak idare edilir.

Diğer yandan bizim ne örfî ne dinî ne de devlet geleneklerimizde de böyle bir örnek yoktur. Bakıldığı zaman Kuran’da da gayrimüslimlerin dinî hakları ve ibadethaneleri koruma altına alınmıştır:

“Eğer Allah’ın insanları kimini kimiyle yenilgiye uğratması olmasaydı manastırlar, kiliseler, havralar ve içinde Allah’ın isminin çok anıldığı mescitler, muhakkak yıkılır giderdi. Allah kendi dinine yardım edenlere kesin olarak yardım eder. Şüphesiz Allah, güçlü olandır, aziz olandır” (Hacc 22)

Modern hukukta egemenlik ilkesinin gereği,  korku rejimi inşa etmek veya her fırsatta yasaklar getirmek değildir. İnsan haklarının bir gereği olduğu kadar büyük devlet olma arzumuz ve idealimizin de gereği Heybeliada Ruhban Okulu’nun açılmasıdır. Bizler, İstanbul gibi kutsal bir şehri yönetirken herkese adil olmak zorundayız. Ayrıca İstanbul’u yönetmenin avantajı olarak pek çok başkente dahi etki edebilmenin yollarına sahip çıkmak zorundayız. Bu ise yasaklarla olmaz ancak fırsatlar yaratarak olur.

Av. Haldun Barış

Sonnotlar

1) Sibel Özel, “Heybeliada Ruhban Okulu Meselesinin Hukukî Açıdan Değerlendirilmesi”, Türkiye Barolar Birliği, 7.2.2019 https://www.barobirlik.org.tr/Haberler/heybeliada-ruhban-okulu-meselesinin-hukuki-acidan-degerlendirilmesi-80454

2) Mahmut Övür, “Ruhban Okulunu Yasaklayan Gizli Yazı”, Sabah, 18.8.2013 https://m.sabah.com.tr/yazarlar/ovur/2013/08/18/ruhban-okulunu-yasaklayan-gizli-yazi/amp

Heybeliada Notları ve Heybeliada Ruhban Okulu’nun Açılması Hakkında Hukukî ve Siyasî Değerlendirmeler yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Kuşku yok ki konu bazı kişilerin ve çevrelerin yaptığı gibi sadece İslam itikadı açısından değil, çeşitli sosyal disiplinler tarafından da ele alınmalı. Anayasa hukuku, sosyoloji, siyaset sosyolojisi ve psikolojisi gibi açılardan da incelenmeli ve değerlendirilmeli.

Umarım bu eksiklik zaman içinde giderilir.

15 Temmuz darbe teşebbüsü çeşitli açılardan ele alınabilir ve analiz edilebilir.  Bu açılardan birisi de totaliter dinî sadakat ve demokratik siyasî sadakat çatışması olabilir. Ben bu yazıda kısaca bunu yapmaya çalışacağım.

Birey Fikri ve Liberal Demokrasi

Liberal demokrasiler birey fikri üzerine inşa edilir. Bu anlayışa göre temel ontolojik beşerî gerçeklik bireydir. Birey hak ve özgürlük sahibi bir varlıktır. Bu anlayışın işaretleri ve sonuçları özellikle siyasî ve hukukî hayatın hemen her alanında karşımıza çıkar. Meselâ, haklar bireylere ait haklar olarak anayasal teminat altına alınmıştır. Demokratik anayasalarda vazgeçilmez ve devredilmez birey hakları tek tek sayılır. Hukukun hâkimiyetinin ana hedefi bireyi hak ihlâlleri karşısında korumaktır. Tabiî yargıç ilkesi ve masumiyet karinesi de birey temellidir. Buna göre bireyler suç işledikleri iddia edilen anda var olan mahkemelerde yargılanırlar ve her birey suçlu olduğu ispat edilene kadar masumdur. Bireyin suçsuz olduğunu ispat etmesi değil, onun suçlu olduğunu iddia edenin bunu ispatlaması esastır. Suçun şahsiliği de birey temelli bir yaklaşımdır. Buna göre bireyler fiilen işledikleri her suçtan tek tek ve tek başlarına sorumludurlar. Her birey yargılanma esnasında engellenmeksizin savunma yapma veya savunulma hakkına sahiptir. Siyasî sistemde de birey esastır. Genel şartları karşılayan her birey oy verme ve aday olma hakkına sahiptir. Vatandaşların oyları arasında soya sopa veya şahsî durumlara bağlı ayrım yapılamaz. Kısaca, liberal demokrasilerde anayasal sistem bireyi esas alan bir yapılanma gerçekleştirir.

Bununla beraber hakları esas itibarıyla grup hakları olarak gören veya birey haklarına ilaveten grup haklarından bahseden yaklaşımlar da vardır. Bunda bir doğruluk payı olduğu elbette öne sürülebilir. Bazı bireysel hakların kullanılabilmesi kolektif entitelerin varlığına bağlıdır. Örneğin, herkesin dinî ibadethane kurma hakkı bir inanışa mensup yeterli sayıda insanın olmasına bağlıdır. Keza, bazı haklar da ancak bir kolektif içinde kullanılabilir. Meselâ ana dilde eğitim görme hakkı. Bir dile mensup kimselerin sayısı bir okul kurmaya yetmeyecek kadar azsa o dilde eğitimden bahsetmek de anlamsız olur.

Bununla birlikte, kolektif haklar anlayışını zayıflatacak bazı noktaların altının çizilmesinde fayda var. Gruplar nihai olarak bireylere kadar parçalanabilir. Grup hakları çoğu zaman bireysel hakların toplamından oluşur. Birey haklarıyla grup hakları arasında her zaman uyum yoktur. Birey hakları ile grup hakları çatıştığında korunması gereken grup değil birey haklarıdır. Diğer taraftan, yerine göre grup hakları denilen şeyler de bireyler için hakların bazen devletlerin yaptığından ve yapabileceğinden daha vahşi ve acımasız bir şekilde çiğnenmesi anlamına gelebilir. Bu gibi durumlarda bireylerin gruplara karşı korunmaya ihtiyacı vardır. Demokratik devlete düşen de bunu yapmaktır. Söylenenlere örnek olarak meselâ ABD’de yaşayan Amish Cemaati ile bilhassa cemaatin genç üyeleri arasındaki hayat tarzı tercihleri çatışmaları verilebilir.

Kolektif Aidiyetler

Bununla beraber, bu, sosyolojik olarak bireyleri ailelerden başlayarak kolektif ortamlarda bulunduğu ve kolektivist gruplara üye olduğu gerçeğini görmememizi gerektirmez. Gerçekten, her birey olağan şartlarda bir anne ve bir babanın bulunduğu çekirdek ailede dünyaya gelir. Geleneklere bağlı olarak bu aile daha geniş bir ailenin veya aile birliklerinin içine gömülü de olabilir. Bunlar daha ziyade doğuştan gelen ve insanların kontrol gücüne sahip olmadığı kolektif aidiyetlere tekabül eder. Ancak, tüm kolektif aidiyetler aynı karakterde değildir. Bazı aidiyetler doğumla alakasızdır ve kişilerin en azından bir ölçüde bilinçli bir tercihine dayanmaktadır. Bunlara sivil toplumun bir parçası gözüyle de bakabiliriz. Bu çerçevede bireylerin aile bağlarının dışında kalan dinî veya seküler gruplara üye olması mümkündür.

Bu tür gruplar hemen hemen her ülkede bulunur. Bireyselleşme derecesi bazı toplumlarda diğer toplumlardakine nazaran daha fazla olabilmekle beraber bu tür aidiyetlerin sıfırlandığı, yani tamamen yok olduğu veya yok edilebildiği hiçbir toplum yoktur. Her toplumda bilinçli tercihe dayanan üyeliklerle dolu kolektivist gruplar vardır.

Türkiye’de Kolektivist Gruplar

Türkiye de, bu çerçevede bakıldığında, kolektivist aidiyetlerin hayli fazla olduğu ülkeler arasında yer alan bir ülke olarak görülebilir. Gerçekten, zaman zaman patlayan olaylar ülkemizde kolektivist aidiyetlerin ne kadar yaygın ve baskın olduğu hakkında bir fikir vermektedir. Meselâ aşiret bağları bir ortak kök anlayışına da dayanmakla beraber bir ölçüde bilinçli tercih meselesidir. Dinî aidiyetler de bu kapsamda görülebilir. Ülkemizde başta tarikatlar olmak üzere dinî aidiyete dayanan veya dinî aidiyet oluşturan gruplaşmalar hayli yaygın. Bunun niye böyle olduğu bir taraftan dini anlama biçimiyle diğer taraftan dinî inanç sahiplerinin yüz yüze kaldığı muamele biçimleriyle açıklanabilir. Osmanlı’dan günümüze kalan dinî gruplar olduğu gibi cumhuriyet döneminde ortaya çıkan dinî gruplaşmalar da vardır. Bu yazının konusu olan ve 15 Temmuz darbe teşebbüsünün faili grup da uzun bir tarihten mahrum, 1950’lerde doğmuş bir gruptur. Bu grubun ne kadar dinî olduğu veya olmadığı elbette tartışılabilir. Ancak, Türkiye’de doğmuş olması, mensuplarının genel olarak İslamî olduğu iddia edilen ilkeler ve değerler çerçevesinde varlık göstermesi ve İslam’a referanslarla konuşması ve hareket etmesi bu grubun ister istemez İslamî bir grup olduğunu veya o şekilde adlandırılabileceğini ve yorumlanabileceğini bize göstermektedir.

İşte bu noktada karşımıza 15 Temmuz darbe teşebbüsünü izah etmede başvurulabilecek bir kavram çıkıyor: Sadakat Çatışması. Başka bir deyişle totaliter dinî sadakat ile siyasî sadakatin çatışması ve totaliter dinî sadakatin siyasî sadakati bastırması veya onun yerini alması. Sanırım 15 Temmuz darbe teşebbüsünü izah etmede bu kavram çifti işimize yarayabilir.

Totaliter Sadakat versus Demokratik Siyasî Sadakat

Sadakat iki türe ayırılabilir: Totaliter sadakat ve demokratik siyasî sadakat veya demokratik siyasal itaat yükümlülüğü. Bunlardan ilki totaliter hareketlerde ve sistemlerde ikincisi ise demokratik oluşumlarda ve sistemlerde karşımıza çıkar.

Totaliter sadakat çok kapsayıcıdır. Sadakat göstermesi beklenen ve gereken kişilerin tüm hayatını ve her yönüyle kapsar. Bu sadakatin, içinde hüküm sürdüğü yapıyı totaliter bir yapılanmaya dönüştürmesi bile mümkündür. Hatta gayet muhtemeldir. Bu da bizi ilginç şekilde “sivil hayatta totaliterizm” kavramına götürür. Belki de totaliterizm araştırma ve tartışmalarına bir kültürel mesele olarak bu seviyede başlamakta fayda var…

Totaliter sadakat bazı seküler ve dinî gruplarda gözlemlenebilmektedir. Seküler bir grup veya dünyevî bir dine bağlı bir grup olarak Marksist-Leninist bir yapılanmada veya dini sert, tekelci ve dayatmacı biçimde yorumlama eğilimi içinde olan gruplarda tezahür edebilir. Dinin veya ideolojinin kapsayışı ve kuşatışı ne kadar geniş yorumlanırsa grubun üyelerinin totaliter sadakati hayatlarının hiçbir alanını dışarda bırakmayacak bir şekilde anlaması ve yorumlaması da o derece imkân dahilindedir. Böylece, bu tür yapılanmalarda, kavramı zorlama pahasına da olsa söylemek gerekirse, bir tür “sivil totaliterizm” doğmaktadır. Bu sadakatin egemen olduğu gruplarda üyenin hayatı her boyutuyla ve tümüyle kontrol edilir ve grup içi emirlere mutlak itaat esastır.  Biz bu itaat tarzını Cizvitlerden gelen bir deyişe “ölü gibi itaat ermek” olarak adlandırabiliriz..

Diğer taraftan, bir liberal demokraside yaşayan herkes iktidara-devlete siyasal sadakat göstermekle mükelleftir veya başka bir deyişle siyasal itaat yükümlülüğü altındadır. Bunun anlamı, vatandaşların demokratik usullerle göreve gelmiş iktidarların yetki alanlarında kalan işlerde nihaî söz sahibi otorite olduğunu kabul etmesi ve hoşlarına gitmese bile bu çerçevede alınan kararlara uymak zorunda olmasıdır. Bu husus bizi doğal olarak devletin yetkileri ve sınırlarıyla ilgili bir tartışmaya götürür. Ancak, burada söz sahibi otoritenin genel olarak insan haklarıyla sınırlı olması ve karar alma yetkisinin esas itibarıyla insan haklarına ilişkin olmayan ve çatışan toplumsal taleplerin tezahür edeceği alanlarla bağlantılı olması söz konusudur. Bu çerçevede söz gelimi Gezi İsyanları da bir çatışan toplumsal talepler meselesidir ve insan haklarına ilişkin olmayan bir meselede kamu otoritesinin meşru ve geçerli karar alma hakkına karşı bir isyan hareketi olarak boy göstermiştir.

Şimdi, demokratik bir sistemde, hem totaliter sadakat anlayışının hüküm sürdüğü bir dinî gruba bağlı olan ve hem de aynı zamanda kamu bürokrasisi içinde görev yapmakta olan bir kişinin durumunu düşünelim. Bu kişi kamu görevlisi olması sebebiyle kamu kararlarına uymakla ve kendisine kanun çerçevesinde verilen emirlere riayet etmekle mükelleftir. Ancak, kişinin üyesi olduğu grup siyasilerin alanına ve yetki sahasına giren işlerle meşgul ise ve hatta üzerinde durduğumuz grup örneğinde olduğu gibi seçilmiş siyasî otoriteyle bir çekişme, itiş kakış, hatta savaş içindeyse ne yapacaktır? Üyesi olduğu dinî gruptan gelen emirlere mi uyacaktır yoksa kamu bürokrasisi içinde nihayetinde seçilmiş otoriteye kadar uzanan hiyerarşiye sadık kalarak kendisinden amirleri tarafından istenenleri mi yapacaktır? Bu elbette kişi için karar vermesi zor bir meseledir. Burada açıkça totaliter dinî sadakat ile demokratik siyasî sadakat çatışması ortaya çıkmaktadır.

Örneğimizde görüldüğü üzere grup üyeleri bu gibi durumlarda bağlı olduğu dinî grubun talimatlarını yerine getirebilir. Siyasal sadakat ilkesinin yerine totaliter dinî sadakati ikame edebilir. Totaliter dinî sadakati siyasî sadakati bastıracak veya bir bakıma siyasî sadakati de aşacak mahiyette görebilir ve yorumlayabilir.

Bana öyle geliyor ki 15 Temmuz vakasının önemli yüzlerinden biri budur. Devlet çatısı altında, kamu bürokrasisi içinde görev yapmakta olan FETÖ üyeleri asıl sadakati seçilmiş siyasî otoriteye değil bağlı oldukları dinî veya dinî görünümlü otoriteye karşı sergilemişlerdir. Bu yüzden, kamu bürokrasisinin emir komuta zinciri içinden değil, gruptaki yapılanma içindeki hiyerarşiden gelen talimatlara uymuşlardır. Bu, doğal olarak, onlarla meşru kamu otoritesi arasında bir tür savaş doğmasına yol açmıştır. FETÖ’cüler bunu yaparken hemen her seferinde hukuku araç, hukukçuları silah, polisleri ve askerleri tetikçi olarak kullanmaktan çekinmemişlerdir. Devlet içinde yapılanmaları onlara mesela PKK’dan farklı olarak muazzam imkânlar ve neredeyse sonsuz hareket kabiliyeti sağlamıştır. Kamu makamlarını, kamu otoritesini ve kamu kaynaklarını grubun hedefleri için seferber etmişlerdir. Başka bir deyişle devlet içinde devlet, iç devlet veya paralel devlet diyebileceğimiz bir yapılanma oluşturmuşlar ve kendi amaçları için bu yapılanmayı seferber etmişlerdir. 15 Temmuz darbe teşebbüsü bu olgunun sonuçlarından yalnızca biridir.

Ne Yapılmalı?

Dinî gruplar hiçbir zaman yok olmayacağına, daima var olacağına ve sivil toplumun parçası olarak kalacağına göre gelecekte benzer tehlikelerin önlenmesi için ne yapmak gerekir? Sanırım bu, her şeyden önce, bir siyasî kültür meselesidir. Dinî gruplara üye olan kimseler kamusal meselelerde nihaî sözün halkın seçtiği hükümetlerde ve parlamentolarda olduğunu unutmamalı ve buna bağlı olarak kendi içlerinde siyasal sadakati de kapsayacak veya etkisiz hâle getirecek türden sadakat geliştirmekten uzak kalmalıdır. Sadakat alanını dinî hayat ile sınırlamalıdır. Üyelerine bu noktayı açıkça anlatmalı, buna uygun davranış kodları geliştirmelerini teşvik etmelidir. Diğer taraftan, devlet de sivil toplum alanlarından mümkün mertebe çekilmeli ve bu tür grupların işleyişini insan haklarını genel olarak korumak dışında tamamen serbest bırakmalıdır.

15 Temmuz: Sadakat Çatışmasının Sonucu yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

15 Temmuz ve Sadakat Çatışması yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Sakin bir şekilde bu tartışmada kimin ne dediğini kısaca özetlemek gerekirse, Özlem Zengin, kadına karşı şiddetin önlenmesi adına yapılan yasal düzenlemelerin önemine işaret ederken diğer taraf kadını koruma altına alma gerekçesiyle hayata geçirilen düzenlemelerin aile yaşamına ciddi zararlar verdiğini iddia ediyor.

Anlaşıldığı kadarıyla Zengin ve diğerleri arasındaki çatışmanın ilk çıkış noktası İstanbul Sözleşmesi bağlamında yürütülen tartışmalar oldu. Bir tarafta, sözleşme kötüdür mutlaka kaldırılmalıdır diyenler. Diğer tarafta ise sözleşme kaldırılırsa kadın mücadelesinin büyük yara alacağını dillendiren aynı zamanda iktidara muhalif çevreler. Zengin ise kendini bu denklemin dışında tutuyor. Özlem Zengin’in İstanbul Sözleşmesiyle ilgli yaptığı açıklamalarda özellikle sözleşmenin kaldırılmasını isteyen ve buna karşı çıkan kesimlerin çağrılarına kulak verdiği ve bu iki kesimi makul bir tartışma ortamı için ortak bir zemin inşa etmeye davet ettiği anlaşılıyor. Katıldığı programlarda, medyada yer alan açıklamalarında sözleşme mükemmeldir, eksiksizdir demediği gibi bu konunun tartışılmasının da dünyanın sonu olmadığını ifade ederken, ne kaldırılsın ne de kaldırılmasın diyor. Fakat sonuç olarak her iki kesim de olayı farklı şekillerde ele almayı tercih etti. 8 Temmuz 2020 tarihinde Habertürk canlı yayınında Zengin’in de ifade ettiği gibi konu artık içeriğinden bağımsız bir şekilde “itirazların toplandığı bir havuza” dönüşmüştü. Meselenin sağlıklı bir şekilde konuşulması için çabalayan Zengin kimileri için sözleşmenin avukatı diğerleri içinse sözleşmenin kaldırılmasına ses çıkarmayan kişi olarak yaftalandı.

Sonuçta İstanbul Sözleşmesi kaldırıldı. Fakat Zengin’e dönük saldırılar hiç durmadı. Bu konularla ilgili ne zaman bir söz söylese aynı grupların sosyal medya kampanyalarının hedefi olmaya devam etti. Özlem Zengin bir siyasetçi. Toplumun kendisini eleştirmesi kadar doğal bir şey olamaz. Fakat Zengin’in söyledikleriyle kendisine dönük saldırılar arasındaki uyumsuzluk, tıpa tıp aynı mesajların yazılması, ortak başlıklar kullanılması aleyhinde yürütülen kampanyanın organize olması ihtimalini güçlendiriyor.

Yakın zamanda Özlem Zengin adı bu kez 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun’la ilgili tartışmalar etrafında yeniden gündeme geldi. AK Parti ile Yeniden Refah Partisi arasında seçim ittifakı için yapılan görüşmeler sırasında 6284 sayılı kanunun pazarlık konusu yapıldığı iddia edilmişti. Bunun üzerine Zengin, mecliste bu iddiaların gerçeği yansıtmadığını ifade eden bir konuşma yaptı. Açıklamaların ardından Özlem Zengin’le ilgili yeni bir kampanyanın fitili ateşlendi. Hakkında binlerce tweet atılırken, ağır hakaretlere maruz kaldı, dinî inancı hedef alındı ve tehdit edildi. İstanbul Sözleşmesi meselesindekine benzer bir durum söz konusuydu. Bir kesim Zengin’in 6284’ün sözcülüğünü yaptığını iddia ederek onu yine hedef tahtasına oturtmuştu. Günlerce sosyal medyada en çok konuşulan isimlerden biri oldu. Fakat Zengin’in bu süreçteki açıklamalarına bakıldığında kayıtsız bir şekilde 6284’ü savunmadığı bilakis kanunun uygulanmasıyla ilgili yaşanan eksikliklerin giderilmesi gerektiğini söylüyor. Örneğin bu sözleri katıldığı bir canlı yayında dile getirdi; “Bu konu bu kadar tartışmayı hak edecek bir mevzu değildir. Her bir kanun maddesi elbette tartışılır. Ben biliyorum 6284 uygulamasında çok ciddi sorunlar var, başından itibaren. Bu sorunların hepsini giderebiliriz.”

Görüldüğü gibi Zengin, 6284 sayılı Kanunun uygulamasında hatalar olduğunu zaten kabul ediyor ve bunların düzeltilmesi gerektiğinin altını çiziyor. Ancak sanki hiç böyle söylememiş gibi bir ortam oluşturulmaya çalışılmakta ve belli kesimler yine sözlerinin içeriğine bakmadan onu hedefe oturtmaktadır. Öyle ki bu ‘tepki’ bir gün sürmedi. Sosyal medyada Zengin isminin gündemde tutulması için özel bir çaba gösterildi. Her iki olayda da konunun savunucusu olmamasına, ısrarlı bir şekilde amacını tartışmanın belli bir usûl çerçevesinde yapılması şeklinde ifade etmesine rağmen belli çevrelerin onu bir noktaya çekme çabası biraz tuhaf duruyor. Tarafların yaklaşımı ortada. Zengin’in açıklamları da. “Hayır, bu konu tartışılamaz” demiyor. Hem İstanbul Sözleşmesinin hem de 6284 sayılı Kanunun eksik yanları nedeniyle tartışılabilir olduğunu söylese de birileri onun bu çabasını görmezden gelip Özlem Zengin ismine farklı bir misyon yükleyerek ona saldırmayı belki de ismi üzerinden iktidar partisiyle hesaplaşmaya çalıştı. Hatta Kafkaslar’dan Ordu’ya ardından Tokat’a göçen bir ailenin çocuğu olmasını gerekçe gösterip Yahudi olduğunu söyleyenler dahi oldu. Açıkça anlaşılacağı gibi Yahudilik kriminal bir anlamda kullanılıyordu. Benzer bir üslupla tartışmaya dahil olanlar Zengin’in siyasî kimliği üzerinde kuracakları baskıyla bu tartışmayı kendi istedikleri gibi yönlendireceklerini düşünmüş olabilirler. Zengin’in söylemedikleri üzerinden farklı bir kimlik inşa edip, bu meselelere dahil olacakların önünü kesmeyi de hedefleyebilirler. Fakat bu konuların hem dünyada hem de ülkemizde tartışılma boyutu göz önüne alındığında komplo teorileriyle muhatapların etkisizleştirileceğini düşünmenin nafile bir çaba olduğu görülecektir. Çünkü mesele sadece birkaç kadının inadından kaynaklanmıyor. Ortada ciddi sorunlar varken kamusal tartışmanın tarafı olarak kadınları yok saymak pek gerçekçi durmuyor.

Tokat’ın Niksar ilçesinde dünyaya gelen öğretmen bir babanın kızı olan ve 80’lerin sonunda İstanbul’da Hukuk okuyan Zengin, öğrencilik yıllarında da rejimin baskıları karşısında hak ve özgürlük mücadelesi veren bir isim. Dünden bugüne değişen pek bir şey yok. Dün nerede duruyorsa bugün de aynı noktada. Başörtüsü mücadelesinin savunucularından olan Zengin’in aslında ele aldığı her konuyu aynı cesaret ve kararlılıkla savunduğu görülüyor. Patriarkal geleneğe mesafeli dururken gösterilen tepkiler pek de geri adım attırmıyor. Belki şahsına dönük tepkinin ardında onun özgürlükçü ve cesur tavrı yatıyor olabilir! Zengin, İstanbul Kadın ve Aile Araştırmaları Merkezi, Beyaz El Dayanışma Derneği ve KADEM’in kuruluşunda bulunmuş, 2015 seçimlerinin ardından TBMM tarihinde başörtülü yemin eden 21 milletvekili arasında yer almıştı. Geçmişte başörtüsü yasağıyla kadınların haklarının ellerinden alınmasına karşı mücadele ederken bugün kadına dönük şiddetin son bulması için çalışması aynı zamanda tutarlı bir aktivist olduğunu gösteriyor.

Kadın Mücadelesinin Tutarlı Aktivisti: Özlem Zengin yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.