Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (Programme for International Student Assessment–PISA), Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) tarafından gerçekleştirilen ve 15 yaş grubundaki öğrencilerin bilgi ve becerilerini gerçek yaşam bağlamlarında kullanabilme yeterliklerinin değerlendirilmesi amacıyla üç yılda bir uygulanan uluslararası bir araştırmadır. PISA’nın temel amacı; öğrencilerin yalnızca okul müfredatında kazandıkları bilgileri değil bu bilgileri analiz etme, yorumlama, problem çözme, eleştirel düşünme ve karar verme süreçlerinde kullanabilme becerilerini ortaya koymaktır. (MEB, 2026: 18).

“PISA’nın temel amacı; öğrencilerin yalnızca okul müfredatında kazandıkları bilgileri değil bu bilgileri analiz etme, yorumlama, problem çözme, eleştirel düşünme ve karar verme süreçlerinde kullanabilme becerilerini ortaya koymaktır.” (MEB, 2026: 18).

Öğretmenlerin yetkinliklerinde dört temel alan analiz edilecektir:

1. Genel Kültür, öğretmenlerin temel dünya genel kültür bilgi beceri zenginliği son derece önemlidir. Türkiye’de öğretmenlerin genel kültürleri zayıf, yüzeysel ve gelişme kapalıdır. Geçenlerde bir öğretmen Cop 31’i ilk defe duyduğunu ifade etti. Yine bir öğretmen “altın fiyatlarını Merkez Bankası’nın baskıladığını” söyledi. Özellikle ekonomi-iş dünyasındaki güncel bilgi yok denecek kadar azdır. Öğretmenler, ekonomi, kültür, müzik, spor, sinema vb. alanlarda güncelliği takip etmemektedirler. Genel kültürü zayıf öğretmenin öğretim yaklaşımı, gençlerle irtibat kurması son derece zordur.

2. Bilgiyi Kullanma, öğretmenler; iletişim, öğretim yönetme ve teknikleri, program bilgisi gibi temel alanlarda yeterli bilgiye sahiptir, ancak bu bilgilerin kullanımında geri durmaktadırlar. Eski yöntemler ile eğitim öğretim ve genç dünyası ile temas kurmaya çalışmaktadırlar.

3. Analiz, yorumlama: Öğretmenlerin en az yetkin oldukları alanlardan biri de analiz ve yorumlama becerisidir. Çoğu öğretmen nesnel veri ile “yorum”u birbirine karıştırmaktadır. Okuldaki bir problem meydana geldiğinde konu ile ilgili toplantılara defalarca katıldım. Gördüm ki; problemi tanımlama, nedenlerine ilişkin veriler, problemi ayrıntılı analiz etme ve çözüm seçenekleri konularında çok yetersizler. Benzer gözlemleri çalıştay, atölye ve eğitimlerde de gözlemledim.

4. Problem çözme, eleştirisel düşünme ve karar verme: Bizim öğrencilerimiz en çok bu noktalarda zorlanıyor. Tesadüf mü? Tabiî ki değil… Eleştirel düşünceyi yakıp yıkıcı tarz zanneden öğretmenin öğrencisi de bu kadar olur. Problemler hayatın ve eğitimin bir gerçeğidir. Okulda bir problem ortaya çıkınca bizim öğretmenler sağa-sola etrafa bakınır. Değil problemi çözmek onu kabul ettirmek bile bazen başlı başına bir uğraş olur. Genellikle öğretmenler problem ile ilgili diğerlerini (veli, toplum, medya, internet vb.) suçlarlar. Probleme böyle bakınca fonksiyonel bir çözümün ortaya çıkmasını beklemek gerçekçi değildir. Yaratıcılık genel olarak toplumda ve öğretmen habitatında nadiren karşımıza çıkar. Yaratıcı birey, yaratıcı okullar yok denecek kadar azdır. Öğretmenlerimiz içinde yaratıcılık becerisine çok az rastlanır. Yaratıcı öğretmen okulda yıldız gibi parlar ve öğrencilere gerçek anlamda ışık olur. Karar almada sorunları da hayatımızda hiç eksik olmaz. Eğitim kurumlarında pek çok toplantının bir karar alınmadan sona erdiğine defalarca şahit oldum. Böyle yetişen genç “karar verme” gerektiğinde bocalar ve karar alamaz.

Haklı olarak akıllara şöyle bir soru/eleştiri gelebilir: “Mademki öğretmenler Pisa test yetkinlik alanlarında bu kadar yetersiz. O halde bu öğretmenlerin yetiştirdiği öğrenciler bu Pisa sonuçlarına nasıl ulaştı?” Bu eleştiri ve soru son derece haklı ve yerinde bir sorgulamadır. Yukarıdaki yorum ve gözlemler benim yaklaşımımı ortaya koyar. Bana göre, Pisa başarısı okullarda az sayıda olan yetkin, becerikli öğretmenlerin ortaya çıkardığı bir sonuçtur. Her okulu bu az sayıdaki öğretmen sırtlamıştır. Onların sayesinde okul, eğitim ve öğrenciler gelişir.

Çocuklarımızın, gençlerin günümüz dünyasında yetkinliklerinin gelişmesi için öğretmenlerin de yetkinliklerinin gelişmesi gerekir. Genel kültürü yüksek, veri okuyabilen, problem çözme becerisi gelişmiş, yaratıcı ve karar alabilen öğretmenlere ihtiyacımız vardır.

Kaynak:

MEB, (2026) PİSA Türkiye Raporu, 2025. MEB Yayınları, Ankara.

Öğretmenlerin PİSA’sı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Dar anlamda cumhuriyet, siyasi iktidarın bir hanedanın tekelinde bulunmaması demektir. Monarşide iktidar, kural olarak, bir ailenin elinde kalır ve çoğu zaman babadan oğula geçer. Dar anlamda cumhuriyette hanedan ortadan kaldırılmıştır. Ancak, iktidara kimin geleceği ve iktidardan kimin ayrılacağı demokratik, rekabetçi, adil ve eşit seçimlerle belirlenmiyorsa, rejim yalnızca hanedanın bulunmaması bakımından cumhuriyettir.

Rejimin adının cumhuriyet olarak belirlenmesi, devlet başkanının kral, padişah, sultan veya imparator adını taşımaması tek başına demokratik bir rejimin varlığını göstermez. İktidar tek bir kişinin, partinin, askerî bürokrasinin veya dar bir zümrenin elinde toplanabilir. İktidarın barışçı ve olağan yollarla değiştirilmesi mümkün olmayabilir. Böyle bir sistem, teorik olarak monarşi değildir; fakat demokrasi de değildir. Bu rejim ancak dar anlamda cumhuriyet olarak adlandırılabilir.

Geniş ve doğru anlamda cumhuriyet sadece hanedanın kaldırılmasıyla yetinmez. İktidara kimin geleceğini ve iktidardan kimin ayrılacağını halkın tercihlerine ve dolayısıyla rekabetçi seçimlere bağlar. Seçimler düzenli, adil ve eşit şartlarda yapılır. Muhalefetin iktidara gelme ihtimali gerçek ve canlıdır. Siyasi haklar korunur, iktidar hukukla sınırlandırılır ve yönetim halkın rızasına dayanır.

Geniş anlamda cumhuriyet ile demokrasi büyük ölçüde özdeştir. Cumhuriyetin ahlâkî ve siyasi değeri de esas olarak burada ortaya çıkar. Çünkü cumhuriyetin asıl vaadi, yalnızca bir hanedanın kaldırılması değil, siyasi iktidarın toplumun dokunuşuna ve denetimine açılmasıdır.

Dar anlamda cumhuriyetler otoriter veya totaliter olabilir. Otoriter cumhuriyette iktidar tekelleşmiştir ve yönetimin olağan yollarla değiştirilmesi mümkün değildir. Bununla beraber rejim, iktidarı korumakla yetinip, ülkedeki ve toplumdaki her şeyi baştan sona dönüştürme, yeni bir insan ve yeni bir toplum yaratma iddiasıyla özel hayata ve sivil topluma her zaman derin biçimde müdahale etmekten uzak kalabilir.

Totaliter cumhuriyet ise hem iktidarı tek elde toplar hem de bu iktidarı insanı ve toplumu yeniden oluşturmak için kullanır. Eğitimden aile hayatına, dinden kültüre, ekonomiden gündelik yaşayışa kadar her alanı kontrol etmeye çalışır. Yeni bir insan ve yeni bir toplum yaratma sevdasıyla sivil hayatı tasfiye eder ve her bireyi ve kesimi bütünüyle devletin emrine ve güdümüne sokar.

Otoriter ve totaliter rejimlerin kendilerine cumhuriyet adını vermesi, onları gerçek anlamda cumhuriyet yapmaz. Cumhuriyet kelimesi burada demokratik yönetimi ve temel hak ve hürriyetlerin mevcudiyetini değil, yalnızca bir hanedanın bulunmamasını ifade eder. Geçmişte Suriye ve günümüzde Azerbaycan, Türkmenistan, Mısır gibi ülkeler cumhuriyet adını taşıyan ama otoriter veya totaliter olan ülkelere örnek gösterilebilir. Daha da ilginci, bu ülkelerin bazılarında, hanedanın resmiyette kaldırılmasına ve monarşik unvanlar bulunmamasına rağmen, iktidarın rekabetçi seçimlerle el değiştirmesinin söz konusu olmaması ve iktidarın babadan oğula geçebilmesidir.  Azerbaycan’da ve Türkmenistan’da siyasi iktidarın babadan oğula geçmesi, fiiliyatta, komik şekilde, “cumhuriyetçi hanedan” olarak adlandırılabilecek ilginç bir yapılanma ortaya çıkarmıştır. Monarşi resmen yoktur; fakat iktidar fiilen monarşide olduğu gibi aynı aile içinde kalmaktadır.

Türkiye de cumhuriyet olarak kurulduğunda başlangıçta dar anlamda bir cumhuriyetti. Hanedan kaldırılmıştı; fakat iktidarın demokratik seçimlerle el değiştirmesine imkân veren çoğulcu ve rekabetçi bir siyasi düzen kurulmamıştı. Tek parti yönetimi altında siyasi iktidar tekelleşmişti, rekabete kapatılmıştı. Bu cumhuriyetin otoriter yüzüydü. Türkiye Cumhuriyeti’nin totaliter yüzü ise insanı ve toplumu yukarıdan aşağıya ve çoğu zaman kamu zoruna ve baskılarına dayanan uygulamalarla ve dayatmalarla dönüştürmeye çalışılmasında ortaya çıktı. Türkiye’nin otoriter-totaliter nitelikteki dar anlamda cumhuriyetten geniş anlamda cumhuriyete, yani demokratik cumhuriyete yönelmesi, ancak çok partili hayata ve serbest seçimlere geçişle mümkün oldu.

Bu ayrım hem genel olarak hem de Türkiye’deki cumhuriyet tartışmaları bakımından son derece önemlidir. Cumhuriyeti savunmak, onun bütün tarihî biçimlerini sorgusuz sualsiz kabul etmek, övmek ve yüceltmek anlamına gelmemelidir. Cumhuriyetin adı değil, niteliği önemlidir. Bir rejimin cumhuriyet olarak adlandırılması, onun özgürlükçü, demokratik ve medeni olduğunu göstermez. Otoriter ve totaliter cumhuriyetler, mutlak monarşilerden daha baskıcı ve daha zalim olabilir. Buna karşılık, anayasal ve demokratik bir monarşi, insanlara ve topluma dar anlamda bir cumhuriyetten daha özgürlük sağlayabilir.

Bu sebeple, cumhuriyeti gerçekten önemseyenlerin dar anlamda cumhuriyeti değil, geniş anlamda cumhuriyeti savunması gerekir. Değer verilmesi gereken şey yalnızca hanedanın bulunmaması değil, iktidarın seçimle gelmesi, seçimle gitmesi, hukukla sınırlandırılması ve özgür bir toplumun varlığıdır. Türkiye’deki siyasi kültür ne yazık ki bu ayrımı yeterince yapamamaktadır. Cumhuriyet çoğu zaman özelliklerinden bağımsız olarak kutsallaştırılmakta ve dar anlamdaki cumhuriyetin bütün uygulamaları sahiplenilmektedir. Bu tutum cumhuriyetseverlik değil, cumhuriyetperestliktir.

Cumhuriyetseverlik, cumhuriyeti demokrasi, hukuk devleti ve özgürlükle birlikte savunmaktır. Cumhuriyetperestlik ise cumhuriyet adını taşıyan her rejimi, otoriter ve totaliter özellikler taşısa dahi, sorgulamadan üstün görmek ve yüceltmektir. Doğru olan, cumhuriyetin adına değil, mahiyetine bakmaktır. Gerçek anlamda savunulmaya değer cumhuriyet, dar anlamda cumhuriyet değil, geniş anlamda cumhuriyet, yani demokratik cumhuriyettir.

Dar Anlamda Cumhuriyet ve Geniş Anlamda Cumhuriyet yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu sorunun cevabını yalnızca siyasetçilerin açıklamalarında, partiler arasındaki mücadelede veya günlük siyasi polemiklerde aramak yeterli değildir. Çünkü siyasetin dili ve aktörleri değişirken, siyaseti şekillendiren ekonomik ve toplumsal şartlar da değişiyor.

Uzun yıllar boyunca Türkiye siyasetinde kimlikler, ideolojik ayrılıklar ve siyasi aidiyetler belirleyici oldu. Ancak bugün vatandaşın gündeminde geçim maliyeti, konut fiyatları, kira, istihdam, adalet duygusu ve geleceğe ilişkin güven giderek daha fazla yer tutuyor. İnsanlar artık yalnızca kimin iktidarda olduğunu değil, yönetimin kendi hayatlarında neyi değiştirdiğini de sorguluyor.

Bu dönüşüm, siyasi partilerin hareket alanını daraltırken sorumluluklarını artırıyor. Çünkü ekonomik büyüme rakamlarının vatandaşın günlük hayatında karşılık bulmadığı bir ortamda, siyasi söylemlerin tek başına toplumsal desteği koruması zorlaşıyor.

Türkiye ekonomisi açısından bakıldığında mesele daha da önemli. Enflasyonla mücadele, yatırım ortamının iyileştirilmesi, üretimin artırılması ve dış kaynak girişinin güçlendirilmesi yalnızca ekonomi yönetiminin teknik meseleleri değildir. Bunların tamamı siyasi güvenle doğrudan bağlantılıdır. Hukuka güvenin, öngörülebilirliğin ve kurumsal istikrarın zayıfladığına ilişkin algılar, yatırım kararlarını etkileyebilir. Yatırımların ertelenmesi ise üretim, istihdam ve gelir artışı üzerinde baskı oluşturabilir.

Güçlü bir ekonomi için yalnızca doğru kararlar almak yetmez; kararların kişilere göre değişmediği, kuralların herkese eşit uygulandığı ve rekabetin korunduğu bir sistem kurmak gerekir. Devletin görevi ekonomik hayatın bütün alanlarını kontrol etmek değil, adil rekabetin ve girişim özgürlüğünün şartlarını güvence altına almaktır.

Siyasette yaşanan gelişmeleri bu çerçevede değerlendirmek gerekir. Bir partinin içindeki değişim, yeni siyasi ittifaklar, bürokrasideki hareketlilik veya kamuoyunda tartışma yaratan olaylar, tek başına büyük bir dönüşümün kanıtı sayılamaz. Ancak bu gelişmeler ortak bir zeminde birleşiyorsa, yani toplumun beklentileri ile mevcut yönetim anlayışı arasındaki mesafe büyüyorsa, o zaman karşımızda daha kapsamlı bir değişim ihtimali vardır.

Bu noktada siyasi partilerin önündeki en önemli sınav, değişimi yalnızca kadroları yenileyerek yönetmeye çalışmamaktır. Asıl ihtiyaç, kurumları güçlendirmek, liyakati esas almak, hesap verebilirliği artırmak ve kamu kaynaklarının kullanımında şeffaflığı sağlamaktır. Siyasi yakınlıkların, aile bağlarının veya kişisel ilişkilerin kamu görevlerine ve ekonomik fırsatlara erişimde avantaj sağladığı yönündeki algı, toplumun adalet duygusunu zedeler. Bu algının önüne geçmek, hem siyasi meşruiyet hem de ekonomik güven açısından hayati önem taşır.

Türkiye’nin genç nüfusu, girişimcilik kapasitesi, üretim gücü ve stratejik konumu önemli fırsatlar sunuyor. Fakat bu fırsatların kalıcı refaha dönüşmesi, yalnızca dış politikadaki hamlelere veya büyük projelere bağlı değildir. Aynı zamanda içeride güçlü kurumlara, güvenilir kurallara, nitelikli insan kaynağına ve özgür rekabet ortamına ihtiyaç vardır.

Önümüzdeki dönemde siyasetin başarısını belirleyecek temel unsur, kimin hangi siyasi tartışmadan galip çıktığı değil, Türkiye’nin bu değişen beklentilere ne ölçüde cevap verebildiği olacaktır. Toplum daha fazla adalet, ekonomi daha fazla öngörülebilirlik, gençler daha fazla fırsat ve yatırımcılar daha güçlü güvence bekliyor.

Türkiye için gerçek değişim, yalnızca siyasi aktörlerin değişmesi değildir. Gerçek değişim, yönetim anlayışının kişilere bağımlılıktan kurallara, ayrıcalıklardan fırsat eşitliğine ve kısa vadeli siyasi hesaplardan uzun vadeli toplumsal refaha yönelmesidir.

Çünkü siyasette görünen her olayın arkasında daha büyük bir soru vardır: Mevcut sistem, değişen Türkiye’nin ihtiyaçlarını karşılayabiliyor mu?

Bu soruya verilecek cevap, yalnızca siyasi partilerin geleceğini değil, Türkiye’nin ekonomik ve toplumsal geleceğini de belirleyecektir.

Asıl Mesele Olaylar Değil, Değişen Türkiye yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Foundation for Economic Education’ın eski başkanlarından Lawrence W. Reed, “Socialism: Science or Cyanide?” başlıklı yazısında bu uçurumu oldukça sert bir dille ele alıyor. Reed’in çıkış noktası, Marianna Davidovich’in The Buried Stories of Communism & Socialism adlı çalışmasında anlattığı sosyalist rejim tecrübeleri. Reed’e göre sosyalizmi değerlendirirken yalnızca iyi niyetli vaatlere değil, bu vaatlerin hayata geçirilmesinde kullanılan araçlara ve ortaya çıkan tarihî sonuçlara bakmak gerekir.

Komünizm mi, Sosyalizm mi?

Sosyalizmin tarihî başarısızlıkları gündeme geldiğinde sıkça başvurulan bir savunma vardır: Sovyetler Birliği, Mao Çin’i, Pol Pot Kamboçya’sı veya Castro Küba’sında yaşananlar “gerçek sosyalizm” ya da “gerçek komünizm” değildir. Reed bu savunmanın kavramsal bakımdan sorunlu olduğunu hatırlatıyor. Marx’ın tarih şemasında komünizm, sosyalizmden sonra gelecek nihaî aşamadır. Devletin zamanla ortadan kalkması, sınıfların yok olması ve tam bir eşitlik düzeninin doğması beklenir. Buna karşılık bu nihai aşamaya ulaşmak için önce proletarya diktatörlüğünü ihtiva eden sosyalist bir geçiş dönemi gerekir.

Dolayısıyla, tarih boyunca komünist olarak adlandırılan rejimler, kendi adlandırmalarında da sosyalisttiler. Sovyetler Birliği’nin resmî adı dahi Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği idi. Reed’in dikkat çektiği problem şudur: Sosyalist diktatörlüğün bir gün kendiliğinden ortadan kalkarak devletsiz bir topluma dönüşeceği varsayımı hiçbir ciddi mekanizmaya dayanmıyordu. Mutlak gücü ele geçirmiş bir siyasî kadronun, bir gün gönüllü olarak bütün gücünden vazgeçeceğini varsaymak insan davranışını ve siyasî iktidarın tabiatı hakkında hiçbir şey bilmemektir.

Bu noktada sosyalizmin “bilimsellik” iddiası daha da tartışmalı hâle gelir. Bilimsel teori, yanlışlanabilir öngörülerde bulunur ve teorinin sonuçları tecrübeyle sınanabilir. Fakat sosyalizmin başarısız olduğu her örnekte “bu gerçek sosyalizm değildi” denirse, teori başarısızlıktan korunmuş olur. Böylece sosyalizm, empirik olarak sınanabilen bir teori olmaktan çıkarak her sonuca uyarlanabilen bir inanç sistemine dönüşme tehlikesiyle karşı karşıya kalır.

Sosyalizmin Asıl Meselesi: Gücün Merkezileşmesi

Reed’e göre sosyalizmin temel problemi yalnızca yanlış ekonomik hesaplardan kaynaklanmaz. Daha derindeki mesele, ekonomik ve siyasi gücün merkezileştirilmesidir. Sosyalist sistemde üretim araçlarının kontrolü devletin eline geçtikçe, insanların hayatlarını biçimlendirme gücü de siyasi otoritenin elinde yoğunlaşır. Kaynakların nereye aktarılacağına, hangi malların üretileceğine, insanların hangi sektörlerde çalışacağına ve gelirlerin nasıl dağıtılacağına piyasa süreçleri değil, merkezî karar mekanizmaları hükmetmeye başlar.

Burada mesele yalnız ekonomik verimsizlik değildir. Hayek’in yıllar önce işaret ettiği gibi, devlet ne kadar çok plan yaparsa bireylerin kendi hayatlarını planlayabilecekleri alan o kadar daralır. Çünkü merkezî plan, milyonlarca bireysel planın yerine geçirilmek istenir. Bir kişinin yatırım tercihi, mesleği, tüketimi veya tasarrufu merkezî planla çatıştığında hangisinin üstün geleceği açıktır: Devletin planı.

Bu yüzden sosyalizmi yalnız “dayanışma”, “paylaşma” veya “yoksula yardım” kavramlarıyla tanımlamak yanıltıcıdır. Dayanışma gönüllü olabilir. Hayırseverlik gönüllü olabilir. İnsanlar servetlerini başkalarıyla paylaşabilir. Bunların hiçbiri tek başına sosyalizm değildir. Sosyalizmi ayırt eden unsur üretim ve dağıtım kararlarının gönüllü ilişkilerden çıkarılıp siyasi iktidarın denetimine verilmesidir.

Reed bu noktayı özellikle vurgular: Sosyalist projelerin uygulanması gönüllülüğe bırakılamaz. Çünkü insanlar planlamacının istediği gibi davranmak istemediğinde sistemin devam edebilmesi için zor kullanmak gerekir. Vergilendirme, kamulaştırma, fiyat kontrolü, üretim emri, sansür ve nihayet siyasi baskı, merkezî planın araçlarına dönüşebilir. Bu açıdan sosyalizmin otoriterliğe kayması tarihî bir tesadüf değil, onun merkezileştirici mantığının muhtemel sonucudur.

İnsanları Oldukları Gibi Kabul Etmek

Sosyalizmin bir başka problemi insan tabiatına ilişkin varsayımlarıdır. İnsanlar birbirinin aynısı değildir. Yetenekleri, tercihleri, risk alma eğilimleri, çalışma biçimleri ve hayat hedefleri farklıdır. Piyasa düzeni bu farklılıkları ortadan kaldırmaya çalışmaz; aksine, onları ekonomik iş birliğinin parçası hâline getirir.

Sosyalist düşüncenin daha radikal biçimleri ise farklılıkları ortak bir siyasi ve ekonomik hedefe tâbi kılmak ister. Başarı, servet biriktirme veya farklılaşma kuşkuyla karşılanabilir. Eşitsizliği ortadan kaldırma arzusu giderek sonuçların eşitlenmesi talebine dönüşebilir. Ancak insanların farklı olduğu bir dünyada sonuçların zorla eşitlenmesi hedefi toplumsal hayata sürekli müdahale gerektirir.

Reed’in eleştirilerinden biri de sosyalist düşüncenin çatışmayı toplumsal hayatın merkezine yerleştirmesidir. Marx’ın sınıf mücadelesi teorisinde toplum esas olarak birbirine karşıt sınıflardan meydana gelir. Sermaye sahibi ile işçi, ezen ile ezilen olarak karşı karşıya konur. Oysa, piyasa düzeninin temel mekanizması yalnız çatışma değil, iş birliğidir. İşçi ile işverenin, üretici ile tüketicinin, satıcı ile alıcının çıkarları her zaman tamamen aynı değildir; fakat gönüllü mübadelenin gerçekleşebilmesi için her iki tarafın da işlemden bir fayda beklemesi gerekir.

Bu nedenle kapitalizm yalnız sermaye sahibinin kazandığı bir düzen olarak tarif edilemez. Sermaye birikimi üretim kapasitesini artırır, yatırımları mümkün kılar, verimliliği yükseltir ve ücretlerin uzun vadede artmasının maddi temelini oluşturur. Reed’in Paul Johnson’dan hareketle hatırlattığı gibi, Marx’ın ve takipçilerinin özel sermaye birikimine duyduğu husumet, gerçekte modern refahın en önemli kaynaklarından birini hedef almaktadır.

İskandinav ülkelerinin sosyalizme örnek gösterilmesi de bu yüzden yanıltıcı olabilir. Bu ülkeler geniş sosyal yardım sistemlerine sahip olmakla birlikte özel mülkiyete, piyasa fiyatlarına, uluslararası ticarete ve özel teşebbüse dayanan ekonomilerdir. Dolayısıyla refah devletini sosyalizmle eşitlemek kavramsal bir karışıklık yaratır. Sosyal yardımların büyüklüğü ayrı bir tartışma konusudur; fakat üretim araçlarının büyük ölçüde özel mülkiyette bulunduğu ve ekonomik koordinasyonun piyasa yoluyla gerçekleştiği bir düzen klasik anlamıyla sosyalizm değildir. Reed de İskandinav örneğinin bu sebeple sosyalizmin başarısını kanıtlamadığını savunmaktadır.

Siyanür Benzetmesi

Reed yazısının sonunda Ludwig von Mises’in çarpıcı bir benzetmesine başvuruyor. Mises, süt ile siyanür arasında tercih yapan kişinin iki içecek arasında değil, hayat ile ölüm arasında seçim yaptığını söyler. Aynı şekilde Mises’e göre kapitalizm ile sosyalizm arasındaki tercih de yalnızca iki teknik ekonomik sistem arasında yapılan sıradan bir tercih değildir; toplumsal iş birliği ile toplumsal çözülme arasında bir tercihtir.

Bu benzetme elbette bir polemiktir, fakat arkasındaki fikir ciddiye alınmaya değer. Kapitalizm kusursuz değildir. Piyasa aktörleri hata yapabilir, şirketler başarısız olabilir, bireyler yanlış kararlar verebilir. Ancak, piyasa düzeninde hatalar çoğunlukla dağınıktır. Bir şirket yanlış yatırım yaptığında bütün toplum aynı anda aynı yanlış kararı vermek zorunda değildir.

Merkezî planlamada ise hata merkezileşir. Planlamacının yanılması, milyonlarca insanın aynı yanlış kararın sonuçlarına katlanmasına yol açabilir. Dahası, siyasi iktidar ekonomik kaynakları da kontrol ediyorsa kendi hatasının bedelini ödemek yerine muhalefeti susturabilir ve başarısızlığı daha fazla baskıyla örtmeye çalışabilir.

Sosyalizmin tarihî problemi bu noktada ortaya gören bir sistem özgürlükle sürekli çatışma hâlinde olacaktır. Ekonomik iktidarı devletin elinde topladıkça siyasi iktidarı da büyütecektir.

Bu nedenle sosyalizmi değerlendirirken niyetlerinden çok kurumlarına ve sonuçlarına bakmak gerekir. İki yüz yıllık tecrübe, bize merkezî planlamanın bilimsellik iddiasını değil, insan bilgisinin ve siyasi iktidarın sınırlarını öğretiyor. Sosyalizmin en büyük yanılgısı belki de ekonomik hayatın yukarıdan tasarlanabileceğine inanmasıdır. İnsan toplumları ise bir satranç tahtası değildir.

Bu yüzden, Reed’in sorusu hâlâ anlamlıdır: Sosyalizm gerçekten bilim midir, yoksa iyi niyetli vaatlerin arkasına saklanmış tehlikeli bir siyasal reçete mi? Tarih ikinci ihtimali ciddiye almak için fazlasıyla malzeme sunmaktadır.

Sosyalizm: Bilim mi, Siyanür mü? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye’nin bugün yeni bir kalkınma anlayışına ihtiyacı olduğunu düşünmekteyim. Bence daha fazla rapora, daha uzun hedef listelerine veya yıllar içinde sonuç vermesi beklenen klasik ekonomik müdahalelere değil; doğru hedefe hızla ulaşan, özel sektörü harekete geçiren ve ekonomik sorunları fırsata dönüştüren yaratıcı hamlelere ihtiyacı var.

Çünkü ekonomide zaman, yalnızca takvim yapraklarından ibaret değildir. Her geciken yatırım, ertelenen istihdam, kaybedilen ihracat pazarı ve finansmana ulaşamayan girişimci, ülkenin büyüme potansiyelinden eksilen bir parçadır.

Elbette enflasyonla mücadele, mali disiplin ve finansal istikrar vazgeçilmezdir. Ancak makroekonomik dengelerin iyileşmesini beklerken üretim kapasitesini, teknoloji geliştirme kabiliyetini ve ihracat gücünü artıracak fırsatları da kaçırmamalıyız.

Türkiye’nin sorunu yalnızca ekonomik kaynakların yetersizliği değil; mevcut kaynakları daha hızlı, daha verimli ve daha yaratıcı kullanma meselesidir.

Türkiye’nin 2026-2028 Orta Vadeli Programı; enflasyonun düşürülmesi, üretkenliğin artırılması, dijital ve yeşil dönüşüm, yatırım ortamının iyileştirilmesi gibi önemli hedefler ortaya koyuyor.

Ancak bir hedefin programda yer almasıyla ekonomide somut bir dönüşüm yaratması arasında ciddi bir mesafe bulunuyor. Asıl mesele, hedeflerin ne kadar sürede hayata geçirildiği ve vatandaşın refahına ne zaman yansıdığıdır.

Örneğin, bir işletmenin ihracata başlayabilmesi için aylarca farklı kurumların işlemlerini tamamlaması gerekiyorsa, burada yalnızca bürokratik bir sorun yoktur. Aynı zamanda kaybedilmiş bir pazar fırsatı vardır.

Bir teknoloji girişimi finansmana erişemediği için kapanıyorsa, yalnızca bir şirket kaybetmiyoruz; yetişmiş insan kaynağını, gelecekteki vergi gelirlerini ve belki de uluslararası pazarlarda rekabet edebilecek bir ürünü kaybediyoruz.

Bu nedenle yeni kalkınma planı, yalnızca ne yapılacağını değil, ne kadar sürede yapılacağını da ekonomik politikanın merkezine koymalıdır.

Türkiye’nin ihtiyacı, klasik planlamanın yerine plansızlık değil; hedefleri ölçülebilir sonuçlara, sonuçları da hızlı uygulamaya bağlayan dinamik bir kalkınma modelidir.

Dünyanın küçük ülkelerinden Singapur, küresel ekonomide büyük bir merkez hâline gelirken yalnızca vergi avantajlarına veya coğrafi konumuna güvenmedi. Yatırım çekme, yetenek geliştirme, teknoloji ve iş dünyasının ihtiyaçlarını birlikte ele alan kurumsal bir yapı oluşturdu.

Singapur Ekonomik Kalkınma Kurulu, yatırımcıların ülkeye girişinden büyüme ve ölçeklenme süreçlerine kadar farklı aşamalarda destek sunuyor.

Türkiye bu deneyimden önemli bir ders çıkarabilir: Yatırımcıyı yalnızca teşviklerle karşılamak yetmez; yatırımın önündeki engelleri de ortadan kaldırmak gerekir.

Önerim, Türkiye’de büyük ve stratejik yatırımlar için Tek Kapı, Tek Sorumlu, Tek Takvim modelinin hayata geçirilmesidir.

Yatırımcı, gerekli tüm kamu kurumlarıyla ayrı ayrı uğraşmak yerine tek bir koordinasyon birimiyle çalışmalı. Her yatırım için sorumlu bir yönetici, açık bir işlem takvimi ve düzenli ilerleme raporu belirlenmeli. Mevzuatın gerektirdiği izinler, çevresel değerlendirmeler ve denetimler elbette korunmalı; ancak kurumlar arasındaki gereksiz beklemeler ortadan kaldırılmalı.

Örneğin stratejik bir üretim yatırımının izin süreçleri için yasal çerçeve içinde 90 günlük bir koordinasyon hedefi belirlenebilir. Bu, her yatırımın 90 günde koşulsuz onaylanacağı anlamına gelmez; süreçlerin hangi aşamada olduğunu, hangi kurumda beklediğini ve gecikmenin nedenini görünür kılmak anlamına gelir.

Çünkü yatırımcı için belirsizlik de bir maliyettir. Türkiye’nin rekabet gücü, yalnızca daha ucuz üretim yapmasından değil, güvenilir ve öngörülebilir bir yatırım ortamı sunmasından da geçer.

Güney Kore’nin sanayileşme deneyimi, devletin belirli sektörlerin gelişimini desteklediği ve sanayi kapasitesini dönüştürmeye çalıştığı önemli bir örnektir. 1970’lerde ağır ve kimya sanayilerine yönelik politikalar, hedeflenen sektörlerde büyümeyi teşvik etmiş; araştırmalar bu politikaların bazı etkilerinin sonraki dönemlerde de devam ettiğini ortaya koymuştur.

Ancak bu deneyim, Türkiye’nin her sektöre sınırsız teşvik dağıtması gerektiği anlamına gelmez. Tam tersine, desteklerin açık hedeflere ve sonuçlara bağlanması gerektiğini gösterir.

Türkiye yeni kalkınma planında stratejik sektörleri belirlemeli; fakat teşvikleri yalnızca yatırım yapma vaadine göre değil, gerçekleşen performansa göre tasarlamalıdır.

İhracatını artıran, çalışan başına katma değerini yükselten, teknoloji geliştiren, nitelikli istihdam yaratan ve uluslararası pazarlara açılan işletmeler daha güçlü desteklenebilir. Belirlenen hedeflere ulaşamayan projelerde ise kamu desteği yeniden değerlendirilmelidir.

Böylece devlet, işletmelerin yerine karar veren veya piyasayı kalıcı biçimde yöneten bir aktör olmak yerine, özel sektörün rekabet gücünü artıran bir kolaylaştırıcı rol üstlenir.

Kamu desteğinin başarısı, dağıtılan teşviklerin büyüklüğüyle değil, ekonomiye kazandırdığı üretim, verimlilik ve ihracatla ölçülmelidir.

Reuters’ın 2026 Şubat tarihli haberine göre Singapur’da 2025 yılı için açıklanan sabit sermaye yatırımı taahhütleri yüzde 5,2 artarak 14,2 milyar Singapur dolarına ulaştı. Buna karşın yatırımlarla ilişkilendirilen yeni istihdamın 2024’teki 18.700 seviyesinden 2025’te 15.700’e gerilediği bildirildi.

Bu tablo önemli bir uyarı içeriyor: Daha fazla yatırım çekmek, otomatik olarak aynı oranda istihdam yaratmak anlamına gelmiyor. Otomasyon ve yapay zekâ, üretim kapasitesini artırırken iş gücü ihtiyacını da değiştirebiliyor.

Türkiye’nin yeni kalkınma planı bu nedenle yalnızca yatırım tutarını veya büyüme oranını takip etmemeli. Çalışan başına katma değer, nitelikli istihdam, yerli tedarikçi gelişimi ve teknoloji üretimi de temel performans göstergeleri arasında yer almalı.

Aksi hâlde ekonomik büyüme rakamları yükselirken toplumun geniş kesimlerinin hissettiği refah artışı sınırlı kalabilir. Türkiye için bu konuda 5 öneride bulunulabilir.

Birincisi, Ulusal Ekonomik Hız Programı kurulmalı. İhracat izinleri, yatırım süreçleri, şirket kuruluşları, ruhsat işlemleri ve kamu desteklerine erişimdeki gecikmeler dijital olarak izlenmeli. Her kurumun işlem süresi kamuya açık performans göstergeleriyle takip edilmeli.

İkincisi, Sonuç Odaklı Teşvik Sistemi uygulanmalı. Kamu destekleri, gerçekleşen yatırım, ilave ihracat, verimlilik artışı, Ar-Ge çıktısı ve nitelikli istihdam gibi doğrulanabilir sonuçlara bağlanmalı. Kamu kaynakları, ölçülebilir başarı üreten projelere öncelik vermeli.

Üçüncüsü, 100 Günlük Kalkınma Görevleri başlatılmalı. Her görev, belirli bir ekonomik sorunu çözmek üzere tasarlanmalı. Örneğin küçük işletmelerin e-ihracata başlaması, tarım ürünlerinin işlenerek daha yüksek katma değerle satılması veya belirli sektörlerde ithal ara malı bağımlılığının azaltılması için 100 günlük pilot programlar hazırlanmalı. Başarılı uygulamalar yaygınlaştırılmalı, sonuç vermeyenler değiştirilmelidir.

Dördüncüsü, İhracatçıya Pazar Açma Seferberliği başlatılmalı. Kamu kurumları, ihracatçı birlikleri, üniversiteler ve özel sektör ortak çalışarak firmaların yeni pazarlara erişimini kolaylaştırmalı. Ticaret müşavirliklerinden elde edilen pazar bilgileri, dijital platformlar üzerinden özellikle KOBİ’lerin kullanımına açılmalı. Güney Kore’nin KOTRA gibi ticaret ve yatırım destek yapılarından bu konuda yararlanılabilir.

Beşincisi, Bölgesel Üretim ve Girişimcilik Misyonları oluşturulmalı. Her bölge, kendi karşılaştırmalı üstünlüklerine göre belirli üretim ve ihracat hedefleri geliştirmeli. Tarım, gıda işleme, lojistik, yazılım, makine, tekstil veya turizm gibi alanlarda üniversitelerle işletmeler arasında doğrudan iş birliği kurulmalı. Böylece kalkınma, yalnızca büyük şehirlerdeki yatırımlarla sınırlı kalmamalı.

Bu programların tümü mali disiplinle uyumlu yürütülmeli. Yeni harcama gerektiren her uygulama için kaynak gösterilmeli; mevcut desteklerin verimsiz olanları gözden geçirilmeli ve kamu-özel sektör iş birliklerinde şeffaflık sağlanmalıdır.

Türkiye’nin yeni bir kalkınma yaklaşımına duyduğu ihtiyaç, mutlaka mevcut bütün programların terk edilmesi anlamına gelmez. Asıl ihtiyaç, makroekonomik istikrarı korurken uygulama hızını ve ekonomik dönüşüm kapasitesini artırmaktır.

Bunun için her stratejik hedefin bir sorumlusu, bir takvimi, bir bütçesi ve ölçülebilir bir sonucu bulunmalıdır. İlerleme düzenli aralıklarla değerlendirilmelidir. Başarı gösteren uygulamalar büyütülmeli, başarısız olanlar ise siyasi veya bürokratik nedenlerle sürdürülmemelidir.

Türkiye’nin girişimcisi var, sanayi altyapısı var, üretim tecrübesi var, genç nüfusu ve önemli bir coğrafi avantajı var. Bu potansiyeli ekonomik değere dönüştürmenin yolu, yalnızca daha fazla kaynak ayırmaktan değil, kaynakları doğru yerde ve doğru zamanda kullanmaktan geçiyor.

Ekonomide hız elbette tek başına yeterli değildir. Yanlış yönde hızlı gitmek de maliyetlidir. Bu nedenle ihtiyaç duyduğumuz model; doğru hedef, hızlı uygulama, serbest girişim, güçlü denetim ve ölçülebilir sonuç ilkelerini birlikte taşımalıdır.

Sonuçta kalkınma, bir sonraki plan dönemini beklemek değildir. Kalkınma, bugün atılan doğru adımın yarın daha fazla üretim, daha yüksek gelir ve daha güçlü rekabet gücü yaratmasıdır.

Türkiye’nin yeni kalkınma hamlesi, ekonomiyi daha fazla yönetmekten çok, ekonominin önündeki engelleri daha hızlı kaldırmak üzerine kurulmalıdır. Çünkü artık mesele yalnızca ne kadar büyüyeceğimiz değil, büyüme fırsatlarını ne kadar hızlı gerçeğe dönüştürebileceğimizdir.

Ekonomiye Takvim Değil, Hız Lazım! yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Benim üniversite yıllarım bugünkü günlerime kıyasla biraz daha çetrefilli geçtiği için olayın tam tarihini hatırlamıyorum. Ama AK Parti’nin iktidarda olduğu ve üniversiteler öncülüğünde hükümete karşı çeşitli bayrak yürüyüşlerinin yapıldığı yıllardı. Gerçi o bayrak yürüyüşlerinde ön sıralarda yer alanlardan bazıları daha sonra AK Parti’den milletvekili de oldular. Ama mesele bu değil.

Üniversitede öğrenciyim. Dersin adını hatırlıyorum ama o üniversitede aynı derse giren başkaları hakkında soru işareti oluşmasını istemediğimden yazmıyorum.

Hoca sınıfa girdi. Arka sıralarda cam tarafında oturan bir kız arkadaşımız vardı. Kendisine seslenerek:

“Benim dersimden çıkar mısın?” dedi.

Bir hoca bir öğrenciye neden böyle desin?

Ben dahil sanırım o tarafa bütün gözler çevrilmişti.

Kendisiyle selamlaşmışlığımız vardı ama öyle uzun uzun sohbet ettiğim, yakın arkadaş olduğum biri değildi. Ortada tuhaf bir durum da yoktu. Kız arkadaşımızın ne olduğunu anlamaya çalıştığı, hayretler içerisinde kaldığı belliydi.

“Neden?” diye sordu. “Neden dersten çıkmam gerekiyor?” dedi.

Hoca, bütün üstenci ve bana göre züppeliğiyle:

“Benim dersime böyle giremezsin.” dedi.

İlk defa böyle bir cümle duyuyordum: “Benim dersime böyle giremezsin”.

Ne demek? Dersin bir giyim kuralı mı vardı? Toplumsal ahlâkı dejenere eden ya da ayıp olarak karşılanacak bir şey mi vardı acaba?

Meğer kız arkadaşımızın başı kapalı olduğu için hoca dersten çıkarmak istiyormuş.

Kızcağız ağlamaktan başka bir şey yapamadan sınıftan çıktı.

Sınıf sessizliğe gömülmüştü. Hoca derse başlayacakken cesaretimi toplayıp:

“Ben de çıkabilir miyim hocam?” dedim.

“Neden?” diye sordu.

“Muhtemelen kız olsaydım ben de başörtüsü takardım. Dolayısıyla sizin dersinize giremezdim. Beni de başörtülü varsayın.”

Dalga geçmiyordum. Gerçekten böyle düşünüyordum.

Hoca sinirlenerek: “Çık dışarı!” dedi. Çıktım.

Açıkçası başörtüsü meselesi üniversite yıllarımda benim temel meselelerimden biri değildi. Belki de benim yıllarımda başörtü meselesi büyük ölçüde çözüldüğünden dikkatimi çekmedi. Ben daha çok sosyalist ve komünist gruplarla dayanışma içerisindeydim. Devrim gerçekleştiğinde neler yapılacağı üzerine kafa yoruyordum. Bugün geriye dönüp baktığımda oldukça genç ve başka meselelerin peşinde olduğumu görüyorum.

Ama o gün doğru tutumun bu olduğunu düşündüm. Elbette korkuyorum. Derslerim kötü değil. Dersten kalmak, okulu uzatmak da istemiyorum. Ama şahit olduğum şey kabul edilebilir bir şey değil.

Durumu bölüm başkanına şikâyet ifade ettim. Ertesi hafta hocanın dersten alındığını gördük.

Bugün çok şükür okullarımızda, üniversitelerimizde başörtüsüyle ilgili böyle bir problemimiz yok.

Ama samimi olarak inanıyorum ki çok da uzak olmayan bir zamanda, bu akşam böyle bir yasak yeniden getirilse, sabahına bu yasağı destekleyen insanların kapılarda nöbet tuttuğunu görürüz.

Çünkü bunu yapanların önemli bir kısmı hiçbir zaman pişman olmadı. Özür dilemedi. “Biz yanlış yaptık.” demedi. Tam tersine, dün savundukları şeyleri bugün başka gerekçelerle savunmaya devam ettiler.

Bugün Azerbaycan’da başörtüsü üzerinden yaşanan tartışmaya baktığımda da tam olarak bunu görüyorum.

Türkiye’deki yasakçı zihniyet ile bugün Azerbaycan’daki yasakçı zihniyet arasında, dönemler ve ülkeler farklı olsa da, ciddi bir benzerlik yok mu?

İnsanların kıyafetleri üzerinden hayatlarına müdahale eden, onların inançları veya tercihleri üzerinden kamusal alanda bulunmalarını sınırlayan ve bunu “laiklik”, “medeniyet”, “devletin bütünlüğü”, “İranlaşma”, “Araplaşma” gibi gerekçelerle açıklayan bir zihniyet.

Zulmün milleti, dini, devleti olmaz. Zulüm tek devlet ve tek millettir!

Türkiye’de de başörtüsü yasağı savunulurken benzer şeyler söylendi.

“Türkiye İranlaşıyor.” “Türkiye Araplaşıyor.” “Laiklik elden gidiyor.” “Cumhuriyet tehlikede.” “Devletin birliği ve bütünlüğü bozulacak.”

Başörtülü bir öğrencinin üniversiteye girmesinin bütün bunlarla nasıl bir ilgisi olduğunu anlamak gerçekten mümkün değil.  Bir çocuk başörtüsüyle derse girdi diye bir ülke İranlaşıyor veya Araplaşıyorsa, o ülkenin zaten çok daha ciddi problemleri var demektir.

Türkiye başörtüsü yasağıyla mücadeleyi kazandı.

Ne oldu?

Kimse İranlaşmadı. Kimse Araplaşmadı. Devletin birliği ve bütünlüğü de bozulmadı. Cumhuriyet de ortadan kalkmadı. Laiklik de yok olmadı. Üniversiteler de üniversite olmaktan çıkmadı.

Sadece insanlar üzerlerindeki anlamsız bir baskıdan kurtuldu.

Şimdi aynı tartışmanın Azerbaycan’da yaşandığını görmek beni bu nedenle rahatsız ediyor.

Üstelik Türkiye’den gelen tepkilere üstelik hükümetin “Bu Azerbaycan’ın iç meselesidir, kendi kanunlarına saygı duyulmalıdır.” şeklinde cevap verilmesini de doğru bulmuyorum.

Elbette devletlerin egemenliği ve kendi hukuk düzenleri vardır. Elbette Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerin korunması önemlidir. Ama bir ülkede insan haklarına aykırı olduğunu düşündüğümüz bir uygulamaya itiraz etmek, o ülkenin egemenliğini tanımamak anlamına gelmez. Bir ülkedeki haksızlığı dile getirmek, o ülkeye düşmanlık etmek değildir.

Azerbaycan’daki başörtüsü yasağı veya uygulaması her ne ise, ben buna karşı çıkan insanların yanındayım.

Gözyaşları içerisinde okul kapısında bekleyen, derslerden çıkarılan insanların yanında.

Kendi inancı nedeniyle eğitim hakkının önüne engel konulan insanların yanında.

Ve evet, Azerbaycan ile Türkiye arasındaki ilişkilerin çok güçlü olmasını da isterim.

Ama iki ülke arasındaki kardeşliği korumanın yolu, kardeşimizin yaptığı her şeyi doğru kabul etmek değildir.

Bazen kardeşine “Burada yanlış yapıyorsun” demek gerekmez mi?

Türkiye’de de yıllarca aynı yanlışlar yapıldı.

İnsanlara aynı gerekçeler sunuldu.

Aynı korkular üretildi.

Aynı “İranlaşma”, “Araplaşma”, “laiklik elden gidiyor” söylemleri kullanıldı.

Sonra bütün bunların büyük ölçüde birer korkudan ibaret olduğu görüldü.

Bugün Türkiye’de başörtülü öğrencilerin üniversitelerde özgürce eğitim görmesi kimseyi rahatsız etmiyor.

Çünkü hayat bize şunu gösterdi:

İnsanların özgür bırakılması, devleti zayıflatmıyor. İnsanların inançlarına saygı gösterilmesi, cumhuriyeti ortadan kaldırmıyor. Başörtülü bir öğrencinin sınıfa girmesi, ülkeyi İran’a çevirmiyor. Bir kadının başını örtmesi, devletin rejimini değiştirmiyor.

Bunları yıllarca tartıştık.

Ve sonunda gördük ki mesele aslında çok daha basitti.

Mesele, bir insanın kendi hayatı ve bedeni üzerinde karar verebilmesiydi.

Ben üniversitede o gün sınıftan çıkarken büyük bir siyasî mücadele verdiğimi düşünmüyordum.

Bir arkadaşımın haksızlığa uğradığını düşünüyordum.

Bugün de Azerbaycan’da meseleye aynı yerden bakıyorum.

Kim iktidarda olursa olsun, hangi devlet olursa olsun, hangi gerekçe ileri sürülürse sürülsün…

Bir insanı inancı, kıyafeti veya başörtüsü nedeniyle eğitimden, kamusal hayattan veya temel haklarından mahrum bırakmak yanlıştır.

Dün Türkiye’de yanlıştı.

Bugün Azerbaycan’da da yanlıştır.

Yarın başka bir ülkede başka bir gerekçeyle yapılırsa orada da yanlış olacaktır.

Çünkü zulmün milleti yoktur.

Dini yoktur.

Devleti yoktur.

Ve insan hakları söz konusu olduğunda “ama onlar bizim kardeşimiz” demek kadar, “ama onlar başka bir ülke” demek de meseleyi değiştirmez.

Haksızlık, kim yaparsa yapsın haksızlıktır.

Bu yazı onlara ulaşır mı bilmem ama bilmelerini isterim: Ben de bugün Azerbaycan’da bu haksızlığa direnenlerin yanındayım. Kapıda gözyaşları içinde olan çocukların öğretmenlerin ve ailelerinin yanında.

Zulümün Milleti, Dini, Devleti Tektir yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Birine klasik bir liberalin neye inandığını sorun; size tanıdık bir liste verecektir. Klasik liberaller özel mülkiyeti savunur. Serbest piyasayı ve sınırlı devleti savunur. Hukukun üstünlüğüne, serbest ticarete, ifade özgürlüğüne ve dinî hoşgörüye inanırlar. Bir iki unsur eksik veya fazla olabilir ama hemen her ders kitabı özetinde ya da çoğu klasik liberal düşünce kuruluşunun “hakkımızda” sayfasında buna benzer bir listeyle karşılaşırsınız. Ve bu, kapsamı ölçüsünde, iyi bir listedir. Bu ilkelerin her birinin gelenek içinde uzun bir tarihi vardır ve her biri bu geleneğin en önemli düşünürlerinden bazıları tarafından savunulmuştur.

Listenin problemi, içinde bulunmayan şeydir: Demokrasi. Mesele klasik liberallerin demokrasiye tam anlamıyla karşı olmaları değildir. Çoğumuz karşı değiliz. Ve neredeyse hiçbirimiz demokrasiyi fiilen mevcut alternatiflerinden biriyle değiştirmek istemeyiz. Fakat demokrasi, klasik liberallerin özellikle savunmakla tanındığı bir değer değildir. Klasik liberalizmin kimliğinin belirleyici unsurlarından biri hâline gelmemiştir. Hatta klasik liberal çevrelerde biraz zaman geçirirseniz demokrasinin başarılarından çok kusurlarından söz edildiğini duyma ihtimaliniz daha yüksektir. Demokrasiye tahammül ediyor olabiliriz ama onu çok nadiren överiz.

Bu denemedeki amacım, demokrasinin de bu listede yer alması gerektiğini ve orada bulunmasının, listedeki diğer ilkelerle aynı gerekçeye dayandığını savunmaktır: Çünkü demokrasi de iktidarı denetim altında tutmanın bir yoludur. Demokrasinin kendine özgü işlevi, iktidarı sürekli olarak rekabete ve itiraza açık tutmak, böylece iktidarı elinde bulunduranların şiddete başvurmadan görevden uzaklaştırılabilmesini sağlamaktır. Bu işlevin farkına varmak bugün özellikle önemlidir; çünkü illiberal ve anti-demokratik rejimlerin işleyiş biçimleri giderek daha belirgin hâle gelmiştir.

Bu rejimler çoğu zaman seçimleri bütünüyle ortadan kaldırmıyor. Seçimler yapılmaya devam ediyor; fakat şartlar iktidardaki aktörler lehine öylesine ağır biçimde eğiliyor ki onları iktidardan uzaklaştırmak son derece zorlaşıyor. Siyaset bilimciler bu süreçlere çeşitli isimler veriyor. Nancy Bermeo bu süreci “yürütmenin yetkilerini genişletmesi” olarak adlandırıyor. Steven Levitsky ve Lucan Way ise seçimlerin gerçek olduğu ama adil olmadığı bu rejim tipini “rekabetçi otoriterlik” olarak tanımlıyor. Onların tespit ettiği problem gerçektir ve giderek büyümektedir. Uluslararası Demokrasi ve Seçim Yardımı Enstitüsü’nün son verilerine göre, izlenen ülkelerin yaklaşık beşte birine karşılık gelen otuz iki ülkede 2020 ile 2025 yılları arasında seçimlerin güvenilirliği gerilemiştir.

Bu tür rejimlerde demokratik biçim varlığını sürdürürken demokrasinin esas işlevi sessizce içi boşaltılarak etkisiz hâle getirilebilir. Demokrasiyi kendi temel ilkeleri arasına almayan bir düşünce geleneğinin bunu fark etmesi zorlaşır. Demokrasinin bu işlevini anlamadığımız ve onun listedeki diğer klasik liberal değerlerle nasıl el ele yürüdüğünü görmediğimiz sürece, kayıp gerçekleşirken onun farkına varamayabiliriz.

***

John Stuart Mill bir zamanlar temsili demokrasinin en iyi yönetim biçimi olduğunu savunan koca bir kitap yazmıştı ve kendi döneminde bu görüşte hiç de yalnız değildi. Peki klasik liberaller açısından demokrasi nasıl oldu da temel değerler listesinin dışına düştü? Bana göre cevabın bir kısmı, iki ayrı meselenin birbirine karıştırılmasında yatıyor. Klasik liberaller, toplumun aşırı ölçüde siyasallaştırılması diyebileceğimiz olguya karşı oldukça gelişmiş bir eleştiri ortaya koymuşlardır. Basitçe ifade etmek gerekirse devlet, aslında piyasaların ve sivil toplumun yerine getirmesi gereken çok fazla görevi üstlenmiştir. Bu eleştiri, devletin uygun faaliyet alanının ne olması gerektiğine ilişkin bir iddia ortaya koyar. Fakat zaman içinde devletin faaliyet alanının ne kadar geniş olması gerektiğine ilişkin bu iddia, demokratik denetimin kendisine ilişkin bir iddiaya dönüşmüştür. Devletin ne kadar çok şey yapması gerektiğine yönelik kuşku, giderek halkın devletin ne yapacağına karar vermesine yönelik bir kuşku gibi algılanmaya başlamıştır.

Jacob Levy bu karışıklığı son derece açık biçimde teşhis etmektedir. Piyasalara sempati duyan çevrelerde demokrasiye yönelik güvensizliğin, çoğu zaman demokratik karar alma ile piyasa içinde karar almayı karşı karşıya koyduğunu belirtir. Sanki “demokrasi” yalnızca “siyaset” veya “devlet” kelimelerinin başka bir adıymış gibi; sanki “demokratik” olanın karşıtı “ekonomik” olanmış da “otokratik” olan değilmiş gibi düşünülmektedir.

Fakat bu aceleci bir çıkarımdır. Devletin faaliyet alanını radikal biçimde daraltmayı savunmakla, devlet görevlilerinin yönettikleri halka karşı hesap vermek zorunda olduğunu savunmak arasında hiçbir çelişki yoktur. Başka bir ifadeyle, son derece sınırlı bir devlet isteyebilir ve aynı zamanda bu sınırlı devletin demokratik denetime tâbi olması gerektiğinde ısrar edebilirsiniz.

Levy’nin ifadesiyle, “Devletin ne kadar çok şey yapması gerektiği sorusuyla, devlet üzerinde ne ölçüde demokratik denetim bulunması gerektiği sorusunu kesin biçimde birbirinden ayırmalıyız; böylece piyasa liberalizminin aşırı siyasallaşmaya yönelik eleştirilerinin demokratik yönetimin aşındırılmasına herhangi bir entelektüel gerekçe sağlamasına izin vermemeliyiz.”

Bu iki soru birbirinden ayrıldığında, klasik liberallerin çoğunun zaten benimsediği tutum hem daha anlaşılır hem de daha tutarlı hâle gelir.

***

Burada daha derin bir nokta da vardır. Klasik liberaller, siyasetten arındırılmış piyasaları çoğu zaman doğal bir başlangıç noktası veya kötü politikaların bozduğu bir temel durum olarak görme eğilimindedir. Fakat bu yaklaşım tarihsel sıralamayı tersine çevirir. Tarihin büyük bölümünde kayda değer ölçekte ticaret yapabilmek, iktidardaki kişilerle iyi ilişkilere sahip olmayı gerektiriyordu. İşlerinizi yürütebilmek için hükümdardan bir imtiyaz belgesi, bir loncadan izin veya doğru bir haminin koruması gerekiyordu. Özgür bir toplumda işletmelerin siyasi ayrıcalıklara ihtiyaç duymadan ayakta kalabilmesi, belirli türden bir siyasal düzenin ürünüdür. Bunun nasıl bir düzen olduğunu ve demokrasinin bu düzenin neresinde yer aldığını görebilmek için işe demokrasinin ne işe yaradığı sorusuyla başlamak faydalıdır.

Klasik liberal geleneğin kendisi bu soruya bir cevap sunmaktadır. Ludwig von Mises, 1927’de demokrasiyi “hükümetin, şiddetli mücadelelere gerek kalmaksızın yönetilenlerin isteklerine uyarlanmasını mümkün kılan siyasal anayasa biçimi” olarak tanımlamıştı. Bu anlayışta demokrasi, siyasal eşitlik veya genel irade meselesinden çok şiddetle ve iktidarın nasıl el değiştirdiğiyle ilgilidir. Jason Kuznicki’nin temel soruyu ortaya koyduğu biçimiyle, bir yönetici er ya da geç yerini bir başkasına bırakmak zorundaysa, bu nasıl gerçekleşmelidir? “Kanlı ve fırsatçı bir saray darbesiyle mi? Öfkeli bir kalabalığın ayaklanmasıyla mı? Yoksa önceden belirlenmiş bir günde bir yığın oy pusulasının sayılmasıyla mı?”

Burada kullanılan demokrasi anlayışı minimalisttir. Buna göre demokrasi, insanların rekabetçi seçimler yoluyla iktidara geldikleri ve yine seçimler yoluyla iktidarı kaybettikleri bir sistemdir. Bazı demokrasi teorisyenleri demokrasinin bundan çok daha fazlasını gerektirdiğini savunur. Bazıları ise tam burada durur. Adam Przeworski’nin etkili tanımına göre demokrasi, “partilerin seçim kaybettiği bir sistemdir.” Bunun dışında demokrasinin başka neleri gerektirdiği, hangi teorisyene sorduğunuza bağlıdır. Sıkça öne sürülen unsurlar arasında iyi niyetli kamusal müzakere, siyasal eşitlik ve hatta ekonomik eşitsizliğe getirilen sınırlar bulunur. Benim burada savunduğum, demokrasi hakkındaki bu daha geniş iddiaların yanlış olduğu değildir. Söylemek istediğim şudur: Bunların hepsini bir kenara bıraksak bile demokrasi, klasik liberallerin önemsemek için güçlü sebeplere sahip olduğu bir işlevi yerine getirmeye devam eder. Yöneticileri, onları şiddete başvurmadan görevden uzaklaştırabilecek bir halka karşı hesap verebilir hâle getirir.

Bu şekilde anlaşıldığında demokrasi, klasik liberal değerler listesindeki diğer unsurların hayati bir tamamlayıcısıdır. Mahkemeler, federalizm, özgür basın ve bir ülkeden veya siyasal düzenden ayrılabilme özgürlüğü, iktidarı elinde tutanları çeşitli biçimlerde sınırlar. Fakat sıradan vatandaşlara iktidardakileri düzenli ve olağan bir şekilde görevden uzaklaştırma imkânını sağlayan seçimlerdir.

Bununla birlikte seçimler bunu tek başlarına yapamaz. Oy verme yoluyla bir yöneticinin iktidardan uzaklaştırılabilmesi için seçmenlerin özgürce örgütlenebilmesi, hükümetin ne yaptığını öğrenebilmesi ve oylarının dürüst biçimde sayıldığından emin olabilmesi gerekir. Minimalist demokrasi anlayışının kurucusu sayılan Joseph Schumpeter bile oylar için serbest rekabetin normal olarak “herkes için kayda değer ölçüde tartışma özgürlüğünü” gerektirdiğini kabul etmişti. Demokratik gerilemenin neden yalnızca seçimleri hedef almadığını da bu açıklar. Böyle süreçlerde basın, muhalefet, mahkemeler ve seçim yönetiminin bütün mekanizması baskı altına alınır. Otoriterleşme eğilimindeki yöneticiler bu kurumları önemser ve onlardan çekinir; çünkü bu kurumlar iktidardan uzaklaştırılma tehdidini gerçek hâle getirir. Birazdan göreceğimiz gibi, demokrasi de karşılığında bu kurumların güvence altında kalmasına katkıda bulunur.

***

İktidarın kaybedilebilir olması neden bu kadar önemli olsun? Bu soruya verilebilecek cevaplardan biri, iktisat tarihçileri Douglass North, John Joseph Wallis ve Barry Weingast’ın çalışmalarında bulunabilir. Bu üç yazar, kapsamlı ve iddialı eserleri Violence and Social Orders’da insanlık tarihinin büyük bölümünde toplulukların toplumsal şiddet problemini, “sınırlı erişim düzeni” adını verdikleri bir yapı aracılığıyla çözdüklerini savunurlar. Bu düzende bir seçkinler koalisyonu birbirleriyle savaşmamayı kabul eder ve bu uzlaşmayı bir arada tutan şey ayrıcalıklardır. Yalnızca koalisyonun üyeleri belirli mülkiyet türlerine sahip olabilir, belirli ticaret alanlarına girebilir veya belirli örgütlenme biçimlerini kurabilir. Yazarların ifadesiyle, “erişimi sınırlayarak rant yaratılması, koalisyonu bir arada tutan yapıştırıcıyı sağlar.”

Bu, tam da Adam Smith’in Milletlerin Zenginliği’nde eleştirdiği imtiyazlı tekeller ve lonca ayrıcalıkları dünyasıdır. Fakat bu dünyanın sona ermesini sağlayan yalnızca Smith’in eleştirisinin iktisadî mantığı değildi. “Açık erişim” düzenine geçiş yapabilen ülkelerde ekonomik açıklık ile siyasal açıklık, “tarihsel olarak görece dar zaman aralıkları içinde” birlikte ortaya çıktı. Şirket kurulmasını genel ve herkese açık kurallara bağlayan yasalar, daha önce yasama organının veya hükümdarın açık bir imtiyaz vermesini gerektiren şirket beratlarının yerini aldı. Bu reformlar, rekabetçi siyasi partilerin oluştuğu ve oy hakkının genişlemeye başladığı dönemle aynı zamana rastladı.

Bu bir tesadüf değildi. North, Wallis ve Weingast’ın analizine göre ekonomik açıklık ile siyasal açıklık birbirlerine bağımlıdır. Kapalı ekonomiler ile kapalı siyasal sistemler birbirlerini destekler. Ekonomik açıklığın kalıcı olabilmesi de ancak siyasal açıklıkla birlikte mümkündür.

Siyasal açıklık elbette yalnızca oy kullanma hakkından ibaret değildir. Siyasi partiler kurma, muhalefeti örgütleme ve iktidar için kişilere bağlı olmayan, genel kurallar çerçevesinde rekabet etme özgürlüğünü de gerektirir. Fakat bütün bunlar, demokratik seçimlerin güvence altına almayı amaçladığı iktidarın rekabete açık olması ilkesiyle büyük ölçüde örtüşür.

İktidarın sorgulanabildiği, meydan okunabildiği ve kaybedilebildiği bir siyasal düzende ayrıcalıkları kalıcılaştırmak çok daha zordur. Bu yalnızca siyasal ayrıcalıklar için değil, ekonomik ayrıcalıklar için de geçerlidir. Başka bir ifadeyle, iktidarın gerçekten el değiştirebildiği bir sistem, hem siyasette hem de piyasalarda ayrıcalıkların belli ellerde kalıcı biçimde kilitlenmesini zorlaştırır.

—

Siyaset bilimciler bunun neden böyle olduğunu açıklamaya yardımcı olan bir mekanizma tespit etmişlerdir. Bruce Bueno de Mesquita ve ortak yazarları The Logic of Political Survival adlı çalışmalarında, geniş bir koalisyonun desteğine ihtiyaç duyan yöneticilerin bu desteği, çok sayıda insanın yararlanacağı kamusal nitelikteki mal ve hizmetlerle sağlamaya mecbur olduklarını savunurlar. Buna karşılık dar bir koalisyonun desteğine dayanan yöneticiler, daha sınırlı sayıdaki kişiye özel ayrıcalıklar ve özel menfaatler dağıtarak iktidarlarını sürdürebilirler.

Koalisyonun büyüklüğü ile seçmen kitlesinin büyüklüğü tam olarak aynı şey değildir. Fakat ikisi arasında ilişki vardır ve oy hakkının genişlemesinin sonuçlarını inceleyen çalışmalar da aynı mantığın işlediğini göstermektedir. Grant Miller’ın tespitine göre, Amerikan eyaletlerinde kadınlara oy hakkı tanındıktan sonra yasa koyucuların davranışları kısa sürede değişmiştir. Yerel kamu sağlığı harcamaları belirgin biçimde artmış ve çocuk ölümleri yüzde sekiz ile yüzde on beş arasında azalmıştır. Benzer şekilde Thomas Fujiwara, Brezilya’nın elektronik oylamaya geçişinin daha az eğitimli çok sayıda vatandaşı fiilen oy kullanabilir hâle getirmesinden sonra kamu harcamalarının sağlık hizmetlerine doğru kaydığını ve bunun özellikle daha az eğitimli annelerin yeni doğan çocukları üzerinde somut sağlık faydaları doğurduğunu göstermektedir.

Bu, oy hakkının genişlemesinin her zaman daha iyi veya her zaman daha kötü politikalar ürettiği anlamına gelmez. Tarihsel tablo bundan daha karmaşıktır. Buradaki temel nokta daha sınırlıdır: Bir hükümetin kimlere karşı hesap vermek zorunda olduğu, nasıl politika izleyeceğini etkiler. Geniş bir seçmen kitlesine karşı hesap vermek zorunda olan bir hükümetin, yalnızca ayrıcalıklı küçük bir grubun çıkarına göre yönetim sergileme imkânı daha dardır. Bu nedenle seçmen tabanının genişliği, klasik liberallerin özellikle karşı çıktığı rant kollama ve yağmacı siyaset biçimleri üzerinde bir sınırlama oluşturur. Kadınlara oy hakkının tanınması da seçim kazanmak için ihtiyaç duyulan koalisyonu genişletir ve kapalı bir ekonomik veya siyasal düzen kurmayı daha zor hâle getirir.

Bütün bunlar, modern liberallerin demokrasi lehine ileri sürdükleri alışılmış argümanlardan oldukça farklıdır. Modern liberal düşüncede demokrasi çoğu zaman siyasal eşitlik veya kolektif öz-yönetim idealleri üzerinden savunulur. Buna karşılık klasik liberal demokrasi savunusu hesap verebilirlik ve iktidarın sınırlandırılması üzerinde yoğunlaşır.

Bununla birlikte bu iki yaklaşım birbirini dışlamaz. Farklı gerekçelerden hareket etseler de aynı kuruma ulaşırlar. Aslında bu, demokrasi lehine argümanın bir zayıflığı değil, gücüdür. Oyunuzun kişisel olarak size çok fazla şey kazandırdığına inanmıyor olsanız bile, hatta oy verme eylemi size özel bir onur veya saygınlık duygusu vermese bile, hesap verebilirlik argümanı geçerliliğini korur. Demokrasi yine de iktidardakileri daha geniş bir topluluğa karşı sorumlu tutan ve onların gücünü sınırlandıran bir mekanizma olarak işlev görür.

—

Bütün bunlar, demokrasi eleştirmenlerinin her konuda yanılmış olduğunu varsaymamızı gerektirmez. Seçmenlerin bilgisizliği gerçektir ve iyi belgelenmiştir. Rant kollama gerçektir. Ayrıca, anayasal olarak korunan haklar fikrini destekleyen herkesin kabul edeceği üzere, bazı meselelerin zaten hiç oylamaya sunulmaması gerekir. Mevcut demokratik kurumları geliştirmeye yönelik öneriler de ciddiyetle ele alınmalıdır. Kura yoluyla seçilen yurttaş meclisleri veya Ilya Somin’in “ayaklarıyla oy verme” dediği, insanların yaşadıkları yerleri ve tabi oldukları yönetim düzenlerini değiştirebilme imkânlarının genişletilmesi bunlar arasındadır.

Problem, demokrasinin bu tür eleştirilerinin kendisinde değildir. Problem, zaman içinde demokrasi karşıtlığının bizim düşünce geleneğimiz içindeki birçok kişi için belirli argümanlardan çok bir tür kimliğe dönüşmüş olmasıdır. Bunu liberteryenlerin ve klasik liberallerin demokrasi üzerine yazdıkları eserlerin başlıklarında bile görmek mümkündür. Somin’in bu sitede yayımlanan dikkatli ve ölçülü denemesinin adı “Liberalizmin Demokrasiyle Huzursuz İlişkisi”dir. Jason Brennan ise daha az tereddütlü görünerek kitabına doğrudan Demokrasiye Karşı adını vermiştir. Oysa bu kitap bile “mevcut demokratik ülkelerin vatandaşlarının sivil ve ekonomik özgürlüklerini korumakta demokratik olmayan ülkelere kıyasla daha başarılı olma eğiliminde bulunduğunu” kabul eder ve pratik sonucunda esasen farklı kurumsal deneylerin denenmesini önerir. Daha uç bir örnek ise Hans-Hermann Hoppe’nin Demokrasi: Başarısız Olan Tanrı adlı eseridir. Hoppe bu kitapta monarşinin avantajlarını ortaya koymaya çalışır. Curtis Yarvin de bu kitabın kendisi için “devrim öncesi dünyaya açılan bir tür kapı” işlevi gördüğünü belirtmiştir.

Bunlar birbirinden oldukça farklı eserlerdir ve hepsini aynı kefeye koymak haksızlık olur. Somin’in yazısı demokrasinin gerçek problemlerine ilişkin dikkatli bir değerlendirmedir. Hoppe’nin kitabı ise hem monarşinin demokrasiden daha iyi olduğunu, hem de monarşi ile demokrasinin devletsizlikten daha kötü olduğunu savunur. Söz konusu kitap ayrıca neoreaksiyoner hareket için kurucu metinlerden biri hâline gelmiştir. Fakat bir düşünce akımının “markalaşması” bakımından problem de tam burada ortaya çıkar. İnsanların zihninde çoğu zaman ayrıntılı muhakemeler ve ihtiyat kayıtları değil, “demokrasi karşıtlığı” etiketi kalır.

Bu etiket, Levy’nin bu yazının önceki bölümlerinde yaptığı önemli ayrımı da bulanıklaştırır: Siyasal iktidarı kimin kullandığı sorusuyla, bu iktidarın ne kadar geniş olması gerektiği sorusu aynı değildir. Hayek bu ayrım üzerinde sık sık durmuştur. Örneğin bir yerde şöyle yazmıştır: “Benim herhangi bir sınırsız yönetimden daha iyi görmediğim şey demokrasi değil, sınırsız demokrasidir.” Hayek’in itirazı, çoğunluğun iradesinin karar vermek istediği her konuda son söz sayılması fikrineydi; yöneticilerin yönettikleri halka karşı hesap vermesi ilkesine değil. Hatta Hayek bu ikinci konuda çoğu okurunun hatırladığından daha ileri gitmiştir. Onun ifadesiyle, “liberal ilkelerin tutarlı biçimde uygulanması demokrasiye götürür.”

Bununla birlikte Hayek’in kendi örneği, demokratik tercih hakkındaki kuşkuların kalıcı bir tutuma dönüştüğünde ne olabileceği konusunda da uyarıcıdır. Hayek, 1981’de Şili’de El Mercurio gazetesine verdiği bir röportajda “bir diktatörlüğün geçiş döneminde gerekli bir sistem olabileceğini” söylemiş ve şu ifadeyi kullanmıştır: “Ben şahsen liberal bir diktatörü, liberalizmden yoksun demokratik bir hükümete tercih ederim.”

Bir bakıma bu, Hayek’in onlarca yıldır yaptığı sınırlı demokrasi ile sınırsız demokrasi ayrımının başka bir ifadesidir. Fakat bariz problem şudur: İyi niyetli ve özgürlükçü bir diktatör bulacağımıza güvenemeyiz. Diktatörlüğün mutlak iktidarı, Hayek’in ifadesiyle gelecekte “her türlü mutlak iktidarı önlemek ve sınırlamak” amacıyla kullanacağını garanti eden hiçbir şey yoktur. Bir diktatörün kendi iktidarını kendi iradesiyle sınırlayacağı beklentisi, esasen iktidardaki kişinin karakterine duyulan umuda dayanır. Oysa Hayek, entelektüel hayatı boyunca tam da bu tür kişisel iyilik beklentilerine karşı uyarılarda bulunmuştur.

Hayek gibi genellikle son derece zeki, dikkatli ve siyasal iktidarın işleyişini iyi kavramış bir düşünürün böylesine açık ve önemli bir hata yapabilmiş olması düşündürücüdür. Hayek’in bütün kariyeri boyunca yazdıkları, siyasal gücün dinamiklerini ne kadar iyi anladığını gösterir. Dolayısıyla buradan çıkarılacak ders, Hayek’in kendisinden çok benimsenen zihinsel tutumla ilgilidir. Demokrasiye yönelik kuşku katılaşıp bir kimliğe dönüştüğünde, en iyi liberal düşünürleri bile kendi temel argümanlarının götürmeyeceği yerlere taşıyabilir.

Michael Munger kısa süre önce burada yayımlanan bir yazısında liberalizmin “yalnızca koruduğu vatandaşlar tarafından geniş ölçüde desteklendiği sürece sürdürülebilir” olduğunu yazdı. Buna bir şey daha eklemek gerekir: Liberalizm, ancak kendi savunucuları onu kendi adıyla savunmaya istekli oldukları sürece de sürdürülebilir. Eğer demokrasi liberalizmin tarihsel başarılarından biriyse, onu inşa eden düşünce geleneğinin mensupları bunu açıkça söylemeye de istekli olmalıdır. Özellikle de demokrasi saldırı altındayken.

***

Demokrasiye yönelik eleştirilerin gerçek olduğunu kabul ediyor, buna rağmen demokrasinin klasik liberalizmin temel değerleri listesinde yer alması gerektiğinde ısrar ediyorsak, bu kez karşımıza şu soru çıkar: Demokrasiyi nasıl daha iyi hâle getirebiliriz? Buraya kadar ileri sürdüğüm argüman bize bir ölçüt sunuyor: Önerilen reform geniş çaplı siyasal rekabeti koruyor mu ve bununla birlikte siyasi hataları fark etme ve düzeltme kapasitemizi sürdürüyor mu?

En ciddi meydan okuma, Jason Brennan gibi epistokratlardan geliyor. Bunlar vatandaşların “yeterli bilgiye sahip bir seçmen kitlesine sahip olma hakkı” bulunduğunu ve bu nedenle siyasi gücün, siyasal bilgisini gösterebilen kişiler lehine ağırlıklandırılması gerektiğini savunuyorlar. Brennan, oy hakkını sınırlamaktan daha bilgili kişilere ilave oy hakkı vermeye kadar uzanan çeşitli modelleri tartışıyor. Üstelik kendi önerisinin ne kadar spekülatif olduğunu da takdire değer bir açıklıkla kabul ediyor. Michael Munger’dan ödünç aldığı bir düşünce deneyinde demokrasiyi “çirkin bir domuz”a benzetiyor. Fakat kendi epistokrasi modelinin daha az çirkin olup olmadığını bilmek güç; çünkü kendi ifadesiyle, “karşılaştırabileceğim ikinci bir domuz yok.”

İktidarın yoğunlaşmasını önlemek için rekabetçi seçimlerin önemli olduğunu söylemek, Brennan’ın argümanını tek başına çürütmeye yetmez. Epistokrasi, rekabetçi seçimleri korurken sıradan seçmenlerin siyasi gücünü sınırlayabilir. Asıl anlaşmazlık, yöneticileri hesap vermeye zorlayan gücün ne kadar geniş bir kesim tarafından paylaşılması gerektiği üzerindedir.

“Yetkin yönetim hakkı”nı seçmen yeterlilikleri yoluyla uygulamaya koymaya yönelik her girişim, kimin yetkin sayılacağına ve bunun nasıl ölçüleceğine karar verecek bir merci gerektirir. Problem de tam burada başlar. Çünkü bu, ele geçirilmesi son derece değerli yeni bir iktidar alanı yaratır. Jacob Levy’nin ifadesiyle siyasal güç “rant arayışında başlıca araçsal değer” ise, kimin bu gücü kullanabileceğine karar verme yetkisi daha da değerlidir. Amerikan Güneyi’ndeki okuryazarlık testlerinin tarihi bu tehlikeyi açık biçimde gösterir.

Bu testler görünüşte okuma yeteneğini ve anayasa bilgisini ölçen tarafsız sınavlardı. Fakat uygulamada yerel kayıt görevlileri sahip oldukları takdir yetkisini siyah vatandaşların oy kullanmasını engellemek için kullandılar. Elizabeth Cascio ve Ebonya Washington’un bulgularına göre, Oy Hakkı Yasası okuryazarlık testlerini askıya aldıktan sonra hem seçime katılım hem de eyalet transferlerindeki artış, siyah nüfusun daha yoğun olduğu ilçelerde daha büyük oldu. Bu tarih, biçimsel olarak tarafsız bir yeterlilik şartının, korumak istedikleri çıkarları bulunan kişilerin elinde nasıl dışlama aracına dönüşebileceğini gösterir.

Brennan, David Estlund tarafından dile getirilen bu tür bir eleştiriye cevap verirken okuryazarlık testlerinin “kötü niyetle uygulandığını” söyler. Elbette motivasyon farkına dikkat çekmekte haklıdır. Okuryazarlık testlerinin epistokrasi kılığında ırkçılık olduğunu göstermek, epistokrasinin kendisini otomatik olarak geçersiz kılmaz. Brennan ayrıca gerçek bir yeterlilik testinin partizan manipülasyonun nesnesi hâline gelebileceğini de kabul eder. Onun cevabı karşılaştırmalıdır: Demokratik kurumlar da kötüye kullanılabilir; dolayısıyla soru, her sistemin istismarları da hesaba katıldığında hangisinin daha iyi işlediğidir.

Fakat Samuel Bagg’ın ileri sürdüğü gibi, epistokratik testlerle ilgili asıl problem motivasyonel değil yapısaldır ve bu yapı özel olarak tehlikelidir. Görevdeki yöneticilerin epistemik yeterlilik ölçütlerini belirleyebildiği bir sistem, onların “kendi seçmenlerini seçerek iktidarlarını tahkim etmelerine” imkân verebilir. Klasik seçim çevresi manipülasyonu coğrafya ve sabit bir seçmen kitlesi tarafından belli ölçüde sınırlandırılır. Buna karşılık bu yeni yöntem, giderek daha hedefli yeterlilik şartlarıyla görevdeki iktidarın avantajlarını sürekli artırabilir; bunu yaparken seçmen kitlesinin kendisini de değiştirebilir.

Brennan’ın kendi benzetmesi burada dikkat çekicidir. Epistokratik önerilerin tıp alanındaki mesleki ruhsatlandırmadan daha itiraz edilebilir olmadığını göstermeye çalışır. Oysa klasik liberallerin de ilericilerin de benimsediği, bu tür ruhsatlandırmaya yönelik en güçlü eleştirilerden biri şudur: Mesleki ruhsatlandırma çoğu zaman mevcut aktörleri rekabetten korumanın bir aracı olarak işlev görür. Aynı risk siyasal yeterlilik testlerinde de vardır.

Buna karşılık bazı başka reformlar, iktidarın rekabete açık tutulması ölçütü bakımından daha başarılıdır. Kura yoluyla seçilen bir yurttaş meclisi, rastgele belirlenmiş bir gruba belirli bir meseleyi geri kalanımızın hiçbir zaman yapmayacağı kadar ayrıntılı biçimde inceleme zamanı verebilir; ardından bu meclis görüşünü kamuoyuna sunar. Bu yöntem, seçmen bilgisizliği problemini anlamlı biçimde ele alırken geniş hesap verebilirlik ilkesini korur.

Merkezîyetçiliğin azaltılması ve insanların başka bir yere taşınarak farklı bir yönetime tâbi olabilmelerini kolaylaştırmak ise başka türlü işler. Bunlar genel olarak siyasi kararların önemini ve özellikle seçim kaybetmenin maliyetini azaltır. Bu reformların hiçbiri kimsenin oy hakkını elinden almaz.

Üstelik bu kurumsal düzenlemelerin gerçekte nasıl işleyeceğini hepimizin ne kadar az bildiği düşünülürse, hatalarımızı fark etmemize ve gerektiğinde onları geri almamıza imkân veren reformları tercih etmek için güçlü sebepler vardır.

***

En doktriner klasik liberaller bile özel mülkiyetin, ifade özgürlüğünün, hukukun üstünlüğünün ve sınırlı devletin neden temel siyasi değerler listesinde yer aldığını bilir. Bu kurumların her biri, siyasi iktidarın aşırı derecede tehlikeli hâle gelmesini önlemeye yardımcı olur. Benim argümanım, demokrasinin de aynı nedenle bu listede yer alması gerektiğidir. Demokrasi, genel kuralın bir istisnası olarak değil, kendi başına olumlu bir değer olarak görülmelidir. Çünkü sıradan vatandaşlara yöneticileri düzenli biçimde görevden uzaklaştırma imkânı verir ve hesap sorma gücünü, hükümetin yalnızca ayrıcalıklı birkaç kişiye karşı sorumlu kalamayacağı ölçüde geniş bir toplumsal tabana yayar.

Demokrasi, rekabetçi piyasaların akıllıca yatırımları garanti etmediği gibi akıllıca siyasi kararları da garanti etmez. Janet Bufton’ın ileri sürdüğü gibi, demokrasiyi ortaya çıkardığı sonuçlar üzerinden eleştirmek, piyasaları ortaya çıkardıkları sonuçlar üzerinden eleştirmeye benzer. Her ikisinin de, başarısızlık durumunda bile, sağladığı önemli bir şey vardır: Yanlış karar verenlerin yerlerine başkalarının getirilebilmesini mümkün kılmaları.

Yoğunlaşmış siyasi güç konusunda kaygı duyan bir liberal düşünce geleneğinin, siyasi iktidarı rekabete ve itiraza açık hâle getiren kurumu kendi değerleri arasında açıkça sahiplenmesi için her türlü sebebi vardır.

Demokrasi de listede yer almalıdır.

——————————————————–

“Democracy Belongs on the List”, LIBERALISM.ORG, 30 Eylül 2026.

Matt Zwolinzki

Not: Bu çeviri hazırlanırken yapay zekadan yararlanılmıştır.

Demokrasi de Listede Yer Almalı – Matt Zwolinski yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Serbest piyasa; devletin olmadığı, kuralların bulunmadığı, güçlü olanın istediğini yaptığı bir düzen değildir. Tam tersine gerçek anlamda serbest piyasa; mülkiyet hakkının korunduğu, sözleşmelerin güvence altında olduğu, rekabetin bulunduğu, girişimcinin önünün açık olduğu ve devletin herkese aynı kuralları uyguladığı bir hukuk düzenidir.

Bugün serbest piyasanın en büyük rakibi sosyalizm değil, çoğu zaman devlet kapitalizmidir.

Çünkü piyasa ekonomisine yöneltilen birçok eleştirinin temelinde şu varsayım bulunuyor: Piyasa hata yapıyorsa devlet daha iyi karar verir.

Peki devletin her zaman daha iyi karar vereceğini kim garanti ediyor?

Bir girişimci yanlış yatırım yaptığında parasını kaybeder. Bir şirket kötü yönetildiğinde iflas edebilir. Bir yatırımcı yanlış karar verdiğinde bedelini öder.

Ama devlet yanlış ekonomik karar verdiğinde faturayı kim öder?

Vatandaş.

İşte serbest piyasanın temel üstünlüğü burada ortaya çıkar: Piyasa, kararların bedelini mümkün olduğunca kararı verene yükler.

Merkezi ekonomik sistemlerde ise yanlış kararların maliyeti milyonlarca insana yayılabilir.

Bir bürokrat hangi ürünün ne kadar üretileceğini, hangi teknolojinin başarılı olacağını veya insanların yarın ne satın almak isteyeceğini hiçbir zaman milyonlarca tüketici ve üretici kadar iyi bilemez.

Çünkü ekonomi bir bilgisayar programı değildir.

Ekonomi; milyonlarca insanın her gün verdiği milyarlarca kararın toplamıdır.

Bir insan bugün ne satın alacağına, bir çiftçi hangi ürünü ekeceğine, bir girişimci hangi sektöre yatırım yapacağına, bir işçi hangi işte çalışacağına karar verir.

Bu kararların tamamını Ankara’daki, Washington’daki, Pekin’deki veya başka bir başkentteki birkaç kişinin doğru biçimde planlaması mümkün değildir.

Friedrich Hayek’in en büyük katkılarından biri tam da buydu: Bilgi toplumda dağınıktır.

Fiyat mekanizması ise bu dağınık bilgiyi milyonlarca insan arasında taşıyan olağanüstü bir iletişim sistemidir.

Domatesin fiyatı yükseldiğinde çiftçi bir sinyal alır: Daha fazla üret.

Bir ürünün fiyatı düştüğünde üretici başka bir sinyal alır: Kaynaklarını başka yere yönlendir.

Elektrik pahalandığında enerji tasarrufu teşvik edilir.

Bir teknolojiye talep arttığında sermaye o alana akar.

Kimse bütün ekonomiyi merkezden yönetmek zorunda kalmadan, milyonlarca karar aynı anda koordine edilir.

Piyasanın mucizesi budur.

Peki ya eşitsizlik?

Evet, serbest piyasa eşitsizlik üretebilir.

Fakat burada kritik soru şudur: Eşitlik mi istiyoruz, yoksa refah mı?

Çünkü herkesin aynı gelir düzeyinde olması, herkesin zengin olduğu anlamına gelmez.

Sovyetler Birliği’nde gelir farklılıkları bugünkü birçok kapitalist ekonomiden daha sınırlıydı. Fakat bunun karşılığında kıtlık, düşük verimlilik, teknolojik gerilik ve tüketici seçeneklerinin sınırlılığı vardı.

Serbest piyasa ise insanların aynı olmasını değil, daha iyi bir hayat için rekabet etmelerini sağlar.

Bugün kullandığımız akıllı telefonlardan otomobillere, internetten ilaçlara kadar birçok teknolojinin arkasında bu rekabet vardır.

Bir şirket diğerinden daha iyi ürün üretmek zorundadır.

Daha ucuz üretmek zorundadır.

Daha hızlı olmak zorundadır.

Daha yenilikçi olmak zorundadır.

Çünkü tüketicinin cebindeki para, şirketin üzerinde demokratik bir baskıdır.

Tüketici her gün oy kullanır.

Üstelik sadece sandıkta değil, kasada.

Bir şirket tüketiciyi memnun etmezse müşteri başka şirkete gider.

Devlet tarafından korunan tekelde ise vatandaşın böyle bir seçeneği çoğu zaman yoktur.

Serbest piyasaya yönelik bir başka eleştiri de krizlerdir.

“2008 krizini piyasa yarattı.”

“Enflasyonu piyasa yarattı.”

“Finansal krizler kapitalizmin sonucudur.”

Bu iddialar kulağa basit geliyor.

Ama ekonomi bu kadar basit değil.

Krizlerin ortaya çıkmasında yanlış para politikaları, kötü düzenleme, aşırı borçlanma, siyasi teşvikler, ahlaki riskler ve kamu politikaları da etkili olabilir.

Dolayısıyla her krizi “serbest piyasanın başarısızlığı” olarak tanımlamak, otomobilin kazasını sadece direksiyona bağlamak gibidir.

Üstelik önemli bir ayrımı unutmamak gerekir: Serbest piyasa ile başıboş piyasa aynı şey değildir.

Devletin görevi piyasayı ortadan kaldırmak değil, piyasanın çalışacağı kuralları kurmaktır.

Hukuk.

Rekabet.

Mülkiyet hakkı.

Şeffaflık.

Sözleşme güvenliği.

Tekelleşmenin önlenmesi.

Tüketicinin korunması.

Bilgi asimetrisinin azaltılması.

Bunlar güçlü bir piyasa ekonomisinin düşmanı değil, altyapısıdır.

Devletin iyi yaptığı işlerden biri de budur: Oyunu oynamak değil, oyunun kurallarını adil biçimde belirlemek.

Asıl tehlike ise devletin hakemlikten çıkıp oyuncu olmasıdır.

Çünkü devlet hem kural koyuyor, hem şirket işletiyor, hem kaynak dağıtıyor, hem de bazı şirketleri diğerlerinden daha avantajlı hale getiriyorsa, rekabetin anlamı kalmaz.

İşte burada “serbest piyasa başarısız oldu” demeden önce başka bir soru sormak gerekir: Gerçekten serbest piyasa mı vardı?

Bugün dünyanın en yüksek yaşam standartlarına sahip ülkelerine baktığımızda ortak özelliklerden biri; güçlü hukuk kurumları, mülkiyet hakkı, rekabet, girişimcilik, dış ticaret açıklığı ve piyasa mekanizmalarının önemli ölçüde çalışmasıdır.

Çünkü piyasa yalnızca zenginlik üretmez.

Aynı zamanda seçenek üretir.

Bir zamanlar cep telefonu bir lükstü.

İnternet bir ayrıcalıktı.

Uçakla seyahat etmek toplumun küçük bir kesiminin imkânıydı.

Bugün bunların büyük bölümü geniş kitlelerin ulaşabildiği hizmetler haline geldi.

Peki bunu ne sağladı?

Sadece devlet harcamaları değil.

Rekabet.

Bir şirketin diğerini geçme arzusu.

Bir girişimcinin daha iyi ürün üretme isteği.

Bir yatırımcının yeni fırsat arayışı.

Bir tüketicinin daha kaliteli ve daha ucuz ürünü tercih etmesi.

İşte serbest piyasa bu nedenle önemlidir.

Çünkü insanı yalnızca ekonomik bir aktör olarak değil, tercih yapabilen bir birey olarak kabul eder.

Devlet “Senin için en iyisini ben bilirim” derse bireyin karar alanı daralır.

Piyasa ise seç, dene, yanıl, değiştir der.

Elbette piyasa her zaman doğruyu bulmaz.

Ama önemli olan şudur: Yanlışını düzeltme mekanizmasına sahiptir.

Kötü şirket elenir.

İyi şirket büyür.

Başarısız ürün piyasadan çekilir.

Yeni teknoloji eskisinin yerini alır.

Tüketici tercihi değiştikçe üretici değişmek zorunda kalır.

Bu mekanizma, merkezi planlamanın en büyük açmazlarından birine cevap verir: Hataları sistemin içinde düzeltmek.

Bu yüzden serbest piyasa ekonomisini savunmak, piyasa her şeyi çözer demek değildir.

Tam tersine daha gerçekçi bir şey söylemektir: İnsanlar hata yapar. Devletler de hata yapar. Ama özgür insanların rekabet ettiği ve hataların sonuçlarının görülebildiği bir sistem, hatalarını düzeltme konusunda daha güçlüdür.

Serbest piyasanın alternatifi kusursuz devlet değildir.

Çünkü kusursuz devlet yoktur.

Alternatif çoğu zaman kararların milyonlarca insan arasında dağıldığı bir sistem ile kararların sınırlı sayıda insanın elinde toplandığı bir sistem arasındaki tercihtir.

Ve tarih bize önemli bir ders veriyor: Ekonomik özgürlüğün olduğu yerde yalnızca servet değil, fırsat da büyüyor.

Bu nedenle serbest piyasa ekonomisini savunmak zenginleri savunmak değildir.

Tam tersine, zengin olma fırsatının yalnızca mevcut zenginlere değil, yeni girişimcilere de açık olmasını savunmaktır.

Çünkü gerçek liberalizm, zenginler kazansın demez. Başlamak isteyen herkes yarışa girsin der.

Serbest piyasanın en büyük başarısı belki de budur: Dünyayı kusursuz hale getirmez. Ama insanlara dünyayı değiştirme fırsatı verir.

Ve tarih boyunca ekonomik ilerlemenin en güçlü motorlarından biri de tam olarak bu olmuştur: Özgür insan, rekabet, hukuk, girişimcilik. Geri kalanını ise piyasa, her gün milyonlarca küçük kararla yeniden yazar.

Serbest Piyasa Kusursuz Değildir ama Alternatiflerinden Çok Daha İyidir yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Gerçek hayatta ekonomi, bireylerin sürekli kabuk değiştiren tercih ve kararlarına göre şekillenir.  Zira tüm bu tercihlerin merkezinde, kıt imkânlarla öznel amaçlarına ulaşmaya çalışan “gerçek insan” yer alır. Fiyatları, üretimi ve kaynak dağılımını yönlendiren ana dinamik; bireylerin gündelik kararları, yani insan eylemleridir. İnsanların ihtiyaçları, beklentileri, bilgi birikimleri ve değer yargıları durmaksızın değiştiği için bu eylemler de sürekli farklılaşır.

Bu haliyle, ekonomiyi bir durum olarak anlamak mümkün değildir. Ekonomi, ancak bir süreç olarak kavranabilir. Avusturya Okulu; piyasa fiyatlarının oluşumundan iş çevrimlerine, iş çevrimlerinden kaynak tahsisine ve sermaye birikimine kadar tüm iktisadi olguları milyonlarca insanın öznel değer yargıları, beklentileri ve risk tercihleriyle gerçekleştirdiği bilinçli eylemlerin sonucu olarak görür. Örneğin, sıcak bir yaz gününde Ege sahilindeki bir esnafın dondurma fiyatını yükseltmesi, Ankara Beşevler’de bir öğrencinin kısıtlı bütçesiyle otobüs yerine yürümeyi seçmesi ya da İstanbul Kapalıçarşı’daki bir tüccarın tasarruf aracı olarak altına yönelmesi, ekonomik süreci şekillendiren insanî eylemlerdir. Benzer şekilde, bir yazılımcının “evden çalışma” trendini fark edip yeni bir uygulama geliştirmesi veya Anadolu’daki bir çiftçinin kuraklık beklentisiyle mısır yerine nohut ekmesi, merkezî bir planlayıcının emriyle değil, bireylerin kendi koşullarını iyileştirme arzusuyla gerçekleşir. Bu haliyle piyasa, insan eylemleriyle şekillenen dinamik bir koordinasyon sürecidir. Kısacası, insan eylemini ve onun arkasındaki öznel mantığı merkeze almayan hiçbir iktisat kuramı, gerçek hayatın dinamiklerini kavrayamaz.

Böyle değerlendirdiğimizde, ‘piyasa mekanizması’ ifadesinin hatalı bir niteleme olduğunu; piyasanın bir ‘mekanizma’ değil yaşayan bir ‘organizma’ olduğunu söyleyebiliriz ve söylemeliyiz.

Pandemi dönemi ulusal ekonomilerin ve devlet müdahalesinin önemini ortaya koydu. Ülkelerin birbirlerine bir maske dahi vermediklerine; havaalanlarında başka ülkelere giden maskelere/sağlık malzemelerine el konulduğuna şahit olduk. Ancak, pandemi sonrası dönemde, ‘devlet müdahale ederse sorunlarımızı çözeriz’ anlayışı giderek yaygınlaştı.

Hangi ülkeye bakarsanız bakın en büyük iktisadî aktör hiç kuşkusuz ki devlettir. Avusturya iktisat okulunda ve bu kitapta dile getirilen görüşler, devlet müdahalesinin ilk etkisiyle, nihai etkisinin birbirinden önemli derecede farklılaşabileceğini; buna dikkat edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Örneğin, istihdamı artırma misyonunu üstlenen bir devlet, hızlı sonuç alabilmek uğruna, verimliliği düşük alanlarda istihdamı teşvik etme yoluna gidebilir. Bunun gibi, devlet bütçe açığı yaratarak, devasa bir altyapı projesi başlatabilir ya da işletmelere istihdam teşviki verebilir. Fakat böyle bir durumda ortaya çıkan istihdam artışını finanse edebilmek için neticede vergilerin artırılması gerekecektir; yeterli vergi geliri yaratılamıyorsa kamu borçları artacak ve en nihayetinde karşılıksız para basma yoluna gidilecektir. Tüm bu müdahaleler özel sektör üzerinde ağır tahribat yaratır. Zira, kamunun piyasadan çektiği kaynaklar nedeniyle yatırım ve harcama kapasitesi daralan özel sektör işletmeleri, zamanla piyasadan çekilmek zorunda kalır.

Böylece devletin yarattığı-görünürdeki-örneğin bin kişilik istihdam, ülke genelinde çok daha fazla sayıda görünmeyen istihdam kayıplarına yol açacaktır. Bunun da ötesinde, piyasadaki kâr/zarar sinyallerinden ve tüketici/üretici tercihlerinden, yani insan eylemlerinden bağımsız olarak, tamamen siyasî kararlarla yaratılan bu istihdam, ekonomide sermaye yapısını bozarak, kaynakların verimsiz alanlara yönelmesini teşvik edecektir. Devletin bütçe imkânları tıkandığında veya teşvikler sonlandırıldığında, bu yapay istihdam imkânları ortadan kalkar. Geriye kalan, yarım kalmış yatırımlar, daha yüksek bir enflasyon ve daha yüksek bir işsizliktir.

Kira kontrolleri ve faizlerin suni olarak düşük tutulması da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Enflasyonist etkileri dizginlemek maksadıyla kiralara “tavan fiyat” uygulandığında veya piyasaları canlandırmak amacıyla faizler yapay olarak düşürüldüğünde, bireylerin kıtlık koşullarında doğru kararlar almasını sağlayan göreli fiyatlar istikrarsız hale gelir; fiyat sinyalleri bozulur. Kiraların yapay olarak düşük tutulması, ev sahiplerini fiyat dışı kısıtlamalara yönelterek konut piyasasında sorunların birikmesine yol açar. Merkez bankasının faizi suni olarak düşürmesi, girişimcilere piyasada gerçekte var olmayan, hayalî bir tasarruf bolluğu sinyali verir. Bu yanıltıcı sinyal, sermaye yapısını köklü biçimde bozar ve girişimcileri yanlış ve sürdürülemez yatırımlara yönlendirir. Toplumun gerçek tasarruf eğilimi zayıfken düşen faizlerin yarattığı illüzyona kapılan bir müteahhit lüks konut projelerine girişebilir; bir sanayici pazarda gerçek bir karşılığı bulunmayan devasa teknoloji tesislerinin temelini atabilir ya da bir girişimci getirisi uzun vadede ortaya çıkacak olan alt yapı projelerine yönelebilir.  Ancak zamanla gerçekler su yüzüne çıkar. Bitirilemeyen konut projeleri, atıl kalan dev tesisler ve batık krediler görünür hale gelir. Avusturya iktisat okuluna göre, bir planlama otoritesinin, insan eylemlerinden süzülen öznel bilgilere sahip olması mümkün değildir. Bu nedenle de devlete düşen asıl rol, göreli fiyat yapısını ve dolayısıyla sermaye yapısını manipüle etmek değil; özel mülkiyeti, serbest ticareti ve hukukî öngörülebilirliği koruyarak, insan eylemlerinin alanını genişletmektir.

Türkiye’de yakın dönemde yaşadığımız pandemi süreci, kira sınırlamaları ve düşük faiz politikaları gibi deneyimler, bu kitabın sunduğu perspektifin ne kadar hayati bir öneme sahip olduğunu göstermektedir. Avusturya İktisat Okulu’nun temel argümanlarını benimseyen bu eser, şahit olduğumuz iktisadî dinamikleri anlamak bakımından kıymetli bir rehberdir; iktisadî bakış açımızın ve iktisadî muhakeme yeteneğimizin güçlenmesine katkı yapmasını temenni ediyorum.

Kitabın çevirisiyle ilgili eleştiri ve önerilerinizi e-posta adresime gönderirseniz çok mutlu olurum.

selahattin.togay@hbv.edu.tr

togay.selahattin@gmail.com

* Bir Süreç Olarak Ekonomi: Ekonomi Okuryazarlığına Giriş kitabına çevirenin önsözüdür.

Bir Süreç Olarak Ekonomi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Üniversite mezunu, 1/4 derecedeki ve 25 yıl hizmet etmiş bir memurun ikramiyesi ile Ankara’da orta gelir gruplarının yaşadığı bölgelerdeki ortalama konut fiyatlarını karşılaştıran eski veriler oldukça öğreticidir. 1982’de böyle bir memurun emekli ikramiyesi yaklaşık 1,49 konut değerindeydi. 1985’te oran 1,14’e, 1991’de 1,09’a ve 1996’da 1,01’e düştü. 2000 yılında emekli ikramiyesi artık bir konutun yaklaşık yüzde 72’sini, 2005’te ise yalnızca yüzde 33’ünü karşılayabiliyordu. Dolayısıyla gerilemenin yeni olmadığı açıktır. Daha 1992’de TBMM’de emekli ikramiyesinin eskiden orta halli bir daire almaya yettiği, artık aynı dairenin ancak bir bölümünü karşılayabildiği yönünde şikâyetler dile getiriliyordu.

Bugüne geldiğimizde durum daha da ağırlaşmıştır. 2026’da 30 yıl çalışmış öğretmen, hemşire veya şube müdürü düzeyindeki bir kamu görevlisinin emekli ikramiyesi yaklaşık 1,5 milyon TL civarındayken, ortalama konut fiyatları İstanbul’da yaklaşık 7 milyon, Ankara’da 4,5 milyon ve İzmir’de 6 milyon TL seviyesindedir. Buna göre ikramiye İstanbul’da ortalama bir konutun yaklaşık beşte birine, Ankara’da ise üçte birine denk gelmektedir. Problem gerçektir; fakat kökleri son birkaç yıla değil, onlarca yıl öncesine uzanmaktadır.

İngiltere, Almanya ve Fransa ile neden aynı karşılaştırmayı yapamıyoruz?

Türkiye ile Avrupa ülkelerini karşılaştırırken önemli bir kurumsal farklılığı gözden kaçırmamak gerekir. Türkiye’de özellikle Emekli Sandığına tabi kamu çalışanları bakımından uzun yıllar çalışmanın sonunda alınan emekli ikramiyesi, emekliliğe geçişte önemli bir toplu sermaye oluşturmuştur. İnsanlar bu parayı özellikle ev almak, mevcut evlerini tamamlamak veya borçlarını kapatmak için kullanmıştır.

İngiltere’de ise sistem farklıdır. Devlet emekli aylığının yanında işyeri ve özel emeklilik sistemleri bulunur. Kişiler özel emeklilik birikimlerinin genellikle yüzde 25’ine kadar olan bölümünü vergisiz toplu para olarak çekebilirler; mevcut kurallarda vergisiz toplu ödemenin genel üst sınırı 268.275 sterlindir. Fakat bu, Türkiye’deki gibi herkesin çalışma yılına ve son maaşına göre devletten aldığı standart bir emekli ikramiyesi değildir. Kişinin ne kadar özel emeklilik birikimi yaptığına bağlıdır.

Konut da İngiltere’de ucuz değildir. Haziran 2026 itibarıyla Birleşik Krallık’ta ortalama konut fiyatı yaklaşık 272 bin sterlin, İngiltere’de ise 292 bin sterlin civarındadır. Dolayısıyla ortalama bir kişinin emeklilikte aldığı toplu özel emeklilik parasının tek başına ortalama bir evi satın almasını beklemek gerçekçi değildir. İngiltere’de konut edinimi esas olarak çalışma hayatı boyunca mortgage kullanılarak gerçekleştirilir. Emeklilikte alınan toplu para, çoğu kişi bakımından sıfırdan ev satın alma sermayesi olmaktan ziyade daha önce alınmış evin kredisini azaltma veya emeklilik dönemindeki başka ihtiyaçları karşılama aracıdır.

Almanya’daki durum Türkiye’den daha da farklıdır. Alman yasal emeklilik sistemi esas olarak aylık emekli maaşı üretir; normal emeklilikte Türkiye’deki memur ikramiyesine benzeyen standart ve büyük bir toplu ödeme bulunmaz. Deutsche Rentenversicherung’un sisteminde emeklilik hakkı sigortalılık süreleri ve ödenen primler üzerinden aylık emeklilik maaşı olarak hesaplanır. Toplu ödeme daha çok dul aylığı gibi özel durumlarda karşımıza çıkar.

Bunun konut piyasasıyla da bağlantısı vardır. Almanya Avrupa’nın kiracılığın en yaygın olduğu ülkelerinden biridir. Eurostat’ın 2024 verilerine göre Alman nüfusunun yalnızca yaklaşık yüzde 47’si kendi konutunda yaşamaktadır. Fransa’da bu oran yüzde 61 civarındadır. Avrupa Birliği ortalaması ise yüzde 68’in üzerindedir. Dolayısıyla Almanya’da emekliliği güvence altına almanın zorunlu olarak “emeklilik gününde sahibi olunan ev” üzerinden düşünülmediği daha farklı bir sosyal ve ekonomik yapı bulunmaktadır.

Fransa’da da temel emeklilik sistemi esas olarak düzenli aylık ödeme üzerine kuruludur. Düşük tutarlı bazı tamamlayıcı emeklilik hakları tek seferlik sermaye şeklinde ödenebilse de, normal sistem Türkiye’deki memur emekli ikramiyesi gibi büyük bir toplu ödeme üzerine kurulu değildir. Fransız özel emeklilik tasarruf sistemlerinde ise kişinin birikimini emeklilikte sermaye şeklinde çekmesi mümkündür. Yani yine devletin standart ikramiyesi ile kişisel tasarrufun birbirine karıştırılmaması gerekir.

Türkiye’nin asıl problemi nedir?

Bu karşılaştırma ilginç bir sonucu ortaya çıkarmaktadır. İngiltere, Almanya ve Fransa’da ortalama bir emeklinin emeklilik tarihinde aldığı devlet kaynaklı toplu parayla bir ev satın alabilmesi zaten emeklilik sisteminin temel vaadi değildir. Ev genellikle çalışma hayatı sırasında kredi, tasarruf ve uzun vadeli ödeme yoluyla edinilir. Almanya’da ise kiracılık başlı başına çok daha normal ve kalıcı bir hayat biçimidir.

Türkiye’de geçmişte farklı bir toplumsal beklenti oluşmuştur. Kamu görevlisinin emekli ikramiyesi, onlarca yıllık hizmetin sonunda adeta küçük bir servet olarak görülmüş ve emeklinin başını sokacağı evi elde etmesinin yollarından biri olmuştur. Nitekim 1980’lerde veriler bu beklentinin tamamen hayal olmadığını gösteriyor: Ortalama nitelikte bir memurun ikramiyesi Ankara’da yaklaşık bir veya biraz daha fazla orta halli konut edebiliyordu.

Bu imkânın zaman içinde kaybolması bu yüzden Türkiye’de psikolojik olarak da çok etkili olmuştur. İnsan yalnızca “1,5 milyon lira ikramiye alıyorum” diye düşünmüyor; “Otuz yıl çalıştım ve bu para artık bir evin ancak dörtte birini veya üçte birini alıyor” diye düşünüyor. Mukayese nominal parayla değil, emeklilikte elde edilen toplu paranın satın alabildiği gerçek mal ve hizmetlerle yapılıyor.

Ancak Avrupa karşılaştırması bize başka bir şeyi daha hatırlatıyor: Emeklilik sisteminin başarısını yalnızca “ikramiye kaç ev alıyor?” sorusuyla ölçmek yeterli değildir. Emeklinin çalışma hayatı boyunca konuta erişebilme imkânı, mortgage sisteminin işlerliği, enflasyon, reel ücretler, özel tasarruflar, kira piyasasının güvenilirliği ve emekli aylığının hayat standardını ne ölçüde koruduğu birlikte değerlendirilmelidir. Avrupa Komisyonu da konut erişilebilirliğini değerlendirirken ev fiyatını tek başına değil, fiyatın gelire oranını ve konut giderlerinin hane gelirindeki payını esas almaktadır.

Türkiye’nin problemi tam da burada ağırlaşmaktadır. Emekli ikramiyesinin ev satın alma gücü gerilerken yüksek enflasyon, yüksek konut fiyatları ve kredi maliyetleri de çalışma çağındaki insanların ev sahibi olmasını zorlaştırmıştır. Yani mesele yalnızca emeklilik gününde alınan toplu paranın küçülmesi değildir; konuta ulaşmanın hayatın tamamı boyunca zorlaşmasıdır.

Doğru karşılaştırma doğru siyasetin şartıdır

Buradan siyasete ilişkin de önemli bir ders çıkmaktadır. Muhalefetin “eskiden emekli ikramiyesiyle birkaç ev alınırdı” demesi, gerçek bir problemi gereksiz bir abartıyla anlatmak anlamına gelir. Veriler böyle bir genellemeyi desteklemiyor. 1982’de yaklaşık 1,5 konut, 1991’de 1,09 konut ve 1996’da yaklaşık bir konut söz konusuydu. Daha sonraki yıllarda bu oran sürekli geriledi.

Fakat iktidarın da “Bu gerileme bizden önce başlamıştı” diyerek sorumluluktan bütünüyle kurtulması mümkün değildir. Gerilemenin 1980’lerden ve 1990’lardan beri devam ediyor olması, bugünkü çok düşük satın alma gücünü önemsiz hâle getirmez. Tersine, uzun süredir devam eden bir problemin neden çözülemediği sorusunu gündeme getirir.

İngiltere, Almanya ve Fransa karşılaştırması da slogan yerine sağlam bilgiye ihtiyaç olduğunu gösteriyor. Bu ülkelerde emeklinin eline Türkiye’deki memur emeklisi gibi otomatik olarak bir ev parası verilmemektedir. Buna rağmen farklı emeklilik, konut finansmanı ve kira sistemleri sayesinde emeklilik güvenliği başka araçlarla sağlanmaya çalışılmaktadır.

Dolayısıyla doğru soru “Hangi ülkede emekli ikramiyesiyle kaç ev alınabiliyor?” değildir. Daha doğru soru şudur: Bir insan otuz-kırk yıllık çalışma hayatının sonunda barınma bakımından ne kadar güvenli bir konuma ulaşmaktadır? Türkiye açısından bu soruya bugün verilecek cevap ne yazık ki geçmişe göre daha olumsuzdur. Emekli ikramiyesinin konut satın alma gücü uzun zamandır gerilemektedir ve gerileme son yıllarda daha görünür hâle gelmiştir. Bu gerçeği ortaya koymak için ne geçmişi efsaneleştirmeye ne de Avrupa’yı olduğundan farklı göstermeye ihtiyaç vardır.

Sağlam siyaset, sağlam bilgiye ve doğru karşılaştırmaya dayanır. Emekliler ve ev meselesinde de ihtiyacımız olan tam olarak budur.

Emekli İkramiyesi ve Ev Sahibi Olmak: Türkiye – Avrupa Karşılaştırması yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.