Serbest piyasa; devletin olmadığı, kuralların bulunmadığı, güçlü olanın istediğini yaptığı bir düzen değildir. Tam tersine gerçek anlamda serbest piyasa; mülkiyet hakkının korunduğu, sözleşmelerin güvence altında olduğu, rekabetin bulunduğu, girişimcinin önünün açık olduğu ve devletin herkese aynı kuralları uyguladığı bir hukuk düzenidir.

Bugün serbest piyasanın en büyük rakibi sosyalizm değil, çoğu zaman devlet kapitalizmidir.

Çünkü piyasa ekonomisine yöneltilen birçok eleştirinin temelinde şu varsayım bulunuyor: Piyasa hata yapıyorsa devlet daha iyi karar verir.

Peki devletin her zaman daha iyi karar vereceğini kim garanti ediyor?

Bir girişimci yanlış yatırım yaptığında parasını kaybeder. Bir şirket kötü yönetildiğinde iflas edebilir. Bir yatırımcı yanlış karar verdiğinde bedelini öder.

Ama devlet yanlış ekonomik karar verdiğinde faturayı kim öder?

Vatandaş.

İşte serbest piyasanın temel üstünlüğü burada ortaya çıkar: Piyasa, kararların bedelini mümkün olduğunca kararı verene yükler.

Merkezi ekonomik sistemlerde ise yanlış kararların maliyeti milyonlarca insana yayılabilir.

Bir bürokrat hangi ürünün ne kadar üretileceğini, hangi teknolojinin başarılı olacağını veya insanların yarın ne satın almak isteyeceğini hiçbir zaman milyonlarca tüketici ve üretici kadar iyi bilemez.

Çünkü ekonomi bir bilgisayar programı değildir.

Ekonomi; milyonlarca insanın her gün verdiği milyarlarca kararın toplamıdır.

Bir insan bugün ne satın alacağına, bir çiftçi hangi ürünü ekeceğine, bir girişimci hangi sektöre yatırım yapacağına, bir işçi hangi işte çalışacağına karar verir.

Bu kararların tamamını Ankara’daki, Washington’daki, Pekin’deki veya başka bir başkentteki birkaç kişinin doğru biçimde planlaması mümkün değildir.

Friedrich Hayek’in en büyük katkılarından biri tam da buydu: Bilgi toplumda dağınıktır.

Fiyat mekanizması ise bu dağınık bilgiyi milyonlarca insan arasında taşıyan olağanüstü bir iletişim sistemidir.

Domatesin fiyatı yükseldiğinde çiftçi bir sinyal alır: Daha fazla üret.

Bir ürünün fiyatı düştüğünde üretici başka bir sinyal alır: Kaynaklarını başka yere yönlendir.

Elektrik pahalandığında enerji tasarrufu teşvik edilir.

Bir teknolojiye talep arttığında sermaye o alana akar.

Kimse bütün ekonomiyi merkezden yönetmek zorunda kalmadan, milyonlarca karar aynı anda koordine edilir.

Piyasanın mucizesi budur.

Peki ya eşitsizlik?

Evet, serbest piyasa eşitsizlik üretebilir.

Fakat burada kritik soru şudur: Eşitlik mi istiyoruz, yoksa refah mı?

Çünkü herkesin aynı gelir düzeyinde olması, herkesin zengin olduğu anlamına gelmez.

Sovyetler Birliği’nde gelir farklılıkları bugünkü birçok kapitalist ekonomiden daha sınırlıydı. Fakat bunun karşılığında kıtlık, düşük verimlilik, teknolojik gerilik ve tüketici seçeneklerinin sınırlılığı vardı.

Serbest piyasa ise insanların aynı olmasını değil, daha iyi bir hayat için rekabet etmelerini sağlar.

Bugün kullandığımız akıllı telefonlardan otomobillere, internetten ilaçlara kadar birçok teknolojinin arkasında bu rekabet vardır.

Bir şirket diğerinden daha iyi ürün üretmek zorundadır.

Daha ucuz üretmek zorundadır.

Daha hızlı olmak zorundadır.

Daha yenilikçi olmak zorundadır.

Çünkü tüketicinin cebindeki para, şirketin üzerinde demokratik bir baskıdır.

Tüketici her gün oy kullanır.

Üstelik sadece sandıkta değil, kasada.

Bir şirket tüketiciyi memnun etmezse müşteri başka şirkete gider.

Devlet tarafından korunan tekelde ise vatandaşın böyle bir seçeneği çoğu zaman yoktur.

Serbest piyasaya yönelik bir başka eleştiri de krizlerdir.

“2008 krizini piyasa yarattı.”

“Enflasyonu piyasa yarattı.”

“Finansal krizler kapitalizmin sonucudur.”

Bu iddialar kulağa basit geliyor.

Ama ekonomi bu kadar basit değil.

Krizlerin ortaya çıkmasında yanlış para politikaları, kötü düzenleme, aşırı borçlanma, siyasi teşvikler, ahlaki riskler ve kamu politikaları da etkili olabilir.

Dolayısıyla her krizi “serbest piyasanın başarısızlığı” olarak tanımlamak, otomobilin kazasını sadece direksiyona bağlamak gibidir.

Üstelik önemli bir ayrımı unutmamak gerekir: Serbest piyasa ile başıboş piyasa aynı şey değildir.

Devletin görevi piyasayı ortadan kaldırmak değil, piyasanın çalışacağı kuralları kurmaktır.

Hukuk.

Rekabet.

Mülkiyet hakkı.

Şeffaflık.

Sözleşme güvenliği.

Tekelleşmenin önlenmesi.

Tüketicinin korunması.

Bilgi asimetrisinin azaltılması.

Bunlar güçlü bir piyasa ekonomisinin düşmanı değil, altyapısıdır.

Devletin iyi yaptığı işlerden biri de budur: Oyunu oynamak değil, oyunun kurallarını adil biçimde belirlemek.

Asıl tehlike ise devletin hakemlikten çıkıp oyuncu olmasıdır.

Çünkü devlet hem kural koyuyor, hem şirket işletiyor, hem kaynak dağıtıyor, hem de bazı şirketleri diğerlerinden daha avantajlı hale getiriyorsa, rekabetin anlamı kalmaz.

İşte burada “serbest piyasa başarısız oldu” demeden önce başka bir soru sormak gerekir: Gerçekten serbest piyasa mı vardı?

Bugün dünyanın en yüksek yaşam standartlarına sahip ülkelerine baktığımızda ortak özelliklerden biri; güçlü hukuk kurumları, mülkiyet hakkı, rekabet, girişimcilik, dış ticaret açıklığı ve piyasa mekanizmalarının önemli ölçüde çalışmasıdır.

Çünkü piyasa yalnızca zenginlik üretmez.

Aynı zamanda seçenek üretir.

Bir zamanlar cep telefonu bir lükstü.

İnternet bir ayrıcalıktı.

Uçakla seyahat etmek toplumun küçük bir kesiminin imkânıydı.

Bugün bunların büyük bölümü geniş kitlelerin ulaşabildiği hizmetler haline geldi.

Peki bunu ne sağladı?

Sadece devlet harcamaları değil.

Rekabet.

Bir şirketin diğerini geçme arzusu.

Bir girişimcinin daha iyi ürün üretme isteği.

Bir yatırımcının yeni fırsat arayışı.

Bir tüketicinin daha kaliteli ve daha ucuz ürünü tercih etmesi.

İşte serbest piyasa bu nedenle önemlidir.

Çünkü insanı yalnızca ekonomik bir aktör olarak değil, tercih yapabilen bir birey olarak kabul eder.

Devlet “Senin için en iyisini ben bilirim” derse bireyin karar alanı daralır.

Piyasa ise seç, dene, yanıl, değiştir der.

Elbette piyasa her zaman doğruyu bulmaz.

Ama önemli olan şudur: Yanlışını düzeltme mekanizmasına sahiptir.

Kötü şirket elenir.

İyi şirket büyür.

Başarısız ürün piyasadan çekilir.

Yeni teknoloji eskisinin yerini alır.

Tüketici tercihi değiştikçe üretici değişmek zorunda kalır.

Bu mekanizma, merkezi planlamanın en büyük açmazlarından birine cevap verir: Hataları sistemin içinde düzeltmek.

Bu yüzden serbest piyasa ekonomisini savunmak, piyasa her şeyi çözer demek değildir.

Tam tersine daha gerçekçi bir şey söylemektir: İnsanlar hata yapar. Devletler de hata yapar. Ama özgür insanların rekabet ettiği ve hataların sonuçlarının görülebildiği bir sistem, hatalarını düzeltme konusunda daha güçlüdür.

Serbest piyasanın alternatifi kusursuz devlet değildir.

Çünkü kusursuz devlet yoktur.

Alternatif çoğu zaman kararların milyonlarca insan arasında dağıldığı bir sistem ile kararların sınırlı sayıda insanın elinde toplandığı bir sistem arasındaki tercihtir.

Ve tarih bize önemli bir ders veriyor: Ekonomik özgürlüğün olduğu yerde yalnızca servet değil, fırsat da büyüyor.

Bu nedenle serbest piyasa ekonomisini savunmak zenginleri savunmak değildir.

Tam tersine, zengin olma fırsatının yalnızca mevcut zenginlere değil, yeni girişimcilere de açık olmasını savunmaktır.

Çünkü gerçek liberalizm, zenginler kazansın demez. Başlamak isteyen herkes yarışa girsin der.

Serbest piyasanın en büyük başarısı belki de budur: Dünyayı kusursuz hale getirmez. Ama insanlara dünyayı değiştirme fırsatı verir.

Ve tarih boyunca ekonomik ilerlemenin en güçlü motorlarından biri de tam olarak bu olmuştur: Özgür insan, rekabet, hukuk, girişimcilik. Geri kalanını ise piyasa, her gün milyonlarca küçük kararla yeniden yazar.

Serbest Piyasa Kusursuz Değildir ama Alternatiflerinden Çok Daha İyidir yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Gerçek hayatta ekonomi, bireylerin sürekli kabuk değiştiren tercih ve kararlarına göre şekillenir.  Zira tüm bu tercihlerin merkezinde, kıt imkânlarla öznel amaçlarına ulaşmaya çalışan “gerçek insan” yer alır. Fiyatları, üretimi ve kaynak dağılımını yönlendiren ana dinamik; bireylerin gündelik kararları, yani insan eylemleridir. İnsanların ihtiyaçları, beklentileri, bilgi birikimleri ve değer yargıları durmaksızın değiştiği için bu eylemler de sürekli farklılaşır.

Bu haliyle, ekonomiyi bir durum olarak anlamak mümkün değildir. Ekonomi, ancak bir süreç olarak kavranabilir. Avusturya Okulu; piyasa fiyatlarının oluşumundan iş çevrimlerine, iş çevrimlerinden kaynak tahsisine ve sermaye birikimine kadar tüm iktisadi olguları milyonlarca insanın öznel değer yargıları, beklentileri ve risk tercihleriyle gerçekleştirdiği bilinçli eylemlerin sonucu olarak görür. Örneğin, sıcak bir yaz gününde Ege sahilindeki bir esnafın dondurma fiyatını yükseltmesi, Ankara Beşevler’de bir öğrencinin kısıtlı bütçesiyle otobüs yerine yürümeyi seçmesi ya da İstanbul Kapalıçarşı’daki bir tüccarın tasarruf aracı olarak altına yönelmesi, ekonomik süreci şekillendiren insanî eylemlerdir. Benzer şekilde, bir yazılımcının “evden çalışma” trendini fark edip yeni bir uygulama geliştirmesi veya Anadolu’daki bir çiftçinin kuraklık beklentisiyle mısır yerine nohut ekmesi, merkezî bir planlayıcının emriyle değil, bireylerin kendi koşullarını iyileştirme arzusuyla gerçekleşir. Bu haliyle piyasa, insan eylemleriyle şekillenen dinamik bir koordinasyon sürecidir. Kısacası, insan eylemini ve onun arkasındaki öznel mantığı merkeze almayan hiçbir iktisat kuramı, gerçek hayatın dinamiklerini kavrayamaz.

Böyle değerlendirdiğimizde, ‘piyasa mekanizması’ ifadesinin hatalı bir niteleme olduğunu; piyasanın bir ‘mekanizma’ değil yaşayan bir ‘organizma’ olduğunu söyleyebiliriz ve söylemeliyiz.

Pandemi dönemi ulusal ekonomilerin ve devlet müdahalesinin önemini ortaya koydu. Ülkelerin birbirlerine bir maske dahi vermediklerine; havaalanlarında başka ülkelere giden maskelere/sağlık malzemelerine el konulduğuna şahit olduk. Ancak, pandemi sonrası dönemde, ‘devlet müdahale ederse sorunlarımızı çözeriz’ anlayışı giderek yaygınlaştı.

Hangi ülkeye bakarsanız bakın en büyük iktisadî aktör hiç kuşkusuz ki devlettir. Avusturya iktisat okulunda ve bu kitapta dile getirilen görüşler, devlet müdahalesinin ilk etkisiyle, nihai etkisinin birbirinden önemli derecede farklılaşabileceğini; buna dikkat edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Örneğin, istihdamı artırma misyonunu üstlenen bir devlet, hızlı sonuç alabilmek uğruna, verimliliği düşük alanlarda istihdamı teşvik etme yoluna gidebilir. Bunun gibi, devlet bütçe açığı yaratarak, devasa bir altyapı projesi başlatabilir ya da işletmelere istihdam teşviki verebilir. Fakat böyle bir durumda ortaya çıkan istihdam artışını finanse edebilmek için neticede vergilerin artırılması gerekecektir; yeterli vergi geliri yaratılamıyorsa kamu borçları artacak ve en nihayetinde karşılıksız para basma yoluna gidilecektir. Tüm bu müdahaleler özel sektör üzerinde ağır tahribat yaratır. Zira, kamunun piyasadan çektiği kaynaklar nedeniyle yatırım ve harcama kapasitesi daralan özel sektör işletmeleri, zamanla piyasadan çekilmek zorunda kalır.

Böylece devletin yarattığı-görünürdeki-örneğin bin kişilik istihdam, ülke genelinde çok daha fazla sayıda görünmeyen istihdam kayıplarına yol açacaktır. Bunun da ötesinde, piyasadaki kâr/zarar sinyallerinden ve tüketici/üretici tercihlerinden, yani insan eylemlerinden bağımsız olarak, tamamen siyasî kararlarla yaratılan bu istihdam, ekonomide sermaye yapısını bozarak, kaynakların verimsiz alanlara yönelmesini teşvik edecektir. Devletin bütçe imkânları tıkandığında veya teşvikler sonlandırıldığında, bu yapay istihdam imkânları ortadan kalkar. Geriye kalan, yarım kalmış yatırımlar, daha yüksek bir enflasyon ve daha yüksek bir işsizliktir.

Kira kontrolleri ve faizlerin suni olarak düşük tutulması da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Enflasyonist etkileri dizginlemek maksadıyla kiralara “tavan fiyat” uygulandığında veya piyasaları canlandırmak amacıyla faizler yapay olarak düşürüldüğünde, bireylerin kıtlık koşullarında doğru kararlar almasını sağlayan göreli fiyatlar istikrarsız hale gelir; fiyat sinyalleri bozulur. Kiraların yapay olarak düşük tutulması, ev sahiplerini fiyat dışı kısıtlamalara yönelterek konut piyasasında sorunların birikmesine yol açar. Merkez bankasının faizi suni olarak düşürmesi, girişimcilere piyasada gerçekte var olmayan, hayalî bir tasarruf bolluğu sinyali verir. Bu yanıltıcı sinyal, sermaye yapısını köklü biçimde bozar ve girişimcileri yanlış ve sürdürülemez yatırımlara yönlendirir. Toplumun gerçek tasarruf eğilimi zayıfken düşen faizlerin yarattığı illüzyona kapılan bir müteahhit lüks konut projelerine girişebilir; bir sanayici pazarda gerçek bir karşılığı bulunmayan devasa teknoloji tesislerinin temelini atabilir ya da bir girişimci getirisi uzun vadede ortaya çıkacak olan alt yapı projelerine yönelebilir.  Ancak zamanla gerçekler su yüzüne çıkar. Bitirilemeyen konut projeleri, atıl kalan dev tesisler ve batık krediler görünür hale gelir. Avusturya iktisat okuluna göre, bir planlama otoritesinin, insan eylemlerinden süzülen öznel bilgilere sahip olması mümkün değildir. Bu nedenle de devlete düşen asıl rol, göreli fiyat yapısını ve dolayısıyla sermaye yapısını manipüle etmek değil; özel mülkiyeti, serbest ticareti ve hukukî öngörülebilirliği koruyarak, insan eylemlerinin alanını genişletmektir.

Türkiye’de yakın dönemde yaşadığımız pandemi süreci, kira sınırlamaları ve düşük faiz politikaları gibi deneyimler, bu kitabın sunduğu perspektifin ne kadar hayati bir öneme sahip olduğunu göstermektedir. Avusturya İktisat Okulu’nun temel argümanlarını benimseyen bu eser, şahit olduğumuz iktisadî dinamikleri anlamak bakımından kıymetli bir rehberdir; iktisadî bakış açımızın ve iktisadî muhakeme yeteneğimizin güçlenmesine katkı yapmasını temenni ediyorum.

Kitabın çevirisiyle ilgili eleştiri ve önerilerinizi e-posta adresime gönderirseniz çok mutlu olurum.

selahattin.togay@hbv.edu.tr

togay.selahattin@gmail.com

* Bir Süreç Olarak Ekonomi: Ekonomi Okuryazarlığına Giriş kitabına çevirenin önsözüdür.

Bir Süreç Olarak Ekonomi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Üniversite mezunu, 1/4 derecedeki ve 25 yıl hizmet etmiş bir memurun ikramiyesi ile Ankara’da orta gelir gruplarının yaşadığı bölgelerdeki ortalama konut fiyatlarını karşılaştıran eski veriler oldukça öğreticidir. 1982’de böyle bir memurun emekli ikramiyesi yaklaşık 1,49 konut değerindeydi. 1985’te oran 1,14’e, 1991’de 1,09’a ve 1996’da 1,01’e düştü. 2000 yılında emekli ikramiyesi artık bir konutun yaklaşık yüzde 72’sini, 2005’te ise yalnızca yüzde 33’ünü karşılayabiliyordu. Dolayısıyla gerilemenin yeni olmadığı açıktır. Daha 1992’de TBMM’de emekli ikramiyesinin eskiden orta halli bir daire almaya yettiği, artık aynı dairenin ancak bir bölümünü karşılayabildiği yönünde şikâyetler dile getiriliyordu.

Bugüne geldiğimizde durum daha da ağırlaşmıştır. 2026’da 30 yıl çalışmış öğretmen, hemşire veya şube müdürü düzeyindeki bir kamu görevlisinin emekli ikramiyesi yaklaşık 1,5 milyon TL civarındayken, ortalama konut fiyatları İstanbul’da yaklaşık 7 milyon, Ankara’da 4,5 milyon ve İzmir’de 6 milyon TL seviyesindedir. Buna göre ikramiye İstanbul’da ortalama bir konutun yaklaşık beşte birine, Ankara’da ise üçte birine denk gelmektedir. Problem gerçektir; fakat kökleri son birkaç yıla değil, onlarca yıl öncesine uzanmaktadır.

İngiltere, Almanya ve Fransa ile neden aynı karşılaştırmayı yapamıyoruz?

Türkiye ile Avrupa ülkelerini karşılaştırırken önemli bir kurumsal farklılığı gözden kaçırmamak gerekir. Türkiye’de özellikle Emekli Sandığına tabi kamu çalışanları bakımından uzun yıllar çalışmanın sonunda alınan emekli ikramiyesi, emekliliğe geçişte önemli bir toplu sermaye oluşturmuştur. İnsanlar bu parayı özellikle ev almak, mevcut evlerini tamamlamak veya borçlarını kapatmak için kullanmıştır.

İngiltere’de ise sistem farklıdır. Devlet emekli aylığının yanında işyeri ve özel emeklilik sistemleri bulunur. Kişiler özel emeklilik birikimlerinin genellikle yüzde 25’ine kadar olan bölümünü vergisiz toplu para olarak çekebilirler; mevcut kurallarda vergisiz toplu ödemenin genel üst sınırı 268.275 sterlindir. Fakat bu, Türkiye’deki gibi herkesin çalışma yılına ve son maaşına göre devletten aldığı standart bir emekli ikramiyesi değildir. Kişinin ne kadar özel emeklilik birikimi yaptığına bağlıdır.

Konut da İngiltere’de ucuz değildir. Haziran 2026 itibarıyla Birleşik Krallık’ta ortalama konut fiyatı yaklaşık 272 bin sterlin, İngiltere’de ise 292 bin sterlin civarındadır. Dolayısıyla ortalama bir kişinin emeklilikte aldığı toplu özel emeklilik parasının tek başına ortalama bir evi satın almasını beklemek gerçekçi değildir. İngiltere’de konut edinimi esas olarak çalışma hayatı boyunca mortgage kullanılarak gerçekleştirilir. Emeklilikte alınan toplu para, çoğu kişi bakımından sıfırdan ev satın alma sermayesi olmaktan ziyade daha önce alınmış evin kredisini azaltma veya emeklilik dönemindeki başka ihtiyaçları karşılama aracıdır.

Almanya’daki durum Türkiye’den daha da farklıdır. Alman yasal emeklilik sistemi esas olarak aylık emekli maaşı üretir; normal emeklilikte Türkiye’deki memur ikramiyesine benzeyen standart ve büyük bir toplu ödeme bulunmaz. Deutsche Rentenversicherung’un sisteminde emeklilik hakkı sigortalılık süreleri ve ödenen primler üzerinden aylık emeklilik maaşı olarak hesaplanır. Toplu ödeme daha çok dul aylığı gibi özel durumlarda karşımıza çıkar.

Bunun konut piyasasıyla da bağlantısı vardır. Almanya Avrupa’nın kiracılığın en yaygın olduğu ülkelerinden biridir. Eurostat’ın 2024 verilerine göre Alman nüfusunun yalnızca yaklaşık yüzde 47’si kendi konutunda yaşamaktadır. Fransa’da bu oran yüzde 61 civarındadır. Avrupa Birliği ortalaması ise yüzde 68’in üzerindedir. Dolayısıyla Almanya’da emekliliği güvence altına almanın zorunlu olarak “emeklilik gününde sahibi olunan ev” üzerinden düşünülmediği daha farklı bir sosyal ve ekonomik yapı bulunmaktadır.

Fransa’da da temel emeklilik sistemi esas olarak düzenli aylık ödeme üzerine kuruludur. Düşük tutarlı bazı tamamlayıcı emeklilik hakları tek seferlik sermaye şeklinde ödenebilse de, normal sistem Türkiye’deki memur emekli ikramiyesi gibi büyük bir toplu ödeme üzerine kurulu değildir. Fransız özel emeklilik tasarruf sistemlerinde ise kişinin birikimini emeklilikte sermaye şeklinde çekmesi mümkündür. Yani yine devletin standart ikramiyesi ile kişisel tasarrufun birbirine karıştırılmaması gerekir.

Türkiye’nin asıl problemi nedir?

Bu karşılaştırma ilginç bir sonucu ortaya çıkarmaktadır. İngiltere, Almanya ve Fransa’da ortalama bir emeklinin emeklilik tarihinde aldığı devlet kaynaklı toplu parayla bir ev satın alabilmesi zaten emeklilik sisteminin temel vaadi değildir. Ev genellikle çalışma hayatı sırasında kredi, tasarruf ve uzun vadeli ödeme yoluyla edinilir. Almanya’da ise kiracılık başlı başına çok daha normal ve kalıcı bir hayat biçimidir.

Türkiye’de geçmişte farklı bir toplumsal beklenti oluşmuştur. Kamu görevlisinin emekli ikramiyesi, onlarca yıllık hizmetin sonunda adeta küçük bir servet olarak görülmüş ve emeklinin başını sokacağı evi elde etmesinin yollarından biri olmuştur. Nitekim 1980’lerde veriler bu beklentinin tamamen hayal olmadığını gösteriyor: Ortalama nitelikte bir memurun ikramiyesi Ankara’da yaklaşık bir veya biraz daha fazla orta halli konut edebiliyordu.

Bu imkânın zaman içinde kaybolması bu yüzden Türkiye’de psikolojik olarak da çok etkili olmuştur. İnsan yalnızca “1,5 milyon lira ikramiye alıyorum” diye düşünmüyor; “Otuz yıl çalıştım ve bu para artık bir evin ancak dörtte birini veya üçte birini alıyor” diye düşünüyor. Mukayese nominal parayla değil, emeklilikte elde edilen toplu paranın satın alabildiği gerçek mal ve hizmetlerle yapılıyor.

Ancak Avrupa karşılaştırması bize başka bir şeyi daha hatırlatıyor: Emeklilik sisteminin başarısını yalnızca “ikramiye kaç ev alıyor?” sorusuyla ölçmek yeterli değildir. Emeklinin çalışma hayatı boyunca konuta erişebilme imkânı, mortgage sisteminin işlerliği, enflasyon, reel ücretler, özel tasarruflar, kira piyasasının güvenilirliği ve emekli aylığının hayat standardını ne ölçüde koruduğu birlikte değerlendirilmelidir. Avrupa Komisyonu da konut erişilebilirliğini değerlendirirken ev fiyatını tek başına değil, fiyatın gelire oranını ve konut giderlerinin hane gelirindeki payını esas almaktadır.

Türkiye’nin problemi tam da burada ağırlaşmaktadır. Emekli ikramiyesinin ev satın alma gücü gerilerken yüksek enflasyon, yüksek konut fiyatları ve kredi maliyetleri de çalışma çağındaki insanların ev sahibi olmasını zorlaştırmıştır. Yani mesele yalnızca emeklilik gününde alınan toplu paranın küçülmesi değildir; konuta ulaşmanın hayatın tamamı boyunca zorlaşmasıdır.

Doğru karşılaştırma doğru siyasetin şartıdır

Buradan siyasete ilişkin de önemli bir ders çıkmaktadır. Muhalefetin “eskiden emekli ikramiyesiyle birkaç ev alınırdı” demesi, gerçek bir problemi gereksiz bir abartıyla anlatmak anlamına gelir. Veriler böyle bir genellemeyi desteklemiyor. 1982’de yaklaşık 1,5 konut, 1991’de 1,09 konut ve 1996’da yaklaşık bir konut söz konusuydu. Daha sonraki yıllarda bu oran sürekli geriledi.

Fakat iktidarın da “Bu gerileme bizden önce başlamıştı” diyerek sorumluluktan bütünüyle kurtulması mümkün değildir. Gerilemenin 1980’lerden ve 1990’lardan beri devam ediyor olması, bugünkü çok düşük satın alma gücünü önemsiz hâle getirmez. Tersine, uzun süredir devam eden bir problemin neden çözülemediği sorusunu gündeme getirir.

İngiltere, Almanya ve Fransa karşılaştırması da slogan yerine sağlam bilgiye ihtiyaç olduğunu gösteriyor. Bu ülkelerde emeklinin eline Türkiye’deki memur emeklisi gibi otomatik olarak bir ev parası verilmemektedir. Buna rağmen farklı emeklilik, konut finansmanı ve kira sistemleri sayesinde emeklilik güvenliği başka araçlarla sağlanmaya çalışılmaktadır.

Dolayısıyla doğru soru “Hangi ülkede emekli ikramiyesiyle kaç ev alınabiliyor?” değildir. Daha doğru soru şudur: Bir insan otuz-kırk yıllık çalışma hayatının sonunda barınma bakımından ne kadar güvenli bir konuma ulaşmaktadır? Türkiye açısından bu soruya bugün verilecek cevap ne yazık ki geçmişe göre daha olumsuzdur. Emekli ikramiyesinin konut satın alma gücü uzun zamandır gerilemektedir ve gerileme son yıllarda daha görünür hâle gelmiştir. Bu gerçeği ortaya koymak için ne geçmişi efsaneleştirmeye ne de Avrupa’yı olduğundan farklı göstermeye ihtiyaç vardır.

Sağlam siyaset, sağlam bilgiye ve doğru karşılaştırmaya dayanır. Emekliler ve ev meselesinde de ihtiyacımız olan tam olarak budur.

Emekli İkramiyesi ve Ev Sahibi Olmak: Türkiye – Avrupa Karşılaştırması yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Geçmişi güzelleştirmek istemiyorum. Kırk, elli yıl önce de yoksulluk, eşitsizlik, haksızlık vardı. Mahalle hayatının dayanışması kadar baskısı, dedikodusu ve dışlaması da vardı. Mesele “eskiden insanlar iyiydi, şimdi bozuldu” demek değil. Fakat değişen bir şey olduğu da açık: İnsanların sahip olduklarını gösterme biçimi, başarı anlayışı ve başkasının mahrumiyetine karşı duyarlılığı aynı değil.

Çocukluğumuzun mahallelerinde ekonomik durumu farklı ailelerin çocukları aynı okulda okuyabiliyor, aynı sokakta oynuyor, aynı sinemaya gidiyordu. Varlıklı olmak elbette avantajdı. Ama varlığını başkasının gözüne sokmamak da bir terbiye meselesi sayılırdı. Eve et ya da pahalı bir yiyecek götürürken bunu komşusuna göstermemeye çalışan, pişen yemeğin kokusunun alamayan komşunun evine gitmesinden rahatsız olan insanlar vardı.

Burada mesele et değil. Mesele, başkasının mahrumiyetinin insanın kendi davranışına sınır koyabilmesinde.

Sahip Olmak mı, Göstermek mi?

Bugün sahip olmakla göstermek arasındaki mesafe oldukça daraldı. Ev, otomobil, tatil, restoran, marka, diploma, makam, unvan… Bunların her biri kolaylıkla bir statü göstergesine dönüşebiliyor. Sosyal medya bunu daha da büyüttü. İnsan artık yalnızca yaşamıyor; nasıl yaşadığını da gösteriyor. Hatta bazen yaşadığımız şeyden çok, başkalarının onu nasıl göreceği önem kazanıyor.

Sorun zengin olmak değil. Sorun, zenginliğin ve statünün insan değerinin ölçüsü haline gelmesi.

Bunun yalnızca tüketimle ilgili olduğunu da düşünmüyorum. Daha temel bir mesele var: İnsan kendisine nerede ve neden sınır koyuyor?

Ben buna “vicdani erozyon” diyorum.

Erozyon bir anda olmaz. Önce küçük bir istisna yapılır. Sonra “herkes yapıyor” denir. Bir sonraki sefer gerekçe bulmak daha kolaydır. Bir süre sonra daha önce rahatsız eden şey rahatsız etmemeye başlar. Doğru ile yanlış hâlâ biliniyordur; hatta gerektiğinde başkalarına ahlâk dersi de verilebilir. Ama bilinen ilke artık kişinin kendi davranışını eskisi kadar sınırlamaz.

Eğitim Vicdanın Garantisi Değildir

Bugün yolsuzluk ve çıkar ilişkileri konuşulduğunda meseleye yalnızca eğitimsizlik üzerinden bakmak açıklayıcı değil. Büyük şirketlerde, finans dünyasında, bürokraside, üniversitelerde ve uzmanlık gerektiren mesleklerde ortaya çıkan etik sorunlar bize başka bir gerçeği de hatırlatıyor: Eğitim ile ahlâk arasında kendiliğinden işleyen bir bağ yok.

Yöneticiler, finansçılar, hukukçular, doktorlar, akademisyenler, bürokratlar ve iş insanları toplumun eğitimli ve meslek sahibi kesimleri içinde yer alıyor. Üstelik bazı yolsuzluk ve çıkar ilişkileri zaten belli bir bilgiye, yetkiye ve kurumsal konuma sahip olmayı gerektiriyor.

Eğitim insana bilgi kazandırır. Meslek yetki verir. Makam karar verme gücünü artırır. Para hareket alanını genişletir. Fakat bunların hiçbiri tek başına insana vicdan kazandırmaz.

Hatta bilgi, ahlâkî bir sınırla birleşmediğinde, insanın yanlışını daha ustaca yapmasına veya kendi çıkarını daha iyi gerekçelendirmesine de yarayabilir. Sistemi bilmeyen birinin yapamayacağı şeyi, sistemi çok iyi bilen biri yapabilir. Yetki arttıkça yalnızca iyilik yapma imkânı değil, o yetkiyi kişisel çıkar için kullanma imkânı da büyür.

Bu nedenle eğitimli insanın ahlâkî sorumluluğu azalmaz; tersine, sahip olduğu bilgi ve yetki ölçüsünde artar.

Yolsuzluk Büyük Suçlarla Başlamaz

Yolsuzluk ve çıkar ilişkilerini yalnızca büyük davalar, milyonlarca liralık işlemler veya ceza kanununa giren fiiller üzerinden düşünmek de yanıltıcı olabilir. Büyük bozulmalar çoğu zaman daha küçük sınırların aşılmasıyla başlar.

Önce bir ayrıcalık normal görülür. Sonra bir tanıdığa küçük bir kolaylık sağlanır. Çıkar çatışması önemsizleştirilir. Kurumun imkânı kişisel imkân gibi kullanılmaya başlanır. “Herkes yapıyor”, “sistem böyle”, “ben yapmasam başkası yapacak” denir. Bir süre sonra insan yaptığı şeyin doğru olup olmadığını tartışmak yerine, onu açıklayacak gerekçeler üretmeye başlar.

Vicdani erozyon dediğim şey biraz da budur.

İnsan doğru ile yanlışı bilmeye devam eder; fakat bildiği doğru, kendi çıkarıyla karşılaştığında davranışını eskisi kadar sınırlamaz.

Bilgi, Meslek ve Sorumluluk

Bu mesele akademide de, tıpta da, hukukta da, gazetecilikte de karşımıza çıkabilir. Doktor hastayı yalnızca müşteriye, avukat adaleti yalnızca kazanca, gazeteci haberi yalnızca izlenmeye, akademisyen bilgiyi yalnızca kariyere dönüştürmeye başladığında mutlaka suç işlenmiş olmaz. Fakat yapılan işin anlamında bir şey değişir.

Akademi bu açıdan özellikle ilginçtir. Çok eğitimli olmak insanı otomatik olarak daha ahlâklı yapmaz. Bilgi arttıkça vicdanın da aynı ölçüde arttığına dair bir kural yoktur. Hatta bilgi, ahlâkî sorumlulukla birleşmediğinde insanın kendi çıkarını daha incelikli biçimde savunmasına yarayabilir.

Üniversitede yayın, atıf, proje, fon ve unvan gereklidir. Sorun bunların varlığı değil. Sorun, bunların amaç haline gelmesidir. Bir akademisyen için “Bu çalışma neyi açıklıyor, neye katkı sağlıyor?” sorusunun önüne sürekli “Bana ne kazandıracak?” sorusu geçmeye başladığında bilginin anlamı da değişmeye başlar.

Aynı şeyi diğer meslekler için de söyleyebiliriz. Meslek yalnızca para kazanmanın yolu değildir. Aynı zamanda toplumun o meslek sahibine duyduğu güvene dayanır. Yetki arttıkça bu güvenin yükü de artar.

Hukukun Bittiği Yerde Vicdan

Kant’ın çok temel bir ölçüsü vardır: İnsanı yalnızca araç olarak görmemek. Bence bugün bunu hatırlamak yeterince açıklayıcı. Karşımdaki insan benim kazancım, kariyerim, statüm veya rahatım için kullanılacak bir araç mı; yoksa benim kadar değeri olan başka bir insan mı?

“Allah’tan korkmak” sözünü de yalnızca cezalandırılma korkusu olarak anlamıyorum. Asıl mesele, dışarıda seni denetleyen biri olmadığında içeride seni durduracak bir şeyin bulunmasıdır. Dindar insan buna Allah’a karşı sorumluluk diyebilir. Bir başkası vicdan, insan onuru veya ahlâkî ödev diyebilir. Adı değişebilir. Önemli olan insanın kendisine koyduğu sınırdır.

“Kuldan utanmak” da “el âlem ne der?” korkusu değildir. Başkasının varlığını hesaba katabilmektir. “Ben bunu yapabilir miyim?” sorusunun yanına bir soru daha koyabilmek: “Ben bunu yaptığımda başkasına ne oluyor?”

Hukuk bize neyi yapamayacağımızı söyler. Meslek ahlâkı neyi yapmamamız gerektiğini hatırlatır. Vicdan ise bazen daha ileri gider: “Bunu yapabilirim. Belki kimse fark etmeyecek. Belki bana para, makam veya başka bir avantaj sağlayacak. Ama yine de yapmayacağım.”

Toplumun bütün ahlâkî yükünü hukuka bırakamayız. Her doktorun yanına polis, her akademisyenin yanına müfettiş, her gazetecinin yanına hâkim, her yöneticinin yanına savcı koyamayız. Kurumlar, denetim ve hukuk elbette gereklidir. Ama bunlar insanın kendi kendisine koyduğu sınırın yerini bütünüyle tutamaz.

Asıl Soru

Bu yüzden “Allah’tan korkmak, kuldan utanmak” sözünü geçmişe dönüş çağrısı olarak görmüyorum. Ama hâlâ insanın kendi davranışına sınır koymasını sağlayan güçlü bir ahlâkî ölçü olduğunu düşünüyorum.

Asıl mesele başka: Modern toplum bireysel özgürlüğü korurken vicdanı, dayanışmayı ve başkasını gözetme duygusunu da koruyabilir mi?

Belki bugün yaşadığımız sorun insanların doğru ile yanlışı artık bilmemesi değildir. Daha rahatsız edici bir ihtimal var: Doğru ile yanlışı biliyoruz, fakat bildiklerimiz kendi davranışımız söz konusu olduğunda bizi eskisi kadar bağlamıyor. Yolsuzlukta, çıkar ilişkilerinde, meslek hayatında ve gündelik davranışlarımızda asıl aşınma belki de burada başlıyor.

Bir toplumun ahlâkî durumunu yalnızca kaç kişinin suç işlediğine bakarak anlayamayız. Hukukun ulaşmadığı, kimsenin bizi denetlemediği ve davranışımızın hesabını yalnızca kendimize vereceğimiz alanlar da vardır. Vicdanın gerçek sınavı biraz da oralarda verilir.

Bir toplumun gücü yalnızca iyi kanunlara sahip olmasıyla ölçülmez. Asıl sınav, insanın yapabileceği, yakalanmayacağı ve belki de bundan çıkar sağlayacağı bir şeyi, yalnızca doğru olmadığı için yapmamayı seçtiği yerde başlar.

Kimse görmediğinde bizi ne durduruyor? Yaptığımız şey başka bir insanı etkilediğinde, onun varlığını ne kadar hesaba katıyoruz?

Belki de bütün bu tartışmanın sonunda kendimize sormamız gereken soru çok daha basit:

Hâlâ Allah’tan korkup kuldan utanıyor muyuz, yoksa bu duyguyu yavaş yavaş kaybediyor muyuz?

Allah’tan Korkmak, Kuldan Utanmak: Vicdanın Sessiz Erozyonu yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Fakat özelleştirmeyi savunmak, özel şirketlerin yaptığı her işi peşinen savunmak anlamına gelmez. Tam tersine, özel işletmenin meşruiyetinin en önemli kaynaklarından biri tüketiciye daha iyi hizmet sunmasıdır. Eğer özel bir şirket tüketiciyi önemsemiyor, şikâyetleri ciddiye almıyor, hizmetin sürekliliğini sağlayamıyor ve ortaya çıkan zararın sorumluluğunu üstlenmiyorsa, “özel” olması tek başına bir meziyet teşkil etmez. Kötü işletilen özel bir hizmetin, kötü işletilen kamu hizmetinden daha iyi olduğu söylenemez.

Son günlerde Beşiktaş’ta oturduğumuz sokakta yaşadığımız elektrik kesintileri bu meseleyi benim için teorik bir konu olmaktan çıkardı. Zaten zaman zaman kesintiler yaşıyorduk. Fakat son kesinti tam anlamıyla bir felaketti. Elektrik 28 Eylül gecesi sabah saat 4 civarında kesildi ve ertesi gün sabah 8 civarında hâlâ yoktu. Yaklaşık otuz saatlik bir kesintiden söz ediyoruz. Böyle bir kesinti yalnız bir rahatsızlık değildir. Buzdolabındaki ve derin dondurucudaki ürünler çözüldü, kış için yapılan hazırlıklar bozuldu, elektronik cihazlar devre dışı kaldı, günlük hayat ciddi biçimde aksadı. Üstelik bir mum yüzünden bir yangın tehlikesi de atlattık.

Daha kötüsü, şirketle iletişime geçtiğimizde karşılaştığımız tavırdı. Birkaç defa aramamıza rağmen her seferinde sanki daha önce hiçbir başvuru yapılmamış gibi aynı bilgiler tekrar tekrar soruldu. Yeniden kayıt açılması, yeniden şikâyet oluşturulması istendi. Tüketici zaten saatlerdir elektriksiz kalmışken bir de aynı bürokratik işlemlerle uğraştırılıyorsa burada ciddi bir hizmet anlayışı problemi var demektir. Özel sektörün kamu bürokrasisinden farkı tam da burada ortaya çıkmalıydı. Eğer tüketici özel şirkette de aynı ilgisizlik ve hantallıkla karşılaşıyorsa özelleştirmenin en önemli gerekçelerinden biri zayıflar.

Üstelik elektrik dağıtımı sıradan bir piyasa değildir. Tüketici Beşiktaş’ta “Bu şirketten memnun değilim, yarından itibaren başka bir dağıtım şirketine geçiyorum” diyemez. Elektrik tedarikçisi belirli koşullarda değiştirilebilir ama dağıtım şebekesi bölgesel bir doğal tekel niteliğindedir. Bu yüzden özel dağıtım şirketinin rekabet baskısı sınırlıdır. İşte tam da burada güçlü hizmet standartları, etkili denetim ve yaptırım ihtiyacı ortaya çıkar. Özel tekelin kamu tekelinden daha iyi işleyeceğini otomatik olarak varsayamayız.

Mevzuat da elektrik kesintisini sıradan bir mesele saymıyor. EPDK düzenlemelerine göre kentsel dağıtım bölgesinde günlük kesinti süresinin 10 saati aşması ve kesintinin belirli nedenlerden kaynaklanması hâlinde uzun süreli kesinti tazminatı doğabiliyor; bu tazminatın kullanıcı başvurusu olmaksızın dağıtım şirketince ödenmesi öngörülüyor. Dolayısıyla yaklaşık otuz saat süren bir kesinti, sebebine bağlı olarak yalnız bir “arıza” değil, şirketin mali sorumluluğunu da doğurabilecek bir hizmet kalitesi problemidir. Buzdolabında bozulan gıdalar gibi dolaylı zararların tazmini ise ayrıca belgelenmesi ve başvuru konusu yapılması gereken daha karmaşık bir meseledir.

Burada sorulması gereken soru basittir: Bu kadar uzun bir kesinti neden giderilememiştir? Teknik kapasite mi yetersizdir? Yeterli ekip mi yoktur? Şebeke yatırımları mı eksiktir? Yoksa mesele tüketicinin mağduriyetini yeterince önemsemeyen bir şirket kültürü müdür? Benim yaşadığım olaydan edindiğim izlenim, problemin hem acizlik hem ciddiyetsizlik boyutu taşıdığıdır.

Özelleştirme, şirketlere tüketiciyi görmezden gelme imtiyazı vermez. Aksine, özel işletmenin kamu işletmesine üstünlüğü iddiası, daha hızlı, daha kaliteli ve daha duyarlı hizmet sunabildiği ölçüde anlamlıdır. Elektrik gibi temel bir hizmette saatlerce süren kesintiler yaşanıyor, tüketici defalarca aramasına rağmen tatmin edici bilgi alamıyor ve ortaya çıkan zararın hesabı belirsiz kalıyorsa ilgili şirketin de düzenleyici kurumların da bunu ciddi biçimde ele alması gerekir.

Özel sektörü savunmak şirketleri savunmak anlamına gelmez. Piyasa ekonomisinin merkezinde şirket değil tüketici vardır. Şirket tüketiciye hizmet ettiği ölçüde değer üretir. Doğal tekel konumundaki bir dağıtım şirketi bu gerçeği unutursa, ona gerekli yaptırımların uygulanması piyasa ekonomisine aykırı değildir, tam tersine, piyasa ekonomisinin sağlıklı işlemesinin şartıdır.

Boğaziçi Elektrik: Ciddiyetsizlik mi, Acizlik mi? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Önce serbest piyasanın ne olduğunu doğru tanımlamak gerekir. Serbest piyasa, herkesin her istediğini hiçbir hukukî sınır olmadan yapabildiği bir alan değildir. Serbest piyasanın temelinde özel mülkiyet, sözleşme özgürlüğü, gönüllü değişim, doğru bilgi, hukuk önünde eşitlik ve yapılan işlemlerden sorumlu olma vardır. Bir piyasanın serbest olması, dolandırıcılığın, hilenin, sahteciliğin veya manipülasyonun serbest olması anlamına gelmez. Tam tersine, bu tür davranışların yaygınlaşması piyasanın kendisini tahrip eder. Çünkü piyasa işlemleri güvene dayanır. İnsanlar satın aldıkları menkul kıymetin, yatırım yaptıkları fonun veya imzaladıkları sözleşmenin temel bilgilerinin doğru olduğunu varsayamaz hâle gelirse gönüllü mübadele zemini de zayıflar.

Serbest piyasa ile sahtekârlığı birbirine karıştırmamak

Bir fon yöneticisi yatırımcının parasını hangi varlıklara yatırdığını açıklamakla, fon değerini gerçekçi biçimde hesaplamakla ve ilişkili taraflarla yaptığı işlemleri gizlememekle yükümlüdür. Eğer bir fonun net aktif değeri gerçekte olduğundan yüksek gösteriliyor, düşük likiditeli hisselerde fiyatlar yapay biçimde yukarı taşınıyor veya fon kaynakları yöneticilerle ilişkili kişi ve şirketlere şeffaf olmayan yollarla aktarılıyorsa burada serbest piyasa ilkelerinden değil, tam tersine piyasa kurallarının ihlâlinden söz etmek gerekir.

Klasik liberal yaklaşım açısından devletin meşru görevlerinden biri burada ortaya çıkar. Devlet yatırımcıya hangi fonu alacağını söylememeli, hangi hissenin yükseleceğine karar vermemeli, fiyatları belirlememeli ve yatırımın sonucunu garanti etmemelidir. Ancak mülkiyet hakkını korumalı, sözleşmelerin uygulanmasını sağlamalı, sahtekârlık ve manipülasyon varsa bunları soruşturmalı ve hak ihlâline uğrayanların hukuk yoluyla korunmasını mümkün kılmalıdır.

Bu nedenle mevcut fon soruşturmalarına kategorik biçimde “serbest piyasaya müdahale” diye karşı çıkmak doğru olmaz. Eğer gerçekten yanıltıcı değerleme, piyasa manipülasyonu, örtülü kaynak aktarımı veya yatırımcıyı yanlış yönlendiren işlemler varsa bunların soruşturulması serbest piyasanın karşıtı değildir. Tam tersine, serbest piyasanın işlemesi için gerekli hukukî çerçevenin bir parçasıdır.

Fakat burada çok önemli bir ayrımın da korunması gerekir. Her yatırım kaybı suç değildir. Bir fon yöneticisi yanlış karar verebilir. Piyasa beklentisinin tersine hareket edebilir. Bir şirketin geleceğini olduğundan fazla iyimser değerlendirebilir. Bir yatırımcı yüksek getiri ümidiyle yüksek risk alabilir ve para kaybedebilir. Bunların hiçbirisi tek başına sahtekârlık anlamına gelmez.

Piyasa ekonomisinin en temel özelliklerinden biri belirsizliktir. Kârın mümkün olduğu yerde zarar da mümkündür. Eğer zarar ortaya çıktığında otomatik olarak “suç işlendi” sonucuna varılırsa risk almak, girişimcilik yapmak ve yeni yatırım araçları geliştirmek giderek zorlaşır. Bu yüzden hukuk düzeninin en dikkatli biçimde ayırması gereken şey yanlış yatırım kararı ile kasıtlı hile arasındaki farktır.

Yatırımcı ne ölçüde korunmalı?

Fon meselesinin ikinci önemli boyutu yatırımcı sorumluluğudur. Türkiye’de finansal tartışmalarda sık görülen bir eğilim vardır: Yatırım başarılı olursa kazanç özel kişiye ait olsun; yatırım başarısız olursa devlet devreye girip zararı telafi etsin. Bu anlayış ilk bakışta yatırımcıyı koruyucu görünse de uzun vadede piyasa disiplinini bozar.

Özellikle yüksek getiri vaat eden veya yüksek risk taşıyan yatırım araçlarında yatırımcı da kararının sonuçlarını üstlenmek zorundadır. Yüksek getiri arıyorsanız çoğu zaman yüksek riski de kabul etmişsiniz demektir. Devletin görevi bu riski ortadan kaldırmak değildir.

Eğer yatırımcı her zarar ettiğinde kamu kaynaklarıyla kurtarılacağını düşünürse daha dikkatsiz yatırım yapabilir. Aynı şekilde fon yöneticisi de zararların sonunda kamu tarafından üstlenileceğine inanırsa daha fazla risk alabilir. İktisat literatüründe buna “ahlâkî tehlike”  (moral hazard) denir. Özel kazançların yatırımcıda kaldığı, zararların ise vergi mükelleflerine yayıldığı bir sistem piyasa ekonomisinin temel mantığıyla bağdaşmaz.

Tasfiye sürecinde elbette yatırımcının fondaki gerçek varlıkları korunmalı, hak sahiplerine ulaştırılmalı ve varsa suç teşkil eden işlemlerden doğan zararların sorumlulardan tahsili için hukuk yolları işletilmelidir. Fakat burada önemli olan zararların kaynağını ayırmaktır. Piyasa düştüğü için oluşan zarar ile yatırımcı kandırıldığı için oluşan zarar aynı şey değildir.

Bir yatırımcı yanlış zamanda alım yaptıysa, aşırı riskli bir fonu tercih ettiyse veya piyasa koşulları değiştiği için zarar ettiyse bu piyasanın doğal sonucudur. Ancak fon yöneticisi bilgi sakladıysa, gerçeğe aykırı değerleme yaptıysa veya yatırımcının parasını yetkisiz biçimde kullandıysa burada artık piyasa riski değil hak ihlali vardır.

Bu ayrım, serbest piyasanın ahlâkî ve hukukî temelinin korunması açısından önemlidir.

Düzenleyici kurumun sorumluluğu da tartışılmalı

Fon soruşturmasının üçüncü boyutu düzenleyici otoritenin rolüdür. Finansal skandallar ortaya çıktığında kamuoyunda genellikle tek yönlü bir tepki oluşur: “Daha fazla kural konulsun, daha fazla denetim yapılsın, devlet daha fazla yetki alsın.” Fakat bu refleks her zaman doğru sonuç doğurmaz.

Önce şu sorunun sorulması gerekir: Mevcut kurallar yeterince uygulanmış mıydı? Düzenleyici kurum olağan dışı işlemleri zamanında görmüş müydü? Gördüyse neden daha erken müdahale etmedi? Eğer mevcut yetkiler kullanılmadıysa yeni yetkiler vermek sorunu otomatik olarak çözmez.

Klasik liberal düşüncenin önemli özelliklerinden biri sadece özel aktörlerden değil, kamu kurumlarından da hesap verebilirlik istemesidir. Devlet kurumları tarafsız, her şeyi bilen ve hata yapmayan kuruluşlar değildir. Düzenleyici kurumlar da yanlış karar verebilir, geç kalabilir, bilgi eksikliği yaşayabilir veya bürokratik atalete kapılabilir.

Bu nedenle finansal bir kriz veya skandal ortaya çıktığında yalnız özel aktörlerin hatalarını değil, düzenleyici mekanizmanın performansını da incelemek gerekir. Aksi hâlde her yeni sorun, bürokrasinin daha fazla yetki kazanmasının gerekçesi hâline gelir.

Üstelik aşırı düzenleme yatırımcı açısından başka bir risk daha doğurabilir. Bir fonun sıkı biçimde denetlendiği algısı, yatırımcıda “devlet bunu onaylamışsa güvenlidir” düşüncesi yaratabilir. Bu durumda yatırımcı kendi araştırmasını yapmayı, riski değerlendirmeyi ve sorumluluk üstlenmeyi bırakabilir. Devlet denetimi böylece farkında olmadan sahte bir güven üretir.

Bu yüzden ideal sistemin çok sayıda karmaşık kuraldan değil, anlaşılır ve uygulanabilir kurallardan oluşması gerekir. İlişkili taraf işlemleri açıkça beyan edilmeli, fon değerleme yöntemleri şeffaf olmalı, saklama ve raporlama sistemleri güvenilir çalışmalı, manipülasyon ve sahtekârlık ciddi biçimde cezalandırılmalıdır. Fakat yatırımcının risk alma özgürlüğü ortadan kaldırılmamalıdır.

Serbest piyasa neden hukuka ihtiyaç duyar?

Burada sık yapılan bir hata da piyasa ile devleti birbirinin mutlak karşıtı olarak görmekten kaynaklanıyor. Klasik liberal düşüncede esas mesele devletin hiç olmaması değil, devletin hangi işlerle sınırlandırılması gerektiğidir.

Piyasa kendi başına güçlü bir bilgi ve koordinasyon mekanizmasıdır. Fiyatlar milyonlarca insanın tercihlerini, kıtlıkları ve beklentileri yansıtır. Fakat piyasa işlemlerinin sağlıklı yürüyebilmesi için mülkiyet haklarının tanımlı olması, sözleşmelerin uygulanabilmesi ve sahtekârlığın cezalandırılması gerekir.

Bir yatırımcı fon yöneticisine parasını verirken belirli şartlara dayanır. Bu şartlar ihlal edildiğinde yatırımcının başvurabileceği bağımsız ve hızlı işleyen bir hukuk sistemi yoksa finansal piyasanın güvenilirliği de zarar görür.

Bu anlamda hukuk piyasanın rakibi değildir; piyasanın altyapısıdır.

Ancak hukuk ile ekonomik müdahalecilik de aynı şey değildir. Devlet “dolandırma” diyebilir ama “şu hisseyi al” dememelidir. “Sözleşmeye uy” diyebilir ama “şu oranda kâr et” dememelidir. “Yanlış bilgi verme” diyebilir ama yatırımcının ne kadar risk alacağına onun yerine karar vermemelidir.

Tam da bu ayrım klasik liberal yaklaşımın merkezindedir.

Fon skandalı bize ne öğretebilir?

Bu soruşturmalardan çıkarılabilecek önemli derslerden biri finansal okuryazarlığın önemidir. İnsanların yalnızca geçmiş getiriyi görerek fon seçmesi veya kısa sürede olağanüstü kazanç vaatlerine yönelmesi risklidir. Olağanüstü yüksek getiri çoğu zaman olağanüstü yüksek riskin işaretidir.

Ayrıca fon yöneticilerinin kim olduğu, fonun hangi varlıklara yatırım yaptığı, likiditesinin ne kadar güçlü olduğu ve fiyatlamasının nasıl yapıldığı gibi hususlar yatırımcı açısından önem taşır. Elbette herkes profesyonel finans uzmanı olmak zorunda değildir. Fakat yatırımcının da kendi parasına karşı asgarî sorumluluk taşıması gerekir.

Bu olay aynı zamanda şeffaflığın devlet müdahalesinden çoğu zaman daha etkili olabileceğini de gösteriyor. Bir fonun portföyü, ilişkili taraf işlemleri ve değerleme yöntemleri ne kadar açık olursa piyasa katılımcıları da o kadar sağlıklı karar verebilir. Bilginin yayılması piyasa disiplinini güçlendirir.

Bu nedenle klasik liberal çözüm her zaman yeni yasaklar ve yeni bürokratik mekanizmalar değildir. Daha fazla şeffaflık, daha hızlı hukuk, daha açık sorumluluk ve daha fazla yatırımcı bilgisi çoğu zaman daha etkili sonuç verir.

Sonuç

Bugünkü fon soruşturmalarını “serbest piyasa çöktü” biçiminde yorumlamak hatalıdır. Eğer piyasada gerçekten manipülasyon, yanıltıcı değerleme veya yatırımcıyı kandırmaya yönelik işlemler varsa bunların soruşturulması piyasa karşıtlığı değil, piyasanın korunmasıdır.

Ama aynı şekilde her zarar eden fonu suçlu ilan etmek, her kötü yatırımı kriminalize etmek ve devletin bütün yatırımcıları zarardan kurtarmasını istemek de piyasa ekonomisini ortadan kaldırır.

Sağlıklı bir finansal sistemin ihtiyacı çok karmaşık değildir: güçlü mülkiyet hakkı, sözleşme özgürlüğü, şeffaflık, doğru bilgi, manipülasyon ve dolandırıcılığa karşı etkili hukuk, bağımsız yargı ve yatırımcının kendi kararlarının sonucunu üstlenmesi.

Devlet yatırımcıya hangi fonu alacağını söylememelidir; ama yatırımcının kandırılmasına da göz yummamalıdır. Yatırımcı kazancın sahibi olduğu gibi normal piyasa zararının da sahibi olmalıdır. Fon yöneticisi özgürce yatırım yapabilmeli ama başkasının parasını yönetirken yaptığı hileden de sorumlu tutulmalıdır. Düzenleyici kurum piyasayı yönetmemeli fakat ihlal varsa hukukî süreci işletmelidir.

Serbest piyasa, kuralsızlık değildir. Serbest piyasa, insanların kendi tercihleriyle işlem yaptığı, risk aldığı ve kazandığı veya kaybettiği; fakat hiç kimsenin sahtekârlık, manipülasyon veya zor kullanarak başkasının hakkını ihlal edemediği bir düzendir.

Dolayısıyla fon skandalından çıkarılması gereken sonuç serbest piyasadan vazgeçmek değil, serbest piyasanın gerçekten serbest olabilmesi için hukuk, şeffaflık ve sorumluluğun ne kadar vazgeçilmez olduğunu yeniden hatırlamaktır.

Fon Skandalı Serbest Piyasanın Başarısızlığı mı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Başsavcılığın ilgili fonların kayıtlarını istemesi bu açıdan önemli. Özellikle Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki fon hareketlerinin ayrıntılı biçimde incelenmesi; son bir-üç ayda ve özellikle soruşturmanın gündeme gelmesinden hemen önce fondan çıkanların kimler olduğunun ortaya çıkarılması gerekiyor.

Elbette bir fondan para çekmenin, hisse almanın veya satmanın tek başına suç olduğunu iddia etmiyorum. Ancak ortada gerçekten bir manipülasyon varsa ve bazı kişiler bu manipülasyonu diğer yatırımcılardan önce öğrenerek pozisyon aldıysa, meselenin artık yalnızca bir yatırım tercihi olmaktan çıktığı açıktır. Hele bu kişiler arasında siyasetçiler veya bürokratlar varsa, hukuki sorumluluğun yanında siyasi ve etik sorumluluk da tartışılmalıdır.

Asıl üzerinde durulması gereken ikinci mesele ise düzenleyici ve denetleyici kurumların durumudur.

SPK, BDDK, MASAK ve diğer ilgili kurumlar bu süreçte neredeydi? Bu kurumlar piyasadaki hareketliliği görmedi mi? Gördüyse neden zamanında müdahale edilmedi? Riskler biliniyorduysa neden gerekli tedbirler alınmadı? Yoksa kurumların hareket etmesini engelleyen siyasi veya başka bir baskı mı vardı?

Bunların hiçbirini peşinen doğru kabul etmemeliyiz. Fakat hepsini araştırmak zorundayız. Bütün süreç fon yöneticilerinin tutuklanması sürecine indirgenmemelidir.

Çünkü milyarlarca liralık bir piyasayı denetlemekle görevli kurumlar varsa ve buna rağmen büyük bir finansal manipülasyon iddiası ortaya çıkıyorsa, bütün sorumluluğu birkaç şirket yöneticisinin üzerine bırakmak kolaycılık olur.

Mehmet Şimşek’in geçtiğimiz yıl piyasalardaki bazı manipülasyonların farkında olduklarına ilişkin açıklaması da bu nedenle yeniden hatırlanmalıdır. Eğer devlet gerçekten bazı risklerin farkındaysa, neden etkin bir müdahale gerçekleşmediği sorusu mutlaka cevaplanmalıdır.

Burada mesele yalnızca “kim dolandırdı?” değildir. Kim gördü? Kim bilerek veya bilmeyerek göz yumdu? Kim denetleyemedi? Kim bundan yararlandı? Soruşturmanın bu soruların tamamına cevap vermesi gerekir.

Özellikle fonlardan erken çıkanlar arasında siyasi aktörler veya bürokratlar varsa, bunların kim olduğu ve işlemlerini hangi bilgiye dayanarak yaptığı araştırılmalıdır. Bu kişilerin suçlu olduğunu peşinen söylemek elbette doğru değildir. Fakat kamu gücü kullanan insanların, kamuya açıklanmamış bir bilgiye erişerek ekonomik avantaj sağlayıp sağlamadıkları mutlaka incelenmelidir.

Eğer böyle bir durum ortaya çıkarsa, siyasi sorumluluk da doğar. Ben burada özellikle AK Parti’nin tavrını önemli buluyorum.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, eğer kendi partisiyle ilişkili siyasetçilerin veya bürokratların bu süreçte etik dışı bir ilişkisinin veya haksız bir ekonomik avantajının bulunduğu ortaya çıkarsa, bunlara karşı da gereken siyasi iradeyi göstermelidir.

Geçmişte başka siyasi ve ekonomik ilişkiler nedeniyle insanlara çok ağır sonuçlar uygulandı. Bank Asya meselesi bunun toplumdaki en güçlü örneklerinden biridir. O halde bugün de aynı ilke herkes için geçerli olmalıdır: Hukuk kişiye göre değişmemeli, siyasi yakınlık kimseye dokunulmazlık sağlamamalıdır.

AK Parti açısından mesele bundan daha da önemlidir.

Çünkü bu olay, partinin kuruluş döneminde öne çıkardığı liyakat, adalet, kul hakkı, şeffaflık ve hesap verebilirlik anlayışının bugün ne ölçüde yaşatıldığını da sorgulatıyor.

AK Parti’nin ihtiyacı olan şey, yalnızca fon yöneticilerine neşter vurmak değildir. Eğer gerçekten bir yapı varsa, neşterin siyasi ve bürokratik bağlantılara da uzanması gerekir. Denetim kurumlarında ihmal varsa bunun hesabı sorulmalı; siyasi nüfuz kullanılmışsa ortaya çıkarılmalı; kamu görevi kişisel menfaat için kullanılmışsa gereği yapılmalıdır.

Ancak bütün bunlar delile ve hukuka dayalı bir soruşturmayla yapılmalıdır. Kimse yalnızca siyasi kimliği nedeniyle suçlu ilan edilmemeli; fakat siyasi kimliği nedeniyle de korunmamalıdır.

Bence bu soruşturmanın en önemli sınavı buradadır.

Türkiye’nin ihtiyacı birkaç şirket yöneticisini cezalandırıp dosyayı kapatmak değil; paranın, bilginin ve siyasi gücün nasıl birbirine bağlandığını ortaya çıkarmaktır.

Eğer bu süreç gerçekten kapsamlı biçimde araştırılırsa, yaşanan mağduriyetlerin ötesinde bir fırsata da dönüşebilir: AK Parti’nin kendi içerisindeki güç ilişkilerini sorgulaması, kuruluş dönemindeki adalet ve hesap verebilirlik iddiasını yeniden hatırlaması ve bir anlamda kendi içinde bir arınma ve yeniden inşa sürecini başlatması.

Çünkü asıl mesele yalnızca fonlardan kimin para kazandığı değildir.

Asıl mesele, devletin kimleri denetlediği ve kimleri denetlemediğidir.

Ve şimdi sorulması gereken soru şudur:

Neşter yalnızca görünen aktörlere mi vurulacak, yoksa gerçekten sorumluluğu olan herkese mi?

AK Parti için Sınav: Fon Skandalında Kim Kazandı, Kim Denetlemedi? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Sermaye piyasası işlemlerine ilişkin yürütülen soruşturma, yatırımcıların güvenini, piyasa düzenini ve finansal sistemin şeffaflığını yeniden tartışmaya açtı. Tera Yatırım ve Pusula çevresindeki gelişmeler kapsamında çok sayıda kişi hakkında adli işlemler yapılırken, aralarında Prof. Dr. Emre Alkin ve Prof. Dr. Kerem Alkin’in de bulunduğu bazı yöneticilerin gözaltına alındığı kamuoyuna yansıdı.

Burada çok önemli bir ayrım yapmak zorundayız: Bir soruşturmanın varlığı başka şeydir, suçun kesinleşmesi başka şey.

Hukukun temel prensibi bunu gerektirir.

Fakat bu gelişmelerin benim açımdan çok daha farklı, hatta kişisel bir tarafı var.

Çünkü Prof. Dr. Kerem Alkin benim yalnızca ekonomi dünyasından tanıdığım bir isim değil. Onun rahmetli babası Prof. Dr. Erdoğan Alkin, benim doktoradan hocamdı. Ayrıca Prof. Dr. Kerem Alkin hoca da yüksek lisans eğitimimde hocamdı.

Erdoğan Alkin, Türkiye’nin iktisat akademisinde çok önemli bir isimdi. Kendisinden ders almış bir öğrenci olarak, onun akademik disiplinini, ekonomi anlayışını ve yetiştirdiği insanların üzerinde bıraktığı etkiyi yakından biliyorum.

Dolayısıyla bugün Kerem Alkin’in adının böyle bir soruşturmanın içerisinde geçmesi benim açımdan yalnızca bir ekonomi haberi değildir.

İnsan ister istemez şunu düşünüyor: Acaba burada birbirinden çok farklı sorumluluk alanları aynı dosyanın içerisinde mi değerlendiriliyor?

Çünkü büyük kurumlarda yönetim kurulu üyeliği, danışmanlık, akademik görev veya profesyonel sorumluluk ile şirket içerisinde gerçekleştirilen her bir işlem arasında otomatik olarak bir özdeşlik kurmak doğru değildir.

Bir kişinin bir kurumda görev yapması, o kurum içerisinde gerçekleştiği iddia edilen her işlemden haberdar olduğu veya bu işlemlere iştirak ettiği anlamına gelmez.

Hele ki söz konusu kişi, kamuoyunda akademik kimliği ve ekonomi alanındaki çalışmalarıyla tanınan bir isimse, mesele daha dikkatli ele alınmalıdır.

Ben şahsen Prof. Dr. Kerem Alkin hocayı hem kendisinden ders almış, hem de rahmetli babaları Erdoğan Alkin’in öğrencisi olarak, böyle “alengirli” bir işin içerisinde olabilecek bir kişilik olarak düşünmekte zorlanıyorum.

Bu benim hukuki bir değerlendirmem değildir.

Bir soruşturmanın sonucunu da bugünden söylemek mümkün değildir.

Ama insanları tanıyanların, onların karakterlerine ilişkin kişisel kanaatlerini ifade etmeleri de hayatın doğal bir parçasıdır.

Aynı şey Prof. Dr. Emre Alkin açısından da geçerlidir.

Elbette soruşturmanın bütün boyutları ortaya çıkmalı, varsa hukuka aykırı işlemler kim tarafından yapılmışsa hukuk önünde ortaya çıkarılmalıdır.

Fakat bir başka ihtimali de göz ardı etmemek gerekir: Büyük ve karmaşık finansal yapılarda bazı yöneticiler, kendi sorumluluk alanlarının dışında gerçekleşen işlemler nedeniyle kendilerini bir anda soruşturmanın içerisinde bulabilirler.

Bu nedenle bugün yapılması gereken şey, sosyal medya mahkemeleri kurmak değildir.

Asıl yapılması gereken, paranın izini sürmek, işlemlerin kim tarafından ve hangi amaçla gerçekleştirildiğini ortaya çıkarmak, karar mekanizmalarını tek tek incelemek ve varsa hukuka aykırı işlemleri bütün yönleriyle aydınlatmaktır.

Çünkü borsanın temel sermayesi paradır ama borsanın asıl temeli güvendir.

Yatırımcı, parasını yalnızca şirketin bilançosuna bakarak yatırmaz.

Kurumlara güvenir.

Denetim mekanizmasına güvenir.

Sermaye Piyasası Kurulu’na güvenir.

Aracı kurumlara güvenir.

Yönetim kurullarına güvenir.

Ve nihayetinde hukuka güvenir.

Bu güven sarsılırsa, mesele birkaç hisse senedinin fiyatından çok daha büyük hale gelir.

Türkiye’nin daha fazla derinleşen, daha fazla kurumsallaşan ve uluslararası sermayeden daha fazla pay alan bir finansal sisteme ihtiyacı var.

Bunun yolu da spekülasyonların değil, şeffaflığın; söylentilerin değil, denetlenebilir bilginin; kişisel ilişkilerin değil, kurumsal yönetimin güçlendirilmesinden geçiyor.

Bugün Kerem Alkin ve Emre Alkin’in isimlerinin soruşturma kapsamında geçmesi üzerinden kesin hükümler vermek kolay.

Ama hukuk devleti açısından doğru olan kolay olan değildir.

Doğru olan, soruşturmanın sonucunu beklemektir.

Benim açımdan ise mesele biraz daha farklıdır.

Rahmetli hocam Erdoğan Alkin’in öğrencisi olarak yetişmiş bir akademisyenim.

Dolayısıyla onun evlatlarının adının böyle bir dosyada geçmesi elbette beni de düşündürüyor.

Benim kişisel kanaatim, onların yıllardır kamuoyuna yansıyan akademik ve mesleki kimliklerinin böyle “alengirli” işlerle kolayca yan yana getirilebilecek bir profile işaret etmediğidir.

Ancak kanaat başka, hukuk başka.

Gerçeği ortaya çıkaracak olan da kişisel kanaatlerimiz değil, bağımsız ve şeffaf bir soruşturmanın ortaya koyacağı somut delillerdir.

Belki soruşturmanın sonunda bambaşka bir tablo göreceğiz.

Belki bazı sorumluluklar netleşecek, belki de bazı insanların olayların sandığımızdan çok daha dışında kaldığı ortaya çıkacak.

İşte bu nedenle bugün en doğru cümle şudur: Borsada kim suçlu, kim masum sorusundan önce; kim ne yaptı, kim ne biliyordu ve kim hangi işlemden sorumluydu sorularının cevabını aramalıyız.

Çünkü gerçek ortaya çıktığında hem yatırımcının güveni korunur hem de haksız yere zan altında kalan insanların itibarı.

Ve Türkiye’nin ihtiyacı tam olarak budur: Daha fazla dedikodu değil, daha fazla şeffaflık.
Daha fazla itham değil, daha fazla delil.
Daha fazla piyasa söylentisi değil, daha güçlü bir hukuk ve denetim sistemi.

Borsanın geleceğini de ancak böyle bir güven ortamı kurtarabilir.

Bir İsim, Bir Hoca ve Bir Soru yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bazen Dostoyevski ne şanslı bir yazarmış, düşünsenize döneminizin eleştirmenleri Herzen ve Belinski. Romanda rakipleriniz Tolstoy, Turgenyev, Gonçarov, Çernişevski ve diğerleri.

Bana göre dünya edebiyatında tüm zamanların en zevkli, heyecanlı ama bir o kadar da üretken kuşağı bu kuşaktır. 30 yıldır bıkmadan okuyorum bu yazarları, muhtemelen ömrümün sonuna kadar da okuyacağım. Adını andığım bu yazarlar iyi ki yaşadı ve yazdılar.

19. yüzyıl Rus edebiyatı yazarların kavgasıyla geçti, Tolstoy ve Turgenyev arasındaki kavga en meşhur olanlarından sadece birisidir. Tolstoy’un Turgenyev’i düelloya çağırdığı yazılır söylenir. Bu kuşaktan yazarlar kavgalı olmalarına rağmen, birbirlerinin yazdıklarını okuyarak eleştirerek bazen kavga ederek kıymetlendirirler.

Günün sonunda kavganın büyüğü Dostoyevski ile yapılır. Cinler romanı yayınlandığında o günün koşullarında Rus devrimcileri epey bir etkindirler. Tolstoy bile çubuğu epey bir sola bükmüştür. Dostoyevski “hain” ilan edilir. “Dostoyevski Cinler romanıyla tavrını belirledi, o artık Çar’a hizmet eden biri!” derler. Bir süreliğine de olsa edebiyat çevresinden dışlanır. Muhalif yazarların neredeyse tümü Dostoyevski’ye tavır alırlar. Ama Dostoyevski pes etmez. O her daim zamanın ve insan kalbinin kendinden yana olacağına inanıyordu ve sonunda edebî hayat onu yanıltmadı.

Dostoyevski “hain” ilan edildi dışlandı ama kendi kuşağı tarafından hiç küçümsenmemişti ta ki Nabokov’a kadar. Vladimir Nabokov (1940 – 1959 arası) Amerika’daki akademik kariyerine başlamadan önce, kendi ifadesine göre, Rus edebiyatı hakkında yüz adet – yaklaşık iki bin sayfa – ders metni hazırlamış. Nabokov, “Bu metinler, Wellesley ve Cornell’de geçirdiğim yirmi akademik yıl boyunca mutlu olmamı sağladı.” der. Bu metinler Türkçe’ye Rus Edebiyat Dersleri adıyla İletişim Yayınları tarafından 2013’te çevrildi. Aslında Nabokov’un Rus Edebiyatı Dersleri adında bir kitabı yoktur. Bu kitap üniversitedeki ders notlarının bir araya getirilmesinden oluşuyor. Nabokov’un ders notlarında 19.yüzyıl Rus edebiyatçılarına ilişkin çözümlemeler okuyoruz. Bu yazımda Nabokov’un tezlerinde sorunlu bulduğum, Dostoyevski analizlerini ele alacağım. Nabokov bu derslerde Dostoyevski’yi küçümseyerek, Dostoyevski’nin iyi bir romancı olmadığını söylüyor. Bir Dostoyevski okuru olarak ilk duyduğumda, “Bu ne cesaret, bu ne özgüven böyle.” dediğimi hatırlıyorum. Kitapta ilgili bölümü bir telaşla okumaya başladım. Nabokov, Dostoyevski analizlerine ilişkin öznel niyetini şöyle açığa vuruyor.  “Dostoyevski’yi madara etmek için sabırsızlanıyorum. Ama bahsedeceğimiz değerler sisteminin, fazla şey okumamış olanların kafasını karıştıracağıma inanıyorum.” (Nabokov, Rus Edebiyatı Dersleri, İletişim Yayınları 2013, s. 152.)
Bu satırları okuduğumda Nabokov’daki bu özgüven patlamasının sebebi ne olabilir acaba? sorusunu kendime sordum. Muhtemelen Lolita romanının çok okunması ve kitabın ona kazandırdığı ün başını döndürmüş olmalıdır hissine kapılmaktan kendimi alamadım. Yoksa üniversitelerde roman sanatı üzerine edebiyat dersleri veren bir yazar, niçin Dostoyevski’yi madara etmek istesin? Şimdi önce Nabokov’un bu derslerde Dostoyevski edebiyatı üzerine söylediklerine bakalım. Birkaç alıntıyı aşağıya alıyorum:

“Dostoyevski büyük bir yazar değil, hayli vasat bir yazardır – mükemmel mizah parıltıları vardır, ama ne yazık ki bu parıltıların arasında yavanlıklarla dolu çorak araziler uzanır.” (s. 152)

“… Bildiğimiz üzere Dostoyevski büyük bir hakikat arayıcısı, ruh hastalıkları konusunda bir dâhidir; ama onun Tolstoy, Puşkin, Çehov gibi büyük bir yazar olmadığını biliyoruz.” (s. 191)

“… Dostoyevski’nin bir romancıdan ziyade piyes yazarı olduğu gerçeğini bir kez daha vurgulamak isterim.” (s.191)

“… Dostoyevski’nin eserleri, roman olarak ele alındıklarında başarısızdır; piyes olarak ele alındıklarındaysa fazla uzun dağınıktırlar ve dengeleri bozuktur.” (s.191)

Nabokov’un, Dostoyevski’yi bu kadar küçümsemek için ölçü aldığı şey nedir acaba?  Dostoyevski’ye olan gıcıklığı mı, onu çekememezlik mi, Dostoyevski ezikliği mi? Yoksa kafasındaki roman kuramı terazisi midir? Dünya roman sanatında adı Balzac ve Charles Dickens’le birlikte anılan ve dünya edebiyatında saygın bir yeri olan Dostoyevski’ye piyes yazarı demek, ayarı bozulmuş bir ego değilse, ya kıskançlık krizi ya da Dostoyevski ezikliği olmalıdır.

Peki, Nabokov Rus edebiyatında hangi yazarları beğeniyor? Onu da derslerinden okuyoruz. Rus edebiyatının en iyilerini şöyle listeliyor:

“Tolstoy, düzyazıda Rusların en büyük yazarıdır. Öncülleri Puşkin ve Lermontov’u bir yana bırakırsak Rus düzyazısının en büyük sanatçılarını şöyle sıralayabiliriz: 1.Tolstoy 2.Gogol 3. Çehov 4. Turgenyev. Bu biraz öğrencilere not vermek gibi bir şey; herhalde Dostoyevski ile Saltikov da aldıkları kötü notları konuşmak için kapımda bekleşiyorlardır. (s. 199)

Tolstoy’u yüceltirken Dostoyevski’yi küçümsemeyi bir edebiyatçının vicdanı kabul etmemelidir. Ama Nabokov kabul ediyor. Bu gibi konularda sporcu yarıştırır gibi yazar yarıştırmanın çok doğru olmadığını düşünenlerdenim. Tolstoy roman sanatında epik tarzın, Dostoyevski dram türünün yazarıdır. Eğer roman kuramı üzerinden bile incelesek bu ayrımı gözetmemiz gerekir. O yüzyıllık soruyu bana sorduklarında, “Tolstoy mu, Dostoyevski mi?” dediklerinde, benim cevabım: Tolstoyevski’dir. Yani ikisi bir aradadır.

Dünya edebiyatında iz bırakmış bu iki yazar, karşı karşıya konulacak isimler değildir, yan yana okunacak yazarlardır. Ne zaman bir Dostoyevski eleştirene rastlasam ilk tepkim şöyle oluyor: “Karamozov Kardeşler romanını okurken hiç mi içiniz sızlamadı kardeşim.” diyorum. Aynı şeyi Nabokov’a da sorardım. Belli ki Nabokov Dostoyevski romanlarını büyük önyargılarla okumuş. Derslerde öğrencilerine, “Onu (Dostoyevski’yi) madara etmek için sabırsızlanıyorum.” dediğine göre, daha başından kırık notunu vermek için hazırlanmış.

Nabokov bu derslerde Dostoyevski romanlarını analiz ederken kafasında hangi basma kalıpla değerlendirme yaptığını bilemiyoruz. Diyelim ki Nabokov’un roman anlayışı kendine özgüydü. Kafasında bir roman sanatı ölçüm terazisi vardı. İyi de, Dostoyevski kendisinden önceki bütün roman sanatının kalıplarını yıkmış bir yazardır. Eğer bugün bir roman sanatı diye bir şey varsa Dostoyevski bu sanatın başı, ucu, kenarı ve dibidir.

Belli ki Nabokov’un kafasındaki roman formatının kendince bazı ölçüleri, kuralları var. Oradan baktığında Dostoyevski romanlarını sorunlu görüyor. Nabokov’un gözden kaçırdığı şey şu olamaz mı? Belki de Dostoyevski romanları, bilinen klasik bir roman kalıbına sığmıyordur.  Eğer okuduğum Dostoyevski romanları beni yanıltmıyorsa, bu romanlar her türlü kalıbı aşıp kendi biçimini bulmuş romanlardır. Bu bakımdan Dostoyevski romanlarına, Nabokov gibi vasat ve başarısız diyecek kadar cesaretli olmadığımı peşinen söyleyeyim. Elbette ki Dostoyevski ismi altında ezilmeyelim ve eleştiriden de muaf tutmayalım. Ama Dostoyevski’ye vasat başarısız diyebilmek benim edebî terbiyemin sınırlarını fazlasıyla zorlar. Nabokov’un Dostoyevski’ye yönelik bu edebi cesareti insanı düşündürüyor.
Dostoyevski ile birlikte roman sanatı başka bir evreye geçmiştir.

Bunu kabul eden çok yazar eleştirmen vardır. Stefan Zweig Üç Büyük Usta adlı kitabında Dostoyevski’nin dünya roman sanatında nerede olduğunu şöyle açıklıyor:

“Bu üç romancıdan her birinin kendine ait bir alanı vardır. Balzac toplum dünyasını, Dickens aile dünyasını, Dostoyevski bireyin ve insanlığın dünyasını anlatır. (…)  19. yüzyılın bu en büyük üç roman yazarını kişiliklerindeki karşıtlık bakımından birbirini tamamlayan ve belki de epik anlatıcılar kavramı, yani romancıyı belirgin biçimde yükselten kişiler olarak göstermektir. Burada Balzac, Dickens ve Dostoyevski’yi 19. Yüzyılın en büyük romancıları olarak niteliyorsam, bu hiçbir şekilde Goethe’nin, Stendhal’ın, Flubert’in, Tolstoy’un, Victor Hugo’nun ve diğerlerinin, özellikle Balzac ve Dickens gibilerin, apayrı eserlerini yok saydığım anlamına gelmiyor.” (Üç Büyük Usta, İş Kültür Yayınları, ss. 1-2)

Stefan Zweig bir başka yerde ise, “Romanı dünyanın ansiklopedisi olarak görme düşüncesi onunla (Balzac) başlar; eğer Dostoyevski gelmemiş olsaydı neredeyse onunla bittiği de söylenebilirdi.” (s. 40) Zweig, Dostoyevski ile birlikte roman sanatının başka bir boyuta geçtiğini söyler.

René Girard ise Dostoyevski’yi bir yeraltı insanı olarak incelediği kitabında Dostoyevski sanatının özgünlüğünü şöyle vurgular: “Dostoyevski’nin sanatı tam anlamıyla Peygambercedir. Geleceği önceden bildirmesi anlamında değil, gerçekten Kutsal Kitap’a değgin olması anlamında; o Tanrı’nın halkının kendini yeniden putataparlığa kaptırışını duyurur bıkıp usanmadan. Bu putataparlığın sonucu olan sürgünü, parçalanmayı ve acıları açığa vurur. İsa sevgisiyle insan sevgisinin bir olduğu bir dünyada, gerçek denektaşı bizim ötekiyle olan ilişkimizdir. Öteki’yi putlaştırmamak ve yeraltının derinliklerinde ondan nefret etmemek için, insanın Öteki’yi kendiymiş gibi sevmesi gerekir. İyi günde kötü günde, Ruh’a adanmış bir dünyada insanları ayartabilecek olan altın buzağı değil, o Öteki’dir.” der. (René Girard, Dostoyevski: Yeraltı İnsanı, Çev. Orçun Türkay, Everest Yayınları, 2014, s. 93.)

Felsefeci Nikolay Berdyayev: “İnsanlar iki tipe ayrılabilir: Tolstoy düşüncesine yatkın kişilerle Dostoyevski düşüncesine yatkın kişiler.” Tasnifini yapmıştı. İkisini de seven bir insan olduğumu söyleyerek bu bahsi kapatmak istiyorum.

Nabokov’un Rus Edebiyat Dersleri sadece Dostoyevski’yi küçümsemekten ibaret değildir. Rus edebiyatının yüzyıllık dönüşümüne ilişkin analizlerini kıymetli buluyorum. Bazı yönleriyle karşılaştırmalı bir edebiyat gibi okunabilir. 19. Yüzyıl Çar dönemiyle 20. Yüz yıl Sovyetler dönemi karşılaştırmaları incelenmeye değerdir. İki dönemin farkını şöyle açıklıyor, Nabokov:

“Sovyet iktidarından önce Rusya’da kısıtlamalar vardı fakat kimse sanatçılara emir vermezdi. (…) Modern Rusya’daki torunlarının aksine, baskı ve kölelik diye bir şeyin söz konusu olmadığını söylemeye mecbur değillerdi.” (Nabokov, s. 29)

Bolşevik Sovyet dönemine göre, Çar yönetimlerinin edebiyatçılar için daha az sansürcü bir ortam oluşturduğunu söylüyor. Çar döneminde de yazarlar üzerinde baskı vardı. Ama Bolşevik rejiminde olduğu gibi yazarlara ev ödevleri dayatmıyorlardı. Nabokov Bolşeviklerin yazarlar üzerindeki baskıcı, sansürcü konumunu Batılı faşist ülkelerle de karşılaştırmış ve şu sonuca ulaşmış:

“Batı faşistlerinin edebiyattan istedikleriyle, Bolşeviklerin edebiyattan istedikleri arasında pek bir fark bulunmaması ilgi çekicidir. Bir alıntı yapacağım: “Sanatçının kişiliği özgürce, kısıtlama olmaksızın gelişmelidir. Lakin istediğimiz tek bir şey var: İnancımızın kabul edilmesi.” Büyük Nazilerden biri olan, Hitler Almanya’sının Kültür Bakanı Dr. Rosenberg böyle demişti. Başka bir alıntı: “Her sanatçının özgürce yaratma hakkı vardır; fakat biz Komünistler, onu planımız çerçevesinde yönlendirmek zorundayız.” Bolşevik Lenin de böyle demişti. (Nabokov, s. 35)

Bu talimatla kitap yazdırma dayatmacılığı, SSCB dönemindeki edebiyatın kime neye hizmet ettiğini göstermesi açısından hikâyenin tümünü özetlemeye yeter, bence. Konuyu daha fazla dağıtmadan toparlayacak olursam Dostoyevski ve kuşağına ilişkin şunları eklemek isterim.

19. Yüzyıl Rus yazarları birbirini tamamlayan bir edebiyat denizinin damlaları gibidirler. Dram yazan Dostoyevski ile epik eserlerin yazarı Tolstoy’u yarıştırmanın, edebiyatın estetik ve içerik ölçüleri bakımından da çok hakkaniyetli bir değerlendirme olacağını düşünmüyorum. Dünya edebiyatında iz bırakmış yazarları birbirlerinin karşısına koymak yerine, yan yana koymak ve kendi özgünlükleriyle değerlendirmek daha isabetli olacaktır. Ama bu birçokları için böyle değil, Tolstoy’u peygamber yerine koyanlar öte tarafta Dostoyevski ismi altında eziliyorlar. Okuyan da okumayan da isminin geçtiği yerde, “Dostoyevski çok büyük yazar” diyor. Sosyal medya var olalı beri neredeyse her gün romanlarından alıntılanmış sözlerine rastlıyoruz. Öyle ki sabah erken kalkan psikolojik durumuna göre, sosyal medya sayfasında bir Dostoyevski ya da Tolstoy alıntısıyla güne başlayabiliyor. Bu sözlerin ne kadarının bu yazarlara ait olduğu ayrıca tartışma götürür. Öte taraftan benzer bir durum edebiyat/roman okurları ve eleştirmenleri için söylenebilir. Türkçe yazında Dostoyevski eleştirisine rastlamak neredeyse mümkün değil. Okur ve yazarlarda “Dostoyevski dahi bir romancı” algısı yer etmiş ve bu algının altında ezilen yazarlar ve okurlar var. Dostoyevski’yi eleştirmek sanki günahmışçasına kimseler bu konuda birşeyler yazamıyorlar. Dünya yazınında dönem dönem Nabokov gibi eleştirenler çıkmış olsa da bu eleştirilerin çoğunun Dostoyevski’nin siyasî fikirlerine yönelik olduğunu görüyoruz.

Dostoyevski ismi altında ezilen yazarlara önerim, eğer çıtayı Dostoyevski – Tolstoy olarak koymazsanız yaratıcı özgün eserler yazamazsınız. 19. Yüzyıl Rus edebiyatına damgasını vuran bu yazarlar, Puşkin ve Gogol’u kendilerine örnek almalarına rağmen bu isimlerin altında hiç ezilmediler. Aksine onları aşmak için okuyup yazdılar. Büyük önemli yazarların adı altında ezilmemeliyiz, edebiyatın eziği değil özgün eserlerin yaratıcısı olmalıyız.

Rus Edebiyatı Dersleri ve Dostoyevski Ezikliği   yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye ekonomisinin önümüzdeki üç yılına ilişkin yol haritası belli oldu.

2027-2029 dönemini kapsayan yeni Orta Vadeli Program açıklandı.

Rakamlara baktığımızda karşımızda klasik bir ekonomi programından daha fazlası var. Çünkü bu OVP’nin asıl sınavı, yazılan hedeflerin ne kadar iddialı olduğu değil; Türkiye’nin bu hedeflere ne kadar güvenilir, kararlı ve öngörülebilir bir ekonomi politikasıyla ulaşabileceği.

Ve artık mesele rakam yazmak değil.

Mesele, rakamların arkasında durabilmek.

Yeni OVP’de 2026 yılı sonunda enflasyonun yüzde 28,4 olması bekleniyor. 2027 için yüzde 21, 2028 için yüzde 13,5 ve 2029 için yüzde 9 hedefleniyor.

Büyümede ise 2027’de yüzde 4,2, 2028’de yüzde 4,6 ve 2029’da yüzde 5 hedefleniyor.

İhracatta ise 2026 için 282 milyar dolar, 2027’de 292 milyar dolar, 2028’de 302,5 milyar dolar ve 2029’da 316 milyar dolar hedefleniyor.

Buraya kadar güzel.

Fakat ekonomide asıl mesele hedefin kendisi değil, hedefe ulaşmayı sağlayacak mekanizmadır.

Çünkü Türkiye’nin artık hedef enflasyon rakamından çok, enflasyonu neden kalıcı olarak düşüremediğini tartışması gerekiyor.

Türkiye’nin son yıllardaki en büyük ekonomik problemi enflasyon oldu.

Enflasyon yalnızca marketteki fiyat etiketini değiştirmiyor.

Ev kiralarını değiştiriyor.

Ücret beklentilerini değiştiriyor.

Tasarruf davranışlarını bozuyor.

Yatırım kararlarını erteliyor.

Uzun vadeli finansmanı pahalılaştırıyor.

Ve en önemlisi, ekonomik aktörlerin geleceğe ilişkin güvenini aşındırıyor.

Bu nedenle yüzde 9 enflasyon hedefi elbette önemli.

Ama benim için bundan daha önemli olan soru şu: Türkiye yüzde 9’a ulaştığında bunu koruyabilecek mi?

Çünkü enflasyonu düşürmek kadar, tekrar yükselmesini engelleyecek kurumsal yapıyı oluşturmak da önemlidir.

Burada para politikasının yanında mali disiplin, kamu harcamalarının etkinliği, vergi reformu, rekabet politikası, üretim maliyetleri ve verimlilik artışı birlikte düşünülmelidir.

Kısacası: Enflasyonla mücadele yalnızca faizle değil, ekonomi politikalarının tamamıyla yapılmalıdır.

Yeni OVP’nin büyüme hedefleri de dikkat çekici.

2029’da yüzde 5 büyüme hedefleniyor.

Türkiye elbette büyümeli.

Ama burada önemli bir ayrım var:

Her büyüme iyi büyüme değildir.

Borçlanmaya, iç tüketime ve ithalata dayalı bir büyüme modeli Türkiye’yi yeniden cari açık ve enflasyon sarmalına götürebilir.

Bizim ihtiyacımız olan büyüme; üreten, ihraç eden, teknoloji geliştiren, verimliliği artıran ve özel sektör yatırımlarını büyüten bir büyümedir.

Türkiye’nin önümüzdeki dönemde temel ekonomik mottosu bence şu olmalı: Daha fazla tüketen Türkiye değil, daha fazla üreten ve daha fazla ihraç eden Türkiye.

Çünkü sürdürülebilir refahın yolu kamu harcamalarının sürekli artırılmasından değil, özel sektörün üretim kapasitesinin genişlemesinden geçiyor.

Yeni OVP’de 2029 yılı için 316 milyar dolarlık ihracat hedefleniyor.

Bu hedef önemli.

Fakat Türkiye’nin artık ihracat tartışmasını yalnızca kaç milyar dolar ihracat yaptık? üzerinden yürütmemesi gerekiyor.

Asıl soru: Ne ihraç ediyoruz?

Kilogram başına ihracat değerimiz ne?

Yüksek teknolojili ürünlerin toplam ihracat içindeki payı ne?

Küresel değer zincirlerinin hangi halkasındayız?

Markalaşma düzeyimiz ne?

Ve en önemlisi: Türkiye’nin ihracatçısı dünyada rekabet ederken içeride hangi maliyetlerle karşılaşıyor?

Yüksek enerji maliyetleri, finansmana erişim, işçilik maliyetleri, kur politikası, lojistik maliyetleri ve Avrupa pazarındaki rekabet koşulları birlikte değerlendirilmeden ihracat hedeflerine ulaşmak kolay olmayacaktır.

Bu nedenle 316 milyar dolarlık hedefin yanında çok daha önemli bir hedef koymalıyız:

Daha yüksek katma değerli 316 milyar dolar.

Türkiye’nin ekonomik geleceğini sadece içerideki politikalar belirlemeyecek.

Dünyanın ticaret yolları yeniden şekilleniyor.

Küresel tedarik zincirleri yeniden yapılanıyor.

Avrupa’nın Asya’ya olan bağımlılığını azaltma arayışı devam ediyor.

Orta Koridor, Kalkınma Yolu, Zengezur bağlantısı, Türk Devletleri Teşkilatı ve bölgesel ticaret ağları Türkiye’nin önüne çok önemli fırsatlar getiriyor.

Türkiye burada sadece bir köprü olmamalı.

Üretim, lojistik, finans ve ticaret merkezi olmalı.

Bunun yolu ise sadece otoyol ve liman yapmaktan geçmiyor.

Gümrük işlemlerinin hızlandırılması, lojistik maliyetlerin azaltılması, dijital ticaret altyapısının güçlendirilmesi, serbest ticaret anlaşmalarının artırılması ve yatırım ortamının iyileştirilmesi gerekiyor.

Kısacası Türkiye’nin jeopolitiğini ekonomik avantaja dönüştürmesi gerekiyor.

Bence yeni programın en fazla üzerinde durulması gereken tarafı burası.

Çünkü Türkiye’nin artık yeni bir ekonomik slogan değil, yapısal reformlara ihtiyacı var.

Vergi reformu.

Kamu harcamalarında etkinlik.

Eğitim reformu.

Hukuk ve yatırım ortamında öngörülebilirlik.

İşgücü piyasasının esnekleştirilmesi.

Kayıt dışılığın azaltılması.

Rekabetin güçlendirilmesi.

Üretimde teknoloji yoğunluğunun artırılması.

Bunlar yapılmadan yalnızca para politikasına yüklenerek kalıcı refah üretmek mümkün değil.

Özel sektörün önünü açan, girişimciliği teşvik eden, yatırımcının önünü görebildiği ve rekabetin güçlü olduğu bir ekonomi gerekiyor.

Devlet ekonominin sahibi değil, hakemi olmalı.

Devletin görevi bütün oyuncular adına sahaya çıkmak değil; oyunun kurallarını adil, şeffaf ve öngörülebilir hale getirmektir.

Bir ekonomi programının başarısını en sonunda tablolar değil, vatandaş ölçer.

Vatandaş; Enflasyon yüzde kaç oldu? diye sormaz.

Geçen yıl aldığım maaşla bugün ne kadar yaşayabiliyorum? diye sorar.

İş insanı; Faiz kaç? diye sormaktan önce,

Önümüzdeki üç yıl yatırım yaptığımda kuralları değiştirecek misiniz? diye sorar.

İhracatçı;Kur ne olacak? sorusundan önce,

Dünyayla rekabet edebilecek maliyet yapısına sahip olacak mıyım? diye sorar.

Genç ise çok daha basit bir soru sorar: Bu ülkede geleceğimi kurabilecek miyim?

İşte OVP’nin gerçek başarısı bu sorulara verilecek cevaplarda ortaya çıkacak.

Yeni OVP’nin en önemli tarafı, ekonomik istikrarı ve enflasyonla mücadeleyi yeniden merkeze koymasıdır.

Fakat bundan sonra çok daha önemli bir aşamaya geçiyoruz: Uygulama dönemi.

Çünkü Türkiye’de ekonomik programların başarısızlığının önemli nedenlerinden biri hedeflerin yanlış olması kadar, hedeflerle uygulama arasındaki mesafenin açılmasıdır.

Bu nedenle bundan sonra piyasaların bakacağı şey yalnızca OVP tablosu olmayacak.

Bütçeye bakacaklar.

Kamu harcamalarına bakacaklar.

Para politikasına bakacaklar.

Yapısal reformlara bakacaklar.

Yatırım ortamına bakacaklar.

Ve en önemlisi, söylenenle yapılan arasındaki mesafeye bakacaklar.

Çünkü ekonomi biraz da matematik, ama çok daha fazla güven işidir.

Türkiye’nin önümüzdeki üç yılda kazanması gereken en değerli şey yalnızca birkaç puanlık büyüme ya da birkaç milyar dolarlık ihracat değildir, Güvendir.

Eğer Türkiye enflasyonu kalıcı biçimde düşürür, mali disiplini korur, özel sektörün yatırım iştahını yeniden yükseltir, ihracatçının rekabet gücünü artırır ve yapısal reformları gerçekten hayata geçirirse, yüzde 5 büyüme hedefi de 316 milyar dolarlık ihracat hedefi de ulaşılabilir hale gelir.

Ama bunun tersi de mümkün.

Hedefler kâğıt üzerinde kalır, reformlar ertelenir, kamu maliyesinde disiplin zayıflar ve ekonomik aktörlerin güveni yeniden aşınırsa, en güzel OVP tablosu bile ekonomiyi kurtaramaz.

Bu nedenle yeni dönemin sloganını ben şöyle koyuyorum: Türkiye artık hedef açıklama döneminden, hedef gerçekleştirme dönemine geçmelidir. Çünkü vatandaşın artık yeni bir ekonomik hikâyeye değil, gerçekleşmiş bir başarı hikâyesine ihtiyacı var.

Artık Hedef Değil, Güven Zamanı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.