Son iki yıl içinde üç önemli seçim yapıldı. Her birine son derece gergin bir atmosferde girilen bu seçimlerden sonuncusunun üzerinden henüz beş ay geçmişken tekrar sandığa gitmek zorunda bırakılmak, seçmen nezdinde bıkkınlık yaratmış olmalı ki siyasî hayatımızın belki de en renksiz propaganda dönemini yaşıyoruz.

Hal böyleyken, seçmenin her konuda devreye girerek karar alma süreçlerine bizzat ve bilfiil katıldığı “doğrudan demokrasi” veya “Atina tecrübesi”ni ideal bir model olarak benimseyip sunanların, bu ideallerini gözden geçirmesi gerekiyor.

Diğer faktörler bir yana, karar alma süreçlerine katılmak ve oy kullanmak istemeyen seçmenlerin varlığı bile bu modeli işlemez hâle getirebilir nitelikte.

Bu handikabı aşmak ve ülkenin (veya şehrin) kaderinin, oy kullanmayı kutsal bir görev yada hobi olarak gören ve manipüle edilmeye, hatta satın alınmaya daha müsait küçük bir azınlığın (profesyonel seçmenlerin) eline geçmesini önlemek üzere seçmenler oy kullanmaya zorlanabilir yada alınan kararın bir sonuç doğurabilmesi için nitelikli katılım veya mutlak çoğunluk gibi ilâve şartlar getirilebilir.

Ne var ki seçmenleri oy kullanmaya zorlayacak kadar “kudretli” bir otorite varsa, aynı otoritenin pekâlâ oyların rengini belirleme gücüne de sahip olması beklenir. Başlangıçta değilse bile zamanla sürecin bu yönde ilerlemesi kaçınılmazdır da.

Bu senaryonun gerçekleşmesi hâlinde seçimler formaliteden öte bir anlam taşımamaya başlar. ‘Gerçek demokrasi’ ve ‘daha fazla demokrasi’ sloganıyla yola çıkanlar, gün gelir bu emellerine nail olurlarsa, kendi elleriyle totaliter bir yönetim kurduklarını fark ettiklerinde eminim dehşete düşecek ve çok şaşıracaklardır.

İkinci senaryo, yani kamusal karar alma süreçlerinin “nitelikli katılım” yada “mutlak çoğunluk” gibi ilâve şartlara bağlanması ise “yönetemeyen” demokrasiler dönemini başlatır.

Böyle bir demokrasiyi “yönetebilir” hâle getirmenin yolu, yönetilen alanı daraltmak ve seçmen sayısını azaltmaktan geçiyor.

Atinalılar bu sorunu “şehir devleti” içinde ve yalnızca köle olmayan, erkek ve yerli (Atinalı) nüfusa oy hakkı tanıyarak çözüme ulaştırmış yada ulaştırdığını sanmıştı.

İnsanların bir kısmını oy hakkından mahrum bırakmayı ve şehir (büyük şehirlerde mahalle) boyutunu aşmayan siyasî/idarî yapılar içinde yaşamayı düşünmüyorsak, doğrudan demokrasinin işlevsel bir yanı olmadığını şimdiden söyleyebiliriz. Fakat bırakalım bazı solcu-demokratlar bu fikirle avunmaya devam etsinler!

1 Kasım Sonrası Bolluk mu ?

Bu yazımda 1 Kasım seçimlerinde genel ağırlığı oluşturan, partilerin temel motivasyonu olan ekonomik vaatlerine değinmeye çalışacağım. En büyük iki partiyi ele alacağım, ki bu partiler, ya tek başına iktidar ya da iktidar ortağı namzedi konumundalar. Dolayısıyla Ak Parti ve Cumhuriyet Halk Partisi’nin merkeze aldığım birer projesine değineceğim. Yaptığım değerlendirmedeki eleştirilerden diğer iki parti olan Milliyetçi Hareket Partisi ve Halkların Demokrasi Partisi de beri değillerdir. Zira benzer vaatler bu iki partinin seçim beyannamelerinde de geniş yer tutmaktadır.

Ak Parti “Asgari Ücret 1300 TL”: Asgari Yanlışlar

Asgari ücret konusundaki cömertlikten Ak Parti de etkilendi ve 1000 TL tutarında olan ücret tavanını 1300 TL’na çıkarma vaadinde bulundu. Bu durumda diğer partilerin de tekrarladığı yanlışlar zincirine bir halka da Ak parti eklemiş oldu. Asgari ücret konusundaki gözden kaçan yanlışları şöyle sıralayabiliriz. İlk olarak, asgari ücreti tek başına hükümet belirleyemez, işverenlerin bu konuda ne düşündüğü henüz bilinmiyor. İkinci olarak, asgari ücretin artıştı hele yüksek oranda artışı işsizliği arttırmaktan ve yeni işe giriş oranlarını düşürmekten başka bir işe yaramaz. Üçüncüsü, asgari ücretteki artışları finanse edecek kimseler gereklidir. Bu da doğal olarak işverenlerdir. İşveren, iki seçenekten birini yapar, ya işçi çıkartır ya da üretilen mal ve hizmete zam yapar. “Yo onlar fedakâr insanlar öz sermayelerinden işçilerine farkı öder” diyorsanız o başka. Ben böyle birini tanımıyorum. Dolayısıyla enflasyonun yükselme tehlikesi kapımızı çalar. Ücret artışında oluşacak maliyetin SGK prim oranını arttıracaktır. Böylece ücret artışındaki ek maliyet görünenden daha fazla yük oluşturacaktır bu da kayıt dışılığı arttırır. Son olarak yasa ile ekonomik gelişme sağlanmaz Soma’daki maden kazası sonrası çıkartılan yasa, maden ocaklarının kapatılmasından başka bir işe yaramadı. O zaman iyi niyetle çıkarılan ama ekonomik gerçeklerle uyuşmayan pek çok düzenlemenin zaman içinde tam tersi sonuçlar meydana getirdiğini unutmamak gerek. Sonuç olarak, asgari ücret uygulaması başlı başına yanlışken bir de bunu artış ile sınırlamak işsizlik, işte kalanların daha fazla zorlanması ve enflasyon olarak geri dönecektir.

CHP “Bedava Öğle Yemeği”: Öğretmenler Yaşadı

CHP her seçim döneminde denediği ekonomik popülist vaatlere bir yeni halka daha ekledi. İktidara gelirlerse, öğretmenler bedava öğle yemeği yiyecek. “Kaynak” diye sakın sormayın “onu adı Kemal”… Hiçbir şey bedelsiz olmayacağına göre önce bu öğle yemeğinin bedelini hesaplayalım. Devlet Personel Başkanlığı verilerine göre 858,239 öğretmen var. (http://www.dpb.gov.tr/tr-tr/istatistikler/kamu-personeli-istatistikleri 30 Ekim 2015). Bir öğle yemeği iki şekilde finanse edilir, ya doğrudan her öğretmene okulda fiilen çalıştığı gün için maaşına ek ödeme yapılır ya da öğretmenlerin öğle yemeğinde yemesi için yemek temin edilir. Her iki durumda da söz konusu yemeğin bir bedeli olduğunu ortalama zekâya sahip herkes kabul edilecektir.  Devam edelim. Bir öğle yemeğinin yaklaşık 8-10 TL olduğunu varsayarsak. 800 bin öğretmenin bir günlük yemek maliyeti: 5.6 milyon TL’dir. Bu durumda bir aylık maliyet ise:112 milyondur. Yıllık maliyet yaklaşık olarak 1.120 milyar Türk Lirasıdır. CHP’nin genel başkanının bir çırpıda söylediği bu mavi boncuğun bir milyar Türk Lirasından daha fazla bir maliyeti olacağı görülüyor. Bu maliyeti ise, öğle yemeğini simit, evden götürdüğü soğuk pilav, hatta aile bütçesine yük olamamak için bir şey yemeden akşamı bekleyen milyonlarca insan karşılayacaktır. Yani öğretmenlerin öğle yemeği için başkaları aç kalacak veya onlar için belki 1 saat fazla çalışacak. Son derece hakkaniyetsiz, adaletsiz bir uygulama olacaktır. Son olarak; yemek temini şeklinde yapılacak bir usulde, yemeklerin önemli bir miktarının israf edileceğini, çöpe giderek ciddi bir ekonomik kayıp oluşacağını söylemek yanlış olmayacaktır.  Zira bedava gibi görünün bu yemeğin israfı çoğu kimseyi rahatsız etmeyecektir.

Başta da ifade etmeye çalıştığım gibi meclise girmesi beklenen MHP ve HDP’nin bazı vaatleri yukarıda irdelediğim iki vaadi mumla aratacak türdendir. Hemen hemen tüm partilerin yeniden dağıtım popülizme kapılmaları önümüzdeki en ciddi sorunlardan birisidir. Bu vaatlerin bir kısmının bile yerine getirilmesi, üretimin düşmesi, bireylerin hazırcılığa alışması, ülkemizin koskoca boş gezenler ülkesi olmasına yol açacaktır. Bu ülkede yaşayanlar olarak biraz daha ciddiyet isteme hakkımız var.

Bir ülke ki kavramlar, çoğunlukla genel geçer anlamının dışındadır; sağı sağa, solu sola benzemez; kimin iktidar kimin muhalif olduğu kolay kolay anlaşılmaz; halkçı partiler halktan hoşlanmaz; devletçi partileri devlet sevmez; adı barış olan patiler barış istemez.

Bir ülke ki, egemenlik sözde milletindir, özde bürokrasin; iktidar mücadelesi, partiler arasında değil, hükümetle bürokrasi arasında olur; sıradan halk, partiler aracılığıyla iktidar olmak ister, seçkinler ise bürokrasi aracılıyla iktidarını sürdürmek ister.

Bir ülke ki, zihniyeti bürokrasi zihniyetidir; herkes önce bürokrattır sonra vatandaştır. Her daim bürokrat olan aydınları, paşa görünce emir eri konumuna geçerler; başbakan görünce paşa kesilirler; bir taraftan muktedir olmayan hükümetlere kafa tutarak aydınlanmış vicdanlarını rahatlatırlar, diğer taraftan gücü elinde bulunduran bürokrasiyle alttan alta iş tutarlar; zaman zaman teröre karşı durur gibi olurlar, teröristlerle birlikte devletin de silah bırakmasını da isterler.

Bir ülke ki, devleti hizmet aracından çok rant kapısıdır;  söz konusu devlet olunca ne helal bellidir ne haram bellidir; saflar camiden çok bürokraside tutulur; sadece halk imamı dinlemez, cemaat de halkı dinler.

Bir ülke ki, halkın oyuyla iktidara gelmiş olan ilk başbakanı asılır; halkın oyuyla seçilen ilk cumhurbaşkanı diktatör ilan edilir; terör destekçileri demokrasi havarisi kesilir; devrim artığı eski tüfek solcular liberal bilinir.

Ve böyle bir ülkede Atilla Yayla “sen bir şeyler söyle” diyor. Söylemesine söyleyelim de neyi nasıl söyleyelim değerli hocam.

Çok değil seçim sonuçlarının açıklanmasından iki saat sonra sosyal medya kullanıcılarının bir kısmının “bu ülkeyi anlamıyorum artık” nidalarının yükseldiğini duyduk. Pek çok kişinin aksine bu tümcede beni hayrete düşüren kelime “artık” idi.  Zira seçmen davranışları aslında örüntü gösteren, belirli bir yol izleyen davranışlardır. Seçmen bazı dönemlerde oy verdiği partiyi, oluşumu cezalandırabilir, bazı dönemde bir cevap vermek için oyları konsolide edebilir ve Türkiye’de seçmen, yukarıdaki tabloda da görülebileceği gibi, ağırlıklı olarak tercihini merkez sağ partilerinden kullanmaktadır. Seçimlerden Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) birinci parti olarak çıktığı tarihler de ayrıca dikkat çekicidir. 1946 seçimlerinin açık oy gizli sayım olmasının bu seçime yönelik ortaya koyduğu şaibe unutulmamalı, 27 Mayıs 1961 darbesi ile 12 Mart 1971 Muhtırası’nın ardında gerçekleşen seçimlerde CHP’nin birinci parti olarak meclise girdiği akılda tutulmalıdır.

O yüzden de ülkede Adalet ve Kalkınma Partisi’ne (AKP) oy veren seçmeni anlamaya çalışmaktan ziyade Yılmaz Odabaşı’nı anlamanın zor olduğunu düşünüyorum. Zira Yılmaz Bey’in terk-i diyar eylediği bu memleket yıllardan beri merkez sağ partilerinin tek başına iktidara geldikleri ya da koalisyon hükümetlerinde yer aldıkları bir atmosfere sahip idi. Şimdi ne değişti?

Değişen birbirimizin siyasi tercihlerine yönelik her gün sosyal medyadan bir mesaj alıyor olduğumuz, sosyal kategorileme işlemini artık sanal mecradan hızlıca gerçekleştiriyor oluşumuz ve sosyal kimliğimizin oldukça görünür ve belirgin olması. Tajfel ve Turner’in geliştirdiği Sosyal Kimlik Kuramı’na göre bireyler kendilerini olabildiğince hızlı bir şekilde bir grubun üyesi olarak tanımlama ile güdülenirler. Kimliğimizin “sosyal” olan tarafı sayesinde oluşan “biz” algısı bizim için önemlidir ve günlük yaşamımızda aldığımız kararlarda, yaşadığımız duygu durumunda da oldukça etkilidir. Sosyal Kimlik Kuramı, bireyin kendisini olumsuz görme ihtimalinin görece düşük olması sonucunda kendisinin içinde olduğu “iç grubun” da “dış gruba” kıyasla olumlu değerlendirildiğini ortaya koyar. Birey, etrafındaki kişileri sosyal kimliği temelinde hızlıca “biz” ve “onlar” olarak ayrıştırabilir ancak günlük hayatın akışında sosyal roller hızlıca değiştiği için bu kalıplaşmış bir ayırımı getirmeyebilir. Sosyal medyanın hayatımızda oynadığı rol ne yazık ki sosyal kimliklerimizin eskisi kadar hızlıca değişmesine ve bir önceki kimliklerimizin unutulmasına izin verilmemekte. Hepimizin sahip olduğu sosyal medya hesaplarındaki “profil bilgileri” bizi zaten bir yere yerleştirdiği için ortaya koyduğumuz tüm davranışlar o profil bilgileri ile tutarlı veya tutarsız olarak değerlendirilmekte ve daha da önemlisi bireyler kendi çevresindeki diğer bireylerin “genel”i temsil ettiğine dair bir yanılgıya kapılmakta. “Ulaşılabilirlik yanılgısı” olarak da adlandırılan bu bilişsel kestirmenin işlevsel olduğu alanlar olabilir, ancak bu alanlardan biri seçim sonuçları değil.

O yüzden seçimden önce kendi arkadaş listemizde yer alan bireylere bakarak tahminlerde bulunuyor, Yüksek Seçim Kurulu’nun yasakladığını biliyor olmamıza rağmen “oyumun rengi belli” olsun diyerek oy verirken pusulanın resmini çekip hesaplarımıza yüklüyoruz. Böylelikle iç grup normlarımızı ihlal etmemiş oluyoruz, “saflarımızı sıklaştırmanın” huzurunu duyuyoruz.

Kabul etmek gerekir ki Ali Nesin’in de geçenlerde bu hataya düştüğünü görmek hafiften iç burucu idi. Zira kendi takipçilerinin destekledikleri partileri belirtmesini isteyip, hesaplamalarına dayanarak bir sonuca vardı. Kuşkusuz o hesaplamalara bir sosyal bilimci olarak benim aklım ermez. Ama sanırım bir matematikçinin de sosyal bilim kuramlarını atlayarak hesap yapması gerekmez.

Ne olursa olsun kafamızı geriye çevirdiğimizde ve o çok sıkıldığımız tarih derslerine geri döndüğümüzde görünen bir hakikat var. Bu ülkede merkez sağ partilerinin sahip olduğu oy oranı zannettiğinizden kat be kat fazla. Bu ülkedeki insanlar gazetelere atılan manşetleri unutmuyor, oy vermeye giderken beyinleri ve kalpleri ile bir bütün olarak gidiyor. Bu hakikat bizim gerçekliğimizle uyuşmuyor olabilir. Burada değişmesi gereken bizim algımız değildir de nedir?

Hamiş: Yılmaz Odabaşı’na yeni hayatında başarılar diliyor ve kendi yazdığı nice güzel dizeden şu üçünü hatırlatma gereği duyuyorum:

“…aslolan hayattır,

bir akvaryumu yazmak

akvaryumda yaşamaktan kolaydır…”