Fakat bir yapının yaptıklarından kimin sorumlu olduğu ile o yapının hangi tarihsel ve toplumsal şartlarda ortaya çıktığı bir ölçüde farklı meselelerdir. Bu ikinci konuya bakıldığında, Bilal Erdoğan’ın işaret ettiği noktanın bütünüyle haksız olduğunu söylemek güçtür. FETÖ ve benzeri kapalı dini yapılanmaların ortaya çıkmasında Kemalist dönemin din ve kamuda istihdam politikalarının önemli bir rol oynamış olması kuvvetle muhtemeldir. Bu faktörlerin tek başına belirleyici olduğunu söylemek doğru olmaz; fakat bunlar hiç yokmuş gibi davranmak da tarihsel gerçekliği eksik okumak anlamına gelir.

Baskı, dışlanma ve gizlenme kültürü

Kemalist tek parti döneminin önemli özelliklerinden biri yeni bir insan ve yeni bir toplum yaratma arzusuydu. Bu projenin merkezinde dinin toplumsal ve kamusal etkisini azaltmak bulunuyordu. Dinî kurumlar kapatıldı veya sıkı biçimde devlet denetimine alındı, dinî eğitim alanı büyük ölçüde daraltıldı ve dindarlığın kamusal görünürlüğüne şüpheyle yaklaşıldı. Özellikle Sünni dinî gruplar, açık biçimde örgütlenmenin ve faaliyet göstermenin güçleştiği bir ortamda kendilerini korumanın yollarını aramak zorunda kaldılar.

Baskının doğal sonuçlarından biri gizlenmedir. Bir kimlik açıkça yaşanamıyorsa tamamen ortadan kalkmayabilir; yeraltına iner, küçük ve güvenilir çevreler içinde varlığını sürdürür, mensuplarını birbirine bağlayan kapalı ilişkiler geliştirir ve dışarıya karşı gerçek kimliğini mümkün olduğunca saklar. Türkiye’de bazı dinî cemaatlerde daha sonra güçlü biçimde görülen gizlilik kültürünün tarihsel kaynaklarından biri burada aranmalıdır. Hatta bu kapalı yapıların, baskı dönemlerinde dinî hayatın ve dinî bilginin sonraki nesillere aktarılmasında belirli bir işlev gördüğü de söylenebilir.

Buna bir başka önemli faktörü daha eklemek gerekir: Dindarların yalnızca dinî hayatlarında değil, kamu görevlerine girişte de uzun yıllar karşılaştıkları dışlanma. Türkiye’de belirli dönemlerde dindar kimliğin açıkça görünür olması, özellikle askerî ve yüksek bürokratik görevlerde ciddi bir dezavantaj yaratabiliyordu. Başörtüsü, namaz kılma, dini çevrelerle ilişki veya aile hayatındaki muhafazakâr özellikler kişilerin mesleki hayatlarını etkileyebiliyor, bazı kurumlarda fiilî eleme ölçütlerine dönüşebiliyordu.

Böyle bir düzen doğal olarak iki tür davranışı teşvik eder. Birincisi, dindar insanlar kamudan uzak durabilir ve devlet görevlerini kendi dünyalarının dışında görebilir. İkincisi ve daha tehlikelisi ise, kamu görevine girmek isteyen bazı insanlar gerçek kimliklerini gizlemeyi öğrenebilir. Dindarlığınız yüzünden devlet kurumlarında ilerleyemeyeceğinizi düşünüyorsanız, dindarlığınızı görünmez hâle getirmek zamanla bir hayatta kalma stratejisine dönüşebilir. Bu strateji bireysel düzeyi aşıp örgütlü ve sistematik bir yönteme dönüştüğünde ise çok daha ciddi sonuçlar doğar.

FETÖ’nün yıllar boyunca askeriyeye, emniyete, yargıya ve başka devlet kurumlarına mensuplarını gerçek aidiyetlerini gizleyerek yerleştirmesinde kullanılan yöntemlerin tarihsel arka planı değerlendirilirken bu gerçeği görmezden gelmek doğru değildir. Bu, Kemalizmin FETÖ’yü doğrudan kurduğu veya FETÖ’nün yaptıklarından sadece Kemalistlerin sorumlu olduğu anlamına gelmez. Fakat dini hayatın baskılanmasının, dini eğitimin sınırlandırılmasının ve dindarların kamu görevlerinden dışlanmasının, kapalı ve gizli dini örgütlenmeler için elverişli bir zemin oluşturduğunu söylemek mümkündür. Bu yüzden Bilal Erdoğan’ın çıkışının işaret ettiği temel nokta haklıdır: Baskıcı laiklik politikaları, ortadan kaldırmak istediği dini yapılanmaları yok etmek yerine onların daha kapalı, daha gizli ve kimi zaman daha tehlikeli biçimler almasına katkıda bulunmuş olabilir.

Dini aidiyet ile devlete sadakat

Buradaki asıl mesele, dini grupların var olup olmaması değildir. Dini gruplara mensubiyet dünyanın pek çok demokratik ülkesinde olağan karşılanmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri’nde Mormonlar dini kimliklerini gizlemeden kamu görevine gelebilir, senatör veya başkan adayı olabilir. Evanjelik çevreler siyasi liderlerle açıkça ilişki kurabilir ve siyasi tercihlerini ilan edebilir. Bu insanların dini bir topluluğa mensup olması, otomatik olarak devlete veya demokratik düzene sadakatsiz oldukları anlamına gelmez.

Demokratik sistemin yapması gereken şey dini aidiyetleri yok etmek değil, farklı sadakat alanlarını birbirinden ayırmaktır. Bir insan cemaatine, kilisesine, dini grubuna veya başka bir sivil topluluğa bağlı olabilir. Fakat kamu görevi yaptığında hangi otoriteye tabi olduğu tartışmasız olmalıdır. Bir hâkim karar verirken cemaat liderinin değil hukukun ölçülerine bağlıdır; bir polis kendisini yetiştiren dini grubun değil kanunların ve meşru amirlerinin emrindedir; bir asker herhangi bir dini veya ideolojik yapılanmanın değil anayasal düzenin ve meşru siyasi otoritenin emrinde bulunur.

FETÖ’nün en büyük problemi tam burada ortaya çıkmıştır. Dini veya örgütsel sadakat, hukuka ve meşru siyasi otoriteye sadakatin önüne geçirilmiştir. Devlet içinde çalışan insanlar, görünürde kamu görevlisi olmakla beraber gerçekte başka bir hiyerarşiye bağlanmışlardır. Bu durum yalnızca dini gruplara mahsus bir tehlike de değildir. Seküler, Kemalist, milliyetçi veya sol ideolojik ağlar da devlet içinde benzer kadrolaşmalar oluşturabilir. Türkiye’nin bürokratik tarihi, devlet kurumlarının farklı ideolojik gruplar tarafından kontrol edilmeye çalışıldığı örneklerle doludur.

Bu yüzden mesele “dindarlar devlete girmesin” veya “cemaat mensupları kamu görevlisi olmasın” gibi kaba ve ayrımcı bir çizgide ele alınmamalıdır. Asıl ölçü, kişinin özel hayatındaki dini veya ideolojik aidiyeti değil, kamu görevini yerine getirirken kime ve neye bağlı olduğudur. Bir insanın cemaat mensubu olması başlı başına suç veya kusur değildir; fakat kamu yetkisini cemaatinin çıkarı için kullanması, hukuki düzenin yerine kapalı bir grup hiyerarşisini koyması ciddi bir problemdir.

Çözüm ne olabilir?

Çözümün ilk şartı, dini grupları yeniden baskı altına alma fikrinden uzak durmaktır. Çünkü böyle bir yöntem aynı hastalığı yeniden üretir. Baskı arttıkça insanlar kimliklerini gizlemeye, kapalı örgütler kurmaya ve görünmez ağlar geliştirmeye teşvik edilir. Türkiye’nin geçmiş tecrübesi, dindarlığı kamusal hayattan dışlamanın dindarlığı ortadan kaldırmadığını, aksine bazı durumlarda daha kapalı ve denetlenmesi zor biçimlere ittiğini göstermektedir.

Daha sağlıklı yol, dini ve seküler bütün toplumsal grupların açık biçimde faaliyet gösterebildiği bir düzen kurmaktır. Cemaatler, dernekler, vakıflar ve benzeri oluşumlar mümkün olduğunca şeffaf olmalı; mali kaynakları, faaliyet alanları ve örgütsel yapıları hukukun genel kuralları içinde denetlenebilmelidir. İnsanların aidiyetlerini gizlemek zorunda kalmadığı açık bir toplum, gizli yapılanmaların cazibesini ve gerekliliğini azaltır.

İkinci olarak kamu görevlerine girişte ve yükselmede tek ölçü liyakat, hukuk ve görev ehliyeti olmalıdır. Bir kişinin dindar olması kamu görevine engel teşkil etmemeli; aynı şekilde belli bir dini gruba, seküler çevreye veya ideolojik yapıya yakın olması da ayrıcalık sağlamamalıdır. Devlet ne dindarı dışlamalı ne de herhangi bir cemaati kadrolaşma ortağı hâline getirmelidir. Kamu bürokrasisinin tarafsızlığı ancak bu iki uçtan da uzak durularak korunabilir.

Üçüncü olarak, kamu kurumlarında paralel hiyerarşilerin oluşmasına karşı güçlü ve sürekli denetim mekanizmaları kurulmalıdır. Bir kamu görevlisinin özel hayatındaki inancı devletin konusu değildir; fakat kamu yetkisini kullanırken dışarıdan talimat alıp almadığı, görevlendirmelerde grup dayanışmasına göre hareket edip etmediği ve kurum içinde ayrı bir sadakat ağı oluşturup oluşturmadığı devletin meşru denetim alanına girer. Bu denetim keyfî fişlemeye dönüşmemeli, somut davranış ve hukuk ihlallerine dayanmalıdır.

Son olarak, demokratik siyasi kültürün güçlendirilmesi gerekir. İnsanlara, dini veya ideolojik aidiyetlerinin devlet vatandaşlığının ve hukuki sorumluluklarının önüne geçemeyeceği öğretilmelidir. Bir kişinin cemaatine bağlı olması ile ülkesinin hukukuna ve demokratik biçimde seçilmiş meşru otoritelere sadık olması arasında zorunlu bir çelişki yoktur. Sorun, birincisinin ikincisini ortadan kaldırdığı noktada başlar.

FETÖ tecrübesinden çıkarılabilecek en önemli derslerden biri budur. Kemalist baskı politikaları dini ortadan kaldıramadı; bazı dini yapılanmaları görünmezliğe ve kapalılığa itti. Dindarların kamu görevlerinden dışlanması da kimliğin saklanmasını ve gizli dayanışma ağlarının gelişmesini teşvik etmiş olabilir. Bu faktörler FETÖ’nün ve benzerlerinin ortaya çıkışını tek başına açıklamaz, fakat oluştukları toplumsal zemini anlamak bakımından ihmal edilmemeleri şarttır.

Türkiye’nin ihtiyacı ne dini hayatı baskı altına alan eski modele dönmek ne de cemaatlerin devlet içinde gizli hiyerarşiler kurmasına izin vermektir. Çözüm, özgürlük ile hukuk devletini birlikte güçlendirmektir. Dini hayat serbest olacak, insanlar kimliklerini gizlemek zorunda kalmayacak; kamu görevleri bütün vatandaşlara eşit biçimde açık olacak, fakat kamu gücü hiçbir dini, seküler veya ideolojik grubun özel mülküne dönüşmeyecektir.

FETÖ ve Benzeri Yapılar Kemalizmin Eseri midir? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

 “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol…” (Hud Suresi 112. Ayet)

Türkiye’de üniversite mezuniyet törenleri, özellikle son yirmi yılda, öğrencilerin güncel politik eleştirilerini, toplumsal taleplerini veya kimliksel aidiyetlerini pankartlar yoluyla dışa vurduğu alternatif bir kamusal arena haline gelmiştir. Bu durum, üniversite yönetimlerinde ve seküler hassasiyete sahip öğrenci/hoca gruplarında kalıcı bir “tetikte olma” (hyper-vigilance) hali yaratmıştır. En son yaşanan Yeditepe Üniversitesi örneği de bunun yeni bir versiyonudur.

Dini/kutsal metinlerin akademik kamusal alandaki görünürlüğünü ve bu görünürlüğe karşı kurumsal-toplumsal refleksler, toplumsal analize dair çok ilginç manzaralar sunabilmektedir. ABD’deki Harvard Hukuk Fakültesi kütüphanesine Nisâ Suresi 135. ayetinin (“adalet vasiyeti”) kurumsal olarak nakşedilmesi ile Türkiye’deki Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi 2026 yılı mezuniyet töreninde öğrencilerin Hud Suresi 112. ayetini (“dürüstlük vasiyeti”) içeren bir pankart açması üzerine gelişen engelleme refleksi böyle bir analizi neredeyse kaçınılmaz kılıyor.

Manzara-i umumiye, Anglo-Sakson “Pasif/çoğulcu laiklik” ile Kıta Avrupası/Türk “dışlayıcı/müdaheleci laillik” pratiklerinin akademik alandaki epistemolojik ve sosyolojik yansımalarını net bir şekilde göstermektedir. Bu manzara iki tür laiklik uygulaması için adeta bir örnek olaydır.

Pasif laiklik devletin, dinin kamusal alandaki görünürlüğü ile ilgilenmeyerek, göz yumarak daha çoğulcu ve özgürlükçü bir pozisyon almasını talep eder. Pasif laikliğin asıl önceliği, devletin, seküler veya dini kapsayıcı öğretiler karşısında tarafsız kalmasıdır. ABD, İngiltere, Hollanda gibi ülkeler pasif laikliğin egemen olduğu ülkelerdir. Nitekim bu ülkeler, yakın geçmişte başörtüsü nedeniyle eğitim hakkı engellenen kadın öğrencilerden, imkânı olanların gitmek zorunda kaldığı yerlerdir. Dışlayıcı laiklik ise, dini kamusal alandan bütünüyle çıkarmayı ve yalnızca özel alanla sınırlı tutmayı hedefler. Devletin dinin kamusal görünürlüğüne karşı müdahaleci/dışlayıcı bir tutum izlemesi gerektiğini savunan bu anlayış, tıpkı bir din gibi “kapsayıcı bir öğreti” olma özelliği taşır (Kuru, 2011).

Modern sekülerleşme teorileri, dinin kamusal alandan tamamen tasfiye edilerek vicdanlara çekileceğini öngörmüşse de 21. yüzyılın sosyo-politik gerçekliği dinin kurumsal, sembolik ve söylemsel düzeyde kamusal alana geri döndüğünü (post-sekülerleşme) göstermektedir. Bu geri dönüşün ve sembolik karşılaşmaların en dinamik yaşandığı mekanlardan biri de evrensellik iddiası taşıyan üniversitelerdir. Bu bağlamda, iki farklı coğrafyada ve sekülerizm geleneğinde meydana gelen iki olay, kutsal metinlerin seküler akademik alanla kurduğu ilişkinin doğasını anlamak açısından turnusol kâğıdı işlevi görmektedir.

Bu olaylardan ilki, 2013 yılında Harvard Hukuk Fakültesi (HLS) yönetiminin, insanlık tarihinin en büyük adalet ifadelerini sergilemek amacıyla Nisâ Suresi 135. ayetini kütüphane duvarına kalıcı olarak yerleştirmesidir.

İkincisi ise, 2026 yılında Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezuniyet töreninde, mezun öğrencilerin “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” (Hud: 112) ayetini içeren bir pankart açması ve bu girişimin hem akranları hem de öğretim üyeleri tarafından fiziksel/söylemsel müdahaleyle engellenmesidir (Memurlar.Net, 2026).

Akademik alanın dini sembollerle karşılaşmasına verilen kurumsal tepkileri anlamlandırmak için Charles Taylor’ın (2007) sekülerizm kavramsallaştırmasına başvurmak elzemdir. Taylor, sekülerizmi devletin dine karşı pozisyonu üzerinden ikiye ayırır:

1. Ortak Alan Modeli (Common Ground Model / Anglo-Sakson Tipi): Devlet veya kamusal kurumlar dinler karşısında tarafsızdır ancak dini tamamen dışlamaz. Aksine, çoğulculuğu ve farklı inanç gruplarının kamusal varlığını teşvik eder. Din, rasyonel tartışmaya katkı sunabildiği ölçüde kamusal alanda meşrudur.

2. Mesafe Modeli (Distance Model / Dışlayıcı, Jakoben-Aydınlanmacı Tip): Din, kamusal alandan tamamen arındırılması gereken, doğası gereği irrasyonel ve potansiyel olarak çatışmacı bir unsurdur. Kurumlar, kendilerini dini sembollerden radikal bir biçimde soyutlayarak tarafsızlıklarını korumaya çalışırlar. Fransız laikliği geleneği ve onun izdüşümü olan erken dönem Türk laiklik pratiği bu modele dayanır.

Jürgen Habermas (2008) ise “Post-Seküler Toplumda İnanç ve Bilgi” adlı çalışmasında, seküler vatandaşların ve kurumların, dini dildeki batinî/ahlaki doğruları rasyonel-seküler dile tercüme etme (translation) sorumluluğu olduğunu savunur. Yani, dini bir metin evrensel bir ahlaki değere tekabül ediyorsa, seküler alan bunu dışlamamalı, entegre etmelidir.

Harvard Hukuk Fakültesi’ndeki sergileme, Habermas’ın bahsettiği “tercüme” ve Taylor’ın “ortak alan” modelinin kusursuz bir tezahürüdür. Harvard Üniversitesi, Nisâ Suresi 135. ayette geçen “yakınlarınız aleyhine bile olsa adaleti titizlikle ayakta tutun” ifadesini, sadece Müslümanlara ait teolojik bir dogma olarak görmemiş; onu seküler hukukun en temel kaidelerinden biri olan “objektif ve tarafsız adalet” ilkesine tahvil etmiştir.

Harvard’ın bu yaklaşımında, metnin duvara asılma iradesi bizzat kurumsal otoriteden (fakülte yönetimi ve akademisyenler) gelmiştir. Ayet; Magna Carta veya Aziz Augustine’in metinleriyle yan yana getirilerek tarihselleştirilmiş, estetize edilmiştir. Burada İslam, Batı akademisi için epistemolojik bir tehdit değil, insanlığın ortak medeniyet mirasına yapılmış entelektüel bir katkıdır. Dolayısıyla, kurumsal sekülerizm tehlikeye girmemiş, bilakis çoğulculuk üzerinden tahkim edilmiştir.

Yeditepe Üniversitesi’nde yaşanan vaka ise tamamen farklı bir sosyo-politik habitatta vuku bulmuştur. Mezuniyet töreninde açılan Hud Suresi 112. ayetteki “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” ifadesi, özü itibariyle meslek etiğinin (özellikle dürüstlük ve sadakat gerektiren hukuk mesleğinin) en evrensel normlarından biridir. Ancak Türkiye’nin sosyolojik ikliminde bu metin, evrensel ahlaki değerinden soyundurularak hiyerarşik bir “kültür savaşı” aparatına dönüştürülmüştür.

Öğrencilerin ve öğretim üyelerinin bu pankarta müdahale örneğinde, müdahale eden aktörlerin baskın çoğunluğu kültürel olarak İslam medeniyetinin parçası olan bireylerdir. Dolayısıyla buradaki refleks, teolojik olarak İslam’ın kendisine duyulan bir nefretten (İslamofobi) ziyade; İslam’ın kamusal alandaki siyasi ve ideolojik temsillerine karşı duyulan bir reaksiyoner laiklik korumacılığı olarak görülebilir.

Yeditepe’deki müdahalenin arkasındaki temel motivasyonlar şu şekilde kategorize edilebilir:

* Tören Alanının Homojenliğini Koruma Arzusu: Mezuniyet törenleri, kurumsal kimliğin ve seküler aidiyetin monolitik (tek parça) olarak sergilendiği alanlar olarak görülür. Dini bir sembolün oraya dahil olması, seküler konfor alanının ihlali olarak kodlanmıştır.

* “Siyasi Alan Açma” Korkusu: Muhafazakar veya dini sembollerin kamusal alanda görünürlük kazanmasının, kurumun tarafsızlığını zedeleyeceği ve ileride daha büyük ideolojik dayatmalara kapı aralayacağı yönündeki kolektif hafıza (tarihsel travmalar ve rejim tartışmaları) ani bir defansif refleksi tetiklemektedir.

* Kelimelerin Değil, Göstergenin Reddi: Müdahale edenlerin “dosdoğru olmak” ilkesine karşı çıkması rasyonel olarak imkansızdır. Reddedilen şey metnin rasyonel anlamı değil, o metnin işaret ettiği kültürel-siyasi kimliktir.

Harvard’da akademik kabul, saygı ile çoğulcu bir laiklik söz konusudur. Yeditepe Örneğinde ise, dışlayıcı laiklik; güncel kimlik siyaseti ve ideolojik sembol, mikrososyal çatışma ve fiziksel engelleme vardır. Harvard Hukuk Fakültesi ile Yeditepe Üniversitesi örneklerinin karşılaştırmalı analizi göstermektedir ki; kutsal metinlerin kamusal alandaki kaderini metnin kendi içeriği değil, içinde bulunduğu siyasal kültürün olgunluk düzeyi ve laiklik tasarımı belirlemektedir.

Harvard, özgüvenli ve çoğulcu sekülerizm anlayışı sayesinde Kur’an ayetini evrensel hukukun kurucu bir unsuru olarak asimile edebilirken; Yeditepe Üniversitesi, Türkiye’nin tarihsel kimlik krizleri ve derin toplumsal kutuplaşması nedeniyle aynı nitelikteki evrensel bir ahlak ilkesini bir “tehdit ve işgal sembolü” olarak algılamıştır.

Yeditepe’de yaşanan olayı salt “İslamofobi” olarak adlandırmak sosyolojik olarak eksik bir teşhistir; bu durum daha ziyade, kamusal alanı rasyonel bir tartışma zemini olarak inşa edememiş, kutupların birbirine karşı derin bir güvensizlik beslediği ve bu yüzden evrensel ahlaki doğruları dahi kendi sembolik sınır korumacılığına kurban eden “refleksif laikliğin ve yerel kimlik savaşlarının” travmatik bir tezahürüdür.

Profesyonel ve akademik olgunluk, kutsal veya seküler ayırt etmeksizin, metnin “kimin” olduğuna değil, “ne söylediğine” odaklanmayı gerektirir. Türkiye’nin resmi eğitimin sisteminin, Kemalist elitlerinin ve akademisinin de daha demokratik ve çoğulcu bir laiklik anlayışına geçmesi, onlarca yıldır enerjimizi tüketen bu kutuplaşmanın ortadan kalkması adına önemli bir gelişime işaret edecektir.

Kaynakça

Habermas, J. (2008). Notes on post-secular society. New Perspectives Quarterly, 25(4), 17–29. https://doi.org/10.1111/j.1540-5842.2008.01017.x

Kuru, A. T. (2011). Pasif ve Dışlayıcı Laiklik ABD, Fransa ve Türkiye (E. Ç. Babaoğlu, Tran.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.

Memurlar.Net. (2026, July 8). Yeditepe Üniversitesi mezuniyet töreninde “ayet” içeren pankart engellendi. https://www.memurlar.net/haber/1172315/yeditepe-universitesi-mezuniyet-toreninde-ayet-iceren-pankart-engellendi.html

Taylor, C. (2007). A secular age. Harvard University Press.

Harvard’ın Duvarından Yeditepe’nin Barikatına: Bir Ayetin İki Sekülerizmle İmtihanı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

TCK 216. madde, bu suçun oluşabilmesi için oldukça net sınırlar çizer. Bir ifadenin yalnızca rahatsız edici ve aşağılayıcı nitelik taşıması sınırlandırma için yeterli değildir. Kanun, bu sözlerin kamu barışını bozacak somut ve yakın bir tehlike yaratmasını açıkça şart koşar. Suçun oluşabilmesi için kanunda öngörülen iki unsurun birlikte gerçekleşmesi gerekir.

TCK 299. madde de benzer bir çerçeve ortaya koyar. Demokratik sistemlerde siyasi aktörler, sıradan bireylere kıyasla eleştiriye daha yüksek bir hoşgörü göstermek durumundadır. Zira bu konuma, eleştiriye katlanmayı göze alarak gelirler. Bu nedenle incitici ve rahatsız edici nitelikteki ifadeler dahi ifade özgürlüğü kapsamında korunmalıdır.

İfade özgürlüğü rahatsız edilmekten önce gelir.  

Rahatsızlık hissi; zamana, mekâna ve kişiye göre değişen, hukuken tespit edilmesi güç olan son derece kaygan bir zemindir. Toplumda hangi söylemlerin rahatsızlık uyandıracağını önceden kestirmek mümkün olmadığı gibi, hassasiyetler de farklılık gösterebilir. Kimi son derece alınganken, kimi ise sert ifadelerle yüzleşmekten çekinmez. Bu nedenle, rahatsız edici, incitici veya küçümseyici ifadelere tahammül gösterilmelidir. Ülkenin en çok ihtiyaç duyduğu şey de tam olarak budur.

Herkesin üzerinde uzlaştığı, kimseyi rahatsız etmeyen fikirler için ifade özgürlüğüne zaten ihtiyaç yoktur. İfade özgürlüğü, tam da toplumun yerleşik kabullerini sorgulayan, rahatsız edici, sarsıcı ve alışılmadık düşünceleri korumak için vardır.

İfade özgürlüğü kimin hakkı? 

Türkiye’de hemen her kesimin sergilediği ilkesel tutarsızlığı, ifade özgürlüğü meselesinde de görmek mümkündür. Konu özelinde yapılan tartışmalara bakıldığında, özgürlüğü merkeze alan bir düşünce biçiminin neredeyse hiçbir kesim için öncelik olmadığı görülmektedir. Farklı fikirlere gösterilen tahammülün sınırı da konuşanın hangi tarafa ait olduğuna göre esnetilip daraltılmaktadır. İlkesel bir özgürlük savunusu yerine, meselenin kime yarayacağına göre pozisyon alınan pragmatizm artık alışılmış bir hâl almıştır.

Deniz Göktaş’ın ifade özgürlüğünü savunan kişiler, özgürlükleri savunma konusunda samimiyse öncelikle 5816 sayılı Kanun kapsamında ceza alan kişilerin ifade özgürlüğünü de savunmalıdır. Bu kararlılık gösterilmediği müddetçe, söz konusu kişilerin hak, hukuk ve özgürlük temelli söylemleri boş laf olmanın ötesine geçmeyecektir.

Yasaklamanın ters etkisi  

İfade özgürlüğünü sınırlandırmak isteyenler, bunu söz konusu fikirlerin toplumsal düzeni bozacağı varsayımına dayandırmaktadır. Bu yaklaşım, insan psikolojisinin temel gerçeklerini göz ardı etmektedir. Literatürde “Streisand Etkisi” olarak bilinen olguya göre, yasaklanan her düşünce doğası gereği merak konusu hâline gelir. Dolayısıyla yasaklama eylemi, fikri ortadan kaldırmanın aksine, ilgiyi artırarak daha geniş kitlelere ulaşmasına zemin hazırlamaktadır. Nitekim Deniz Göktaş’ın tutuklanabileceğine ilişkin sosyal medya paylaşımları, normal şartlarda bu gösteriyi izlemeyecek kişilerin bile dikkatini çekmiş ve söz konusu gösteri 10 milyondan fazla izlenmiştir.

İfade özgürlüğü ve istikrar 

İfade özgürlüğüne getirilen sınırlandırmalar kimi zaman birer korkutma ve susturma aracıdır. Bu gerçekten hareketle, ifade özgürlüğünün sınırlarının dar yorumlanmaması gerekir. Aksi takdirde, kimin ne zaman bu sınırları aştığına dair kararlar tamamen keyfileşir. Bu keyfilik toplumda derin bir güvensizlik ve istikrarsızlık yaratır.

Bir kesim kendince ifade özgürlüğünün önüne aşılmaz çizgiler çekerse, başkaları da o kesime engel olacak çizgiler çekebilir. Bunun sonucunda ifade özgürlüğü giderek daralır. Nitekim iktidar el değiştirdiğinde, bugün serbest sayılan ifadeler yarın suç sayılabilir; yeni iktidar da rövanşist bir güdüyle hareket etmeye başlayabilir. Bu süreç sonunda ifade özgürlüğü iyice budanmış olur ve bundan tüm toplum zarar görür.

Farklılıklarla bir arada yaşamanın ön koşulu, herkesin birbirini sevmesi ya da aynı değerlere inanması değildir. Asıl mesele, katılmadığımız, yanlış hatta incitici bulduğumuz düşüncelerin de ifade edilebilmesini kabul edebilmektir. Çünkü ifade özgürlüğü, yalnızca hoşumuza giden sözleri koruduğu ölçüde değil; bizi rahatsız eden sözleri de güvence altına aldığı ölçüde anlam taşır.

İfade Özgürlüğü Rahatsız Edebilir; Rahatsız Olmama Hakkı Yoktur  yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Foucault’nun düşüncesinde tarih çoğu zaman anlatıldığı gibi doğrusal bir ilerleme hikâyesi değildir. İnsanlar geçmişe baktıklarında olayların arkasında değişmeyen özler, değişmeyen doğrular ve değişmeyen kökenler aramaya eğilimlidir. Bir fikrin ilk kaynağını, bir değerin ilk ortaya çıkış anını veya bir kimliğin başlangıç noktasını bulmak isterler çünkü köken fikri güven verir, karmaşık olanı basitleştirir ve dünyayı daha anlaşılır hale getirir. Foucault’nun Nietzsche, Soybilim, Tarih adlı metninde itiraz ettiği şey tam olarak budur. Ona göre tarihin amacı değişmeyen bir özü veya ilk nedeni bulmak değildir. Soybilim denilen yöntem, geçmişin derinliklerinde saklı olduğu varsayılan saf başlangıçları aramanın aksine bugün doğal, kaçınılmaz ve değişmez görünen şeylerin aslında nasıl ortaya çıktığını araştırır. Soybilim için önemli olan şey köken değil, mücadeledir; süreklilik değil, kopuştur; hakikatin kendisi değil, hakikat iddialarının nasıl üretildiğidir. Bu nedenle Foucault’nun kavradığı tarih, büyük kahramanların ve büyük fikirlerin tarihi değildir. Onun ilgilendiği şey, farklı yorumların nasıl ortaya çıktığı, nasıl güç kazandığı ve nasıl egemen hale geldiğidir çünkü ona göre tarih çoğu zaman fikirlerin değil, yorumların mücadelesidir. Foucault’nun soybilimi bu nedenle bir tür “yorumların tarihi” olarak da okunabilir.

Nitekim Foucault’nun aktardığı şu ifade oldukça çarpıcıdır: “İnsanlar başka insanları tahakküm altına aldığında değer farklılıkları doğar; sınıflar başka sınıfları tahakküm altına aldığında özgürlük fikri doğar.” Bu cümle ilk bakışta provokatif görünebilir ancak soybilimin temel sorusu tam da burada ortaya çıkar: Özgürlük gerçekten insanlığın değişmeyen özü müdür, yoksa belirli tarihsel mücadelelerin ürünü müdür? Adalet, eşitlik, suç veya ahlâk gibi kavramlar tarihin başından beri aynı anlamlara mı sahiptir, yoksa farklı dönemlerde farklı iktidar ilişkileri içinde yeniden mi üretilmiştir? Foucault’nun cevabı açıktır. Ona göre tarih, hakikatin yavaş yavaş ortaya çıkmasının hikâyesi değil, farklı yorumların mücadele alanıdır. Bu nedenle soybilim, kökenleri değil, yorumların tarihini araştırır.

Bugün popüler kültürde sıkça karşılaşılan bazı yaklaşımlar bu açıdan ilginç örnekler sunuyor. Son yıllarda oldukça popüler hale gelen kök aile dizimi yaklaşımı, bireyin yaşadığı sorunların önemli bir kısmını kuşaklar boyunca aktarılan travmalarla açıklamaya çalışıyor. Bu yaklaşımın bilimsel geçerliliği ayrı bir tartışma konusu olsa da Foucault’nun şu ifadesi günümüz tartışmalarını şaşırtıcı biçimde çağrıştırmaktadır: “Bazı insanların ruhundaki adaletsizlik ve istikrarsızlıklar, başıbozukluklar ve ölçüsüzlükler, atalarının neden olduğu sayısız mantıksal kesintisizliklerin, derinlik yokluğunun ve aceleci çözümlerin nihai sonucudur.” Bu cümle günümüzdeki kuşaklararası travma veya aile dizimi tartışmalarını andırmaktadır, ancak Foucault burada bile dikkati bireyin iç dünyasından çok söylemin kendisine yöneltmiştir çünkü ona göre mesele, bu açıklamanın doğru olup olmadığı kadar neden belirli bir dönemde bu kadar ikna edici hale geldiğidir. İnsanlar neden bugün kendi hayatlarını açıklarken genetikten, travmadan, aile geçmişinden veya bilinçdışından söz etmeye başlamaktadır? Bu soruların cevabı yalnızca psikolojide değil, psikolojiyi mümkün kılan tarihsel ve toplumsal koşullarda aranmalıdır. Aslında bu yaklaşım günümüzde sıkça kullandığımız birçok kavram için geçerlidir.

Ruh sağlığı, normal birey, sağlıklı yaşam, başarı, kişisel gelişim veya özgürlük gibi kavramlar çoğu zaman doğal gerçeklikler gibi sunulur. Oysa Foucault bu kavramların her birinin tarihsel süreç içinde üretildiğini göstermeye çalışmıştır. Delilik, suçluluk, cinsellik veya hastalık gibi kategoriler tarih boyunca değişmiş; farklı dönemlerde farklı biçimlerde tanımlanmıştır. Bu nedenle beden, Foucault’nun düşüncesinde özel bir yere sahiptir çünkü beden yalnızca biyolojik bir varlık değildir. Tam tersine beden, farklı iktidar biçimlerinin kesiştiği ve mücadele ettiği bir alandır. Tıp, hukuk, psikoloji, eğitim ve din aynı beden üzerinde söz söylemeye çalışır; her biri insanı tanımlamak, sınıflandırmak ve yönlendirmek ister. Foucault’nun iktidar anlayışı da tam burada farklılaşır. İktidar yalnızca baskı uygulayan bir güç değil, kategoriler oluşturan ve insanları belirli biçimlerde de tanımlayan bir mekanizmadır. Belki de bu nedenle Foucault’nun düşüncesi günümüzde hâlâ güncelliğini koruyor çünkü yaşadığımız çağda insanlar giderek daha fazla uzmanlık alanı, tanı kategorisi ve kimlik tanımı tarafından kuşatılıyor; kendimizi tanımlarken kullandığımız kavramların ne kadarının bize ait olduğu sorusu önem kazanıyor. Bu noktada Foucault’nun Yazar Nedir? başlıklı yazısı başka bir kapı açar çünkü burada Foucault yalnızca fikirlerin kökenini değil, yazarın kendisini de sorgular.

Gündelik hayatta bir metni anlamanın yolunu çoğu zaman yazarına bakmakta buluruz, bir kitabı okurken yazarın hayatını öğrenmek isteriz ve onun siyasi görüşlerini, çocukluğunu, psikolojisini ve kişisel deneyimlerini araştırırız. Bu sırada sanki metnin anlamı metnin içinde değil de onu yazan kişinin hayatında saklıymış gibi davranırız. Foucault’ya göre bu alışkanlık sandığımız kadar doğal değildir hatta tarihsel olarak oldukça yenidir. Bugün çoğu insan yazarı, eserin yaratıcısı ve sahibi olarak düşünür. Oysa Foucault, yazarın doğal bir kategori olmadığını ileri sürer. Yazarlık, belirli tarihsel koşullar altında ortaya çıkmış bir işlevdir. Bir başka ifadeyle “yazar”, metinlerin nasıl okunacağını ve sınıflandırılacağını belirleyen bir mekanizmadır. Bu nedenle bir eseri yalnızca onu yazan kişinin zihninin ürünü olarak görmek yanıltıcıdır. Her eser hukukun, tarihin, eğitimin, kültürün, dilin ve toplumsal ilişkilerin içinden doğar. Foucault’ya göre yazar çoğu zaman düşündüğümüz kadar bağımsız değildir; farklı söylemlerin kesişim noktasında yer alır. Foucault’nun en dikkat çekici katkılarından biri de burada ortaya çıkar. Ona göre yazarlar yalnızca eser üretmenin ötesinde yeni söylem alanları yaratırlar. Smith, Marx, Rawls ve Freud bunun en önemli örnekleridir. Bu isimler yalnızca kendi kitaplarının yazarı değildir; kendilerinden sonra yazılacak kitapların, kurulacak teorilerin ve yürütülecek tartışmaların da koşullarını oluşturmuşlardır. Örneğin Marx’a katılanlar da karşı çıkanlar da büyük ölçüde onun açtığı düşünsel alan içinde hareket eder. Diğer yazarlar için de benzer bir durum söz konusudur. Bu nedenle Foucault yazarları, “söylemselliğin kurucuları” olarak adlandırır.

Belki de bugün düşünce tartışmalarında yaşadığımız en büyük sorunlardan biri burada yatıyor. İnsanlar çoğu zaman fikirleri tartışmaktan çok isimleri tartışıyor. Bir düşünceyle karşılaştığımızda önce onun doğru olup olmadığını değil, kime ait olduğunu öğrenmek istiyoruz. Ardından da o ismi dost veya düşman ilan ediyoruz. Böylece düşünce, sorgulamanın konusu olmaktan çıkıp kimlik savaşlarının malzemesine dönüşüyor. Foucault’nun uyarısı tam da burada önem kazanıyor. Eğer fikirleri tarihlerinden, ortaya çıkış koşullarından ve onları mümkün kılan söylemlerden koparırsak düşünmeyi bırakıp yalnızca taraf tutmaya başlarız. O zaman insanlar düşünceleri anlamaya değil, etiketlemeye yönelir. Bir isme yakınlık ya da uzaklık duymak, düşünmenin yerini alır. Tüm bu çerçevede bir fikrin arkasında değişmez özler aramak yerine onun nasıl ortaya çıktığını sormak çünkü bazen hakikate giden yol, kökenleri bulmaya çalışmaktan değil, köken sandığımız şeyleri sorgulamaktan geçer.

Kaynaklar

Foucault, M. (2014), “Yazar Nedir?”, (Çev. ve Ed. Gergüden I.), Sonsuza Giden Dil – Seçme Yazılar 6, İstanbul: Ayrıntı Yayınları: 224-260.

Foucault, M. (2020), “Nietzsche, Soybilim, Tarih”, (Çev. ve Ed. Gergüden I.), Felsefe Sahnesi– Seçme Yazılar 5, İstanbul: Ayrıntı Yayınları: 230-254.

Foucault: Fikirlerin Gerçek Sahibi Kim? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu hafta yaşanan gelişmeler bunu bir kez daha net biçimde gösterdi. Bir tarafta ABD ile Çin arasında giderek sertleşen ekonomik rekabet, diğer tarafta Avrupa’nın üretim krizleri…

Enerji koridorları üzerindeki mücadeleler…

Lojistik hatların yeniden şekillenmesi…

Orta Doğu’da yükselen gerilimler…

Ve tüm bunların ortasında kendi ekonomik yönünü belirlemeye çalışan Türkiye…

Böyle bir dönemde ülkelerin en büyük sermayesi yalnızca döviz rezervi değildir. En büyük güç; özgür düşünebilen insan kaynağıdır. Çünkü dünyada artık sadece üretim değil, fikir de rekabet ediyor.

Bugün Çin neden teknoloji savaşlarının merkezinde?

Neden Amerika üniversitelerine, düşünce kuruluşlarına ve inovasyon ekosistemine milyarlarca dolar yatırım yapıyor?

Neden Körfez ülkeleri yalnızca petrol değil, bilgi ekonomisi inşa etmeye çalışıyor?

Çünkü yeni çağda güçlü olmak için sadece fabrika kurmak yetmiyor. Düşünce üretmek gerekiyor. Türkiye’nin en büyük ihtiyacı da tam olarak budur. Fakat ne yazık ki Türkiye’de hâlâ farklı düşünen insanlara karşı tahammül sorunu yaşanıyor.

Bir kişi kendi düşüncesine yakın konuşuyorsa “özgürlük”, farklı düşünüyorsa “hedef” haline getiriliyor. Oysa gerçek demokrasi; insanın yalnızca kendi fikrini savunabilmesi değil, sevmediği fikirlerin de konuşabilmesine tahammül gösterebilmesidir.

Bugün medya kuruluşlarını, gazetecileri, akademisyenleri ya da yorumcuları hedef alan dil; kısa vadeli siyasi kazanç sağlayabilir. Ancak uzun vadede ülkeye zarar verir. Çünkü baskı ortamı yalnızca siyaseti değil, ekonomiyi de bozar.

Uluslararası yatırımcılar sadece faiz oranlarına bakmaz. Bir ülkedeki hukuk iklimine, düşünce özgürlüğüne, kurumsal güvene ve toplumsal olgunluğa da dikkat eder.

Bugün dünya ekonomisinde yeni bir korumacılık dönemi yaşanıyor. ABD üretimi kendi ülkesine çekmeye çalışıyor. Avrupa sanayisini korumaya çalışıyor. Çin yeni ticaret yolları kuruyor. Türk Devletleri ekonomik entegrasyon arıyor. Küresel lojistik hatları artık adeta modern çağın enerji damarları haline geliyor.

Türkiye böyle bir dönemde iç tartışmalarla enerjisini tüketemez. Çünkü dünya artık sloganlarla değil; teknolojiyle, lojistik kapasiteyle, üretim gücüyle ve düşünce kalitesiyle yarışıyor. Bir ülkenin düşünce hayatı ne kadar baskılanırsa, ekonomik üretim kapasitesi de o kadar zayıflar. Çünkü özgür düşüncenin olmadığı yerde inovasyon gelişmez.

Eleştirinin susturulduğu yerde bilim büyümez. Farklı fikirlerin dışlandığı yerde güçlü ekonomi kurulamaz. Bu nedenle Türkiye’nin yeni dönemde en fazla ihtiyaç duyduğu şey; daha fazla bağıran insanlar değil, daha fazla düşünen insanlardır.

Hür fikir; yalnızca bir entelektüel talep değildir. Aynı zamanda ekonomik kalkınmanın da temelidir. Bugün dünyanın en güçlü ekonomileri aynı zamanda düşünce özgürlüğünün en gelişmiş olduğu yerlerdir. Çünkü sermaye korkudan değil, güvenden beslenir.

Türkiye de kendi potansiyelini gerçekleştirmek istiyorsa; fikirleri susturan değil, fikirleri yarıştıran bir ülke olmak zorundadır. Çünkü geleceğin dünyasında en büyük savaş artık toprak için değil; zihinler için veriliyor.

Dünyanın Yeni Kavgası Toprak Değil, Fikir yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye toplumu, Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren, özellikle temel eğitim sistemi ve devlet kurumları ile olan eğitim ve ilişki ağı içinde Kemalizm’in çerçeveleme etkisindedir. Siyasal iktidarlar ne kadar değişir ise değişsin, İslamcı da olsa muhafazakâr da olsa, devlet bürokrasisinin temel referans noktası hem yasal hem kültürel gelenek olarak bu çerçevenin içinde olmuştur. Özellikle eğitim ve askerî bürokrasi için bu ideoloji bir görev olarak addedilmektedir. Nitekim 2013 yılından değiştirilmesine kadar yürürlükte kalan İç Hizmet Kanunu’nun 35. maddesi, Silahlı Kuvvetlere “Cumhuriyeti kollama ve koruma” görevi yüklemekteydi ve bu hüküm, geçmişte çeşitli siyasî gelişmelerin hukukî gerekçesi olarak tartışma konusu olmuştur. Ülkenin temel kanun metinleri ve yönetmelikleri, bu çerçevelemenin sürekliliğini sağlayacak yasal zemini oluşturmaktadır.

Sıradan vatandaş ise içinde yaşadığı ideolojik çerçevenin büyük ölçüde farkına varmadığı, sorgulama imkânından yoksun bırakıldığı bir gerçeklik algısı içinde yaşamaktadır. Yaygın ve örgün eğitimin ideolojik alt yapısı ile adeta bir gönüllü rıza üretilmiştir. Bu durum, sosyal bilimler literatüründe “çerçeveleme” (framing) kavramıyla açıklanmaktadır. Ne kendisi sorgulamakta ne de sorgulanmasına tahammül etmektedir. Yine de zaman zaman bu olguyu bilimsel ve entelektüel düzeyde tartışan aydınlar ve bilim insanları olmuştur. Ancak bu durumda 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun devreye girmektedir. Burada önemle belirtmek gerekir ki söz konusu kanunun lafzı, yalnızca Atatürk’ün hatırasına yönelik hakaret ve sövme fiillerini cezalandırmaktadır (bkz. Ek Bölüm). Ancak yargı bürokrasisinin kanunu oldukça geniş yorumlaması, Kemalizm’e yönelik her türlü akademik eleştiriyi de fiilen kapsam içine almakta ve sağlıklı bir fikir tartışmasına imkân tanımamaktadır. Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de Altuğ Taner Akçam / Türkiye (2011), Dink / Türkiye (2010) ve benzeri kararlarında Türkiye’nin bu geniş yorum pratiğini ifade özgürlüğünün ihlâli olarak nitelendirmiştir.

AİHM, bir ifadenin “kamu yararına tartışmaya katkı” sağlayıp sağlamadığını önemli bir kriter olarak kullanmaktadır. Tarihsel olaylar, kurucu ideolojiler ve devletin temel tercihleri hakkında yapılan eleştiriler, bu kriter kapsamında en yüksek düzeyde korumayı hak eden ifadelerdir. AİHM kararlarında sıkça vurgulanan “demokratik toplumda gereklilik” ölçütü, devletin ideolojik tercihlerinin tartışılmasına izin vermeyi zorunlu kılmaktadır. AİHM’in ünlü Handyside / Birleşik Krallık (1976) kararında belirttiği üzere, ifade özgürlüğü “yalnızca kabul gören veya zararsız sayılan bilgi ve görüşler için değil; aynı zamanda sarsıcı, rahatsız edici veya şok edici görüşler için de geçerlidir.” Zira çoğulculuk, hoşgörü ve açık fikirlilik demokratik bir toplumun vazgeçilmez unsurlarıdır.

Kuşkusuz, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucularının örnek gösterdiği çağdaş, modern, batılı… adına her ne denirse densin, temel fikir ve düşünce özgürlüğünün olduğu ülkelerde, bir devlet ideolojisinin bu şekilde korunması ve tartışmasız bir kutsal alan haline getirildiğini göremeyiz. İlla ki referansımız bu yerler olmak zorunda da değil. Sonuç itibariyle, Atatürk’ün bizzat vurguladığı akılcılık ilkesi gereği, dogmatik bir inanç konusu olmadıkça, her türlü fikir, düşünce ve ideoloji, bu kurucu ideoloji de olsa, tartışılabilmeli; bilimsel ve entelektüel eleştiriye konu olabilmelidir. Eğer bir ideoloji eleştirilemiyor, yasaların geniş yorumu ile koruma altına alınıyor ise orada bir dogmalaştırma söz konusudur. Dogmalaştırma ise, insan ürünü her şey için düşünce özgürlüğünün kısıtlanması anlamına gelir. Zira Atatürk’ün kendisinin de sıkça vurguladığı üzere, “hayatta en hakiki mürşit ilimdir”; bilimsel düşünce ise doğası gereği sorgulamayı ve eleştiriyi gerektirir.

Zaman zaman entelektüel düzeyde yapılan eleştiriler, yasanın geniş yorumlanması ile hızlı bir şekilde yargısal işleme konu olmaktadır. Konuya yönelik eleştiriler ise, ileri sürülen argümanların çürütülmesi ve tartışma yolu ile bertaraf edilmesi yerine; fikir ileri sürenlerin kişiliklerine yönelik yakıştırmalarla susturulmaya çalışılmaktadır. Bu çevrelerce kullanılan “fesli”, “yobaz”, “meczup”, “Atatürk düşmanı”, “Cumhuriyet düşmanı”, “vatan haini” gibi sıfatlar aracılığıyla ifade hürriyetini kullanan insanlar itibarsızlaştırılmaya çalışılmaktadır. Oysa “fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür” bireyler yetiştirmeyi ülkü edinmiş bir geleneğin mirasçısı olduğunu iddia edenlerin, ileri sürülen fikirleri çürütmesi gerekirken, bu fikirleri ileri süren insanların kişiliklerini karalayarak fikirleri bertaraf etmeye çalışmaları başlı başına bir yetersizlik halidir. Mantıkta ad hominem (adam karalama) safsatası denilen durum tam da budur: Size ters gelen bir fikri karşı argümanla çürütmek yerine, onu ileri süren kişinin ne kadar kötü biri olduğunu iddia ederek argümanı savuşturmaya çalışırsınız. Ya da resmî ideolojiyi eleştiren insanları yargı yolu ile susturursunuz.

Halbuki insanlar farklı düşünebilir. Toplumun genelinin farkında olmadığı yeni bilgilere ve yorumlara ulaşabilir. Özellikle resmî ideolojiler söz konusu olduğunda, tarih yazımında tartışmalı kalmış, akademik literatürde farklı biçimlerde yorumlanan pek çok mesele bulunmaktadır. Örneğin Tek Parti dönemi uygulamaları, 1934 İskân Kanunu, Varlık Vergisi, 1938 Dersim olayları gibi konular farklı yorumların olduğu tartışmalı alanlardır. Bu tür yorum ve bilgileri düşünce ve düşünceyi ifade etme özgürlüğü temel hakkına dayalı olarak ifade etmek mümkün ve sıkıntısız olmalıdır. Eğer siz fikrinize ve düşüncenize güveniyor iseniz, fikir özgürlüğüne inanıyorsanız, yapılan eleştirileri rasyonel argümanlarla çürütebilir; bunları ifade edenleri karalamak ya da ifade edilmesini yasaklamak yoluna gitmezsiniz. Ancak Adalet Bakanlığı İstatistiklerine göre son dört yılda ortalama 235’i çocuk olmak üzere 5500 kişi, soruşturmayla karşılaşmakta, bazıları cezalandırılmaktadır.

İlber Ortaylı, hakkında olumlu-olumsuz pek çok yorum yapılan popüler bir tarihçiydi. Katıldığı bir programda “Kemalizm kutsaldır, laf eden elenir” şeklinde bir açıklaması olmuştu. Onun bu ifadesi, yukarıda yazdıklarımızın somut bir örneği niteliğindedir. “Laf eden elenir” cümlesi, kategorik ve tartışmayı dışlayıcı bir tutum sergilemesinin yanı sıra entelektüel bir tavrın da kabul edemeyeceği bir yaklaşımdır. Bir akademisyen tarafından yapılan bu yorum, evrensel bir kurum olan üniversitelerin akademik özgürlüğü açısından da son derece sorunlu bir ifadedir. Dünyada insan üretimi her fikir ve ideolojiye karşı çıkılabilir; her fikir ve ideoloji tartışılabilir, eleştirilebilir. Bu zaten düşünce ve ifade özgürlüğünün doğal gereğidir. Bir ülkenin en popüler tarihçilerinden birinin dahi, bu ölçüde kategorik bir ifade kullanabilmesi, üzerine ayrıca hayıflanılması gereken bir meseledir. Bu fikir hürriyetini sınırlayan bakış açısıyla, Ortaylı’nın, Celal Şengör ile birlikte yaptığı televizyon programlarında sık sık, “Türkiye’de üniversite yok” eleştirilerinde bulunmuş olduklarını da düşündüğümüzde, durum oldukça “manidar” görünmektedir. Türkiye’de üniversite yok diyenlerin, fikir özgürlüğü gibi bir derdinin olmadığını, hatta konu bağlamında akademik hürriyetleri kısıtlama yanlısı olduklarını görüyoruz. Emekli olmamış, aktif görevdeki akademisyenler bu “netameli” konularda serbestçe yazamamakta, fikir beyan edememektedir. Bu olgu, Türkiye’deki akademik özgürlüğün sınırlarını belirleyen bir realite olarak karşımızdadır.

Öte yandan Ortaylı, bu sözüyle bir durum tespiti de yapmış gibidir. Konuyla ilgili kitap yazan, fikir beyan eden pek çok akademisyen ve yazar yargılanmış, cezalandırılmıştır. Bunların bilinen örneklerinden biri rahmetli, Prof. Dr. Mete Tunçay’dır. Tunçay’ın 1981 yılında yayımlanan Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetimi’nin Kurulması (1923-1931) adlı eseri, resmî tarih anlatısının dışına çıkan eleştirel yaklaşımı nedeniyle hem akademik hem de hukukî baskıların hedefi olmuştur. 12 Eylül askerî müdahalesinin ardından 1983 yılında 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanunu uyarınca Ankara Üniversitesi’ndeki görevinden ihraç edilen Tunçay, bu süreçte pasaport tahdidi ve uzun süren davalarla karşı karşıya kalmıştır. “1402’likler” olarak bilinen akademisyen grubunun simge isimlerinden biri haline gelen Tunçay, yedi yıllık hukuk mücadelesi sonucunda 1990 yılında Danıştay kararıyla görevine iade edilse de bu yaptırımlar, Türkiye’de ifade özgürlüğü ve akademik bağımsızlık tartışmalarının en önemli dönüm noktalarından biri olarak tarihe geçmiştir. Diğer bir örnek, 1991 yılında Paradigmanın İflası adlı kitabı nedeniyle yargılanan ve mahkûm edilen Prof. Dr. Fikret Başkaya’dır; Başkaya’nın akademik görevi ile ilişkisi bu süreçte sona ermiştir. Bir diğer önemli bir örnek ise 2006 yılında bir konferansta yaptığı konuşma nedeniyle hedef haline getirilen ve ardından Gazi Üniversitesi’ndeki görevinden fiilen uzaklaştırılan Prof. Dr. Atilla Yayla’dır. Yakın dönemde yazar Yaşar Gören, bir şikâyet üzerine yargılanmış; şikâyet konusunda savcılığa sunduğu kanıtlayıcı tarihsel belgeler ile beraat etmiştir. Geçen Ramazan Bayramı arifesinde felsefe öğretmeni Ramazan Avuşmak Hoca, çalıştığı okulun öğrencileri ve yöneticilerinin şikâyeti ile tutuklanmış ve on gün tutuklu yargılanarak, bayramı cezaevinde geçirdikten sonra tutuksuz yargılanmak üzere salıverilmiştir.

Şunu vurgulamak gerekir ki, bir insanın fikirleri nedeniyle adliye koridorlarında sürünmesi — sonunda beraat etse bile — başlı başına ifade özgürlüğünün fiilen kısıtlanması anlamına gelmektedir. Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Altuğ Taner Akçam / Türkiye (2011) kararında, ceza kovuşturması tehdidinin başlı başına ifade özgürlüğü üzerinde ‘caydırıcı etki’ (chilling effect) yarattığını ve bu etkinin Sözleşme’nin 10. maddesi bakımından ihlâl oluşturduğunu açıkça belirtmiştir.

Türkiye’nin demokratikleşmesi adına bu konudaki özgürlüklerin önündeki yasal ve bürokratik engellerin kaldırılması önemli bir adım olacaktır. Anayasa’nın 26. maddesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 10. maddesi ve evrensel hukuk ilkeleri bu yönde bir yorumu zaten zorunlu kılmaktadır (bkz. Ek Bölüm). Akademisyenler, entelektüeller, “acaba bu yazdıklarım/söylediklerim yasal soruşturma konusu olur mu” kaygısını taşımadan ifade hürriyetini kullanabilmelidir. Bir tez, ancak antiteziyle elenmelidir; tehdit, hakaret, karalama, baskı veya adli soruşturma yoluyla değil.

Ek: Konuya İlişkin Temel Hukuki Metinler ve Değerlendirmeler

Yukarıda savunulan görüşler, yalnızca bir kişisel kanaat ya da siyasî tutum değil; aynı zamanda Türkiye’nin pozitif hukuk düzeni ve taraf olduğu uluslararası sözleşmelerle güvence altına alınmış temel hakların zorunlu bir sonucudur. Aşağıda, konuya ilişkin temel ulusal ve uluslararası hukuk metinleri bir arada sunulmaktadır.

1. A) Ulusal Mevzuat

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası – Madde 25 (Düşünce ve Kanaat Hürriyeti):

“Herkes, düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir. Her ne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; düşünce ve kanaatleri sebebiyle kınanamaz ve suçlanamaz.”

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası – Madde 26 (Düşünceyi Açıklama ve Yayma Hürriyeti):

“Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızın haber veya fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar…”

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası – Madde 27 (Bilim ve Sanat Hürriyeti):

“Herkes, bilim ve sanatı serbestçe öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma hakkına sahiptir.”

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası – Madde 90/5 (Milletlerarası Andlaşmaların Üstünlüğü):

“Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.”

Bu hüküm özellikle kritik önem taşımaktadır: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 10. maddesi ile 5816 sayılı Kanun’un geniş yorumu arasında bir çelişki ortaya çıktığında, anayasal olarak Sözleşme hükmü üstün tutulmak zorundadır. Dolayısıyla yargı mercilerinin, ifade özgürlüğünü kısıtlayıcı yorumlar yerine AİHM içtihadıyla uyumlu bir yorum benimsemesi anayasal bir zorunluluktur.

1. B) Uluslararası Metinler

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi – Madde 10 (İfade Özgürlüğü):

“1. Herkes ifade özgürlüğü hakkına sahiptir. Bu hak, kamu makamlarının müdahalesi olmaksızın ve ülke sınırları gözetilmeksizin, kanaat özgürlüğünü ve haber ve görüş alma ve verme özgürlüğünü de kapsar…”

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi – Madde 19:

“Herkesin düşünce ve ifade özgürlüğüne hakkı vardır. Bu hak, düşüncelerinden dolayı rahatsız edilmemek, ülke sınırları söz konusu olmaksızın bilgi ve fikirleri her yoldan araştırmak, elde etmek ve yaymak hakkını da kapsar.”

Medenî ve Siyasî Haklar Uluslararası Sözleşmesi – Madde 19:

“1. Herkesin, bir müdahale ile karşılaşmaksızın fikirlere sahip olma hakkı vardır.”

“2. Herkes ifade özgürlüğü hakkına sahiptir; bu hak bir kimsenin ülke hudutlarıyla sınırlanmaksızın sözlü, yazılı veya basılı veya sanatsal ürün şeklinde veya kendi tercih ettiği başka bir araçla her türlü bilgi ve düşünceyi arama, edinme ve ulaştırma özgürlüğünü de içerir.”

1. C) Tartışma Konusu Ulusal Mevzuat

5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun – Madde 1:

“Atatürk’ün hatırasına alenen hakaret eden veya söven kimse bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Atatürk’ü temsil eden heykel, büst ve abideleri veyahut Atatürk’ün kabrini tahrip eden, kıran, bozan veya kirleten kimseye bir yıldan beş yıla kadar ağır hapis cezası verilir…”

Kanunun lafzı dikkatle okunduğunda, yalnızca “hakaret ve sövme” fiilleri ile heykel, büst, abide ve kabir gibi somut temsillere yönelik fiziksel tahribat eylemlerinin yaptırıma bağlandığı açıkça görülmektedir. Kanun metninde, akademik eleştiriyi, bilimsel tartışmayı, tarihsel sorgulamayı veya ideolojik analizi suç olarak tanımlayan herhangi bir ifade yer almamaktadır. Ancak yargısal pratikte bu madde, lafzının çok ötesinde geniş yorumlanmakta; kanunun “kıyas yasağı” (bir fiil kanunda suç olarak açıkça tanımlanmamışsa, başka bir suça benzetilerek cezalandırılamaz) ilkesine rağmen Kemalizm ideolojisine yönelik entelektüel eleştiriler dahi fiilen bu kapsam içinde değerlendirilebilmektedir. Bu durum hem ceza hukukunun belirlilik ilkesine hem de anayasal ve uluslararası düzeydeki ifade özgürlüğü güvencelerine aykırılık oluşturmaktadır.

Yukarıda sayılan ulusal ve uluslararası normların hepsi, birbirini tamamlayan bir güvence sistemi oluşturmaktadır. Türkiye, bu normların tamamına bağlı bir hukuk devletidir. Dolayısıyla Kemalizm’in ya da herhangi bir resmî ideolojinin akademik, bilimsel ve entelektüel düzeyde eleştirilmesi; bu normların lafzı ve ruhu gereği suç değil, temel hak kapsamında korunan bir özgürlüktür. Hukuk uygulayıcılarının görevi, kanunları bu anayasal ve uluslararası çerçeveyle uyumlu biçimde yorumlamaktır.

Akademik Hürriyetin Sınırı: Resmî İdeolojiye Laf Edilir mi? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Öngörülen yasaklar çocukların korunması gerekçesiyle gündeme gelse de asıl tehlike bu düzenlemelerin pratikte nasıl işleyeceğinde yatmaktadır. Çünkü platformların çocukların yaşını tespit edebilmesi için tüm kullanıcıların kimlik doğrulaması yapması gerekecek; bu da internetin en temel haklarından biri olan anonimliği fiilen ortadan kaldıracaktır.

Bir Hak Olarak Anonimlik

Özel hayatın korunması ve ifade özgürlüğüyle yakından ilişkili bir hak olan anonimlik, ayrımcılığa maruz kalma endişesi taşıyan veya yerleşik düşüncelere karşı çıkmak isteyen bireylerin, toplumsal baskı altında hissetmeden özel yaşamlarını gizli tutarak seslerini yükseltmelerini kolaylaştırır. Bu yönüyle anonimlik, ifade özgürlüğünün dolaylı bir görünümü sayılabilir.

Anonimlik yalnızca çevrimdışı değil, çevrimiçi platformlarda da korunması gereken bir haktır. Bireyler, kişisel verilerin korunması bakımından sosyal medyada anonim kalmayı tercih edebilir. Bunun yanında, bilgi uçurma (whistle-blowing) gibi eleştirel bildirimlerde bulunan bireyler de çoğunlukla anonim kalmayı seçecektir. Özellikle yolsuzlukların ifşa edilmesi yoluyla demokratik işleyişe katkı sağlayan bu tür bildirimler, anonim hesapların yasaklanması halinde önemli ölçüde zayıflayacaktır.

Sosyal Medyada Anonimliğin İki Boyutlu Yapısı

Sosyal medyada tam bir anonimlikten söz etmek mümkün değildir. Bu platformlar, kullanıcıların gerçek kimliklerini diğer kullanıcılardan gizleyerek anonim kalmasını sağlasa da IP adresi ve konum bilgisi gibi veriler aracılığıyla kullanıcının gerçek kimliği tespit edilebilir. Bu nedenle sosyal medyada anonimlik iki farklı düzeyde ortaya çıkmaktadır: diğer kullanıcılar bakımından tam bir anonimlik söz konusu iken, platform sağlayıcıları ve devlet otoriteleri açısından sınırlı bir anonimlik söz konusudur.

Anonimliğin bu iki boyutlu yapısı dikkate alındığında alternatif bir düzenleme modeli de düşünülebilir. Örneğin; kullanıcıların platforma kayıt aşamasında gerçek kimliklerini doğrulamaları, ancak diğer kullanıcılara karşı anonim kalmaları mümkündür. Diğer bir ifadeyle; hukuki bir zorunluluk hâlinde platform sağlayıcıları ve kamu otoriteleri kullanıcının kimlik verilerine erişebilirken, söz konusu bilgiler diğer kullanıcılarından gizli tutulabilecektir. Böyle bir düzenleme, anonimliğin kaldırılmasını destekleyen kesimlerin beklentilerini de önemli ölçüde karşılayabilir. Ne var ki bu senaryoda dahi, zorunlu kimlik doğrulaması amacıyla teknoloji şirketlerine aktarılacak kişisel verilerin hacmi ve bu verilerin ne ölçüde korunacağı, belirsizliğini koruyan bir tartışma konusudur.

Mevcut Hukuk Sistemimiz

Türkiye’de sosyal medya platformları hukuki denetimden muaf veya kuralsız alanlar değildir. Mevcut hukuk sistemimiz hukuka aykırı içeriklere yönelik işleyen ve etkili mekanizmalar sunmaktadır. Ülkemizde sosyal medya, 2007 yılında yürürlüğe giren 5651 sayılı Kanun ile düzenlenmektedir. Kanunun yürürlüğe girmesinden sonra sosyal medya kullanımında ve bu platformlar üzerinden işlenen ihlallerde önemli bir artış gözlenmiş, 2020 yılında çıkarılan 7253 sayılı Kanun ile bazı değişiklikler yapılmıştır. 2022’de kabul edilen 7418 sayılı Kanun ile Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) Başkanının erişim engelleme ve içerik çıkarma yetkileri genişletilmiş ve kanuna çeşitli ek hükümler dahil edilmiştir.

Kimlik Doğrulama Zorunluluğu Hukuka Aykırı İçerikleri Önler mi?

Güney Kore anonimliği yasaklayıp gerçek isimle doğrulama şartını yürürlüğe koyan ülkelerden biridir. Ancak yasakların suçların azalmasında kayda değer bir etkisi olmamıştır. Yasadan sonra suçlardaki azalış yalnızca yüzde 0,9 gibi çok kısıtlı bir seviyede kalmıştır (Schmitz, 2013: 199). Çin’deki benzer düzenlemeler ise suçları azaltmadığı gibi yepyeni suç alanlarının ortaya çıkmasına yol açmıştır. Kullanıcıların kişisel bilgilerinin kayıt altına alınması bu verileri doğrudan hedef haline getirerek gizlilik ihlallerine zemin hazırlamış, kimlik hırsızlığı vakalarında ciddi artışlar yaşanmıştır. Dahası sisteme isimsiz giriş yapmak isteyen kullanıcılara sahte doğrulama verileri sağlayan kişiler ortaya çıkmış, kimlik gizlemeye yarayan “ID Kart Üretici” yazılımların kullanımı yaygınlaşmıştır (Lee & Liu, 2016: 29).

Sonuç olarak sosyal medyada yasal düzenleme yapılması gereklidir. Özellikle yapay zekâ araçlarıyla manipülatif içeriklerin kolayca üretilebilir hale gelmesi, çevrimiçi riskleri daha somut bir sorun olarak önümüze koymaktadır. Mevcut kanun teklifindeki sorun düzenlemenin toptancı olmasıdır.

Ükemizde sosyal medyada hukuka aykırı içeriklerin “içerik çıkarma” veya “erişim engelleme” gibi etkili araçlarla önlenmesi mümkündür. Buradan hareketle öncelikle mevcut sistemdeki aksaklıkların düzeltilmesi gereklidir. Anonimliğin tamamen kaldırılması veya herkesi kapsayan zorunlu kimlik doğrulaması gibi kapsamlı müdahaleler ise anayasayla güvence altına alınan özel hayatın gizliliğinin ve ifade özgürlüğünün ihlali anlamına gelecektir. Sosyal medyaya yönelik hukuki düzenlemelerin, toptancı müdahaleler benimsemek yerine; doğrudan suç unsuru teşkil eden içeriklere ve söz konusu ihlallerin sorumlularına odaklanması elzemdir.

Lee, J.A., & Liu, C.Y. (2016). Real-name registration rules and the fading digital anonymity in China. Washington International Law Journal, 25(1), 1-35.

Schmitz, S. (2013). “Facebook’s Real Name Policy: Bye-Bye, Max Mustermann?” JIPITEC, 3(4), 190-204.

Sosyal Medyada Anonimlik Hakkı ve 5651 Sayılı Kanun Değişiklik Teklifi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Son günlerde Kafkas Üniversitesi Araştırma Hastanesi’nde görev yapan Prof. Dr. Tülay Diken Allahverdi’ye ait olduğu belirtilen WhatsApp paylaşımları, ifade hürriyeti ve akademik özerklik sınırlarını açıkça aşıldığını gösteren bir örnektir.

Söz konusu isim yalnızca bir tıp profesörü değildir; aynı zamanda Cumhuriyet Halk Partisi üyesi ve geçmiş seçim süreçlerinde CHP’den adaylığı bulunan bir siyasi figürdür.

Bu nedenle mesele, özel bir sohbetten sızmış birkaç “sert söz” olarak geçiştirilemez. Ortada; akademik, siyasi ve etik sorumlulukların aynı anda ihlal edildiği, daha da önemlisi belirli bir Kemalist yorumun arkasına saklanarak üretilen açık bir nefret dili vardır.

Bu tablo, aynı zamanda Cumhuriyet Halk Partisi ve Kemalist geleneğin bugün geldiği noktanın da bir sınavıdır. Türkiye’de demokratikleşme ve normalleşme tartışmaları yapılırken, CHP’nin içinden çıkan bu tür örnekler; sorunun nerede düğümlendiğini, hangi zihniyetin hâlâ aşılmadığını bütün açıklığıyla göstermektedir.

Kolektif Suçlama, Açık Nefret Söylemi

Paylaşımlara bakıldığında; Kürt yurttaşların tamamını kapsayan aşağılayıcı genellemeler, akıl ve liyakat sorgulamaları, kamu görevlerinden dışlanmalarını açıkça savunan ifadeler ve hatta coğrafi ayrıştırma çağrıları içeren bir perspektif dikkat çekmektedir.

Bu noktada artık ortada bir eleştiri ya da sert bir siyasi görüş yoktur. Bunun açık tanımı nefret söylemidir. Bireyi değil, bir halkı hedef alan; somut eylemi değil, kimliği yargılayan bir dildir, bu.

Bir Akademisyen ve Hekim Bu Dili Taşıyabilir mi?

Bir profesör, hele ki bir hekim; meslekî kimliği ve ettiği yemin gereği “önce insan” ilkesini savunmak zorundadır. Tıp eğitimi; etnik kökeni, dili, inancı ne olursa olsun insan hayatının eşitliğini esas almaz mı?

Bir üniversite hocası ve hekimin, milyonlarca yurttaşı “fazla hak sahibi”, “devlete sadakati şüpheli” gibi kategorilerle tarif etmesi; bilimin değil, ideolojik öfkenin ürünüdür. Akademik özgürlük, toplumsal nefreti yayma ayrıcalığı tanımamalıdır.

Atatürkçülük Bir Kalkan Değildir

Paylaşımlarda dikkat çeken bir diğer unsur, Atatürkçülüğün sürekli olarak meşrulaştırıcı bir referans hâline getirilmesidir. Mustafa Kemal Atatürk’ten yapılan alıntılarla, etnik dışlayıcılığı ve kamusal alanda ayrımcı yaklaşımları haklı göstermeye çalışan bir söylem kurulmaktadır.

Ancak burada tartışılması gereken, doğrudan Atatürk’ün kendisi değil; Kemalist düşüncenin zaman içinde aldığı otoriter ve homojenleştirici yorumlardır. Atatürk’ün tarihsel bağlamında şekillenen devlet ve millet anlayışı, sonraki dönemlerde farklılıkları bastırmayı meşrulaştıran katı bir ideolojiye dönüştürülmüş; bu ideoloji de zaman zaman eleştiriden muaf bir dogma gibi kullanılmıştır.

Atatürk’ün adını, bir halkın kamusal alandan dışlanmasının gerekçesi hâline getirmek bir ideolojik doğmanın yansıması olabilir. Bugün karşı karşıya olduğumuz sorun, tam da bu Kemalist yorumun hâlâ bazı zihinlerde sorgulanamaz bir haklılık üretmeye devam ediyor olmasıdır.

Siyasi Kimlik Sorumluluğu Artırır

Prof. Dr. Tülay Diken Allahverdi’nin CHP üyesi ve adaylığı bulunan bir isim olması, bu paylaşımları daha da tartışmalı hâle getirmektedir.

Eğer bir siyasetçi “kim bu ülkede ne kadar hakka sahip olmalı” sorusunu etnik köken üzerinden cevaplamaya başlıyorsa, orada demokrasi değil, hiyerarşik yurttaşlık söz konusu değil midir? Bu yaklaşım aynı zamanda Türkiye’de hak ve özgürlükler söz konusu olduğunda sorunun nerede düğümlendiğini de göstermektedir.

Hukuk ve Kurumlar Sessiz Kalamaz

Bu noktada yalnızca yargının değil, Yükseköğretim Kurulu’nun (YÖK) ve Kafkas Üniversitesi yönetiminin de sorumluluğu vardır. Irkçı, ayrımcı ve ötekileştirici içeriklerin bir üniversite öğretim üyesi tarafından paylaşılması, akademik etikle ve kamu görevi bilinciyle bağdaşmaz.

Sormak gerekir:

Bir yurttaş, etnik kimliğini açıkça hedef alan bu paylaşımların sahibi olan bir hekimden nasıl güvenle sağlık hizmeti alacaktır?

Hekim-hasta ilişkisinin temelini oluşturan güven duygusu, bu tür söylemlerden sonra nasıl tesis edilecektir?

Bu sorular yalnızca ahlâkî değil; hukukî ve kurumsal bir sorumluluğa işaret etmektedir. Üniversiteler bilim üretir, nefret değil. Akademik unvanlar, ayrımcılık yapma ayrıcalığı olarak kabul edilebilir mi?

Bu nedenle YÖK’ün ve Kafkas Üniversitesi’nin, söz konusu paylaşımlar hakkında idari ve etik inceleme başlatması, kamuoyuna karşı şeffaf bir tutum alması artık bir tercih değil, idarenin tarafsızlık, eşitlik ve hukukî varlığın gereğidir.

Son olarak hatırlatmakta fayda var: Sorun, bir halkın “fazla haklara sahip olması” değildir. Sorun, eşitliği hâlâ bir tehdit olarak gören zihniyetin varlığını sürdürmesidir.

Atatürk’ü Zırh Yaparak Nefret Üreten Bir Siyasetçi, Akademisyen ve Doktor yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Üstelik mesele çoğu zaman sadece soruşturmayla sınırlı da kalmıyor. İş doğrudan tutuklu yargılanmaya gidiyor.

Yani henüz ne olduğu bile doğru düzgün tartışılmadan; ya da basit bir şekilde cevap verilebilecekken orantısız ve gereksiz bir “tedbir”e başvuruluyor.

Enver Aysever’in YouTube yayınında sarf ettiği “sağcılık ahlâksızlıktır” sözü nedeniyle tutuklanması, bu zincirin yeni bir halkasıdır. Burada tartışılması gereken Aysever’in ne kadar haklı olduğu değildir. Zira Aysever yalnızca provokatif konuşmuyor; açıkça yanılıyor. Tarihsel ve güncel pratiklere bakıldığında, sol merkezli siyasal deneyimlerin de tartışmasız biçimde ciddi ahlâkî sorunlar ürettiği ortadadır. Ancak bütün bunların ötesinde asıl mesele, devletin bu söze verdiği tepkinin akla, hukuka ve ölçülülük ilkesine uyup uymadığıdır.

Aysever’in cümlesi rahatsız edici, provoke edici ve aslında yeteri kadar genelleyici olduğu da açıktır. Ama rahatsız edici olmak, hatta saçmalamak, bir düşünceyi otomatik olarak suç haline getirmenin ölçütü değildir.

Asıl soru şu: Bu söz gerçekten halkı kin ve düşmanlığa mı sevk etti? Somut bir tahrik var mı? Bu ifadeden sonra kim kime saldırdı, kim şiddete yöneldi, kimin hayatı tehlikeye girdi?

Tam da bu noktada Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin yıllardır altını çizdiği temel ilkeyi hatırlamakta fayda var. İfade özgürlüğü, yalnızca makul, nazik ya da herkesin hoşuna giden sözleri kapsamıyor. Rahatsız eden, sinirlendiren, insanın tüylerini diken diken eden ve belki de şoke eden düşünceler de bu özgürlüğün içinde yer alıyor.

Siyaset dediğiniz alan zaten doğası gereği serttir. Genelleme içerir, kışkırtır, tartışma yaratır. AİHM de tam olarak buna işaret etmektedir. Siyasî tartışmalarda kullanılan dilin sivri olması, tek başına cezalandırma gerekçesi olmamalıdır.

İdeolojiler ve siyasi görüşler, doğuştan gelen ya da değiştirilemez kimlikler değildir. Bu yüzden “sağcılık” dediğiniz şey; solculuk, liberallik ya da milliyetçilik gibi, insanların bilinçli olarak benimsediği bir siyasî tercihtir.

Bu bağlamda Aysever’in hedef aldığı şey bir etnik köken, bir inanç grubu ya da korunması gereken bir topluluk değil; açıkça bir düşünce biçimidir. Ortada ne şiddete çağrı vardır ne linç iması ne de bir grubun dışlanmasına yönelik somut bir yönlendirme. Üstelik Aysever, sözlerinin çarpıtıldığını da açıkça ifade etmiştir. Buna rağmen bu ifadeyi ceza hukukunun konusu hâline getirmek, hukukî bir zorunluluktan çok siyasî bir tercih izlenimi vermektedir. Şayet ortada siyasî bir tercih yoksa o hâlde hukuk mekanizmamızın AİHM içtihatlarına rağmen ifade özgürlüğü konusunda ciddi bir sorunlu alanda durduğu kabul edilmelidir.

Tutuklama meselesi ise işin en kolay ve en sorunlu tarafıdır.

Tutuklama demokratik bir hukuk devletinde istisnadır yani kural değildir. Kaçma şüphesi yoksa, delil karartma ihtimali yoksa, ortada güçlü bir suç şüphesi bulunmuyorsa, tutuklama demokratik hukuk devleti anlayışının kabul edeceği bir mekanizma değildir. Aksi durumda tutuklamanın kendisi fiilî bir cezaya dönüşmektedir.

Tutuklu yargılama konusunda maalesef Türkiye’nin karinesi iyi değildir. Bu hata daha önce defalarca gerçekleşti. Örneğin Ergenekon ve benzeri davalarda insanlar yıllarca tutuklu kaldı; sonra özürler dilendi, tazminatlar ödendi.

Bugün Aysever dosyasında da benzer bir ölçüsüzlük ve hak ihlali söz konusudur. Soruşturma açılması bile tartışmalı olan bir ifade yüzünden bir insanın özgürlüğünden mahrum bırakılması, demokratik hukuk devleti iddiasıyla bağdaşabilecek bir durum değildir.

Bir de işin çifte standart tarafı var.

Türkiye’de siyaset dilinin son derece sert, hatta aşağılayıcı, kışkırtıcı ve bilinçli olarak provoke edici olarak gerçekleştiği açıktır. Yalnız bu tutum sadece muhaliflere özgü de değildir. İktidara yakın isimler de aynı dili ve yöntemi sık sık kullanıyor.

Peki, yargının özellikle tutuklamayı devreye koyan refleksi her zaman aynı hızla gerçekleşiyor mu? Buna verilecek cevap sanırım belli. O zaman ifade özgürlüğünün sınırı, sözü söyleyen kişinin kimliğine göre çizilmektedir. Bunun zorunlu sonucu ise verilen kararların hukukî değil siyasî olduğudur.

Böylesi olaylarda ortaya çıkan bir samimiyetsizlik ve tutarsızlıkla yazıyı bitirelim.

Yazının başlığındaki soruya dönecek olursak;

Bugün Aysever’in “sağcılık ahlâksızlıktır” sözü nedeniyle yapılan tutuklamaya sert tepki gösteren, özgürlük, demokrasi ve hukuk ilkelerini hatırlayan herkesin kendisine şu soruyu dürüstçe sorması gerekir:

“Kemalizm” için de aynı ifadeler denildiğinde aynı ifade özgürlüğü ve hoşgörü refleksi gösterilebiliyor mu? Aynı ifade hürriyetini bu söz için de savunuyor muyuz?

Atatürk bu ülkenin kurucu lideridir; Kemalizm ise Türkiye’nin en güçlü ideolojik miraslarından biridir. Ancak tam da bu nedenle, eleştiriden muaf değil, eleştiriye açık olması gerekmez mi?

“Sağcılık Ahlâksızlıktır” Sözünden Dolayı Kimse Tutuklanmamalı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bununla beraber hukuki süreçlerde bir kişiyi değerlendirmeye tabi tutarken engizisyon mantığıyla hareket etmemek ve kişinin tüm hayatını değil belli bir andaki suç olduğu iddia edilen davranışını yargılamak lazım. Bu yüzden Altaylı her ne kadar benim gözümde karakteri problemli ve kriminal eğilimli biri ise de bir mahkeme tarafından mahkûm edilmiş olmadığı için hukuken masum. Ancak, Altaylı şimdi cumhurbaşkanını tehditten ceza yedi. Sebebi bir programda Erdoğan’ı padişaha benzetmesi ve bazı padişahların halk tarafından devrildiğini ve öldürüldüğünü söylemesi. Bu sözler, geçmişi darbelerle dolu olan bir ülkede sarf edildiği için, problemli. Aynı zamanda kategorik muhalif anlayışı da çok iyi yansıtmakta. Bu kafadakiler için mühim olan Erdoğan’dan her ne şekilde ve her ne pahasına olursa olsun kurtulmak. Erdoğan’a bir darbe yapılsa Altaylı alkış tutacakların en başında gelecektir. Oysa, yapılması gereken şey, darbe imalarında bulunmak değil, seçmen kitlelerini Erdoğan’ı göndermeye ikna etmek ve seçimi kazanmaktır.

Bununla beraber Altaylı’nın çirkin ve tehditkâr sözlerine başka sözlerle cevaplar vermek mümkün. Her şeyden önce, Altaylı’ya Erdoğan’ın bir hanedan mensubu olduğu için değil seçim kazandığı için iktidara gelmiş olduğu hatırlatılabilir. İkincisi, darbelerin halk tarafından değil daha ziyade zinde güçler tarafından yapıldığı gerçeği dile getirilebilir. Üçüncüsü, darbecilerin her durumda başarılı olamadığına ve bazen darbeciliğin bedelini çok ağır biçimde ödemek zorunda kaldığına dikkat çekilebilir. Bu çerçevede, Talat Aydemir’in 1962 ve 1963’teki darbe girişimlerinden sonra idam edilmesinden ve 15 Temmuz 2016’da FETÖ’nün başına gelenlerden söz edilebilir. Altaylı’nın çirkin ve şımarık sözlerine bu şekilde cevap verilmesi ve ceza davasına muhatap kılınmaması çok daha yerinde olurdu.

Ancak, bu olay hem Altaylı hem de onu savunanlara yönelik olarak bir samimiyet testini de gündeme getirmekte. Altaylı’ya sormak lazım; kendisi diktatörlere gerçekten, prensip olarak ve toptan karşı mı? Karşıysa Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki diktatörler için ne düşünüyor? Onları eleştiriyor mu yoksa kutsuyor mu? Bunca yıllık yazı ve ekran hayatında bu diktatörlere karşı oluşunu hiç dile getirdi mi? Yoksa seçilmiş liderleri diktatör olarak görürken kendi kendisini bulunduğu makama tayin edenleri diktatör olarak görmüyor mu? O diktatörlere karşı bir halk hareketini nasıl karşılardı? Alkışlar mıydı lanetler miydi?

Altaylı’nın hararetli savunucularına yönelik olarak da benzer sorular sorulabilir. Bütün diktatörlere kategorik olarak mı karşılar yoksa bazı diktatörlere pozitif ayrımcılık mı yapıyorlar? Sevdikleri diktatörleri diktatör olarak görmüyorlar mı? 5816 sayılı kanunla yargılanan, hayatları mahvedilen, çeşitli cezalara çarptırılanlara ne diyorlar? Bu kanunu hukuk devleti, hukukun hakimiyeti ve insan hak ve özgürlükleri açısından nasıl değerlendiriyorlar? Bu kanunun iptalini istiyorlar mı istemiyorlar mı? Altaylı’nın maruz bırakıldığına bezer bir muamele şu günlerde Furkan Bölükbaşı’na yapılıyor. O da haksız ve gereksiz yere hapishanede. Bu vaka için de bir itiraz sesi yükselttiler mi?

Altaylı’nın cumhurbaşkanını tehditten mahkûm edilmesi yanlış. Zor da olsa söyledikleri ifade özgürlüğü içinde görülebilir. Ancak, bu onun edepli ve makul bir insan ve gazeteci olduğunu göstermez.

Altaylı Vakası ve Samimiyet Testi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.