Özgür Özel’in Yeni Siyasi Hareketi Üzerine Liberal Demokrat Bir Bakış

Türk siyasetinde uzun süredir beklenen gelişme gerçekleşti. Özgür Özel, Cumhuriyet Halk Partisi’nden ayrılarak yeni bir siyasi hareket başlatacağını ilan etti. Konuşmasının birçok yönü siyaset bilimi açısından ayrı ayrı tartışılabilecek niteliktedir. Yeni hareketin ideolojik çerçevesi, hedef kitlesi, örgütsel yapısı ve Türkiye siyasetinde nasıl bir boşluğu doldurmayı amaçladığı önümüzdeki dönemin temel tartışma başlıklarından biri olacaktır.

Konuşmanın en dikkat çekici bölümlerinden biri ise hiç kuşkusuz Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın AK Parti’nin kuruluş sürecinde kullandığı “Millî Görüş gömleğini çıkardık.” sözlerine yaptığı göndermeydi. Özgür Özel buna karşılık şu ifadeyi kullandı:

“Biz siyasette gömlek çıkarmıyoruz. Biz bu ülkenin yarınları için siyasette ateşten bir gömleği hep beraber giyiyoruz.”

Bu cümle ilk bakışta fedakârlık ve mücadele çağrısı gibi görünmektedir. Ancak aynı zamanda yeni hareketin Cumhuriyet Halk Partisi’nin kurucu ideolojisini, yani Altı Ok’u terk etmediğini de ilan etmektedir.

Burada siyasal iletişim açısından ilginç bir metafor ortaya çıkmaktadır.

Bir tarafta “Altı Ok gömleğini çıkarmıyoruz.” denilmektedir.

Diğer tarafta ise “ateşten gömlek giyiyoruz.”

Altı Ok gömleği ile ateşten gömlek siyaseten nasıl üst üste giyilecektir?

Bu soru yalnızca retorik değildir. Aynı zamanda yeni siyasi hareketin geleceğini belirleyecek temel ideolojik tartışmanın da başlangıç noktasıdır.

Yeni Parti, Eski Kimlik

Konuşmanın bir diğer önemli yönü ise Özgür Özel’in yaptığı toplumsal çağrıdır.

“Sosyal demokratlar”, “muhafazakâr demokratlar”, “milliyetçi demokratlar”, “Kürt demokratlar”, “Türk demokratlar”, “liberal demokratlar” gibi, aynı siyasi çatı altında buluşmaya davet edilmektedir.

Bu çağrı ilk bakışta Turgut Özal’ın Anavatan Partisi döneminde uyguladığı “dört eğilim” siyasetini hatırlatmaktadır. Kamuoyunda da yeni hareketin zamanla Özal benzeri geniş tabanlı bir Türkiye Partisi’ne dönüşebileceği yönünde yorumlar yapılmaktadır.

Ancak tam da bu noktada kritik soru ortaya çıkmaktadır:

Özal’ın dört eğilim modeli, CHP kökenli bir siyasi hareket tarafından gerçekten uygulanabilir mi?

Çünkü Özal’ın başarısı yalnızca farklı toplumsal kesimleri bir araya getirmesinden kaynaklanmıyordu. Aynı zamanda bunu mümkün kılan ideolojik esnekliği de beraberinde getiriyordu.

Bugün ise yeni hareket tam tersine, CHP’nin kurucu ideolojik ilkelerini terk etmediğini özellikle vurgulamaktadır.

İşte tartışmanın merkezinde yer alan çelişki de budur.

Liberal Demokratların Beklentileri

Yeni hareketin çağrı yaptığı kesimlerden biri de liberal demokratlardır.

Ancak liberal demokrat seçmen açısından bakıldığında cevap bekleyen çok sayıda temel soru bulunmaktadır.

Her şeyden önce liberal demokrasi yalnızca serbest piyasa ekonomisini ifade etmez.

Bireysel özgürlükler,

hukukun üstünlüğü,

kuvvetler ayrılığı,

sınırlı devlet,

çoğulculuk,

mülkiyet hakkı,

ifade özgürlüğü,

girişim özgürlüğü

liberal demokrasinin temel sütunlarını oluşturmaktadır.

Bu çerçevede yeni hareketin cevaplaması gereken ilk soru şudur:

Altı Ok ilkelerinden biri olan devletçilik ile liberal ekonomiyi nasıl bağdaştıracaktır?

Devletçilik ilkesi tarihsel olarak devletin ekonomide yönlendirici ve gerektiğinde üretici aktör olmasını savunurken liberal ekonomi, piyasanın önceliğini esas almaktadır.

Elbette devletçilik ilkesi zaman içinde farklı şekillerde yorumlanmıştır. Günümüz CHP’si de 1930’ların katı devletçilik anlayışını savunmamaktadır. Ancak yeni hareket “Altı Ok gömleğini çıkarmıyoruz.” dediği anda, liberal seçmenin zihninde şu soru kaçınılmaz olarak oluşacaktır:

Devlet piyasayı mı yönetecek, yoksa piyasa mı ekonominin temel belirleyicisi olacaktır?

Bu soru yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda ideolojik bir sorudur.

Özgürlük mü Güvenlik mi?

Liberal demokratların cevap beklediği ikinci temel konu ise temel hak ve özgürlüklerdir.

Yeni hareket;

ifade özgürlüğü,

örgütlenme özgürlüğü,

basın özgürlüğü,

üniversite özerkliği,

yerel yönetimlerin güçlendirilmesi,

bireysel hakların genişletilmesi

konularında nasıl bir siyasal program ortaya koyacaktır?

Daha önemlisi;

özgürlüklerle güvenlik politikaları çatıştığında hangi ilke öncelikli olacaktır?

Modern demokrasilerin en zor sınavlarından biri tam da budur.

Terörle mücadele,

kamu düzeni,

milli güvenlik

gibi gerekçelerle özgürlüklerin sınırlandırılması gerektiğinde yeni hareket hangi çizgide duracaktır?

Bu sorular liberal demokrat seçmen açısından tali değil, belirleyici niteliktedir.

Muhafazakâr Demokratlarla Ortak Zemin Mümkün mü?

Benzer sorular muhafazakâr demokratlar açısından da geçerlidir.

Laiklik nasıl yorumlanacaktır?

Seküler devlet anlayışı ile muhafazakâr toplum talepleri arasında nasıl bir denge kurulacaktır?

Din ve vicdan özgürlüğü konusunda nasıl bir yaklaşım benimsenecektir?

Aile politikaları nasıl şekillenecektir?

Toplumsal muhafazakârlık ile bireysel özgürlükler arasında ortaya çıkabilecek gerilimler nasıl yönetilecektir?

Bütün bu sorular yalnızca seçim stratejisini değil, kurulacak partinin gerçek kimliğini belirleyecektir.

Erdoğan’ın Tercihi ile Özgür Özel’in Tercihi

Aslında siyasal iletişim açısından Erdoğan ile Özgür Özel’in kullandıkları iki metafor arasında önemli bir fark bulunmaktadır.

Erdoğan, “Millî Görüş gömleğini çıkardık.” diyerek ideolojik kopuş mesajı vermişti.

Bu söylem, AK Parti’nin yalnızca yeni bir parti değil, aynı zamanda yeni bir siyasal kimlik olduğunu anlatıyordu.

Bu nedenle farklı toplumsal kesimlere ulaşması daha kolay oldu.

Özgür Özel ise tam tersine,

“Biz gömlek çıkarmıyoruz.” demektedir.

Bu tercih yeni hareketin CHP’nin tarihsel mirasıyla bağını koruduğunu göstermektedir.

Ancak aynı tercih, hareketin gerçekten ne kadar yeni olduğu sorusunu da beraberinde getirmektedir.

Çünkü geniş tabanlı bir Türkiye Partisi olmak isteyen bir hareket, yalnızca yeni kadrolar değil, yeni bir siyasal paradigma da üretmek zorundadır.

Hareketin Önündeki En Büyük Engel

Bugün yeni hareketin önündeki en büyük engel yalnızca iktidar değildir.

Asıl mesele, kendi içinde farklı ideolojik beklentileri aynı çatı altında buluşturabilmesidir.

Liberal demokratlar daha fazla özgürlük talep edecektir.

Muhafazakâr demokratlar kültürel temsil isteyecektir.

Milliyetçi demokratlar güvenlik politikalarını önceleyecektir.

Sosyal demokratlar sosyal devletin güçlendirilmesini savunacaktır.

Kürt demokratlar ise demokratik temsil ve yerel yönetimlerin güçlendirilmesini gündeme taşıyacaktır.

Bu taleplerin tamamını aynı anda karşılayabilmek kolay değildir.

Üstelik hareket, bütün bunları yaparken Altı Ok’un ideolojik çerçevesini de koruyacağını ilan etmektedir.

İşte siyasal sınav tam da burada başlayacaktır.

Bir Yol Ayrımı Kaçınılmaz Görünüyor

Yeni hareketin geleceği açısından dikkat çekilmesi gereken bir başka konu ise liderlik düzeyinde ortaya çıkabilecek stratejik farklılıklardır.

Kamuoyunda uzun süredir Ekrem İmamoğlu’nun daha kapsayıcı, merkez siyasete açılan, Türkiye Partisi niteliğinde ve Özal benzeri geniş tabanlı bir siyasal hareketten yana olduğu yönünde değerlendirmeler yapılmaktadır.

Buna karşılık Özgür Özel’in konuşması, CHP’nin tarihsel ideolojik mirasını koruyan ve Altı Ok’u siyasal kimliğin merkezinde tutan bir çizgiyi öne çıkarmaktadır.

Bu iki yaklaşım kısa vadede birlikte yürüyebilir.

Ancak siyasal hareket büyüdükçe, programını netleştirdikçe ve iktidar alternatifi hâline geldikçe bu farklılıkların daha görünür hâle gelmesi kuvvetle muhtemeldir.

O noktada hareketin önünde kaçınılmaz bir yol ayrımı belirecektir:

Ya CHP’nin tarihsel ideolojik kimliğini merkeze alan bir parti olarak kalacaktır;
Ya da gerçekten geniş tabanlı bir Türkiye Partisi olabilmek için kurucu ilkelerini yeniden yorumlayacak, hatta bazı alanlarda aşacak bir dönüşüme yönelecektir.

Bu tercih yalnızca yeni partinin geleceğini değil, Türkiye siyasetinin önümüzdeki yıllardaki yönünü de belirleyecektir.

Sonuç

Özgür Özel’in konuşması yeni bir siyasal başlangıcın ilanı olduğu kadar, çözülmesi gereken birçok teorik ve pratik soruyu da beraberinde getirmiştir.

Yeni hareketin başarısı, farklı toplumsal kesimlere çağrı yapmasından çok, bu kesimlerin birbirinden oldukça farklı beklentilerine nasıl cevap vereceğine bağlı olacaktır.

Liberal demokratlar açısından ise temel soru hâlâ cevabını beklemektedir:

Altı Ok gömleği çıkarılmadan, gerçekten liberal demokrat bir siyasal program üretmek mümkün müdür?

Bu soruya verilecek cevap, yalnızca yeni hareketin kimliğini değil, Türkiye’de merkez siyasetin yeniden şekillenip şekillenmeyeceğini de belirleyecektir.

Altı Ok Gömleğiyle Liberal Demokrasi Mümkün mü? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Aslında Türkiye’nin son yıllardaki en önemli siyasal çelişkilerinden biri burada yatmaktadır. Türkiye hükümet sistemini değiştirmiş, ancak siyasî partiler rejimini büyük ölçüde olduğu gibi bırakmıştır. Parlamenter sistemden başkanlık sistemine geçilmiş olmasına rağmen siyasî partiler hâlâ eski dönemin mantığıyla çalışmaktadır. Genel başkanlar hâlâ sadece partilerinin liderleri değil, aynı zamanda milletvekili adaylarının, parti yönetimlerinin ve çoğu zaman yerel siyasî kariyerlerin belirleyicisi konumundadır. Hükümet sistemi değişmiş olsa da siyasetin ağırlık merkezi parti ve parti genel başkanları etrafında dönmeye devam etmektedir.

Bugün CHP’de yaşanan gelişmeler tam da bu nedenle yalnızca bir genel başkanlık yarışını ifade etmiyor. Aynı zamanda milletvekillerinin, belediye başkanlarının, il ve ilçe teşkilatlarının, delegelerin ve parti içi güç dengelerinin yeniden şekillenmesi anlamına geliyor. Bir başka ifadeyle, genel başkanlık makamında yaşanacak bir değişiklik yalnızca partinin liderini değil, geniş bir siyasî ekosistemi etkiliyor. Öyleyse sormamıza müsade edin: Bir hükümet sistemi değişikliğinin üzerinden yıllar geçmiş olmasına rağmen, siyaset neden hâlâ parlamenter dönemin siyasî refleksleriyle işlemeye devam etmektedir?

Başkanlık Sistemi, Parlamenter Partiler

Türkiye, 2017 anayasa değişikliğiyle birlikte parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçti. Bu değişikliğin temel gerekçelerinden biri yürütme ile yasama arasındaki ilişkinin yeniden düzenlenmesi ve sistemin daha net bir kuvvetler ayrılığı anlayışı üzerine inşa edilmesiydi. Teorik olarak bakıldığında da başkanlık sistemleri, yürütme organının meşruiyetini doğrudan halktan aldığı ve yasama organından bağımsız hareket ettiği modellerdir. Bu nedenle siyasî rekabetin merkezinde parlamenter sistemlerde olduğu kadar partiler veya parti liderleri değil, yürütme makamı yer alır.

Ancak Türkiye’de hükümet sistemi değişmesine rağmen siyasî partilerin işleyiş mantığı büyük ölçüde değişmeden kaldı. Bugün siyasî partiler hâlâ parlamenter dönemin alışkanlıklarıyla yönetilmektedir. Parti genel başkanları yalnızca siyasî hareketlerin liderleri değil, aynı zamanda aday belirleme süreçlerinin merkezindeki aktörlerdir. Milletvekili listelerinden parti yönetimlerine, yerel teşkilatlardan kurultay/kongre dengelerine kadar geniş bir alan üzerinde belirleyici etkiye sahiptir.

Başkanlık sisteminin teorik mantığı, yürütme ile yasama arasında belirli bir ayrışmayı öngörürken Türkiye’deki siyasî partilerin mevcut yapısı bu ayrışmayı zayıflatmaktadır. Milletvekillerinin önemli bir bölümü siyasî geleceklerini seçmenlerden çok parti genel merkezlerinin, daha doğru ifadeyle, genel başkanların takdirinde görmektedir. Parti içindeki yükseliş veya tasfiye süreçleri çoğu zaman performansla değil, genel merkeze olan yakınlıkla ilişkilendirilmektedir. Böyle bir yapıda vatandaşla temas anlamını yitirmekle beraber siyasî partilerin kurumsallaşmasından söz etmek de oldukça güçleşmektedir. Çünkü mevcut durumda genel başkanlık parti içi siyasî kariyerlerin dağıtıldığı merkezî bir konumdadır.

Demokratikleşmenin Unutulan Boyutu

Tam da bu nedenle Türkiye’de anayasa ve demokratikleşme tartışmaları yürütülürken eğer gerçekten daha güçlü bir kuvvetler ayrılığı, daha sağlam bir demokratikleşme hedefleniyorsa, siyasî partilerin yapısı ve seçim sistemi de aynı ölçüde tartışılmalıdır. Çünkü yasama organının bağımsızlığı yalnızca anayasal hükümlerle değil, milletvekillerinin siyasî meşruiyetlerini nereden aldıklarıyla da doğrudan ilgilidir.

Bu çerçevede aday belirleme süreçlerinin daha demokratik hâle getirilmesi, ön seçim mekanizmalarının güçlendirilmesi ve milletvekillerinin seçmenlerle daha yakın ve güçlü bağlar kurmasını sağlayacak seçim modellerinin değerlendirilmesi önem taşımaktadır. Dar bölge veya daraltılmış bölge gibi sistemler tek başına bütün sorunları çözmeyecek olsa da siyasetin ağırlık merkezini parti merkezlerinden seçmene doğru kaydırma potansiyelini barındırmaktadır. Böyle bir dönüşüm, milletvekillerinin genel başkanlara değil seçmenlere karşı daha fazla sorumluluk hissetmelerini sağlayacaktır.

Türkiye’nin önündeki en önemli meselelerden birisi hükümet sistemi ile seçim sistemi ve siyasî partiler arasındaki uyumun nasıl sağlanacağıdır. Bugün yaşanan tartışmalar, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçilmiş olmasına rağmen siyasî partilerin hâlâ parlamenter dönemin mantığıyla çalıştığını göstermektedir. Bu durum ise siyasî kariyerleri temsil ilişkilerinden ve parti içi mücadeleleri de demokratik rekabetten daha önemli kılmaya devam ettirmektedir.

CHP’de yaşanan mevcut kriz muhtemelen bir süre sonra sona erecektir. Ancak CHP’nin asıl sorunu, bugün yaşanan kriz değildir. CHP, tarihsel misyonunu ve dolayısıyla siyasal ömrünü çok daha önce tamamlamış; güncel siyaseti şekillendiren bir aktörden ziyade tarihsel ağırlığıyla varlığını sürdürmeye devam eden bir “anıt parti” niteliği kazanmıştır. Bu nedenle bugünkü tartışmayı yalnızca CHP üzerinden okumak, meselenin özünü gözden kaçırmak anlamına gelir. Asıl dikkat çekilecek nokta, bu krizin Türkiye’de siyasal sistem ile siyasal aktörlerin işleyişi arasındaki uyumsuzluğu yeniden ayan etmiş olmasıdır. Çünkü sorun yalnızca CHP’nin yaşadığı iç mücadele değil, başkanlık sistemine geçmiş bir ülkede siyasetin kaderinin hâlâ parti genel başkanlarının kişisel mücadeleleri ve parti içi dengeler tarafından belirlenmesidir. Ezcümle, Türkiye başkanlık sistemiyle yönetilmeye devam edecekse, siyasal tartışmaların ve siyasal rekabetin merkezinde artık parti genel başkanları değil, yürütmenin icraatı, kamu politikaları ve cumhurbaşkanlığı makamının hesap verebilirliği bulunmalıdır. Sistem değişmişse, siyasetin dili ve mantığı da buna uygun olarak değişmek zorundadır.

Dr. Emre Turku

Sistem Değişti, Gerisi Aynı Kalmamalı! yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Rabia Nur Kartal’ın Akademisyen Kitabevi tarafından 2025’te yayınlanan Liberal Devletin Devlet ile İmtihanı: Anarko-Kapitalist Bir Eleştiri adlı kitabı, Türkiye’de liberalizm tartışmalarına önemli bir katkı sunan, başarılı ve dikkat çekici bir çalışma. Kitap, esas itibarıyla, yazarın doktora çalışmasına dayanmakta. Eser klasik liberalizmin savunduğu sınırlı devlet fikrini anarko-kapitalist perspektiften sorgulayan teorik bir inceleme niteliği taşımakta. Yazarın temel sorusu gayet açık: Liberalizm gerçekten devleti sınırlayabilir mi, yoksa devlet var olduğu sürece özgürlük ideali kaçınılmaz biçimde zedelenir mi? Bu soru etrafında şekillenen kitap, liberal düşünce geleneğinin içindeki önemli ve konunun uzmanı olmayanlar tarafından çoğu zaman gözden kaçırılan bir gerilimi tartışmaya açmakta.

Kitabın Ana Tezi

Kitabın ana fikri, klasik liberalizmin savunduğu minimal devlet modelinin kendi içinde çelişkiler barındırdığıdır. Klasik liberal düşünce bireysel özgürlüğü, özel mülkiyeti ve gönüllü mübadeleyi savunur. Ancak, aynı liberal düşünce, bu düzeni korumak için devlete belirli görevler verir: Güvenlik sağlama, hukuk düzeni kurma ve mülkiyet haklarını koruma gibi. Anarko-kapitalist bakış açısına göre işte bu noktada bir sorun ortaya çıkar. Çünkü devlet, bu görevleri yerine getirirken zor kullanma tekeline sahip bir kurumdur ve bu tekel, doğası gereği, zamanla genişleme eğilimi içindedir. Hatta genişlemesi, başka bir deyişle, devletin özgürlükleri geriletecek biçimde büyümesi kaçınılmazdır.

Yazar, bu çerçevede, devletin doğası gereği genişleyen bir yapı olduğunu savunan anarko-kapitalist argümanları ayrıntılı biçimde ele almaktadır. Devletin başlangıçta sınırlı yetkilere sahip olsa bile zamanla yeni yetkiler talep ettiği, vergileri artırdığı ve ekonomik hayata müdahale ettiğini önce gelen yazarlara atıfla ileri sürmektedir. Bu nedenle kitap, minimal devletin uzun vadede sürdürülebilir olmadığı ve devletin varlığının kaçınılmaz olarak özgürlüğü tehdit ettiği sonucuna ulaşmaktadır.

Bu yaklaşım özellikle Murray Rothbard, David Friedman ve Hans-Hermann Hoppe gibi öncü anarko-kapitalist düşünürlerin savunduğu teorik çerçeveyle uyumludur. Kitap, bu düşünürlerin fikirlerini Türkçe literatüre taşıma bakımından da önemli bir işlev görmektedir. Böylece, bir anlamda, bir boşluğun doldurulmasına da ciddi katkı sağlamaktadır.

Kitabın Güçlü Yönleri

Kitabın en güçlü yönlerinden biri, teorik tartışmaları açık ve sistematik biçimde ele almış olması. Yazar liberalizm, devlet teorisi ve anarko-kapitalizm arasındaki ilişkileri yalnızca ideolojik bir polemik olarak değil, felsefi bir problem olarak de ele almaya ve incelemeye çalışmaktadır. Bu yaklaşım hiç kuşku yok ki kitabın akademik değerini artırmaktadır.

Kitabın ikinci güçlü yönü, Türkiye’de hayli az tartışılan bir düşünce akımını ele almasıdır. Anarko-kapitalizm dünya literatüründe nispeten geniş bir tartışma alanına sahip olsa da Türkçe akademik çalışmalarda bu konuya ayrılmış kapsamlı metin sayısı -kitap ve makale olarak- çok sınırlıdır. Bu nedenle, Kartal’ın çalışması, özellikle siyaset felsefesi ve liberteryen düşünceyle ilgilenen okuyucular için önemli bir kaynak ve referans noktası oluşturmaktadır.

Üçüncü olarak kitap, liberal düşüncenin kendi içindeki gerilimleri görünür kılmaktadır. Liberalizm bir yandan devleti sınırlamak isterken diğer yandan devletin varlığını kabul eder. Bu ikili yapı ve iki şeyin birbiriyle bağdaştırılması fikir tarihi boyunca liberal düşünürlerin üzerinde tartıştığı bir mesele olmuştur. Kartal’ın çalışması bu tartışmayı sistematik biçimde ortaya koyarak okuyucuyu konu hakkında düşünmeye sevk etmektedir.

Kitabın Zayıf Yönleri

Bununla birlikte, kitabın bazı tartışmalı yönleri de var. Öncelikle anarko-kapitalist eleştirinin güçlü biçimde sunulmasına karşın klasik liberal devlet savunusunun aynı ölçüde ayrıntılı biçimde tartışılmadığı söylenebilir. Oysa, minimal devlet fikri yalnızca pratik bir uzlaşmaya değil, aynı zamanda güçlü bir felsefi temele dayanır. Özellikle Locke, Hume, Hayek ve Nozick gibi düşünürlerin devletin neden gerekli olduğunu açıklayan argümanları daha ayrıntılı biçimde ele alınabilirdi.

İkinci olarak, anarko-kapitalist modelin fiiliyatta uygulanabilirliği konusunda daha kapsamlı bir değerlendirme yapılması faydalı olabilirdi. Anarko-kapitalist -yani devletsiz- bir toplumda bedavacılık problemi ve ihtilafların çözülmesinin en sonunda nihai bir karar verme otoritesine yol açacağı görüşü ayrıntılı biçimde el alınabilirdi. Keza, hemen her toplumda bazı insanların yönetme ve çoğu insanın yönetilme eğilimlerinin-taleplerinin nelere yol açabileceği de değerlendirilebilirdi. Güvenlik hizmetlerinin tamamen piyasaya bırakılması veya hukuk düzeninin özel kurumlar tarafından yürütülmesi gibi öneriler teorik açıdan ilginç olsa da pratikte önemli sorunlar doğurabilir. Bu sorunların daha ayrıntılı biçimde tartışılması kitabın analitik gücünü artırabilirdi.

Klasik Liberal Bir Eleştiri

Klasik liberal perspektiften bakıldığında anarko-kapitalist eleştirinin en önemli sorunu, devletin tamamen ortadan kaldırılmasının mümkün olduğu ve bunun özgürlüğü garanti edeceği varsayımıdır. Oysa klasik liberal düşünürlerin büyük kısmı devletin tamamen ortadan kaldırılmasının imkânsız olduğunu ve devletin yokluğunun değil, ancak sınırlı bir devletin özgürlüğü güvence altına alabileceğini savunmaktadır.

Bu görüşe göre devletin varlığı değil, devletin sınırlarının belirsiz olması özgürlüğü tehdit eder. Hukukun üstünlüğü, anayasal sınırlamalar ve kuvvetler ayrılığı gibi kurumlar tam da bu nedenle geliştirilmiştir. Minimal devlet fikri, devletin gücünü sınırsız şekilde artırmayı değil, devleti bireysel hakları korumakla sınırlandırmayı amaçlar.

Klasik liberal düşünürler, ayrıca, güvenlik ve adalet gibi bazı önemli kamusal hizmetlerin tamamen piyasaya bırakılmasının baz sorunlar yaratabileceğini de ileri sürerler. Bunun sonucu kaçınılmaz olarak bir kamu otoritesinin doğması olabilir. Bu nedenle düşünürler devletin tamamen ortadan kaldırılması yerine, bireysel özgürlükleri koruyan anayasal ve sınırlı bir devlet düzenini daha gerçekçi bir çözüm olarak görürler. Devletin ekonomik alanda büyümesini önlemek için de anayasal iktisat teorisinin önerilerinden yararlanmak düşünülebilir.

Sonuç

Rabia Nur Kartal’ın çalışması, geniş anlamda liberal düşünce içindeki önemli bir teorik tartışmayı gündeme getiren değerli bir katkı. Kitap yalnızca anarko-kapitalist düşünceyi tanıtmakla kalmamakta, aynı zamanda liberal devlet fikrinin sınırlarını sorgulamayı da teşvik etmektedir. Bu tür çalışmalar, düşünce dünyasının gelişmesi açısından son derece önemlidir. Nihayetinde gerçek hiçbir kişinin ve hiçbir yaklaşımın tekelinde değildir ve fikirler ancak eleştiri ve tartışma yoluyla gelişebilir ve olgunlaşabilir.

Kartal’ın kitabı, Türkiye’de siyaset felsefesi alanında daha fazla teorik tartışmanın yapılması gerektiğini hatırlatan bir çalışma niteliğindedir. Liberalizm, devlet ve özgürlük üzerine yürütülen bu tür entelektüel çabalar, düşünce hayatımızın zenginleşmesine katkı sağlamaktadır. Bu nedenle kitap, yalnızca ileri sürdüğü tezler açısından değil, cesur bir teorik tartışma başlatma çabası bakımından da takdire şayan bir entelektüel girişim olarak görülmelidir. Bu tür çalışmaların çoğalması hem akademik dünyamız hem entelektüel hayatımız ve hem de kamusal tartışma kültürümüz açısından son derece sevindirici bir gelişme olacaktır.

Rabia Nur Kartal’ı bu başarılı çalışması için gönülden tebrikler diyorum. Kartal’ın kitabını meşgul olduğu konularla ilgilenen herkese hararetle tavsiye ediyorum.

“Liberal Devletin ‘Devlet’ ile İmtihanı: Anarko-Kapitalist Bir Eleştiri”: Bir Değerlendirme yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Kurum, Nişanyan Sözlüğe göre “cemiyet, teşekkül” anlamlarına gelmektedir. Kurumsallaşma ise Britannica’da Hans Keman’ın yazdığı başlıkta “insan etkileşimlerini etkileyen kuralları ve prosedürleri geliştirme veya dönüştürme süreci” olarak tanımlanmaktadır. Kurumsallaşma deyince akıllara muhakkak ve ilk olarak Weber gelmektedir. Weber’in “Bürokrasi ve Otorite” adlı eserinde kurumsallaşma ayrıntılı bir biçimde işlenmiştir. Weber’e göre kurumsallaşmanın en gelişmiş biçimi rasyonelliğin, sürekliliğin, öngörülebilirliğin, uzmanlaşmanın, meşruiyetin tezahürü olan bürokrasidir. Elbette Weber’den sonra kurumsallaşma ve yönetim bilimlerinde çok fazla gelişmeler olmuş, çağın ihtiyaçları da gözetilerek farklı teoriler ortaya atılmıştır.

Bu noktada belirtmeliyim, bu yazıda kurumsallaşmayı rasyonel temellendirmelere dayalı normlar ile prosedürler geliştirme, kuralları ortaya koyma ve süreçleri bu prosedürler, ilkeler ve kurallar çerçevesinde, sürdürülebilir olarak inşa etme anlamı ile kullanacağız. Bu aynı zamanda sürekliliği, öngörülebilirliği, refahı, işlevselliği, verimliliği, kurumsal kültürü, kurumsal sinerjiyi ve kurumsal hafızayı beraberinde getirir ve sistem kişilerden bağımsız olarak işleyebildiği için daha uzun ömürlüdür. Ayrıca tıkanmadan, bozulmadan kendini yenileme kabiliyetine sahiptir. İşte gerçek başarı bu sistemi inşa edebilmekten geçmektedir.

Bunlarla beraber, dünyada kendi döneminde süper güç olan İmparatorluğumuzun değişen dünya sistemine uygun yeni bir model üretememesi neticesinde çekilen sancı bizleri yeni bir devleti, Cumhuriyetimizi inşa etmeye itmiştir. Bu yeni devletimizin; Cumhuriyetimizin lideri Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Tanzimat’tan beri süregelen yeni bir sistem yahut yeni model inşasını hızlandırarak kurumsallaşmayı “yeniden” sağlamak istemiştir. Yeniden diyorum çünkü burada şunu ifade etmekte fayda vardır; Heper’in de ifade ettiği Osmanlı İmparatorluğu kendine has bir kurumsallaşma inşa edebilmişti ancak bu modern bir sistem değildi. Kurallar vardı ancak padişah değiştiğinde kurallar da değişebilirdi. Yine de belli dönemlerde, diğer kıyas edilebilecek pek çok devletten çok daha üstün, kıyas kabul etmeyecek kadar daha medeni, çok daha insancıl bir sistem inşa edilebilmişti. Heper, Türkiye’de Devlet Geleneği adlı eserinde Osmanlı’daki kurumsallaşmaya ilişkin şu tespiti yapmaktaydı:

“Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk kurumsallaşma örüntüsüne baktığımız zaman, mali kaynakları kolayca çevreden merkeze aktarabilen ve başarılı savaşlar yapabilen iyi örgütlenmiş bir yönetim ile karşılaşıyoruz. Bu erken dönem kurumlaşma biçiminin yozlaşmasını takiben Osmanlı, bürokratik ve siyasal kurumlarını iyileştirmeye çalışmıştır. Bu çabalar özellikle 1839-1876 Tanzimat Dönemi’nde yoğunluk kazanmış ve daha sonraki dönemlerde de belirli aralıklar ile devam etmiştir.” Metin HEPER, Türkiye’de Devlet Geleneği, Doğu Batı Yayınları, 2006 s.18 

Yine aynı eserde Heper şu ifadeleri kullanmaktadır:

“Osmanlı-Türk devlet felsefesine göre padişah, Tanrı tarafından toplumun çeşitli zümrelerini bir arada tutmak üzere atanmıştır. Hiyerarşide, padişahın hemen altında mutlak yetkilerle donatılmış sadrazam bulunurdu. Merkezin görevi, her bir zümreye, konumunu ve işlevini göz önünde tutup hak ettiğinden ne daha az ne de daha fazla imkân sağlayarak düzeni mevcut hali ile sürdürmekti. Osmanlı’da adalet bu anlamı taşıyordu. Söz konusu devlet felsefesi çerçevesinde, toplumun refahı, kendilerini devletle özdeşleştiren zümrelerin elinde olan kaynakların yeterli olması ile bir tutulmuştu. Osmanlı’nın Klasik Çağı boyunca, söz konusu Osmanlı türü hikmet-i hükümet anlayışı, keyfi idareye yol açabilirdi fakat böyle bir gelişme olmamıştır. Çünkü Osmanlı hikmet-i hükümeti büyük ölçüde Rechtsstaat özellikleri taşımıştır: Osmanlı yönetim sisteminde, padişah dâhil her yönetici kurallara ve geleneklere harfiyen uymak durumunda idi. Hizmetkârları gibi, padişah da haftanın kimi günlerinde özel danışmanları ile birlikte çalışır, belli durumlarda kullanması gerekli belli sözcükler dâhil gerekli töreleri ve gelenekleri titizlikle incelerdi.” a.g.e. s.56

Tanzimat ile birlikte ise kurumsallaşmanın modern hala getirilmesi ve eksikliklerin giderilmesi amacıyla ve ayrıca süreklilik sağlayabilmek için kurumlar inşa edilmeye başlanmıştır. Nitekim günümüzde dahi varlığını sürdüren bazı kurumlar Tanzimat Dönemi’nde temelleri atılan kurumlardır.

Cumhuriyet döneminde ise Gazi Mustafa Kemal Atatürk liderliğinde ve onun döneminde belli bir süre kişileri aşkın kurumsallaşma hızlanmışsa da bu durum çok da uzun sürmemiş, bir süre sonra Cumhuriyet’in “kemalist” sınıfı adeta ideolojiye dayalı bir yapı kurgulamıştır. Bu ideolojik eksen Mustafa Kemal’in inşa etmeye çalıştığı Meclis ve Cumhurbaşkanlığı makamında vücut bulan ve kurumsallaşmaya çalışan devlet organizmasına hakim olarak, Gazi’nin yapmaya çalıştığı ile de çelişerek, sistemi kendi ideolojik sınırları içerisine mahkum etmiştir. Yine bu ideolojik sınıf,  “bürokratik oligarşiyi” inşa etmiş, yargıyı da belli oranda dizayn etmiş, orduyu ise denetim ve gerektiğinde check-balans unsuru olarak kullanarak siyasette de çerçeveleri çizmiş böylece ideolojik, antidemokratik bir devlet sistemi inşa etmişlerdir. Bu hizipçe bir ideal Türkiye tablosu ortaya konmuştur ve bu ideal Türkiye’ye aykırı olan fikirler çeşitli yaftalarla ve demokrasi dışı yöntemlerle sindirilmiştir.

Bu hususta Şerif Mardin tarafından kaleme alınan Türkiye’de Toplum ve Siyaset adlı eserdeki şu ifadeleri hatırlamak önemli olabilir:

“Yüksek bürokratlarımızın samimiyetsizliklerinden yadigar kalan en tehlikeli unsurlardan biri de hiç şüphesiz ki kendileri tarafından meydana konan ideal Türkiye tablosudur. Bu tablo, aynı propaganda zihniyetinin mahsulü olduğu için realite ile hemen hemen ilgisi olmayan bir tablodur. Bu tablonun zihinlere yerleşmiş olmasından dolayı yeni neslin birçok elemanları objektif müşahadenin ne demek olduğundan ve ne şekilde yapılması gerektiğinden tamamiyle bihaberdirler. Etraflarındaki alemle olan münasebetleri daimi bir kendini aldatma vetiresi haline gelmiştir.” Şerif MARDİN, Türkiye’de Toplum ve Siyaset, İletişim Yayınları, 1990 s.211

Bu yapının kısmen kırılma noktaları Turgut Özal ile başlamış -hayır Menderes ile değil- ve kısmen AK Parti döneminde devam etmiştir. Demirel ise bu sistem ile gerçeklik arasında köprü kurmaya çalışan, Ecevit bu sistemden nispeten ayrışan, Erbakan ise bu sisteme doğrudan karşı çıktığını ifade eden siyasilerdir. AK Parti ise Demirel-Özal-Erbakan karması bir çizgi ile “kemalist devlet ideolojisi” ile mücadele etmiştir. Özellikle 2007 muhtırasına gösterilen refleks, Kapatma Davası’nda gösterilen direnç ve halk desteği, 2010 Anayasa değişikliği, 2016 yılında FETÖ’nün yaptığı askeri darbe girişimi ve akabinde 2017 Anayasa değişikliği Türkiye’de bu yapının oluşturduğu sisteminin “kısmen” kırıldığı önemli olaylardan bazılarıdır.

Gelgelelim kırılan bu sistemin yerine yenisi henüz inşa edilememiştir. Güvenlik bürokrasisinin gölgesinde geçen yıllar, zamanla etkisini daha da göstermiş bir süre sonra Cumhuriyet tarihimiz boyunca belli aralıklarla tekrar eden ekonomik krizlerden biri daha hissedilmiş, yanı başımızdaki ülkelerde önemli değişikliklerin yaşanması ile de güvenlikçi politikalar ve refleksler terk edilememiş, kısacası bu sıkışmışlık içerisinde bir sistem için asıl olan meseleler konuşulamamıştır.

Bu durum çok geçmeden yeni anayasa ihtiyacına duyulan ihtiyacı ortaya koymuştur. Çünkü devlet sisteminde problemler ve aksaklıklar ortaya çıkmaktadır. Bu sorunlarla ilgili olarak öncelikle bürokrasi noktasında birkaç gözlemime ve öneriye yer vermek istiyorum:

A. Bürokrasimize Yönelik Gözlemler ve Öneriler

1) Kurumlar içerisindeki kurum dışı siyasi atamalar, kurumlarda bir moral bozukluğu yaşatmaktadır. Bununla alakalı olarak söylenebilecek olan şey bellidir: Öncelikle kurumsal hafıza ve kurum kültürü açısından kurumlarda müsteşarlık makamı geri getirilmeli, kurum içi silsile istisnalar dışında bozulmamalı, “liyakat” atamalardaki temel ilke olmalıdır.

Genel müdürlük, daire başkanlığı gibi makamlar için şartlar yeniden kurgulanmalı, “kurumda belli bir süre çalışma şartı” kuralı getirilmelidir.

Yönetici kadrolarda çalışkanlığın, akademik başarının, disiplinin, kamu malı-kamu hakkı gözetmenin yanı sıra “iyi yönetici” olabilme vasıfları da gözetilmelidir. Yine atanan memurların, uzmanların, mühendislerin, yargı mensuplarının verimini artırmak için  en azından ilk olarak hizmetiçi eğitim, gerçekten önemsenebilir ve tasarruflu bir biçimde sağlanabilir. Bu eğitimlerde kurumda uzun yıllar çalışmış ve emekli olmuş kimselerin tecrübelerinden istifade edilebilir.

Kurumlar için geliştirilmiş, yerli yapay zeka araçlarının yardımı ile çalışanların performans ölçümleri rasyonelleştirilebilir (kaç imza atıldı, kaç iş başarılı şekilde azaltıdı vb. ölçümler)  ve bu performanslar neticesinde ücret değerlendirmeleri yapılabilir.

Mülki idare amirlerinde ve yargıçlarda yaş hususu da dikkate alınmalıdır. Yargıçlar için kürsüye çıkma yaşı 32-35 civarı olmalı, mülki idare amirlerinin ise refiklik süresi uzatılmalı, göreve çıkma yaşları en az 32-35 olmalıdır. Belki mülki idare amirliği için öncesinde “birkaç yıl uzman olarak veya özel sektörde belli bir yıl çalışmış olma” şartı  da mevzuata eklenebilir. 

2) Devlet denilen büyük yapının ekmek kapısı olduğu toplumlar borç döngüsü içinde yaşar. Sadık Rıfat Paşa’nın Tanzimat devrinde dikkat çektiği bu sorun hala asli sorunlarımızdan biridir. Bu beraberinde 1 ve 2. maddede yazdığım sorunları ortaya çıkarmaktadır. Öyleyse memur enflasyonunun önüne geçilmeli, gerekirse ömür boyu istihdam garantili olmayan personel rejimleri ile istihdam sağlanmalıdır. Gençler, üretime teşvik edilmelidir.

3) İmza yetkileri mevzuatta düzenlenerek dağıtılmalı, her kurum içerisinde yavaşlatma-dengeleme-gerektiğinde fren mekanizması oluşturulmalıdır. Bazı stratejik ve büyük ölçekli işlere “çift imza” kuralı getirilmeli, örneğin iki genel müdür imzası aranmalıdır.

Karar mekanizmalarında yavaşlık kötü değildir. Aksine gerek gelişmiş devletlerin bir çoğu “yavaş işleyen” karar alma mekanizmaları ile gündeme gelen ülkelerdir. Böylece istişareye dayalı, üzerine düşünülmüş, hata oranı azaltılmış mekanizmalar elde edilebilir. Devlet işlerinde hata büyük maliyetler doğurur ve bu hata amme malına zarar verir. Burada, yavaş olması gerekenin bürokrasideki kırtasiye ve hizmet işlemleri olmadığını da belirtmem gerekir.

4) Mevzuatımız eskimiştir. Örneğin 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkındaki Kanun 1953 yılında kabul edilmiştir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu 1965 yılında, TBMM İçtüzüğü 1973 yılında, değiştirilmesi planlanan 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu 1932 yılında kabul edilmiştir. Bunun gibi onlarca kanun, dağınık, karmaşık, çağın gereklerine de uygun olmayan şekildedir. Elbette mevzuatın sıkça değişmesi doğru değildir ancak değişen dünyanın ihtiyaçlarına göre yenilenmeler “eskiden kopmadan” yapılmalı ve mevzuatın dağınıklığı toparlanmalıdır.

Her şeyden evvel TBMM İçtüzüğü baştan sona reform yapılması gereken temel başlıklardan biridir. Eğer güçlü bir parlamento istiyorsak, parlamentoyu işlevselleştirmenin ve verimli hale getirmenin yollarını bulmamız gerekir.

Mevzuatta reformu, geniş bir yelpazedeki hukukçulardan oluşan ihdas edilecek bir kurul çalışmalı ve ele almalıdır ancak bu kurul liyakat esaslı olmazsa iyi bir sonuç elde edemeyebiliriz.

Hukukun üstün olmadığı, adaletin sağlanmadığı toplumlarda ne ekonomik ne bilimsel gelişmeler ne kültürel gelişmeler ne de refah sağlanamaz.  Burada konusu geçmişken belirtmemde fayda vardır: Mevzuat yenilenirken dili yenilemek her zaman sanıldığı gibi olumlu sonuçlar doğurmayabilir. Bazı terimler vardır ki (örneğin şufa gibi) bu terimi güncellediğinizde geçmişteki birikimle kopuşa yol açabilirsiniz. Buna dikkat etmek gerekir.

Bürokrasimizde daha pek çok sorun olduğu aşikardır. Bunların her birini burada tartışmak da mümkün değildir. Bu aşamada burada her şeyi olduğu gibi bürokrasiyi de etkileyecek, kurumları değiştirecek bir başka hususa da değinmek ve konuya dair zihnimizde başka bir pencere daha açmak istiyorum:

B.Teknolojik Devrimler ve Gelecek

Türkiye, kurumsal yapısını hızlıca güçlendirmelidir ve bunu yaparken bir hususu daha göz önünde bulundurmalıdır ki o da içinde bulunduğumuz dönemde yaşanan “teknolojik devrimdir.” Blokzincir ve WEB 3.0 teknolojileri ile pek çok yenilik dünyada tartışılıyorken ve hissediliyorken bir yandan da yapay zekada, robotik teknolojilerde, uzay teknolojilerinde yaşanan ilerlemeler dünyayı çok da uzak olmayan bir gelecekte bambaşka bir çehreye büründürecektir. Bugün geldiğimiz noktada dahi tecrübe gerektirmeyen vasat beyaz yakalı işlerini yapay zeka yapabilmektedir.

Bu teknolojiye direnmek yerine derhal insanları bilgilendirmeyi gündeme almak, veri güvenliğini daha sıkı bir çerçevede ele almak ve yapay zekayı iyi kullanabilmeyi öğrenmek zorundayız.

Öte yandan yapay zeka demek, enerji ihtiyacını, nadir element ihtiyacını en önemlisi “su” ihtiyacını ortaya çıkaracaktır. Bunlar halihazırda hissedilir şekilde artan su krizini, çevre felaketlerini, iklim değişikliklerini etkilemekte ve derinleştirmektedir. Öyleyse çevre hukukunu gözeten, su krizini gündeme alan, ormanları hakkıyla koruyan, temiz gıdaya, temiz tarıma önem veren bir sistem kurmak ve buna ilişkin adımları da kurumsal olarak yapmak zorundayız.

Bunu aynı zamanda kent-köy çatışması ile ve kentleşme çalışmaları ile birlikte ele alabilir ve bazı adımlar atabiliriz.

Türkiye’yi çarpık kentleşmeden kurtarmak, yaşanabilir, sürdürülebilir, tabiata saygılı ve iç içe, nefes alan, tarihe saygılı kent yapısıyla buluşturmak zorundayız.

Kasabaları ve köyleri modernleştirip yani imkanlarla donatıp ve sanayi tesisleri ile buluşturup, ayrıca lojistiği güçlendirip diğer yandan kentlerde ise tabiat alanlarını yaygınlaştırmalı, hatta tarımsal üretim alanları dahi tesis edebilmeliyiz.

İmar mevzuatında imar planlarında kişi başına yeşil alanın asgari koşulu 10 metrekaredir. Bu oldukça düşük bir sayıdır. En başta, bunu değiştirmek ve yükseltmek gerekir.

Bunu başarabilmenin ilk yolu ise çağımız ve ülkemiz gerçeklerinde, tarımsal üretimi ve agroendüstriyi teşvik etmekten geçmektedir. Gerekirse sanayi teşviklerinden kısarak, bir süre büyümenin yavaşlamasını da göze alarak, tarıma yatırım yapmalı, gelecek 20 yılda Avrupa ve Ortadoğu’nun temiz, sağlıklı, sürdürülebilir gıda üssü olmayı hedeflemeliyiz. Bu aynı zamanda kentten, modern, akıllı, tabiata saygılı, sürdürülebilir, üreten köylere göçü de teşvik edecektir. Burada, parantez açarak, özellikle Marmara Bölgesi’ndeki kentleşmeyi, Anadolu’ya, geniş yerleşim yerlerine yaymak zorunda olduğumuzu da belirtmek istiyorum.

Tüm bu değindiğim konular yakın zamanda ana gündem konularımız olacak ve devlet sisteminde de değişimi ve dönüşümü kaçınılmaz kılacaktır.  Artık tehditler değişecektir. Ekonomik öncelikler değişecektir. Çalışma şart ve stilleri değişecektir.  Bürokraside ve kurumlarda da değişim kaçınılmaz olacaktır. Genç ve yapay zekaya, yapay genel zekaya alışmış, bilgiye erişimin bu kadar hızlı ve kolay olduğu bir çağda, keskin ve katı hiyerarşik örgütlenmeler, haftanın 5 günü, 9-6 mesai sistemi doğru ve verimli olmayabilir. Daha esnek, uzmanlığa ve koordinasyona dayalı, hiyerarşinin ve emir zincirinin esnekleştiği bir yönetim olan adhokrasinin daha sık anılacağını ve adhokratik örgütlerin yaygınlaşacağını, kurumlarda da benzer yapılar görülebileceğini söylemek yanlış olmaz.

Yukarıda bahsettiğim modern kırsal yerleşim yerleri hususunu, part-time, esnek, teknolojiye dayalı çalışma stilleri ve kurumsal yapılarla birlikte ele almak faydalı olabilir.

Diğer yandan sosyolojik değişimler de muhakkak ki hissedilir şekilde olacaktır. Küreselleşme artacak, -belki de baskıcı bir hal alacak- yeni ve çok daha büyük teknoloji şirketleri ortaya çıkacaktır. 

Tekno-oligarkların yanı sıra teknolojinin “hızlıca” zenginleştireceği bir zümreyi tahmin etmek de güç değildir. Bir yandan “miras yoluyla devredilen zenginlik” (inheritokrasi) korkunç boyutlara ulaşmışken bir yandan da teknolojinin belki de kolay yoldan zenginleştirdiği bir zümrenin varlığıyla yüzleşmek zorunda kalacağız. Yazının konusundan sapmamak adına bu kısmı uzun uzadıya ele almayacağım. Ancak halihazırda dönüşen Türkiye’nin önünde dikkate alması gereken bir diğer konu da hiç şüphesiz yapay zeka ve teknolojilerinin getireceği yenilikler, çevresel konulardaki riskler ve bu alanlardaki regülasyon eksikleridir. Halen kripto varlıkları “ödeme aracı” olarak görmediğimizi,  siber suçlar, kişisel veriler vb. yeni alanlarda kurumsallaşmada zayıf kaldığımızı, çevreci bir anayasal bakış açısına sahip olmadığımızı ifade etmem gerekir. 

Tüm bunları dikkate almadan, tartışmadan bir sistem kurgularsak yakın bir gelecekte yeniden sistem tartışmasına girmek durumunda kalırız. Bu nedenle ilkesel bir çerçeve çizip değişimi takip etmek ve değişime açık kapı bırakmak, sürekli bir biçimde bu konulara dair AR-GE çalışmalarında bulunmak önemlidir. 

Bu hususta atılabilecek bir diğer adım da tıpkı Finlandiya’nın yaptığı gibi TBMM bünyesinde bir fütüroloji komisyonu kurulabilir. Bu komisyon, örneğin 7 yıllık periyotlarla 15 yıllık gelecek projeksiyonları/senaryoları çalışması yapabilir ve bu çalışmalar raporlaştırılabilir. Böylece olası gelecek ihtimalleri tartışılmış olur. Bunun pek çok faydası vardır.

C. Yeni Anayasa Çalışmaları Üzerine

Gelgelelim, kurumsallaşmanın belki de en önemli adımı Anayasa’dır ve Türkiye yeniden anayasa değişikliğini gündemine taşımıştır. Bu hususa dair bir kısım önerilerimi “Yeni ama Nasıl Bir Anayasa” başlıklı yazımda daha evvel dile getirmiştim (https://hurfikirler.com/yeni-ama-nasil-bir-anayasa/)

Önceki anayasa yazımda sistemsel tartışmalara girmemiştim. Bu yazımda ise yalnızca zihnimizde bir pencere açabilmek maksadıyla iki hususu dile getireceğim ve deyim yerindeyse “yazılı düşüneceğim”:

Türkiye gibi farklı yaşam tarzına, farklı bakış açılarına, farklı dünya görüşlerine sahip insanların yaşadığı bir coğrafyada temel değerleri ve merkezleri korumak önemlidir ancak bunu yaparken çok sesliliğe ve çoğulculuğa, özgürlüklere önem verilmelidir. Bunun da en kestirme, işlevsel ve kurumsal yolu Cumhurbaşkanlığı makamı ile TBMM ağırlıklı bir merkez kurgulamak olmalıdır. 

Öncelikle yeni anayasada TBMM’nin denetleyici rolünü güçlendirmek gerekir.

Burada bir öneriden ziyade bir tartışma zemini açma amacıyla şu hususa da değineceğim: Etkin ve karar alıcı Cumhurbaşkanlığı makamı ile TBMM arasında bir köprü vazifesi görebilen ve yetkileri net bir biçimde belirlenmek kaydıyla Cumhurbaşkanı tarafından görevlendirilen Meclis üyesi bir Cumhurbaşkanı Yardımcısı kurgusunu da belki bu anayasa değişikliğinde tartışmalıyız. Milletvekilleri arasından seçilen ve görevini sürdüren bir CB Yardımcısı için anayasal değişiklik şarttır. Açıkçası bu kurguyu yaparken düşündüğüm husus CB makamını iç politikadaki gündelik, geçici tartışmalardan nispeten uzak tutmak, daha “devlet” meselelerine odaklanan etkin, yürütmenin başı, gerektiğinde dengeleyici bir CB makamı kurgusu oluşturabilmekti. Ayrıca TBMM ile Cumhurbaşkanlığı arasındaki iletişimi ve TBMM’yi de güçlendirmek önemli olacaktır. Yazılı olarak düşündüğüm, artısı eksisi tartışılabilecek bir öneri olarak buraya not düşüyorum.

D. Sonsöz Niyetine

Bu yazıda, kurumsallaşma kavramını açıklayıp Türk Devlet sisteminin kodlarına ve modernleşmemize bu çerçeveden çok kısa bir bakış atmaya çalıştım. Yine bürokrasideki, mevzuatımızdaki temel problemlere oldukça özet bir  biçimde değindim ve bazı önerilerde bulunmaya çalıştım.

Yakın bir gelecekte her alanda önemli değişikliklere yol açacağı artık iyice hissedilen “teknolojik devrimi” de bu günlerde dikkate almamız gerektiğini ifade ettim. Olası su krizine, temiz, gerçek gıda problemlerine, tabiatın haklarına dikkat etmeye çekmeye çalıştım. Bu kısımda aynı zamanda kentleşme hususuna da değindim. Tarım güçlendirilmesinin önemini vurguladım.

Ayrıca teknolojinin gelişmesi ile birlikte kurum yapılarımızın işleyişinde de değişiklikler olabileceğine ve adhokrasiye değindim.

Yine yapay zeka/yapay genel zeka devrimleriyle birlikte yeni bir zengin sınıfın ortaya çıkabileceğine ve devletlerde otoriterleşme eğilimlerinin artabileceğine değindim.

Son olarak kurumsallaşmamızı güçlendirmek, yeni sistemin aksaklıklarını giderebilmek için yeni anayasa tartışmalarına değindim. Yeni anayasa çalışmalarına ilişkin fikirlerimi daha evvel yazdığım bir yazıda 6 maddede toplamıştım. Bu yazıda ise tekrara düşmemek amacıyla o konulara değinmedim, bu önerilere ek bazı önerilerde bulundum. Ayrıca olası bir sistemsel bir değişikliğe yönelik, milletvekili olan ve yetkileri net bir biçimde belirlenmiş iç politikada daha aktif bir Cumhurbaşkanı Yardımcılığı makamını “yazılı” olarak düşündüm.

Az evvel ifade ettiğim gibi Türkiye gibi farklı dünya görüşlerini bir arada bulunduran bir ülke için gücü dağıtabilmek, dengeleyen, yavaşlatan mekanizmalar kurmak hayatidir. Türkiye,  sistemini rasyonel, verimli, sürdürülebilir, normlara, prosedürlere, kurumsal hafıza ve kültüre dayalı şekilde, kurallar ve kurumlar üzerine kurgulamak zorundadır. 

NATO’nun en büyük 2. ordusuna sahip, uluslararası ticaretin ve geçişlerin önemli noktasında bulunan, ağır sanayi atılımları ile son derece önemli gelişmeler katetmiş, etki alanı sınırlarının çok daha ötesinde, imparatorluk varisi, güçlü bir devlet geleneğine sahip, dünyanın vicdan ve iyilik medeniyeti olmaya aday, çevre değil merkez olmayı hedefleyen bir devlet olan Türkiye’nin potansiyelini gerçekleştirebilmesi ancak tüm bu atılımlarını daha da güçlendirerek, sistemsel hale getirerek, kurumsallaştırarak mümkün olabilir.

Büyük, güçlü, müreffeh bir Türkiye hayalini kurumsallaşarak, sistemli olarak, iyi, adil, bağımsız bir hukuk sistemi kurgulayarak, tarım sektöründe devrim niteliğinde adımlar atarak, dilimizi koruyup geliştirerek gerçekleştirebiliriz. Öyleyse Beyaz Zambaklar Ülkesinde adlı eserde geçen şu ifadelerle yazıyı sonlandıralım:

“Güçlü Düşünce, Yüksek İşler, Yüce Girişimler, Sağlıklı Hayvancılık, En İyi Tarım, Kaliteli Kumaş, Temiz Vicdan, Yeni Fikirler, Mekanik Başarı, Müreffeh Millet!”

Av. Haldun Barış

Ayrıca Bakınız:

Av. Haldun Barış, “Yeni Ama Nasıl Bir Anayasa?”, Hür Fikirler

Av. Haldun Barış, “Büyük, Güçlü, Müreffeh Bir Türkiye İçin İvedilikle Atılması Gereken Üç Adım”, RostraStrateji

“Teknolojik Devrim, Davos 2025 ve Bazı Öneriler”, Hür Fikirler

KAYNAKLAR

Senem ALTAN, Değişen Yönetim Anlayışında Bürokrasiye Çözüm Önerisi: Adhokrasi, https://asosjournal.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=36329

Refik AYDEMIR, “Kurumsallaşma, Kurum Tarihi ve Nafiâ Nezaretinin Kurumsallaşma Süreci” Tarih ve Gelecek Dergisi, 11/2 (Haziran 2025), s. (207-239), https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4742032

Dr. Burcu AYDIN, “Hukuk, Kurumsallaşma ve Kalkınma Denklemi”, TEPAV Blog,  https://www.tepav.org.tr/tr/blog/s/7559

Cenay BABAOĞLU, “Türkiye’de Dijital Devlet ve Kurumsal Akslar”, SETA Yorum, 5 Nisan 2025. https://www.setav.org/turkiyede-dijital-devlet-ve-kurumsal-akslar

Prof. Dr. Bakır ÇAĞLAR, “Avrupa Yeni Mekânında Kurumsallaşma: Hukuk ve Demokrasi”, Anayasa Yargısı Araştırmaları Merkezi Makaleler, https://ayam.anayasa.gov.tr/media/6397/bcaglar.pdf

Dr. M. Serdar EBAŞ, “Kamu Kurumlarının Kurumsallaşması ve Markalaşması”, Ombudsman Akademik, Yıl: 8, Sayı: 16, Ocak-Haziran 2022, ss. 215 – 256. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2306393

Metin HEPER, Türkiye’de Devlet Geleneği, Doğu Batı Yayınları, 2006.

Serra Utkum İKİZ, Ebenezer Howard’ın Bahçe Şehri, https://www.arkitektuel.com/ebenezer-howard-bahce-sehir/

Şükrü Mutlu KARAKOÇ, “Siyasette Reform Arayışları: Devlet ve Siyaset Üzerine Kurumsal Tasarımlar”, Dünya Siyaseti, 5.01.2021. https://dunyasiyaseti.com/icerik/siyasette-reform-arayislari-devlet-ve-siyaset-uzerine-kurumsal-tasarimlar.html

Vedat KOÇAL, ‘Çevre’den ‘Merkez’e Yönelim Bağlamında Türkiye’de Muhafazakârlığın Dönüşümü: Siyasal İslâmcılıktan Muhafazakâr Demokratlığa AK Parti Örneği, Bilgi (24), 2012 Yaz / Summer: 8 1 – 1 1 1.

Prof. Esfender KORKMAZ, “Türkiye’nin Kalkınmasında Kurumsal Devletin Önemi”, esfenderkorkmaz.com, 15 Temmuz 2023. https://www.esfenderkorkmaz.com/turkiyenin-kalkinmasinda-kurumsal-devletin-onemi/

Şerif MARDİN, Türkiye’de Toplum ve Siyaset, İletişim Yayınları, 1990.

Mustafa ÖNEN, Salim KURNAZ, Kamu Yönetimi Reformlarında Perspektif ve Arayışlar, ASSAM Uluslararası Hakemli Dergi (ASSAM – UHAD)ASSAM International Refereed Journal Cilt 4, Sayı 8, Yıl 2017, https://dergipark.org.tr/tr/pub/assam/article/337381

Ozan ÖRMECİ, Prof. Dr. Metin Heper’den Türkiye’nin Siyasal Hayatı, https://politikaakademisi.org/2017/08/13/prof-dr-metin-heperden-turkiyenin-siyasal-hayati/

Serap TEPE, “Türkiye’de Hukuk Sosyolojisinin Kurumsallaşma Sürecinde Bir Dönüm Noktası Olarak 1933 Üniversite Reformu”, Sosyologca, 2023, Sayı 26, Sayfa 119-128. https://sosyologca.org/files/sosyologca/7076ab67-512d-4f32-9ec9-50ee3e5fc974.pdf

Doç. Dr. Murat YANIK, Demokratik Hukuk Devletlerinde Yargının Kurumsallaşması, TAAD, Yıl:4, Sayı:14 (Temmuz 2013), https://yayin.taa.gov.tr/indir?q=0927b332-f990-4542-9604-a292f28168bd-3-demokatik-hukuk-devletlerinde-yarginin-kurumsallasmasi-murat-yanik.pdf

The Guardian, Ebenezer Howard’s three magnets, https://www.theguardian.com/cities/2014/dec/05/ebenezer-howards-three-magnets

Türkiye’de Kurumsallaşma Üzerine Düşünceler yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Fransa’nın da içinde yer aldığı kimi ülkeler her seçim çevresini tek milletvekilinden oluşan bölgelere ayırmış. Literatürde bu uygulamaya ‘dar bölge’ deniyor. Fransa’da vekil seçilebilmek için o bölgedeki geçerli oyların salt çoğunluğunu (yarısının bir fazlasını) almak gerekirken, aynı sistemi benimseyen Büyük Britanya’da en yüksek oyu almak yetiyor. Bu yüzden Büyük Britanya’da milletvekili seçimleri tek turlu. Dar bölge sistemi ise Fransa’da olduğu gibi genellikle iki turlu uygulanıyor.

İlk turda salt çoğunluğu sağlayan çıkmazsa en çok oy alan iki adayın yeniden yarışması esasına dayanan dar bölge sisteminin Fransa’daki uygulaması biraz farklı. Şöyle ki herhangi bir seçim bölgesinde salt çoğunluğa ulaşan aday olmazsa %12,5 ve üstünde oy alan bütün adaylar ikinci tura katılabiliyor. Stratejik ittifakların devreye girdiği bu turda seçmenler hazzetmedikleri bir adayın seçilmesini önlemek için, gönüllerinde yatan aday yerine başka bir ismi destekleyebiliyor. Marjinal parti ve adayların önüne geçeyim derken seçmenin ilk (hakiki) tercihini çarpıtan bu durum, iki turlu seçimlerin en büyük handikapı.

Uzağa gitmeye gerek yok. Ülkemizdeki cumhurbaşkanlığı seçimi de iki turlu olarak yapılıyor. 2023 yılı Mayıs ayında yapılan seçimlerin ilk turunda sonuç çıkmaması üzerine ikinci bir tur yapılmış ve şu anki cumhurbaşkanımız bu ikinci turda seçilmişti. Tek turda da seçilse, ikinci tura da kalsa milletvekilini veya cumhurbaşkanını doğrudan halkın seçmesi halinde ‘tek dereceli seçim’ söz konusu. İki dereceli seçimlerde ise durum farklı.

İki dereceli sistemlerde ‘müntehib-i evvel’ adı verilen ilk seçmenler (oy verme hakkına sahip vatandaşlar), ‘seçiciler heyeti’ olarak görev yapan ‘müntehib-i sâni’leri seçiyor. Müntehib-i sâni adı verilen ikinci seçmenler ise milletvekillerini seçiyor. 1876’da Birinci Meşrutiyetin ilanından 1946’ya kadar geçen sürede milletvekilleri bu şekilde seçildi. 2014 yılına kadar cumhurbaşkanları da ikinci seçmen görevi yapan TBMM üyeleri tarafından yine bu şekilde seçildi. İşin ilginç ya da tuhaf tarafı, halen ABD başkanları da bu şekilde seçiliyor.

ABD Başkanını çoğumuzun sandığı gibi Amerikan halkı seçmiyor. ABD seçmeni, Başkanı seçecek ‘seçiciler kurulu’nu (electoral college) seçiyor. Daha doğrusu her eyaletten seçimle gelen delegelerden müteşekkil ABD Temsilciler Meclisi, bir seçici kurul gibi hareket ederek ABD Başkanını belirliyor.

Rakibinden daha az delege çıkaran ve Temsilciler Meclisi’nde geride kalan aday, sandıktan kendisine daha çok oy çıkmış bile olsa Başkanlık yarışını kaybediyor. 2000 yılında Al Gore’un, 2020 yılında Hillary Clinton’un başına gelen buydu. Daha çok oy aldıkları halde başkan seçilemediler. Benzer bir durumu 7 Haziran 2015 ve 14 Mayıs 2023 seçimlerinde biz de yaşadık. 2015’te HDP bir buçuk milyon daha az oy aldığı halde MHP ile aynı sayıda vekil çıkarmıştı hatırlarsanız. 2023’te ise YSP, daha az oy aldığı MHP’den onbir, İYİ Parti’den onsekiz vekil daha fazla çıkardı.

Demokrasi teorisiyle çelişir görünse de oyunun kurallarının en başından belli oluşu ve hangi aday lehine sonuç üreteceğinin önceden bilinemeyişi, seçimin sonucuyla ilgili bir meşruiyet tartışması çıkmasını önlüyor. Buna mukabil ABD başkanının seçilme şeklinin değiştirilmesi talebi, bilhassa sol çevrelerce sık sık dile getiriliyor. Ne var ki ABD’nin federal yapısı, yani muhtemel bir anayasa değişikliğinin üye devletlerin (eyaletlerin) her birinde tek tek onaylanması zarureti bu değişikliğin önündeki en büyük engel.

ABD seçim sisteminin bir diğer özelliği, çoğunluğa dayalı olması. Birkaç eyalet dışında geçerli olan bu kurala göre, en çok oyu alan parti o eyaletin bütün delegelerini elde ediyor. Aradaki fark bir tek oy bile olsa durum değişmiyor.

İki büyük partiden oluşan siyasî yelpazesiyle ABD’de bile tartışmaya yaratan bu kural, 1961 yılına kadar bizde de geçerliydi. Herhangi bir ilde en çok oyu alan parti, o ilin bütün vekillerini toplardı. Büyük partiye avantaj sağlayan bu kural, 1946 seçiminde CHP lehine işledi. Sonraki seçimlerde ise parsayı Demokrat Parti topladı. 27 Mayıs darbesinden sonra çoğunluk sisteminden vazgeçilip nispî temsile geçildi. 1961 yılından bu yana bütün seçimler nispî temsil esasına göre yapılıyor.

ABD’de tamamen idarenin uhdesindeki iş ve işlemlerin Türkiye’de bir yargı kurumu olan YSK gözetiminde yerine getirilmesi, seçim güvenliği bakımından Türkiye’ye net bir üstünlük sağlıyor. Seçimler ABD’deki gibi zamana yayılmayıp aynı gün içinde bitiyor. Bunun yanısıra, mektupla oy veya elektronik oy gibi seçim güvenliğini zedeleyen unsurlara yer verilmemesi de artı hanemize yazılacaklar arasında.

Daha evvel de belirttiğim gibi Türkiye, seçim güvenliği konusunda örnek alınacak bir ülke. ABD’nin bu konuda bizden öğrenmesi gereken çok şey var. Hal böyleyken YSK Başkanının uluslararası gözlemci olarak gittiği ABD’de seçimlerin nasıl yapıldığını inceleyip, elektronik oy müessesesi gibi örnek alınabilecek yanlarının Türkiye’de uygulanabilme kabiliyetini araştırdığını söylemesi tam bir talihsizlik olmuş.

Elektronik oy kullanımıyla ilgili kaygılarımı daha evvel dile getirdiğimden tekrar etmeyeceğim. Bizimki gibi yüksek derecede politize olmuş toplumlarda tartışma yaratacak ve seçime gölge düşürecek hiçbir uygulamaya geçit verilmemeli. Elektronik oy da bunlardan birisi, hatta en önemlisi.

ABD’de ve Türkiye’de Seçimler yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Anayasal monarşiler ile cumhuriyetler demokrasi açısından değerlendirildiğinde karşımıza çıkan tablo anayasal monarşinin demokrasi ile daha iyi bağdaştığını gösteriyor diyebiliriz. Çünkü, dünyada demokrasi olmayan anayasal monarşi yok. Buna karşılık, cumhuriyetler için aynı şey söylenemez. Demokrasiyle uzaktan yakından bir ilişkisi olmayan cumhuriyetler mevcut.

Ne var ki, ülkemizde bu konuyu tartışmaya açmak çok zor. Konuyu gündeme getirenler aykırı bir fikri dile getirenler olarak görülmüyor, despotizm anlamında mutlak monarşiyi savunmakla ve Türkiye Cumhuriyeti’ne ihanet etmekle suçlanıyor. Buna rağmen, kaderi bir bakıma popüler fikirlere karşı çıkma eğilimi tarafından şekillendirilmiş biri olarak, bu konuyu ele almakta fayda olduğunu düşünüyorum.

Önce bir noktanın altını çizeyim. Monarşi ikiye ayrılır; mutlak monarşi ve anayasal monarşi. İkisi birbirinin aynısı değildir. Tam da tersine, bunlar birbirinden taban tabana farklı fikirler ve uygulamalar. Dolayısıyla, anayasal monarşiyi tartışalım diyenleri mutlak monarşiyi savunmakla suçlamak bir kurnazlık veya bir cehalet yansıması. Bunu yapanlar ya muarızlarını savunmadıkları bir şeyi savunmakla itham ederek etkisiz hâle getirmeyi isteyen ya da gerçekten anayasal monarşi ile mutlak monarşi arasındaki farkı göremeyecek ve bilemeyecek kadar bilgisiz ve cahil kişiler. Bir diğer çelişki, hatta komik durum, bunu yapanların hemen hepsinin, aynı zamanda, mutlak monarşiye en yakın siyasî yapılanma ve uygulamalara sahne olan Türkiye’nin tek parti cumhuriyeti döneminin de hızlı ve tavizsiz, yerine göre saldırgan ve küfürbaz bir savunucusu olması. İktidarın yapılanması ve topluma müdahaleleri açısından tüm Osmanlı ve Türkiye tarihinde mutlak monarşiye en yakın periyot 1923-25 ile 1945-50 arasında süren tek parti diktatörlüğü dönemidir. Bu dönemi savunan birinin aynı zamanda insan hak ve özgürlüklerini savunduğunu iddia etmesi kadar tuhaf ve komik bir durum az ve zor bulunur.

Anayasal monarşi, adı üstünde, anayasanın üstünlüğüne dayanır. Terimdeki anayasal terimi buna işaret emektedir. Mutlak monarşi ise anayasal sınır tanımaz. Buna rağmen mutlak monarşi ile despotizm arasında bir ayrım yapmakta da fayda var. Siyasi tarih gösteriyor ki mutlak monarşi her halükârda ve ille de despotizm teşkil etmez. Bunun olması için mutlak monarşinin bir total ve tekelci ideoloji ile beslenmesi ve desteklenmesi gerekir. Başka bir deyişle, despotizmin vücut bulması için bir total ideoloji iktidarın kaynağı ve rehberi olmalıdır ve bu ideoloji toplumda tek ideoloji olmalı ve her yol ve araçla insanlara dayatılmalıdır. Oysa, mutlak monarşilerde durum bu değildir. Buna rağmen, anayasal monarşi mutlak monarşiden ciddi bir uzaklaşmaya işaret eder. Anayasal monarşide en başta monark demokratik esaslara ve usullere dayanan bir anayasa ile bağlıdır. İkinci olarak, monark aşağı yukarı yetkisizdir veya daha ziyade sembolik yetkilerle donanmıştır ve ülkedeki en önemli pozisyonlara geliş ve gidiş periyodik, âdil, yarışmacı, demokratik seçimlere bağlıdır. Anayasal monarşide ilk adam genellikle seçimle göreve gelen başbakandır. Kanunları yapma yetkisi de monarka değil seçimlerle oluşan parlamentoya aittir.

Bu hâliyle anayasal monarşi demokrasiye çok elverişlidir. Anayasa monarşinin olduğu hemen hiçbir yerde despotizm doğmamış ve demokrasiler meselâ cumhuriyet olan demokrasilere nispetle çok daha büyük istikrar kazanmıştır. Örnek olarak Büyük Britanya, İspanya, Belçika, Hollanda, Danimarka gibi ülkelere bakılabilir.

Anayasal monarşinin çeşitli erdemleri olduğu söylenebilir. İlki, çoğu cumhuriyette olduğu gibi geçmişten ve tarihten radikal ve çoğu zaman devrimci bir kopuşa meydan vermemesidir. Siyasî yapılanmada bir tür “devrim” olabilir ama kültürde, ananede, ahlâkta devrim yapılamaz. Bunlar çok uzun zaman dilimi içinde ve belli bir otoriteye veya merkeze bağlı kalmadan şekillenen beşerî kurumlardır. Anayasal monarşi bu gerçeğin hatırda tutulmasına yardımcı olur. Anayasal monarşinin bir diğer üstünlüğü, ülkede devletin birliğini ve sürekliliğini tesis ve temsil etmede ve insanlara benimsetmede cumhuriyetlerden daha başarılı olmasıdır.

Cumhuriyet fikrinin tarihî kökleri de anayasal monarşi gibi hayli eskilere gitmektedir. Zamanımızda demokrasilerin bir kısmı cumhuriyet olarak yapılanmıştır. İlk modern cumhuriyet örneği ABD’dir. Almanya, Avusturya, Fransa gibi önemli ülkelerin de cumhuriyet sistemine sahip olduğu görülmektedir.

Ancak, cumhuriyet fikrinin demokrasi ile bağdaşma derecesi anayasal monarşinin demokrasiyle bağdaşma derecesine nispetle daha azdır. Özellikle çok partili ve periyodik seçimlere sahip olmayan cumhuriyetler anti-demokratiktir. Kuşku yok ki yirminci yüzyıl bu bakımdan ilginçtir. Sosyalist Sovyetler Birliği, nasyonal sosyalist Almanya totaliter bir renge sahip ve yirminci yüzyılda ortaya çıkmış tipik cumhuriyet örnekleridir. Keza, Ortadoğu’da da otoriter cumhuriyet örnekleri vardır. Meselâ Saddam Irak’ı veya bugünkü Esad Suriye’si ve bir tür İslamist İran da otoriter cumhuriyetlere örnek olarak verilebilir. Türkiye de tek parti diktatörlüğü altında tüm demokratik siyasî özelliklerden uzak olan ve ülkede yaşayanları insan hak ve özgürlüklerinden önemli ölçüde mahrum eden bir yarı otoriter-yarı totaliter cumhuriyet dönemi yaşamıştır. Zamanımızda anti demokratik vasıflarıyla dikkat çeken Kuzey Kore ve Küba gibi ülkeler de cumhuriyettir. Bütün bu örnekler de ispatlıyor ki, cumhuriyetler demokratik olabileceği gibi otoriter veya totaliter de olabilmektedir.

Bu da bize göstermektedir ki cumhuriyet fikrinde anti-demokratik, hatta totaliter bir nüve vardır. Bunun ana kaynağı cumhuriyetin bir “erdemliler rejimi” sayılması ve bu erdemlilik hâlinin yaratılmasının-oluşturulmasının ve korunmasının devlete ait bir kamusal görev olarak görülmesidir. Bu bakış bir ulus yaratma ve ulusu bir anlamda devletle özdeşleştirme çabasıyla örtüştüğünde, bu proje, adına ister çağdaşlaşma ister çağdaş uygarlığı yakalama ister modernleşme, ne derseniz deyin, topluma geniş çaplı müdahaleleri gerektirmekte ve haklı göstermektedir. Bahsettiğim tüm anti demokratik cumhuriyetlerde ve bu arada Türkiye’nin tek parti cumhuriyetinde karşımıza çıkan manzara budur. Ayrıca, tersinden bakıldığında, bu söylemle, anayasal monarşilerin bir anlamda “erdemsizler rejimi” olduğu ima edilmektedir ki, bu da ciddiye alınabilecek bir görüş değildir.

Cumhuriyeti anayasal monarşiye karşı savunmada kullanılabilecek en önemli argüman siyasî eşitliktir. Başka bir deyişle, monarkın belli bir aileden gelme mecburiyetine karşılık cumhuriyette, en azından teorik olarak, her vatandaşın devlet başkanı olma hakkının bulunmasıdır. Bu arada, şuna da işaret edelim. İster cumhuriyet olsun ister anayasal monarşi, bir demokraside, seçim ile gelinen çok sayıda makam vardır. Anayasal monarşide seçimle gelinemeyecek makam monarklıktır. Bu da, cumhuriyetin lehine, kuvvetli bir argüman olarak ileri sürülebilir.

Bu yaklaşıma cevap verirsek şu noktaların altı çizilebilir. Anayasal monarşide saltanat ailesi içinden gelen monark sembolik yetkilere sahiptir. Asıl önemli makam olan başbakanlık tüm vatandaşlara açıktır.  Ayrıca, bir cumhuriyette bir kimsenin cumhurbaşkanı olma ihtimâli, özellikle kalabalık ülkelerde, çok az olabilir. İnsanların hemen hemen tamamına yakını bu makama gelme şansına sahip değildir. Dolayısıyla, fiiliyatta değişen bir şey yoktur. Değişiklik daha ziyade hissiyattadır.

Bu tartışmanın yapılması, yapılabilmesi önemli. Aslında, cumhuriyet fikrinin gelişmesi ve ezbere ve tekerlemelere değil argümanlara dayanan bir cumhuriyet savunusunun yapılabilmesi de bu tür tartışmaların olmasına bağlı. Ne yazık ki ülkemizdeki kültürel ortam ve ruh hâli buna pek müsait görünmüyor. Ama bu, tartışmanın, elbette, hiçbir surette yapılamayacağını göstermiyor. Konunun yavaş yavaş da olsa tartışma gündemine girmesini memnuniyetle karşılıyorum.

Benim tercihimin ne olduğu sorulursa kesin bir tercihimin bulunmadığını söyleyebilirim. Mühim olan ülkede demokratik bir rejimin olması. Bu, anayasal monarşi de olabilir demokratik cumhuriyet de. Tercih cumhuriyet ise bu cumhuriyetin otoriter ve totaliter cumhuriyet olmamasına, seçimli, yani demokratik cumhuriyet olmasına bilhassa dikkat etmek gerekir. Bu durumda, manasız şekilde “yaşasın cumhuriyet” diye bağırmak yerine, “yaşasın demokratik cumhuriyet” diye bağırmak daha uygun olur kanaatindeyim.

Anayasal monarşi mi, cumhuriyet mi demokrasiyle daha iyi bağdaşır? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Hürriyet, Aydınlık, Birgün, Cumhuriyet ve Sözcü gazetelerini her gün takip etmeye çalışıyorum. Sebebi, hem haberleri birden çok kaynaktan okumak hem de farklı yaklaşım ve yorumlardan haberdar olmak istemem. Bunun çok yararını görüyorum. Farklı yayın organları üzerinden karşılaştırmalı okumalar yapmayı herkese tavsiye ederim. Adı geçen gazetelerin hem 29 Ekim’le ilgili sayfa ve haberlerini, hem de köşe yazılarını dikkatle inceledim. Merak ettiğim, 29 Ekim’i kavramak ve anmak açısından bu gazetelerde diğer yayın organlarına kıyasla bir fark olup olmadığıydı.

Bu ülkedeki bazı tarihsel vakaların, günlerin ve şahsiyetlerin kimi kesimlerce görmezden gelinirken kimi çevrelerce iyice abartıldığı, mahalleli hariç herkesin bildiği bir sır. 29 Ekim bunların en önde geleni. Bir kesim neredeyse onu tamamen görmezden gelirken, başka bir kesim cumhuriyet olayının kendisini ve fakat daha ziyade Türkiye’nin cumhuriyetini öyle sözler ve övgülerle anıyor ve kutluyor ki, insanın bazen gülesi bazen ağlayası geliyor.

Okuduğum gazetelerde bazıları cumhuriyetin özgürlük demek olduğunu yazıyordu. Bunlara soralım: Emin misiniz? Özgürlükle ilgisi olmayan, daha doğrusu özgürlüğü katleden epeyce cumhuriyet örneği var. Onları nereye koyacağız? İran cumhuriyet. İranlılar özgürlükle mi boğuluyor? Ya Kuzey Kore, Küba, Çin Halk Cumhuriyeti? O kadar uzağa gitmeyelim: Cumhuriyet bu topraklara özgürlük mü getirdi? Yoksa mevcut özgürlükleri geriletti mi? Özgürlük kavramına özel bir anlam vermedikçe ve özgürlük ile bağımsızlığı birbirine karıştırmadıkça, hiç kimse 1923’te kurulan cumhuriyetin özgürlük getirdiğini söyleyemez. Tam tersi daha doğru. Osmanlı son yıllarında bir anayasal monarşiydi ve hemen bütün kişisel özgürlükler bakımdan tek partili cumhuriyet dönemine göre daha ilerdeydi.

Hızını alamayan bazıları, cumhuriyetin kurulmasıyla demokrasinin de kurulduğunu söylüyor. Acaba? Tek partili cumhuriyet döneminin özelliklerine sahip bir ülke, hiçbir siyaset bilimci ve anayasa hukukçusu tarafından demokrasi olarak adlandırılamaz. Bunu yapan meslekî itibarını kaybeder. Demokrasi demek, çok partili, periyodik, eşit ve âdil seçimler demektir. Siyasal otoritelerin seçimle gelip seçimle gitmesi, halk tarafından siyasal denetime tabi tutulması demektir. Demokrasinin bu unsur ve kurumları tek parti döneminde mevcut değildi. Bizde cumhuriyet, egemenliği zaten ona gitgide daha sınırlı ölçüde sahip olan saltanat ailesinden aldı, ama halka vermedi. Egemen sınıfa tahsis etti. Bu tuhaf tablo ancak 1950’de değişmeye başladı. O da hazmedilemediği için birçok darbe ve darbe teşebbüsü ortaya çıktı.

Biri cumhuriyetin siyasal eşitlik getirdiğini söylemiş. Cumhuriyet olmasaydı Erdoğan, Yıldırım, Kılıçdaroğlu bulunduğu makamlara gelemezdi demiş. Niye? İngiltere gibi anayasal monarşilerde insanlar parti lideri ve/ya başbakan olamıyor mu?

Bir başka klişe de, cumhuriyetin erdem veya fazilet rejimi olduğu. Demek ki cumhuriyet kaçınılmaz olarak erdeme dayanıyor, fazilet getiriyor. O zaman mefhum-u muhalifinden, cumhuriyet olmayan demokrasiler faziletsiz mi? Anayasal monarşi olan İngiltere, İspanya, İsveç, Danimarka rejimleri ve halkları, fazilet yoksunu olsa gerek.

Okuduğum köşe yazılarında ve yorumlarda daha ne inciler vardı, anlatmak zor. Birine inanacak olursak, bağımsızlık gerilerse laiklik de geriler. O zaman Tayyip Erdoğan laikliği devamlı takviye ediyor olmalı. Çünkü Türkiye’nin daha bağımsız bir ülke olması için çabalıyor. ABD ile aramızın açılmasının ana sebebi de bu.

29 Ekim’de solcu Kemalistlerle Kemalist sosyalistler aynı yerde buluştu. Dünyaya sırf sınıf ilişkileri ve çatışmaları açısından bakan biri, 15 yıl içinde cumhuriyetin geriye gittiğini, hatta ortadan kalkma durumuna geldiğini yazmış. Ona göre, cumhuriyeti de demokrasiyi de (elbette insanlığı da) kurtaracak olan, sosyalizm. Sol gerilediği için cumhuriyet gerilemiş. Sol olmadan cumhuriyet olmazmış. İyi de, Küba ve Kuzey Kore gibi yerlerde sosyalist cumhuriyetler var, ama ne demokrasi mevcut ne de insanlar refah içinde. Çökmüş sosyalist rejimlerde, meselâ Sovyetler Birliği’nde de durum aynıydı. Bunu nasıl izah edeceğiz?

Sosyolog, iktisatçı, siyaset bilimci edasıyla döktüren gazete yazarlarının analizleri de evlere şenlikti. Bazıları 1917 Ekim Devrimi ile 1923’ün Kemalist Devrimini aynı türün benzer örnekleri olarak sunuyordu. Kimi, halktaki çeşitliliği ve dindarların da bu çeşitliliğin bir unsuru (yani ülkenin eşit vatandaşları) olduğunu unutarak, hayalî bir halk üzerinden bilim adına ve halkın iyiliği uğruna mütehakkim bir rejim istiyordu. Hepsi dine ve dindarlara ateş püskürüyordu. Yazılarına bakınca anlıyorsunuz ki, ellerine güç geçse, tarihe gömüldüğünü zannettiğimiz özgürlük karşıtı laikçi politikaları yine hayata geçirmeye kalkacak ve kafalarındaki iyi vatandaş resmine uymayanlara kan kusturacaklar. Çoğullukmuş, devletin tarafsızlığıymış, insan haklarıymış, kişisel özgürlükmüş, kanun önünde eşitlikmiş; umurlarında değil.

Her ülkenin andığı günler ve olaylar var. Bunlarla ilgili bir siyasî edebiyat yaratılması ve bir ölçüde abartılı kutlamalara gidilmesi de anlaşılır bir şey. Neticede, her ülkede bu vuku buluyor. Başlarda o kadar önemli olmayan Bastille Günü (14 Temmuz) yaklaşık bir asır sonra Fransa’nın “millî günü” ilân edildi. Amerikalılar sadece beş kişinin öldüğü 5 Mart 1770 Boston olaylarını “Boston Katliamı” diye siyasî tarihlerine kaydetti. Dolayısıyla, duygusallaşmayı normal görmek ve bir miktar abartıya anlayış göstermek lâzım. Ama bizdeki 29 Ekim kutlamalarında sergilenen abartı dozu, birçok yerdekiyle mukayese dahi edilemez.

29 Ekim kutlamaları üzerine yazıp çizdikleri, soldan da Kemalistlerden de iyice umudumu kesmeme sebep oldu. On yıllardır aynı tekerlemeleri tekrarlayıp duruyorlar. Yeni bir ses yeni bir nefes yok. Ezberlerden kurtulmaları ve kendilerini yenilemeleri için, hamaseti bir yana bırakıp tarih, siyaset, sosyoloji filan çalışmaları ve hepsinden önemlisi açık fikirli olmaları lazım. Yoksa korkarım daha yıllarca gerçekleri değil hayallerini, hayatta karşılığı olmayan şeyleri, inanmak istediklerini yazıp söyleyecek; birleştirici olması gereken cumhuriyet fikrini şimdiye kadar yaptıkları gibi ayrımcılığın aracı ve zemini olarak kullanacaklar…

İyi ki memleketimizde cumhuriyet var. Maazallah, cumhuriyetleri olmayan İngiltere, İsveç, İspanya gibi olsak ne yapardık!

*3 Kasım 2017, serbestiyet.com

Cumhuriyet Yeryüzü Tanrısı mıdır?

İyi ki cumhuriyet var! yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

İlginçtir, daha çok Kemalistlerin dile getirdiği bu abartılı cumhuriyet sevgisi ve yüceltmesi neredeyse hiç muhalefetle karşılaşmıyor. Hemen hemen herkes, cumhuriyet fikir ve uygulamasının münasip, alternatiflerinden üstün, hatta ‘yüce’ olduğu kanaatinde. Bunun sağlıklı bir tutum olmadığı açık. Bir ülkenin siyasî ufkunun bu şekilde daraltılması hem zararlı hem de utanç verici. Bir vaka üzerinden meramımı anlatayım. İngiltere’de kraliyet ailesine birkaç ay önce yeni bir bebek geldi. Bir gazete, kinaye yaparak, bebeğe ‘Republican’ (Cumhuriyetçi) adının verilmesini önerdi. Bu hoş bir espriydi. Buckingham Sarayı’na derinden bağlı bir toplumda, geçmişi asırlar öncesine uzanan monarşi kurumuna nazire olsun diye bu fikir ortaya atılmıştı. Ne oldu? Gazete basılıp herkes içeri alındı mı? Monarşi taraftarları meydanları doldurup teklifi protesto etti mi? İngiliz ordusu ne pahasına olursa olsun monarşiyi koruyacağını bir gece yarısı bildirisiyle resmî web sitesinden duyurdu mu? Hiçbiri olmadı. Benzer bir şey Türkiye’de vuku bulabilir mi? Meselâ, bir gazeteci, “cumhuriyet fikri ve uygulaması iyi olmaktan çok kötü, fayda sağlamaktan çok zarar verici, monarşiyi anayasal monarşi şeklinde diriltelim, CHP lideri Kemal Kılıçdaroğlu iyi birine benziyor, onu monark ilan edelim” dese ne olur? Herhalde o kişinin ‘hayatı kayar’.

Dünyanın başka hiçbir yerinde –en azından bu ülkedeki çapta ve bağnazlıkta- karşımıza çıkmayan bu cumhuriyet yüceltmesi (hatta tapınması) yanlış ve eksik tarihî ve güncel siyasî coğrafya ve siyasî sistemler bilgisine dayanıyor. Cumhuriyet propagandasıyla beyni yıkanan her yaş ve çevreden insanlar zannediyor ki, cumhuriyet uygarlık yürüyüşünde son duraktır ve her uygar toplumun siyasî modeli cumhuriyettir. Ne gezer? Tarihe kısaca göz atalım. Kötü bir monarka (III. George) karşı bağımsızlık savaşı veren 13 Amerikan kolonisi kurdukları birliği hem demokrasi hem cumhuriyet olarak adlandırmaktan kaçındı. Siyaset bilimi derslerinde ABD’nin ‘ilk modern demokrasi’ olarak adlandırılması yeni bir fenomen. Amerikan kurucu babaları sistemlerine ‘temsilî cumhuriyet’ (representative republic) ismini verdi. 19. Yüzyılda ve erken 20. Yüzyılda, muhafazakâr yazar Leddihn’den öğreniyoruz ki, cumhuriyetçi – demokratik hükümet biçimleri daha aşağı sınıftan görüldü. Bunda etkili olan, Socrates’in kötü kaderi, Roma Cumhuriyeti’nin kaotik sonu, Fransız Devrimi’nin korkunç ürünleri ve bağımsızlığına kavuşan Latin Amerika’daki başarısız, otoriter cumhuriyetlerin maceralarıydı. Avrupa’da yeni ortaya çıkan siyasî entiteler ekseriya krallık biçimini aldı ve çoğu zaman, başka yerlerden, tabiri caizse, prens ithal etti. Belçikalılar, 1830’da Hollanda’dan kopunca, Saxe – Cabury ailesinden bir Lutheran prens davet etti: I. Leopold. Norveçliler, 1905’te İsveç’ten ayrılınca, ülkeyi 1957’ye kadar idare eden Danimarkalı Prens Charles’ı tahta çıkardı. Osmanlı egemenliğinden kurtulan Balkan ülkeleri mahallî hanedanlar kurdu: Karadağ’da Petrovic Njegos ve Sırbistan’da Karagjorgjevic. Yunanlılar, Bulgarlar ve Romenler de yabancı prensler davet etti.

Bu bilgilerin gösterdiği üzere, her toplumun yolu cumhuriyete doğru uzanmadı. Avrupa’da, imparatorluklar çözüldükçe, hem yeni monarşiler hem cumhuriyetler doğdu. Bugünkü ortalama insanın kafasındaki çağrışımın tersine, monarşi demek ılımlı yönetim ve çeşitliliğe saygı demekti. Cumhuriyet ve demokrasi (halkın yönetimi) (rule of people) anlamına gelirken monarşi ılımlı liderlik (archy) üzerine vurgu yapmaktaydı. 20. Yüzyılda monarşi gibi sınırlı liderlik anlayışına değil toplumun ‘tam anlamıyla ve her yönüyle yönetilmesi’ anlayışına dayanan ulus devletler – cumhuriyetler monarşilerde asla karşılaşılamayacak toplumsal mühendislik projelerine girişme hak, yetki ve gücünü kendinde gördü. Sonuç hemen hemen her seferinde ağır felaketlerdi.

Netice itibarıyla, bir cumhuriyet sırf cumhuriyet olduğu için iyi ve değerli olamaz. Onun iyi ve değerli mi yoksa kötü ve değersiz mi olduğunu dayandığı değerler, benimsediği ilkeler, peşinden koştuğu amaçlar ve kullandığı yöntemler – araçlar belirler. Bu ölçütlere dayanan bir testten Türkiye Cumhuriyeti yüzünün akıyla çıkabilir mi? Sanırım tek parti cumhuriyeti dönemi bunu kesinlikle başaramaz. Çok partili cumhuriyet dönemi ise kısmen başarılı görülebilir.

*29 Ekim 2013’te yayınlanmış bir yazım.

İyi ki cumhuriyet var!

——————————————————

Kapak resmi: Ambrogio Lorenzetti, Allegory of Good Government, Palazzo Pubblico, Siena, 1338-40

Cumhuriyet yeryüzü tanrısı mıdır? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Osmanlı Devleti, biliyorsunuz, bir mutlak monarşi olarak yola çıktı ve bir anayasal monarşi olmaya doğru evrildi. Bu çerçevede 1808’de Sened-i İttifak, 1839’da Tanzimat Fermanı ve 1856’da Islahat Fermanı hayata geçirildi. Şüphesiz bu reform hareketleri başka hareketler tarafından takip edildi. Ayrıntılarına girmiyorum. Çeşitli kanunlar getirildi ve özellikle eğitim sisteminde ciddî değişiklikler yapıldı. Bu reform hareketlerinin başını şüphe yok ki bürokratlar ve aydınlar çekiyordu. Halk tarafından gelen talep çok azdı, dikkate alınmaya değmeyecek kadar azdı. Bu, daha sonra, bürokratik vesayet sistemi dediğimiz sistemin de zihnî temellerinin hazırlanmasına katkıda bulunan bir süreç oldu. Çünkü bürokratlar ve aydınlar kendilerini ülkenin sahibi olarak gördüler ve ülkenin iyiliğine olarak düşündükleri şeyi yapma hakkını kendilerine verdiler. Meselâ 1876 Anayasası bu çerçevede bir misak anayasa olmaktan ziyade bir ferman anayasaydı. Padişahın fermanıyla yürürlüğe girmişti ama anayasanın hazırlanmasında malum olduğu üzere Mithat Paşa’nın büyük katkıları olmuştu. Sonra Birinci Dünya Savaşı başladı, Türkiye savaşı kaybetti ve bir paylaşım süreci Türkiye üzerinde gerçekleşmeye başladı. Bu bir millî mücadeleye yol açtı. Millî Mücadele kazanıldı.

Millî Mücadele esnasında 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi kuruldu ve açıldı. Bu meclis kompozisyonuna göz attığımızda, siyasal çoğulluk ve dolayısıyla siyasal rekabet potansiyeli taşıyan bir meclis olduğunu görürüz. Aşağı yukarı toplumun her kesiminden temsilciler mecliste yer almaktaydı. Savaşın kazanılmasından sonra olması gereken, çoğulluk ve rekabetin kurumsallaşmasıydı. Fakat ne yazık ki tam tersi oldu. 29 Ekim 1923’te tartışmalı bir şekilde Cumhuriyet ilan edildi. Burada şu noktanın altını özellikle çizmek isterim: Her ne kadar biz 29 Ekim’i Cumhuriyet’in kuruluş tarihi olarak kutluyorsak da bu yanlış, eksik bir bakıştır. İlan edilen Cumhuriyet kelimenin gerçek anlamında cumhuriyet değildir, dar anlamda cumhuriyettir. Başka bir deyişle, seçimsiz bir cumhuriyettir. Dolayısıyla bu anma ve kutlamaların bu yönünün hatırda tutulmasında fayda var.

Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Millî Mücadele esnasında temel slogan hâline getirilmiş olan “Egemenlik millete aittir” sözü hayata aktarılmak yerine, milletin egemenliği sahiplenmesi ve egemenliği kullanmasının yollarının geliştirilmesi yerine, egemenlik dar bir sınıfın eline geçti. İleride Cumhuriyet Halk Partisi içerisinde teşkilatlanacak olan bu sınıf, egemenliği, halkla bir bağı olmaksızın kendi kafasına ve kendi amaçlarına göre kullanmaya başladı. Bu çerçevede kurulan Halk Fırkası’nın ismine de dikkatinizi çekmek istiyorum. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurulması üzerine Halk Fırkası isminin başına hemen Cumhuriyet kelimesi eklendi. Ama lütfen dikkat edin, Türkçe bakımından Cumhuriyet Halk Partisi isminde bir yanlışlık vardır. Asıl ismi “Cumhuriyetçi Halk Partisi” veya “Halkçı Cumhuriyet Partisi” olmalıdır. Cumhuriyet Halk Partisi olması aslında partinin, devletin bir uzantısı olduğunun göstergesidir. Bu da devleti Cumhuriyet Halk Partisi’nin kurduğu yolundaki iddiaları çürütmek için elimizde önemli bir delil olarak görülebilir.

Daha sonra1924’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kuruldu ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası acımasız bir şekilde tasfiye edildi. Yeni sistemi inşa eden otoriteler sadece siyasal sistemi yeniden kurgulamak yerine topluma döndüler ve toplumu yeniden yaratmaya çalıştılar. Âdeta yeni bir insan ve yeni bir toplum projesiyle hareket ettiler. Ülkenin tek tek insanlarını ve bütün olarak toplumu yeniden yaratma sevdasının peşinden koştular. Nitekim bu hakikat, bazılarının dilinden düşürmediği 10. Yıl Marşı’nda kendisini dışa vurmaktadır. 10. Yıl Marşı’ndaki “On yılda on beş milyon genç yetiştirdik biz her yaştan” sözü, anlattığım hakikati yansıtmaktadır.

Halk Fırkası bir parti adını almış olmakla beraber tipik bir parti değildi. Demokrasilerde partiler siyasî temsil üzerine kurulur ve hiçbir siyasî parti bütün toplumu temsil etme iddiasında olamaz. Ama Halk Fırkası bütün toplumu temsil etme ve bütün toplumu “adam etme” peşinde koşan bir siyasî partiydi. Dolayısıyla aynen mesela Sovyetler Birliği Komünist Partisi dediğimizde, parti kavramını Batı terminolojisinden alıp kullanıyor olsa da bunun bir parti olmadığını nasıl biliyorsak, Cumhuriyet Halk Fırkası’nın da tek parti döneminde parti adını kullanan ama parti olmayan bir varlık olduğunu akılda tutmakta fayda var. Bu parti halkın adam edilmesi, halkın belli bir doğrultuda yeniden şekillendirilmesi üzerine kurulmuş bir siyasî partiydi. Şüphesiz sistem başarısızdı, 1930’da Serbest Fırka denemesi yapıldı ve Serbest Fırka da acı bir şekilde tasfiye edildi. Serbest Fırka’nın tasfiyesinde yalnız baştaki siyasî otorite değil, baştaki siyasî otoritenin ortaya çıkmasına yardımcı olduğu sistemin diğer unsurları da etkili oldular. Serbest Fırka’nın toplumda büyük ilgi görmesi üzerine Mustafa Kemal’e gelerek “bu dalga sadece bizi yok etmez, seni de yok eder” diyerek onu yeni siyasî partiyi yok etmeye teşvik ettiler.

Sistem 1950 öncesinde neredeyse tamamen başarısızdı. Temel hak ve özgürlükler bakımından ciddî bir başarısızlık vardı. Temel özgürlükler olan din özgürlüğü, ifade özgürlüğü, seyahat özgürlüğü, basın özgürlüğü ya hiç yoktu ya da çok kısıtlanmış vaziyetteydi. Sistem, iddia edildiğinin aksine, iktisadî bakımdan da başarısızdı. Mesela bunun tipik bir delili, Mahmut Makal’ın 1950 yılının Ocak ayında ilk basımı yapılan “Bizim Köy” adlı romanında bulunabilir. “Bizim Köy” romanı nispeten Batı’da olan bir köyde insanların günlük hayatını anlatmaktadır ve orada anlatılan sefalet, bugün insanların aklının alamayacağı derecede koyu bir sefalettir.

Dolayısıyla, Ebedi Şef gidip Millî Şef geldiğinde sistem tıkanmak üzereydi. Sistemin sürdürülebilirliği yoktu, İkinci Dünya Savaşı yılları krizin ağırlaşmasına sebep oldu ve İkinci Dünya Savaşı sonunda Türkiye bir sürprizle karşılaştı. Sovyetler Birliği, Türkiye’den Doğu’da toprak ve Boğazlar üzerinde kontrol hakkını paylaşma talebinde bulundu. Türkiye bir tercih yapmak mecburiyetiyle karşı karşıyaydı. Aslında Türkiye’nin sistemi, Sovyet sistemine daha yakındı ve Sovyet sistemine kolayca adapte olabilirdi. Ama yükselen değer Batı olduğu için İsmet İnönü Batı’yı tercih etti ve bu çerçevede iç ve dış faktörlerin birleşimiyle Türkiye’de bir sistem değişikliği sürecine 1945’ten itibaren girildi. 1946 seçimlerinin Türkiye’ye faydası oldu; yargı gözetim ve denetiminde seçim ilkesi getirildi ve bu iktidar ve muhalefetin iş birliğiyle gerçekleştirildi. Türk demokrasisinin en iyi tarafı bana göre yargıda denetim ve gözetimle seçimlerin yapılmasıdır. Bu bakımdan Türkiye demokrasisi, dünyanın en iyi demokrasileriyle karşılaştırılabilecek, kıyaslanabilecek hâldedir. Meselâ Amerikan demokrasisiyle yaptığımız bir karşılaştırma Türkiye demokrasisinin bu açıdan daha üstün olduğunu açıkça ortaya serer.

Peki, 14 Mayıs niye önemliydi? İki şey söylenebilir 14 Mayıs’ın önemi için: Bir defa 14 Mayıs tek parti yönetiminden barışçıl bir yolla kurtulma anlamına geldi. Bu harika bir gelişmeydi. Tek parti yönetiminden Türkiye kurtulmak mecburiyetindeydi. Bunun için iki yol vardı. Birincisi iç savaş yoluydu. Bu çok maliyetli bir yoldu, çok sayıda ölüme ve tahribata yol açacaktı. İkincisi seçimdi. Türkiye bu beladan, tek parti yönetimi belasından, demokratik seçimlerle kurtulmayı başardı. Bu o kadar büyük bir hadisedir ki, bana göre 14 Mayıs’ın “Hürriyet ve Demokrasi Bayramı” olarak kutlanmasını haklılaştırmaktadır. Mensubu olduğum Liberal Düşünce Topluluğu da birkaç senedir 14 Mayıs’ı “Hürriyet ve Demokrasi Bayramı” olarak kendi çapında kutlamaya çalışıyor. Bu olayın önemini anlamak için aynı hadisenin İslam dünyasında hâlâ tekrarlanamamış olmasına bakabiliriz. İslam dünyası, bütün çabalarına rağmen Türkiye gibi demokratikleşmeyi, âdil ve hür seçimler yapmayı ve iktidarı seçimle getirip seçimle göndermeyi başaramadı. 14 Mayıs 1950 seçimlerinin ana özellikleri bence bunlardır.

*27 Nisan 2023’te Demokrasi Adası’nda düzenlenen toplantıda yapılan konuşma.

14 Mayıs 1950 Seçimlerinin Anlamı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye’de bir diktatörlük bulunduğu iddiası -daha doğrusu suçlaması veya ithamı- gerçeğe ne kadar tekabül ediyor? Ülkemizde gerçekten bir diktatörlük rejimi mi var? Erdoğan bir diktatör mü? Bunun işaretleri, göstergeleri, delilleri neler?

Diktatörlüğün Teorisi ve Pratiği

Hakkıyla değerlendirebilmek için meseleye daha yakından bakalım. Diktatörlüğü hem teorik hem de ampirik olarak ele alalım. Önce diktatörlüklerin umumi hususiyetleri üzerinde duralım. Daha sonra tarihî bir örnek olarak Türkiye’nin yaşadığı tek parti diktatörlüğünün temel özelliklerini belirleyelim. Ardından Türkiye’deki mevcut durumu tespit ettiğimiz ölçütler açısından değerlendirelim.

Siyasi rejimler kabaca demokratik ve anti demokratik rejimler olarak ikiye ayrılır. Anti demokratik rejimlerin iki türü vardır: Totaliter rejimler ve otoriter rejimler. Diktatörlük kavramı her ikisi için de kullanılabilir. İkisi arasındaki en temel ortaklık ikisinin de tek parti rejimi olmasıdır. Totaliter rejimler bu yazının konusu değil. Bundan dolayı bu yazıda diktatörlük derken sadece otoriteryen rejimleri kastedeceğiz.

Bütün diktatörlükler, akademisyenlerin ittifak ettiği ve siyaset bilimi kitaplarında belirtildiği üzere, siyasî çoğulluğun, dolayısıyla açık ve meşru rekabetin bulunmadığı, bazen görünürde birden çok parti olsa bile fiiliyatta tek partili olarak işleyen rejimlerin adıdır. Diktatörlük rejimlerinde yarışmacı seçimler yoktur. Seçim varsa da sadece şeklidir. Dolayısıyla halk kesimleri farklı partiler tarafından temsil edilmez. Tek ve tekelci parti bütün toplumu temsil etme iddiasındadır. Hâliyle, parlamento, bu yüzden, millî iradeyi yansıtmaz. Seçim yapılsa bile iktidar değişmez. Gerçek anlamda muhalefet partilerinin olmasına ve oluşmasına izin verilmez. Parlamento tek sestir, yani kelimenin gerçek anlamında parlamento olmaktan uzaktır. Sıraları diktatörün adamlarıyla doludur ve hemen hemen hiçbir gerçek fonksiyonu yoktur. Buna paralel olarak, diktatörlüklerde medyada çoğulluk da olmaz. İfade ve basın özgürlüğü bulunmaz ve muhalif medya organlarının var olmasına ve yaşamasına izin verilmez. Medya organları daha ziyade iktidarın uzantısıdır; resmî ve izin verilmiş olanlar dışında haber ve yorum yapamaz…

Bu teorik anlatımı Türkiye’de tecrübe edilmiş tek parti diktatörlüğü örneğiyle karşılaştırarak da değerlendirebiliriz.  Türkiye’de 1925-1945 (hatta 1950) arasında bir tek parti diktatörlüğü yaşandı. Sistemin öncüleri önce M. Kemal daha sonra İ. İnönü idi. Bu dönemde diktatörlüğün yukarıda sıralanan tüm özellikleri mevcuttu. Her şeyden önce siyasî çoğulluğun ve rekabetin oluşmasına izin verilmedi. Demokratik siyasî temsil yoktu. Alternatif ve muhalif siyasî partiler kurulamazdı. Siyasî rekabet yapılamazdı. Siyasî iktidar kendi kendisini atamaktaydı, göreve geliş ve gidişinin halkla bir ilişkisi mevcut değildi. Temel hak ve özgürlükler bir tür tepeden inme modernleşme projesi hesabına ve bu proje gerekçe gösterilmek suretiyle rafa kaldırıldı. Bu çerçevede din, ifade ve basın özgürlüğü pek yoktu. Basın önemli ölçüde iktidarın destekçisi olarak konumlandırılmıştı. Medyada siyasî iktidar eleştirisi yapılamazdı; iktidarın icraatlarını eleştirel bir bakışla değerlendirme imkânı bulunmazdı…

Türkiye’ye Diktatörlük Ölçütleriyle Bakış

Şimdi Türkiye’nin bugününe bakabiliriz. Türkiye’de diktatörlüğün yukarıda ele alınan temel özelliklerinden hangileri ne derecede karşımıza çıkıyor? Başka bir deyişle ülkemizde siyasi çoğulluk, siyasî rekabet ve basın özgürlüğü açısından durum nasıl?

Türkiye’de demokratik seçimler var. Seçimler, hür ve âdil olarak, yargı gözetim ve denetiminde yapılmakta. Türkiye bu bakımdan Türkiye’nin diktatörlük olduğunu iddia eden ülkelerin bazılarına ders verecek ve onlar tarafından örnek alınacak kadar başarılı. Seçimler sonuç yaratıyor; yani iktidarın seçimlerle değişmesi mümkün. Muhalefetin aylarca seçimi erkene alma çağrısı yapması, sonunda seçime gidiyor olmamız ve muhalefetin kazanma ümidi besleyebilmesi de bunun bir işareti. Diktatör denilen Erdoğan da başarılı siyasî hayatını tamamen halkın serbest seçimlerde onu tercih etmesine borçlu. Hatta Erdoğan büyük ölçüde bürokratik hâkimiyet odaklarına karşı ana silah olarak demokratik seçimleri gören ve kullanan bir lider. O kadar ki, siyasî hayatında karşılaştığı bütün problemleri seçimlere ve referandumlara giderek aştı. Erdoğan’ın 31 Mart 2019’daki İstanbul BBB seçimlerine yapılan haksız ve yanlış itirazı dışında bir hatası olmadı. Üstelik o seçimlerde yapılan da bir bakıma ve bir dereceye kadar mazur görülebilirdi, çünkü, oy farkı çok azdı. Aynı oy farkıyla CHP kaybetseydi muhtemelen hile yapıldı iddialarıyla yeri göğü inletirdi.

Türkiye’de parlamentonun ve siyasetin çoğulluğu da tartışılmaz bir gerçek. Değişik siyasî görüşlerden partiler TBMM içinde ve dışında varlıklarını sürdürmekte. Siyasî çeşitlilik ve çoğulluk ülkemizin çok alıştığı için olağan karşıladığı ve bu yüzden çoğu zaman farkına bile varmadığı bir gerçek. Siyasî çoğulluk öylesine baskın ki, terör ile arasına bir mesafe koymamakta direnen bir parti bile, AB demokrasilerinden -mesela İspanya’dan- farklı olarak var ve parlamentoda grup sahibi. Partiler iktidara yönelik en sert eleştirileri dile getirebilmekte.

Türkiye’de medyada da çoğulluk olduğu kesin. Tüm medyanın diktatörlüğe ve Erdoğan’a hizmet ettiği iddiaları temelsiz ve yanlış. Türkiye’nin en çok satan gazetesi Sözcü bir kategorik muhalif yayın organı ve bir gazeteden ziyade bir CHP bülteni gibi yayınlanmakta. Ayrıca, kategorik hükümet karşıtı yayın organları arasında, Cumhuriyet, Birgün, Karar, Korkusuz, Evrensel, Yurt, Yeniçağ, Yeni Mesaj, Yeni Asya, Millî Gazete, Yeni Yaşam gazeteleri de var. O kadar ki, kategorik muhalefet psikolojisiyle hareket ettikleri için gazetecilikleri çoğu zaman meslekî ahlâk sınırlarının dışına taşmakta. Televizyon istasyonları arasında da muhalif olanlar eksik değil. Halk, KRT, Fox, Tele1, Flash, Yol gibi her an ve her şeyde muhalif ve Haber Türk, TV100 gibi yerine göre muhalif televizyon kanalları yayında. İnternet haber siteleri bakımından ise, muhalefetin tartışılmaz üstünlüğü söz konusu. Aynı durum sosyal medya bakımından da büyük ölçüde geçerli. Hatta bu sosyal medya hakimiyeti yüzünden muhalefetin seçimi mutlaka kazanacağına ve Erdoğan’ı göndereceğine kesin olarak inanmış epeyce insan var.

Türkiye’de eskiden bir başbakan ve bakanlar kurulu vardı. Şimdi ise halk tarafından doğrudan seçilen bir başkan iş başında. Başkanın yetkilerinin çok olduğu elbette ileri sürülebilir. Nitekim ben de başkanın yasama, yürütme ve yargıya ilişkin yetkilerinin bir kısmını diğer seçilmiş demokratik organ olan TBMM ile paylaşması gerektiğini düşünmekteyim. Keza aday cumhurbaşkanı seçildikten sonra parti üyeliğinin sona ermesi veya en azından gevşetilmesi taraftarıyım. Ama bunları söylemek başka sistemin bir tek adam sistemi, bir diktatörlük olduğunu öne sürmek başka. Bu açıdan bakıldığında meselâ ABD de bir tek adam sistemine sahip. Türkiye’de kurumlaşmanın ABD’dekine nispetle hayli zayıf olduğu elbette bir hakikat. Ancak, bu konuda da söylenebilecek şeyler var. Türkiye hiçbir zaman kurumlaşmanın yeterince geliştiği ve kurumların tıkır tıkır işlediği bir ülke olamadı. Yani Türkiye’nin bu bakımdan özlenecek, imrenilecek bir geçmişi yok. Bunda ana sebep ülkede bir bürokratik vesayet sisteminin hüküm sürmesi ve bürokrasinin işleyişinin birçok bakımdan siyasetçinin ulaşabildiği menzilin dışında kalmasıydı. Başka bir deyişle kurumlaşmanın zayıf olması tek başına Erdoğan’a atfedilebilecek bir husus değil. Erdoğan’ın yarattığı bir durum olmaktan ziyade, önemli ölçüde, Türkiye’nin yakın dönemde yaşadığı olayların sonucu. Bu açıdan ortaya çıkan son problem de, bilindiği üzere, FETÖ’nün belli başlı bütün kurumlara sızması ve onları hâkimiyet altına almasıydı. FETÖ ile mücadele de kaçınılmaz olarak, en azından kısa vadede, kurumlaşmayı zayıflattı.

Sonuç olarak söylemek gerekir ki, Türkiye’nin “sapkın parlamenter sistemden” bir tür “sapkın başkanlık sistemine” geçmesinin bir “tek adam” veya “saray” rejimi ortaya çıkardığı, yani bir diktatörlük ve bir diktatör doğurduğu eleştirileri temelsiz ve abartılı. Gerek teorisi gerek pratiği açısından bakıldığında ne Türkiye’de bir diktatörlük var ne de Erdoğan bir diktatör. Bu görüş eski sistemden kalma açılardan meselelere bakmanın ve muhalefet etmede makul ve mutedil olmaktan uzaklaşmış olmanın sonucu. Ayrıca Türkiye’de ilk defa karşımıza çıkan bir durum olmaktan da uzak. Dediğim gibi, CHP dışındaki tüm iktidarlar -yani merhum Menderes, Demirel ve Özal, hatta bir ölçüde Erbakan- bu tür suçlamalarla karşılaştı.

Diktatörlük İddiasını Öne Sürenlerin Tuhaf Çelişkileri

Türkiye’nin bir diktatörlük ve Erdoğan’ın bir diktatör olduğu iddialarını değerlendirirken dikkat çekmek istediğim iki mühim çelişkisi var. Bunlar iddia sahiplerinin inandırıcılığını ciddî biçimde zedelemekte.

İlki Erdoğan’a yönelik diktatör suçlamalarının bu kadar çok ve böylesine kolay dile getirilebilmesinin nasıl yorumlanacağıyla ilgili. Bu tür eleştiriler, yazının başında da söylendiği üzere, hemen her gün çeşitli yol ve vasıtalarla ifade edilmekte. Ancak, bu söylem aynı zamanda kendi kendisini yalanlama potansiyeline sahip. Diktatörlük suçlaması ne kadar çok yapılırsa bu iddianın altı o kadar çok oyulmakta. Zira, gerçek bir diktatörlük rejiminde yaşıyor olsaydık diktatöre diktatör denemezdi. Bunu söylemeye cesaret edenler ya hayatta kalamazdı ya da zindanlarda süründürülürdü. Demek ki Türkiye’de kendine diktatör diyenleri cezalandırma yetkisinden ve gücünden mahrum bir diktatör var!

İkincisi Erdoğan’ı diktatör olmakla suçlayan ve Türkiye’de bir diktatörlük olduğunu öne sürenlerin önemli bir bölümünün ülkemizde yaşanmış tek parti diktatörlüğü dönemine ilişkin bir eleştiri getirmemeleri. Bunun sebebi olarak vakanın geçmişte kalmış olması gösterilebilir. Ancak zaman zaman dönemin hem de abartılı biçimde övülmesinin ve döneme yönelik her türlü eleştirinin çok sert şekilde cevaplanmasının -hatta şiddetle bastırılmasının- bunu yapanların aslında diktatörlüğe prensip olarak karşı çıkmadığını ve diktatörlükler arasında ayrım yaptığını gösterdiği söylenebilir. Bunlara göre kendi kafalarından biri diktatörlük kurarsa iyidir ama başka görüştekiler demokratik yarış sonucunda iktidara gelse bile onları diktatörlükle suçlamak meşrudur ve siyasi mücadelenin yalnızca kendilerine mahsus bir aracıdır!

Türkiye’nin Ana Problemi

Bu tartışmalar daha çok yapılacak. Ancak, bana göre, Türkiye’nin ana problemi yürütmenin tek kişi mi olduğu yoksa bir başbakan ve bakanlar kurulundan mı oluştuğu -yani sistemin parlamenter sistem mi yoksa başkanlık sistemi mi olduğu- değil, siyasetin alanının sivil toplum aleyhine çok geniş olması. Ülkede her şey bir şekilde siyasetle doğrudan doğruya veya dolaylı olarak ilişkili. Kredi almaktan üniversite rektörü olmaya, işe girmekten görevde terfi almaya kadar neredeyse her şey siyaset yoluyla yapılmakta. Bunun, rahmetli Kazım Berzeg’in işaret ettiği gibi, bürokratik tahakküm geleneğine sahip olan bir ülkede siyaset tarafından bürokratik tahakkümün kırılması gibi müspet tarafları elbette var. Ancak, zararları da mevcut. Kuralların oluşmaması ve ilişkilerin kaba güç ilişkilerine dönüşmesi ve o şekilde yürütülmesi gibi. Maalesef hem bu durumun sonuçlarından biri olan hem de bu durumu destekleyen bir siyasî kültürümüz de var. İktidarı eleştiren ve iktidara talip olan siyasî partiler sivil alanı siyasal alana karşı genişletmek yerine, iktidarın alanını genişletmek, ama onu daha iyiye kullanmak vaadiyle seçimlere giriyor. Bu problem çözülmedikçe sistemin parlamenter mi yoksa başkanlık sistemi mi olduğu ikinci derecede önemli.

Bu yüzden, Türkiye’nin daha iyi bir ülke olmasını isteyenlerin, kafayı diktatörlük rejimi ve Erdoğan’ın diktatör olup olmadığı tartışmalarına takmak yerine, bu temel problemi de görmesi, üzerinde düşünmesi ve çözülmesi için çaba sarf etmesi ülkemiz için her bakımdan daha doğru ve yararlı olur.

Türkiye Bir Diktatörlük mü? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.