İslam dünyasının en eski kavgalarından biridir şeriat ehli ile aşk ehlinin kavgası. Bu topraklarda Yunuslar, Mevlanalar, Kaygusuz Abdallar ile medrese ehl-i arasında en şedit şekilde geçmiştir. Şeriat ehlinin çok güçlü olduğu dönemlerde tasavvuf, Ebu Suud Efendi vb. tarafından mahkum edilmiş ve uygulamaları küfür sayılmış. Yunus Emre’nin deyişiyle her çağ ve zeminde Molla Kasımlar çıkmış ve aşk ehlini sigaya çekmiştir. Her yolun yolcularının bir olmayacağı gibi bu yolun yolcuları içinde de ibâhacılığa sapanlar olmuştur ancak bu sapanlara bakıp tüm aşk ehlini mahkûm etmek ne hakka ne de izana sığar.

Geçen hafta Mustafa Öztürk “Hakikat münkeşif olunca şeriat mürtefi olur mu?” adlı makalesinde özelde Alevilik bahsi üzerinden tüm tasavvuf ehlini hakkaniyetli gibi gözüken bir takım değerlendirmelerin arasına ustaca giydirilmiş cümlelerle adeta küfr ehl-i olmakla itham ediyor. Bin yıllık tasavvufi birikimin bir parçası olan ve bugün Alevilik üzerinden tartışılan ortak tasavvufi ritüelleri Cumhuriyet rejiminin ustaca şekillendirdiği gelenekten kopardığı, elinde inancından hemen hiçbir şey bırakmayıp sadece sazını bıraktığı bir isim üzerinden ustaca mahkûm ediyor.

Arif Sağ, benim de sevdiğim saydığım bir isim ancak Arif Sağ’ın çok iyi nefesler okumak dışında (Bu bile başlı başına bir hizmettir) Aleviliğin düşünsel altyapısına inanç boyutu ile bir katkısı olmuş, hangi üretimi ile geçmiş çağlarda yaşamış Alevi ozanları seviyesine çıkmıştır ki siyasi içerikli bir değerlendirmesi referans alınıyor. Onun bir sözü ile bakın işte bunlar aslında böyledir deme hakkını hangi yüzle kendimizde buluyoruz. Arif Sağ olsa olsa Cumhuriyet döneminde Aleviliğin ana kaynaklarından ve referanslarından nasıl uzaklaştığının ve Alevilerin iki ara bir derede; Kemalizm, Marksizm, Atezim vb. modern akımların kıskacında inancının temellerini yitirmiş bir şekilde; nasıl sıkışıp kaldıklarına güzel bir örnek olabilir. 

Alevilik ideoloji mi? 

Arif Sağ’ın hangi amaçla söylediği aslında belli bir cümleyi “Şeriata takılıp kalmamak gerek; biz şeriatı (namaz, oruç, hac, zekât) solladık”ı delil göstermek bin yıllık bir birikime çamur atmakla eş değer değil midir? Sormak isterim, Arif Sağ’ın Cumhuriyetçiliği, Kemalistliği, laikliçiliği mi fazladır yoksa Aleviliği mi? Tartabilsek hangisinin fazla çıkacağını hepimiz biliyoruz. Öyleyse ana referansı Alevilikten ziyade ideolojik bir tutum olan Sayın Sağ bir geleneği mahkûm etmek için kullanılabilir mi? Burası Türkiye olduğuna göre kullanılabilir. Hâlbuki burada şu eleştiri yapılsa idi daha doğru olurdu. Alevilik de dâhil olmak üzere tüm tasavvufi ekollerde bir kapı tamam olmadan diğer kapılara geçilemez, seyr-i süluk esastır. Şeriat tamam olmadan tarikat olmaz, hakikat ve marifet ise hiç olmaz demek gerekmez mi? Elbette ki tasavvuf ehlinin şeriat algısı Sünnilikten de Şiilikten de farklıdır. Sayın Öztürk’e göre acaba Mevlana hangi noktada duruyor?

Bir başka yerde Aleviliğin Mürcie ve Kerramiyye dahil bir çok ekolden etkilendiğini söyleyen Öztürk eminim ki Ehl-i Sünnet’in de bu vb. ekollerden etkilendiğini biliyordur. İşin ilginci adını verdiği için söylüyorum bu ülkede Mürcie ile özdeşleştirilecek bir inanç varsa o da ancak Ehl-i Sünnet anlayışıdır ki, eminim hocamız bunu benden daha iyi biliyordur. 

Kuran ve Sünneti referans aldığını söyleyen Ehl-i Sünnet İslam Tarihinin kanlı olayları hakkında kafasını kuma gömmüş bir şekilde İslam’ın özünden çok füruatı olan meselelere dalmışken, namazın içiydi dışıydı, abdestin şartı martı, hac için şu lazım bu lazımın ötesine geçebilmiş midir ki o İslam olurken Alevilik dışı oluyor. Evet, Alevilerin Ehl-i Sünnetin İslam’ın aslı diye dayattıkları namaza, oruca, hacca mesafeli durdukları doğrudur da Ehl-i Sünnet İslam’ın diğer şartlarına ne kadar hassastır ki böyle bir ithamı kendinde hak görüyor. Ama eminim şimdi Öztürk hocamız ben Ehl-i Sünneti savunmuyorum ya da ben onlar gibi düşünmüyorum diyebilir. İslam’ın temeli ahde vefa iken, ilim, hikmet, adalet ve ihsan iken; neden acaba bugün Ehl-i Sünnet (Şia’yı bundan ayırmıyorum) bu İslami değerlerin hiç birine sahip görünmüyor. Neden, Ehl-i Sünnet alimleri karşılaştıkları her çetrefil meselede susmayı ya da zalimliği meşrulaştıracak yaklaşımlar sergiliyor. Daha fazla kan akmasın derken zulmü İslam’ın parçası haline getirdiklerini hiç düşündüler mi acaba? Mevlit güzel bidat olurken, neden Alevi ritüelleri kötü bidat oluyor, din dışı ilan ediliyor. 

Aleviliğin her ithamı bana İbni Ömer’in Irak’lı bir hacının “İhramlı iken sivrisinek öldürmenin hükmü nedir?” sorusuna verdiği cevabı aklıma getiriyor; “- Şu Irak halkına bakın, Resûlüllah s.a.’in kızının oğlunu, torunu öldürmesinin utancı içinde olmaları gerekirken, sivrisineği öldürmenin hükmünü soruyorlar. Peygamber s.a. Hasan’la Hüseyin için “Onlar benim dünyadaki iki çiçeğim (reyhânım)’dir.” buyurmuştu, dedi.”

Öztürk Bey metnin başlangıcında yanlış anlaşılma endişesinden bahsetmişse de yanlış anlaşılacak bir yazı kaleme almamış kendi düşüncesini ifşa etmiştir. Onun eleştirilerini okurken kendimi F. Rahman’ın tasavvufa saldırısını okur gibi hissettiğimi belirtmek isterim.

İlginçtir Sünni kökenli isimleri en çok rahatsız eden meselelerden biri hocamızı da rahatsız ediyor. Tevella ve teberra inancı (Ehl-i Beyti seveni sevmek, sevmeyeni sevmemek) Alevi tasavvufunun bir parçasıdır. Bu neden bu kadar rahatsız ediyor anlaşılır bir durum ancak bu rahatsızlığın ilk iki halife ile ilgili olduğunu hiç sanmıyorum. İlk iki halife kullanılarak aslında gizli, bana ve Alevilere göre açık, bir Emevi savunması psikolojisi yatmaktadır. Ancak bugün Ehl-i Sünnet mensuplarının yüzde 99’unun bu işin arkasında, bu psikolojinin olduğunu bildiklerini hiç sanmıyorum çünkü onlar atalarını buldukları yolu taklit ediyorlar. Aynı şey Aleviler için de geçerli. O anlayış Mekke’nin fethi ile korkudan Müslüman olan ve bizzat Kuran tarafından kalplerinin para ile satın alınması emredilen isimleri hem sahabe saymış hem de uydurma bir hadisle gökteki yıldızlar mesabesine çıkarmıştır. Şimdi bunları yapan zihniyet İslami ve Kurani olurken her ne hikmetse Alevi ritüellerinin Kuran’dan ve Peygamber’in sünnetinden çıkarılamayacağını iddia ediyor Öztürk.

O çıkaramıyorsa ben Sünnetten örneklerle çıkarayım onun yerine; Cem ayini Ehl-i Suffa ile Resulü Ekrem’in sohbetlerinin bir ihyası, Musahiplik Peygamberimizin Ensar-Muhacir kardeşliği tesisinin bir hatırası, düşkünlük cezası Tebük Seferine katılmayan üç sahabe hakkındaki uygulamanın bizzat kendisi olduğunu iddia edersem “bunlar zorlama teviller” midir diyecek Sayın Öztürk.  Semah için Caferi Tayyar’ın Resullullah’ın sevgisi ve övgüsü üzerine Mescid-i Nevebi’de el çırparak, şarkı söyleyerek ve dönerek dans etmesi ve Resulullah’ın da onun bu hareketini tebessümle izlemesinin bir hatırasıdır dersem çok mu aşırı kaçmış olurum.

Alevilerin Kur’an algısı

Bir başka yerde Alevilerin Kuran algısı üzerinde dururken, Kuran-ı Kerim’in tahrif ve eksik olduğu iddiaları üzerinde duruyor Öztürk. Kuran’ın eksikliği tartışması sanki Alevilerle ilgiliymiş gibi. Öztürk, Kütübü Sitte’yi hiç okumamış olamaz. Orada Kuran’ın toplanması ile ilgili rivayetleri gözden geçirmesini salık veririm. En azından İbn-i Mesut gibi büyük bir sahabenin Felak ve Nas Surelerini Kuran’dan saymadığını bilmemesi mümkün değildir.

Yine yedi ulu ozan söylencesi sonradan üretilmiş bir şeyken gerçekmiş gibi sunulması ve Nesimi ve Virani üzerinden Aleviliğin çözümlenmesi ise bir başka tuhaflıktır. Ama burada Öztürk’ün suçu yok. Ama hemen belirtelim ki bu listedeki isimlerden Hallac en azından Sünni kökenli bir mutasavvıftır. Nesimi ve Fuzuli Alevi olmaktan çok Şii’dir. Virani Baba Bektaşidir. Şimdi sonraki yüzyıllarda bunların hepsine saygı duyulması hepsini birden Alevi mi yapar. Yol bir sürek bin birdir sözü bir başıbozukluk mu çağrıştırıyor ki olumsuz mana veriliyor. Bu ifade Mevlana hazretlerinin “Kabe bir, ona giden yol bindir” ifadesinden farklı değildir.

Tasavvuf ehlinin dünyaya bakış açısının Sayın Öztürk’ün bakış açısı gibi olmayacağı çok açık. Bu nedenle Öztürk’ün imalarına daha fazla cevap vermek istemiyorum. Sadece şunu söylemek isterim ki Öztürk ifadeleri ile geçmişten günümüze gelen medrese-tekke gerginliğinin sadece yeni bir örneğidir. Sayın Öztürk’ten aynı eleştirileri Mevlevilik, Nakşibendilik, Kadirilik vb. Sünni tarikatlar içinde yapmasını bekliyorum. Benim yazısından anladığım kadarıyla onlarda İslam dışına düştüler.

senolkaluc@hotmail.com

Kamuoyunun uzun süredir merakla beklediği “demokratikleşme paketi” açıklandı. Başbakan Erdoğan, bir kısmı yasal ve bir kısmı da idari düzenleme gerektiren 20 maddelik bir paketi toplumun dikkatine sundu. Paket üzerinde olumlu, olumsuz veya çekimser görüşler serdediliyor, canlı bir tartışma yürütülüyor. Paketin iki hatta ilerlediği söylenebilir: Bir tarafta siyasi yaşamı demokratikleştirecek hükümler var. Seçim sistemine ilişkin alternatifler getirilmesini ve Siyasi Partiler Kanunu’nda partileri teşkilatlanma, üye alımı, propaganda ve mali açılardan güçlendirecek önerileri bu bağlamda değerlendirmek mümkün. Diğer tarafta ise farklı toplumsal kimliklerin taleplerini karşılamaya yönelik düzenlemeler bulunuyor. Bu çerçevede, ayrımcılıkla mücadele için yasal ve kurumsal yapılanmaya gidilmesi, kamuda başörtüsünü yasağına son verilmesi, ilköğretimde andımızın kaldırılması, özel okullarda anadilde eğitimin önünün açılması, Mor Gabriel Manastırı’nın arazilerinin iadesi, Romanların sorunlarını araştırmak üzere bir enstitünün kurulacak olması ve benzeri düzenlemeler dikkat çekiyor. Türkiye’de demokratikleşme çoğunlukla Kürt meselesiyle bağlantılı ele alınıyor. Nitekim “demokratikleşme paketi”ne de yürümekte olan çözüm sürecinin ikinci aşamasının bir parçası ve gereği olarak bakılıyordu. Paketin hazırlanmasında sürecin etkili olduğuna ve demokratikleşme ile Kürt meselesinin çözümü arasında doğrudan bir ilişki bulunduğuna şüphe yok; ama Türkiye’de devletle sorunu olan tek kesim de Kürtler değil. Bugüne kadar birçok kimliğin devletin gayri-hukuki ve gayri-ahlaki zorba uygulamalarına maruz kaldığı ve haklarından mahrum edildiği izahtan vareste olsa gerek. Bu nedenle pakette sadece Kürt meselesiyle ilintili hususlara değil toplumdaki diğer fay hatlarının kırılmasını önlemeye yönelik düzenlemelere de yer verildiği görülüyor. Bu tavır, hem ahlaken hem de siyaseten doğru. Ahlaken doğru; zira siyasetin her kesimin taleplerini görme ve onları meşruluk dairesi içinde karşılama gibi bir yükümlüğü vardır. Siyaseten de doğru; zira paketin farklı grupların yaşadıkları mağduriyetleri giderme amaçlı olması bir yandan değişik kesimlerden destek alınmasını, diğer yandan da tepkilerin aşağıya çekilmesini sağlar.

Kürt siyasetinin beklentileri 

Demokratikleşme paketi -diğer alanları olduğu gibi- Kürt meselesini de etkileyecek. Çünkü içerikte Kürt meselesini doğrudan ve dolaylı ilgilendiren hükümler söz konusu. Kürt siyasi aktörlerinin genelde sürece, özelde pakete ilişkin olarak kristalize olmuş üç talebi vardı: Seçim barajı, anadilde eğitim ve TCK ile TMK’da değişiklik yapılması. Yerel yönetimlere ilişkin de birtakım talepler söz konusuydu ama bunlar, diğer üç talebe oranla aciliyet içermiyordu.Pakette Kürt siyasetinin önem atfettiği iki noktada düzenlemeler yapılmış: İlki seçim barajı ile ilgili. Her ne kadar üç alternatiften söz edilse de, kanımca Türkiye 2015 genel seçimlerine mevcut sistemle gitmeyecek ve Türkiye’nin parlamentosu yeni bir seçim sistemiyle şekillenecek. İster yüzde 5 + daraltılmış bölge sistemi olsun, ister dar bölge seçim sistemiyle olsun yapılacak bir seçimde BDP’nin şu anda sahip olduğundan daha fazla milletvekili çıkarma ihtimali bulunuyor. Ayrıca SPK’da yapılan değişiklikler de BDP’ye güç kazandıran bir nitelik taşıyor. İkincisi ise anadilde eğitim talebiyle ilişkili. Paket, özel okullarda anadilde eğitim yapılmasına imkan sağlayacak yasal değişikliklerin yapılacağı belirtiliyor. BDP anadilde eğitim hakkının tanınıp güvence altına alınmasını ve kamu okullarında bu eğitimin verilmesini talep ediyor. Atılan bu adımı, bu hedefe giden bir ön aşama olarak değerlendirmek mümkün. Türkiye özellikle son on yıldır dil yasaklarını yavaş yavaş ortadan kaldırıyor. Böylece hem mevzuatını daha da özgürleştiriyor, hem de toplumu daha radikal adımlara hazırlıyor. Özel okullarda anadilde eğitime geçilmesi, psikolojik bariyerlerin yıkılmasını sağlayacak ve bir sonraki safhada kamu okullarında anadilde eğitim verilmesine zemin teşkil edecek. 

Önemli eksiklik: TCK ve TMK

Süreç açısından paketin en önemli eksiği Türk Ceza Kanunu (TCK) ve Terörle Mücadele Kanunu’nda (TMK) beklenen değişikliklerin yapılmaması. Halihazırdaki terör tanımı, demokratik faaliyetleri bile terör kapsamına sokacak ve kişilerin terörizmle ithamına sebebiyet verecek kadar geniş. Dolayısıyla bu tanımın değişmesi son derece mühim. İki açıdan: Terörün sadece şiddet eylemleriyle ilişki bir şekilde tanımlanması, hem Türkiye’nin demokratik standartlarını yükseltip özgürlük alanını genişletme, hem de çözüm sürecinin ivme kazanmasını sağlayacak potansiyele sahip. Çünkü bu tür bir değişiklikle, KCK Operasyonlarından tutuklu bulunan çok sayıda kişi özgürlüğüne kavuşabilir, süreçteki sıkışıklık giderilebilirdi. Ancak hükümet bu değişikliği yapmadı. Sanırım bunun altında yatan neden, hükümetin PKK’nin çekilme hızından/oranından ve almış olduğu çekilmenin durdurulması kararından duyduğu rahatsızlık yatıyor. Muhtemelen PKK -Öcalan’ın isteği doğrultusunda- çekilmeyi tamamlamış olsaydı, bugün KCK tutuklularıyla ilgili olarak acilen çözümlenmesi gereken bu mesele de paketteki yerini almış olurdu. Ancak bu gerçekleşmediği için olsa gerek hükümet bu adımı bir sonraki aşamaya erteledi. TCK ve TMK’da değişiklik olmaması, önümüzdeki günlerde de bir değişikliğin yapılmayacağı anlamına gelmez. Meclis’in açılış resepsiyonunda Erdoğan ile BDP’liler arasında yaşanan diyalog manidar. Kendisine “Hepimiz TMK mağduruyuz. İçerdeki siyasetçiler özgürleşmeden barış imkanı olmayacak” diye TMK’dan kaynaklı şikayetlerini ileten BDP Milletvekili Sırrı Sakık’a Başbakan Erdoğan’ın verdiği “Önümüzdeki günlerde hep beraber inşallah” şeklindeki cevap, bu konuda kapıların kapatılmadığını gösteriyor.  

BDP ve PKK’nin tepkisi

Kürt siyaseti, paketin Başbakan tarafından duyurulmasından hemen sonra yaptıkları açıklamalarda genelde pakete dair olumsuz fikir beyan ettiler. BDP Eşgenel Başkanı Gültan Kışanak, “Başbakan’ın bir çözüm değil, seçim paketi açıkladığını ve hükümetin gayesinin kendi iktidarına süreklilik kazandırmak olduğunu” söyledi. KCK ise “hükümetin çözüme ciddiyetle yaklaşmadığını, bir oyalama taktiği uyguladığını, çözüm sürecini AKP bir daha seçim kazansın diye başlatmadıklarını, AKP’nin bu tavrıyla süreci fiilen bitirdiğini” belirtti.Pakete gösterilen bu sert tepkinin bir nedeni, siyasi rekabet. AKP ile BDP/PKK arasında bölgede büyük bir siyasi mücadele yaşanıyor. Bu nedenle siyasi rakiplerin birbirlerinin yapıp etmelerini mutlaka onamaları veya büyük değer atfedip takdir etmeleri beklenemez. Art arda önemli seçimlerin yapılacağı bir dönme giriliyor; taraflar tabanlarını diri tutmak istiyorlar. Dolayısıyla siyasi rekabet içinde olanlar karşı tarafın yaptıklarını küçültüp eksikliklerini büyütebilir ve bunun üzerinden sert bir siyasi dil tutturabilirler. Ancak bütün bir süreci ve sürecin akıbetini bu tepkiler üzerinden okumak da doğru olmaz. Kürt siyasetinin pakette doğrudan karşı çıkabileceği bir tek madde bulunmuyor. Özel okullarda da olsa anadilde eğitim bir tabuyu kırıyor. Seçim sisteminde yapılacak değişiklik, temsilde adalet için önemli bir kapı aralıyor. Köy isimlerinin iadesi ve andımızın kaldırılması, sembolik ama çok önemli bir anlam ihtiva ediyor. Başörtüsü yasağına son verilmesi, büyük bir kısmı başörtülü olan BDP tabanı için de bir özgürlük genişlemesine sebebiyet veriyor. Kürt siyasetinin tüm bu olumlu gelişmeleri elinin tersiyle itmesi düşünülemez. Zira pakette yer alan bazı maddelerle ilgili BDP, geçmişte TBMM Başkanlığı’na yasa teklifleri sunmuştu. Hiç şüphesiz Kürt siyasetinin pakette eksik bulduğu birçok konu olacaktır, bu da son derece normaldir. Ancak bu, pakette yer alan ve geçmişte BDP’nin de takipçisi olduğu artıları görmemeyi haklı kılmaz. 

Pozitif gündem

Nitekim ilk anın sıcaklığı geçtikten sonra BDP, pakete daha serinkanlı bir yaklaşım göstermeye başladı. Kışanak, andımızın ve başörtüsü yasağının kaldırılmasının önemini teslim etti ve bunları desteklediklerini açıkladı. BDP Grup Başkanvekili İdris Baluken “Toptan reddeden veya toptan kabul eden bir yaklaşım yanlış. İzleyeceğimiz siyasi tutum da bu çerçevede olacak” dedi. Bu itibarla BDP’nin bundan sonraki dönemde, paketteki olumlulukları sahiplenen, eksiklikleri vurgulayan ve Meclis içinde/dışında yapacağı faaliyetlerle içeriğinin geliştirilmesine hizmet eden bir yol haritası izlemesi beklenebilir. Açıklanan paketin en önemli sonucu, Türkiye’de demokratikleşme konusunda tekrardan pozitif bir gündem oluşturmasıdır. Hatırı sayılır bir vakittir gündemi işgal eden ve bazı mahfillerde epey prim yapan “totaliterleşme”, “otoriterleşme” iddiaları etkisini yitirdi ve Türkiye’nin demokratikleşme yolunda sistemi reforme etme çabalarına devam edeceğini gösterdi. Elbette eksiklikler var; Alevilerin taleplerini karşılayan, Heybeliada Ruhban Okulu’nun açılmasına imkan tanıyan düzenlemelerin olmaması altı çizilmesi ve kısa zamanda telafi edilmesi gereken eksiklikler. Çözüm sürecine dönük adımlar da yeterli değil. Ama buna rağmen Türkiye, demokratikleşmede artık dönüşü olmayan bir yola girmiştir. Her geçen gün siyasetin zeminin daha fazla güçlendiren bu yol, şiddete açılan kapıları da bir bir kapatıyor. 

vahapcoskun@gmail.com