Değerli okurlar, bugün sizlere ecdadımızın gayrimüslimlere yönelik üç adet fermanını hatırlatmak istedim. Osmanlı İmparatorluğu’nun neden ve nasıl yüzyıllarca ayakta kaldığının ispatıdır…

(1) Hz. Peygamber ve Hz. Ömer zamanından beri Kudüs Hıristiyanlarına verilmiş olan hakların Osmanlı devleti tarafından da geçerli kabul edildiği hakkında, Fatih Sultan Mehmed Han tarafından Kudüs Patriğine verilen 1458 tarihli ferman.

 Fatih Sultan Mehmed’in emridir.

Gereği yapılsın. Her kim bu emrime uymazsa

Allah’ın laneti üzerine olsun.

Allahın izni ve Peygamberin desteğiyle Kostantiniyye’yi fethettim. Bunu duyan tüm şahlar ve krallar huzuruma elçiler göndermişlerdir. Son olarak Kudüs Rumlarının Patriki Atanasyos da bir heyetle huzuruma gelmişlerdir. Kendisi, Hz. Peygamber ve Hz. Ömer tarafından kendilerine ihsan edilen belgeler ile daha sonraki hükümdarların verdikleri belgeleri göstermiş ve kendilerine tanınan hakların geçerli kalmasını ve Kudüs şehri içinde dışında Hıristiyanlar için kutsal kabul edilen tüm yerler ile ibadethanelerin her türlü vergiden muaf tutulmasını rica etmiştir. Hz.Peygamber ve Hz. Ömer tarafından verilen haklar ile daha sonraki hükümdarlar tarafından Kudüs Hıristiyanlarına ihsan edilen ayrıcalıklar, benim nezdimde de aynen geçerlidir. Ülkemde bulunan tüm yöneticiler Kudüs Patriki ve din adamlarına iyi davransınlar ve onlara zarar vermesinler. Hz. Peygamber’in, Hz.Ömer’in, daha sonraki sultanların ve de benim verdiğim bu hakları, ileride görev yapacak yöneticiler değiştirmeye kalkışırlarsa, Allahın ve Hz. Peygamberin hışmına uğrasınlar. Herkes böyle bilsin. Bu ferman geçerli kabul edilip emrime uyulsun.

Bu ferman, 22-31 Eylül 1458’de İstanbul’da yazıldı.

 Kaynak: Osmanlı Barışının İnsancıl Temelleri. Yüzyıllara Yayılan Belgeler, s. 11 (ilâve modernleştirmeler düzeltilerek alınmıştır).

 (2) İstanbul Ermenilerinin hakları konusunda, Padişah IV. Mustafa’nın 1807 tarihli fermanı.

 (Padişah IV. Mustafa’dan, İstanbul Kadısı’na)

 İstanbul ve çevresindeki Ermenilerin Patriği Avanis, bana bir dilekçe göndererek, eskiden beri yönetimlerinde olan kiliselerinde ibadetlerini rahatça yapa geldiklerini, ancak son zamanlarda bazı devlet görevlileri tarafından kendilerine karşı baskı ve haksızlıklar yapılmakta olduğunu bildirmiş ve bunun engellenmesini rica etmiştir. Bunun üzerine eski kayıtların incelenmesini emrettim. Yapılan inceleme sonucunda, İstanbul Ermenilerinin idaresinde olan kiliseler ile buralarda görevli olanlar hakkında fermanlar çıkarıldığı ve bunlara bazı haklar verildiği anlaşılmıştır. Kasımpaşa’daki kilisenin de bu kapsamda olduğu ve bu kilisede görev yapanlarla kilise yakınında oturan Ermenilerin haklarının tanındığı görülmüştür. Bazı devlet görevlilerinin, İstanbul’daki Ermenilerden haksız yere para talep etmeleri ve bunlara baskı yapmaları, doğru değildir. Bu yüzden İstanbul Kadısı olarak senin görevin, bu yanlışlıkları engellemektir. Bundan böyle hiçbir devlet görevlisi, İstanbul’da yaşayan Ermenilere baskı yapmasın. Onlardan haksız yere para talep etmesin. Ermenilerin ve kiliselerinin haklarına saygı göstersin. Fermanımın gereği yapılsın.

4 Ocak 1807.

 Kaynak: Osmanlı Barışının İnsancıl Temelleri. Yüzyıllara Yayılan Belgeler, s. 31.

 (3) Ermenilerin tüm hak ve imtiyazlarının geçerli olduğu ve inanç özgürlüğüne sahip oldukları hakkında, Padişah Abdülmecid tarafından, Ermeni Patriğine yazılan 1853 tarihli ferman.

 (Padişah Abdülmecid’den)

 Allahın inayeti sayesinde Osmanlı tahtına geçerek padişah oldum. Bunca toprak ve halk, Allahın bir emaneti olarak yönetimim altındadır. Tahta geçmiş olmamın bir gereği olarak tüm halkımı korumak benim görevimdir. Özellikle herkesin inanç ve ibadetlerinde özgür olarak davranabilmesi, en önemli dileğimdir. Bu konuda en ufak bir ihmale bile rızam yoktur. Bu açıdan, siz Ermenilere geçmiş padişahlar zamanında verilmiş hakların benim tarafımdan da yeniden onaylanması gayet doğaldır. Osmanlı ülkesinde bulunan Ermenilere ait kilise, manastır, arazi ve emlakin tüm muafiyet ve imtiyazlarının daima korunması ve geçerli olması, benim de arzumdur. Bunu böyle bilmenizi istiyorum. Bu amaçla, haklarınızın ve imtiyazlarınızın korunması için, bu fermanı yazdırdım. Ermeni Patriği olarak emin olunuz ki, size tanınmış olan tüm hak, imtiyaz ve muafiyetler aynen geçerlidir. Herhangi bir aksi davranışla karşılaşırsanız, durumu hemen Sadrazama bildiriniz.

10-20 Mayıs 1853.

Kaynak: Osmanlı Barışının İnsancıl Temelleri. Yüzyıllara Yayılan Belgeler, s. 47.

Sebestiyet, 01.11.2015

Çok partili siyasal hayatımız, siyasetin iki temel kutbundan birisini oluşturan “devletçi modernleşmecilik”in yaşadığı seçim başarısızlıklarının da tarihidir. İlginç olan bu olgunun tekil seçimler veyahut kısa dönemler bağlamında sorgulanmasıdır.

Bu yaklaşım, doğal olarak, konjonktürel etkenler ile liderlik ve parti örgütü benzeri unsurların belirleyiciliğini ön plana çıkartmaktadır. Buna karşılık söz konusu kutbun süregelen başarısızlığı, çoğulculukla uyumsuz bir ideolojiyi değiştirirken “ne olunduğuna” karar verilerek bir tasavvur geliştirilememesi, bunun neticesinde de yükselen “kimlik siyaseti”nin aracı durumuna düşülmesinden kaynaklanmakladır.

Çoğulculuk karşıtlığı

Devletçi modernleşmecilik temel entelektüel tezleri itibarıyla bir on dokuzuncu asır ideolojisidir. İki savaş arası dönemin siyasal hareketlerinden de etkilenen bu yaklaşımın “modernlik” yorumu ile buna ulaşma için benimsediği siyaset anlayışı günümüz demokratik değerlerine fazlasıyla yabancıdır. “Tekil” bir modernlik tasavvurunu yaşam tarzı üzerinden üretmeyi amaçlayan devletçi modernleşmecilik, bunu yukarıdan aşağıya gerçekleştirmeyi hedeflemiştir. “Modernlikler”in varlığını reddederek çoğulculuk karşıtı bir çizgiyi sahiplenen bu yaklaşım kitle ile ilişkisini “aydınlatma-aydınlanma” temelinde kurmanın gerekli olduğunu düşünmüştür. Siyaset uygulayıcılarının gereğinde yasak koyabilen, ceza verebilen “hoca,” halkın ise edilgen, dersini iyi öğrenmekle mükellef “talebe” rolünü oynadığı bu ilişkinin düşünsel arka planını seçkincilik oluşturmuştur.

Bu çoğulculuk karşıtı, elitist, “halka rağmen halkçılık”ı savunan düşünsel çerçevenin siyaset aracı ise otoriter “ilerletici tek parti” olmuştur. Devletçi modernleşmecilik iktidardaki altın çağını böyle bir rejim içinde yaşamıştır. Çok partili yaşama geçiş sonrasında özünde çoğulculuk karşıtı olan bu hareket “demokratikleştirilme”ye çalışılmış, ancak doğasına aykırı bu bağdaştırmada ciddî mesafe alınamamıştır. Uzun süre katılımı sınırlamayı amaçlayan vesayet odaklarıyla çalışan, darbeleri “reform aracı” olarak destekleyen bu hareket son yıllarda bu konumunu sorgulamış ve değişime yönelmiştir.

Başörtüsü takmanın “modernlik karşıtlığı” anlamına gelmeyeceğinin itirafı ile dolaylı yolla da olsa “modernlikler”in varolabileceğinin kabûllenilmesi gibi “darbeler”e “devrim” biçiminde atıfta bulunmaktan vazgeçilmesi bu alandaki değişimi ortaya koymaktadır. Ancak bu konuda netice alınmasını zorlaştıran iki unsur vardır. Bunlardan birincisi değişime karşılık tarihî mirâsın muhafaza edilmeye çalışılması, örneğin bir yirmi birinci yüzyıl demokrasisinde “devrimcilik”in ilke olarak korunmasıdır. Daha temel ikinci sorun ise bu değişimin “devletçi modernleştirme”yi kendisi olmaktan çıkarması ama kolaylıkla tanımlanabilir bir şeye de dönüştürmemesidir.

Kendisi olmayınca

Devletçi modernleşmenin çoğulculuk ile bağdaştırılmasının zorluğu bu hareketin “kendisi olma” alanında önemli tavizler vermesine neden olmuştur. Ancak sorun onun kendisi olmayınca “ne olacağı”nda düğümlenmektedir. Bu hareketin kendisini tanımlamak amacıyla “Ortanın solu,” “Demokratik sol,” “Üçüncü Yol,” “Anadolu solu” benzeri kavramsallaştırmalar üretme ihtiyacı duymasının nedeni de “ne olduğunu bilememek”ten kaynaklanmaktadır.

Burada karşılaşılan mesele gerçekte kendisine yakınlığı olmayan bir düşünce sistematiği ile ilintilendirilmek olmuştur. Milliyetçi ve devlet merkezli bir yaşam tarzı modernleştiriciliğinin “sol” siyaset yapılanması olduğunu iddia etmesi, daha da önemlisi kendisini buna inandırması, onun “ne olduğunun tanımlanabilmesi”ni fazlasıyla zorlaştırmıştır. Erken Cumhuriyet döneminde Kadro dergisi tarafından da yapıldığı gibi “anti-emperyalizm” üzerinden “sol”da konuşlanma girişimleri yetersiz olmuştur. Bunun neticesinde devletçi modernleşmecilik bu yaklaşımın saf halini savunan marjinal partiler doğurmanın yanı sıra kendisini “kalkınmacı muhafazakârlık” karşıtlığı üzerinden tanımlamak zorunda kalmıştır. Devletçi modernleşmecilik tek parti döneminde Hans Zehrer’in Tatkreis hareketi benzeri otarşi kutsayıcısı, iktisadî planlamacı yaklaşımlardan etkilendiği için bu kolay da olmuştur.

Ancak bu “karşıt”lık net bir siyasal konum belirlenmesi alanında yetersiz kalmıştır. “Ne olduğu” konusundaki muğlaklık ve konumunu “karşıtlık” üzerinden üretme, değişerek çoğulcu siyasete uyum sağlama uğraşı içine giren devletçi modernleşmeciliği yükselen “kimlik siyaseti”nin temel hedeflerinden birisi haline getirmiştir.

Siyasetin bu kutbu, süreç içerisinde, muhafazakârlığı kendilerine yönelik tehdit olarak algılayan mezhepsel ve dışlayıcı seküler kimliklerin hareketine dönüşmüştür. Kimliklere dayalı siyasetin bu hareketin çözülmesini, içinden çıkardığı marjinal partiler gibi yüksek perdeden konuşan, tek parti dönemini altınçağdaşlaştıran, ama toplumsal ağırlığı olmayan eylemciliğe evrilmesini engellediği ortadadır. Buna karşılık, bu kimliklerin toplumun genelinde azınlıkta kalması, hareketin kitlesel boyut kazanması ve “iktidar” olmasını fazlasıyla güçleştirmektedir.

Beyaz atlı lider

Devletçi modernleşmeciliğin süregelen başarısızlığının temelinde doğası itibarıyla çoğulculuk karşıtı olan bir hareketin demokrasiyi içselleştiren bir yapıya dönüştürülmesindeki zorluk yatmaktadır.

Demokrasi ve farklı modernliklerin varlığını kabûllendiğinde toplum tasavvuru anlamsızlaşan bu hareket, ne olduğunu “karşıtlık” üzerinden tanımlamaya çalışınca önemli bir sarsıntı geçirmiş ama kendinden menkûl “sol”culuk iddiası ve bir kimlik siyaseti ittifakının egemenliği altına giriş sayesinde, siyasetin “daimî kaybedeni” haline gelme ve merkezden uzaklaşma pahasına, kutup olma vasfını koruyabilmiştir.

Kimlik siyasetinin fazlasıyla güç kazandığı Türkiye’de söz konusu hareketin bu niteliği uzun süre muhafaza edebilmesi mümkündür. Buna karşılık onun özgür seçimlerle iktidara gelebilmesi, ancak “karşıt” olduğu kutbun yapacağı büyük hatalarla gerçekleşebilir; bu iktidar ise süreklilik göstermez.

Dolayısıyla bu hareketin entelektüel müktesebâtı zengin, hitabeti güçlü, tercihan kravat takmayan karizmatik lider ve kunduz-arı bileşkesi çalışkanlıkla faaliyet gösteren parti teşkilâtlanması ile iktidara yürüyebileceğini varsaymak gerçekçi değildir.

Türkiye’de hakim partiye evrilme eğilimi gösteren “kalkınmacı muhafazakârlık”a seçenek olabilecek bir hareket ne olduğunu köşeleri kapatarak tanımlayabilmeli, geçmişini “zamanın koşulları” benzeri apolejetik zorlamalara başvurmadan tarihselleştirebilmeli, program ve toplum tasavvuru üreterek siyasetteki pozisyonunu “karşıtlık” yerine bunlar aracılığıyla belirlemeli, ilişkisi olmadığı siyasal konumları sahiplenmemeli ya da aidiyet iddia ettiği görüşlere uygun politikalar üretmeli ve kimlik siyasetinin yoğunluğunu azaltmalıdır. Bunlara yönelmek yerine “beyaz atlı genç lider”e intizar, Vladimir ile Estragon’un Godot’yu beklemelerinden pek de farklı değildir.

Sabah, 15.11.2015

Türkiye muhalefetinin son üç senedir ana stratejisi sahada kaybettikleri maçı, uluslararası güçlerin kendileri için diplomasi masasında kazanması üzerine kuruldu.

Gezi olayları ile başlayan, 17-25 Aralık ile devam eden süreçte, “merkez medya” yazarlarının, muhalif siyasetçilerin çoğu zaman şaşırtıcı düzeyde bir öz güvenle Batı başkentlerine çağrıda bulundu. NATO’yu ve AB’yi göreve çağıran ve Türkiye’nin iç siyasi dengelerine müdahale isteyenler, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Lahey’de uluslararası mahkemelerde yargılanacağını iddia edenlerin yanında “makul” bile kalıyordu. 

Türkiye’nin bölgesel politikalarından duyulan hoşnutsuzluk ile bazı Batı başkentleri bu kampanyaya örtülü destek bile verdi. New York Times gazetesinin hemen her ay yayınladığı, Türkiye konusunda bilgilerini kat be kat aşan bir cahil cesareti ile kaleme alınan baş yazılarında NATO’nun seçimlerden önce eyleme geçmesi gerektiği savunuldu. Bazı AB teknokratları Türkiye-AB ilişkilerine ortak çıkar perspektifinden ziyade, neredeyse Gülen cemaatinin avukatlığı penceresinden baktı. Türkiye ağır bir uluslararası kuşatma ile karşı karşıya kaldı bu son üç senede. Uluslararası medya bu kampanyanın en görünür sözcüsü oldu. Erdoğan “şeytanlaştırıldı”, Türkiye’ye yönelik küstah bir nefret dili ana yayın çizgisi olarak benimsendi.

2012 yılına kadar model ülke olarak görünen Türkiye’nin, birden bire şeytanlaştırılması elbette bir tesadüf değildi, gerekçesi de duygusallıktan ve ideolojiden ziyade real politikadan kaynaklanıyordu.

Aynı real politik kaygılar, G20 zirvesinde Cumhurbaşkanı Erdoğan ile dünyanın en büyük 20 ekonomisinin liderlerinin samimi pozlarını da belirleyen unsur oldu. ABD’nin Türkiye’nin üzerini çizdiği, ABD Başkanı Obama’nın Cumhurbaşkanı Erdoğan ile mesafe koyduğu yorumları, bu hafta sonu itibari ile hükümsüz kılındı.

Türkiye’de hükümete karşı oluşan eklektik muhalefeti bir proxy (vekalet) savaşının unsuru olarak kullanan güçler, 1 Kasım sonrası oluşan yeni durum karşısında politikalarını güncelledi.

“Türkiye’ye rağmen, Türkiye için” mottosunu benimseyen bazı muhalif çevreler bu yeni resim karşısında memnuniyetsizliklerini saklamasalar da, bu Türkiye için hem kısa vadede hem de uzun vadede son derece olumlu bir gelişme.

Dengelerin yeniden belirlendiği bir bölgede, Türkiye’nin bölgesel aktörlüğüne güç katan en mühim unsur istikrarlı bir güçlü hükümet şansını tekrar yakalamış olması.

Yeni bir dünya düzeni kurulurken, Türkiye büyük bir toplumsal destek ile yerini alıyor.

G20 zirvesinden gelen fotoğraflar ise bunu tescilliyor.

Türkiye, 16.11.2015