Fakat bir yapının yaptıklarından kimin sorumlu olduğu ile o yapının hangi tarihsel ve toplumsal şartlarda ortaya çıktığı bir ölçüde farklı meselelerdir. Bu ikinci konuya bakıldığında, Bilal Erdoğan’ın işaret ettiği noktanın bütünüyle haksız olduğunu söylemek güçtür. FETÖ ve benzeri kapalı dini yapılanmaların ortaya çıkmasında Kemalist dönemin din ve kamuda istihdam politikalarının önemli bir rol oynamış olması kuvvetle muhtemeldir. Bu faktörlerin tek başına belirleyici olduğunu söylemek doğru olmaz; fakat bunlar hiç yokmuş gibi davranmak da tarihsel gerçekliği eksik okumak anlamına gelir.

Baskı, dışlanma ve gizlenme kültürü

Kemalist tek parti döneminin önemli özelliklerinden biri yeni bir insan ve yeni bir toplum yaratma arzusuydu. Bu projenin merkezinde dinin toplumsal ve kamusal etkisini azaltmak bulunuyordu. Dinî kurumlar kapatıldı veya sıkı biçimde devlet denetimine alındı, dinî eğitim alanı büyük ölçüde daraltıldı ve dindarlığın kamusal görünürlüğüne şüpheyle yaklaşıldı. Özellikle Sünni dinî gruplar, açık biçimde örgütlenmenin ve faaliyet göstermenin güçleştiği bir ortamda kendilerini korumanın yollarını aramak zorunda kaldılar.

Baskının doğal sonuçlarından biri gizlenmedir. Bir kimlik açıkça yaşanamıyorsa tamamen ortadan kalkmayabilir; yeraltına iner, küçük ve güvenilir çevreler içinde varlığını sürdürür, mensuplarını birbirine bağlayan kapalı ilişkiler geliştirir ve dışarıya karşı gerçek kimliğini mümkün olduğunca saklar. Türkiye’de bazı dinî cemaatlerde daha sonra güçlü biçimde görülen gizlilik kültürünün tarihsel kaynaklarından biri burada aranmalıdır. Hatta bu kapalı yapıların, baskı dönemlerinde dinî hayatın ve dinî bilginin sonraki nesillere aktarılmasında belirli bir işlev gördüğü de söylenebilir.

Buna bir başka önemli faktörü daha eklemek gerekir: Dindarların yalnızca dinî hayatlarında değil, kamu görevlerine girişte de uzun yıllar karşılaştıkları dışlanma. Türkiye’de belirli dönemlerde dindar kimliğin açıkça görünür olması, özellikle askerî ve yüksek bürokratik görevlerde ciddi bir dezavantaj yaratabiliyordu. Başörtüsü, namaz kılma, dini çevrelerle ilişki veya aile hayatındaki muhafazakâr özellikler kişilerin mesleki hayatlarını etkileyebiliyor, bazı kurumlarda fiilî eleme ölçütlerine dönüşebiliyordu.

Böyle bir düzen doğal olarak iki tür davranışı teşvik eder. Birincisi, dindar insanlar kamudan uzak durabilir ve devlet görevlerini kendi dünyalarının dışında görebilir. İkincisi ve daha tehlikelisi ise, kamu görevine girmek isteyen bazı insanlar gerçek kimliklerini gizlemeyi öğrenebilir. Dindarlığınız yüzünden devlet kurumlarında ilerleyemeyeceğinizi düşünüyorsanız, dindarlığınızı görünmez hâle getirmek zamanla bir hayatta kalma stratejisine dönüşebilir. Bu strateji bireysel düzeyi aşıp örgütlü ve sistematik bir yönteme dönüştüğünde ise çok daha ciddi sonuçlar doğar.

FETÖ’nün yıllar boyunca askeriyeye, emniyete, yargıya ve başka devlet kurumlarına mensuplarını gerçek aidiyetlerini gizleyerek yerleştirmesinde kullanılan yöntemlerin tarihsel arka planı değerlendirilirken bu gerçeği görmezden gelmek doğru değildir. Bu, Kemalizmin FETÖ’yü doğrudan kurduğu veya FETÖ’nün yaptıklarından sadece Kemalistlerin sorumlu olduğu anlamına gelmez. Fakat dini hayatın baskılanmasının, dini eğitimin sınırlandırılmasının ve dindarların kamu görevlerinden dışlanmasının, kapalı ve gizli dini örgütlenmeler için elverişli bir zemin oluşturduğunu söylemek mümkündür. Bu yüzden Bilal Erdoğan’ın çıkışının işaret ettiği temel nokta haklıdır: Baskıcı laiklik politikaları, ortadan kaldırmak istediği dini yapılanmaları yok etmek yerine onların daha kapalı, daha gizli ve kimi zaman daha tehlikeli biçimler almasına katkıda bulunmuş olabilir.

Dini aidiyet ile devlete sadakat

Buradaki asıl mesele, dini grupların var olup olmaması değildir. Dini gruplara mensubiyet dünyanın pek çok demokratik ülkesinde olağan karşılanmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri’nde Mormonlar dini kimliklerini gizlemeden kamu görevine gelebilir, senatör veya başkan adayı olabilir. Evanjelik çevreler siyasi liderlerle açıkça ilişki kurabilir ve siyasi tercihlerini ilan edebilir. Bu insanların dini bir topluluğa mensup olması, otomatik olarak devlete veya demokratik düzene sadakatsiz oldukları anlamına gelmez.

Demokratik sistemin yapması gereken şey dini aidiyetleri yok etmek değil, farklı sadakat alanlarını birbirinden ayırmaktır. Bir insan cemaatine, kilisesine, dini grubuna veya başka bir sivil topluluğa bağlı olabilir. Fakat kamu görevi yaptığında hangi otoriteye tabi olduğu tartışmasız olmalıdır. Bir hâkim karar verirken cemaat liderinin değil hukukun ölçülerine bağlıdır; bir polis kendisini yetiştiren dini grubun değil kanunların ve meşru amirlerinin emrindedir; bir asker herhangi bir dini veya ideolojik yapılanmanın değil anayasal düzenin ve meşru siyasi otoritenin emrinde bulunur.

FETÖ’nün en büyük problemi tam burada ortaya çıkmıştır. Dini veya örgütsel sadakat, hukuka ve meşru siyasi otoriteye sadakatin önüne geçirilmiştir. Devlet içinde çalışan insanlar, görünürde kamu görevlisi olmakla beraber gerçekte başka bir hiyerarşiye bağlanmışlardır. Bu durum yalnızca dini gruplara mahsus bir tehlike de değildir. Seküler, Kemalist, milliyetçi veya sol ideolojik ağlar da devlet içinde benzer kadrolaşmalar oluşturabilir. Türkiye’nin bürokratik tarihi, devlet kurumlarının farklı ideolojik gruplar tarafından kontrol edilmeye çalışıldığı örneklerle doludur.

Bu yüzden mesele “dindarlar devlete girmesin” veya “cemaat mensupları kamu görevlisi olmasın” gibi kaba ve ayrımcı bir çizgide ele alınmamalıdır. Asıl ölçü, kişinin özel hayatındaki dini veya ideolojik aidiyeti değil, kamu görevini yerine getirirken kime ve neye bağlı olduğudur. Bir insanın cemaat mensubu olması başlı başına suç veya kusur değildir; fakat kamu yetkisini cemaatinin çıkarı için kullanması, hukuki düzenin yerine kapalı bir grup hiyerarşisini koyması ciddi bir problemdir.

Çözüm ne olabilir?

Çözümün ilk şartı, dini grupları yeniden baskı altına alma fikrinden uzak durmaktır. Çünkü böyle bir yöntem aynı hastalığı yeniden üretir. Baskı arttıkça insanlar kimliklerini gizlemeye, kapalı örgütler kurmaya ve görünmez ağlar geliştirmeye teşvik edilir. Türkiye’nin geçmiş tecrübesi, dindarlığı kamusal hayattan dışlamanın dindarlığı ortadan kaldırmadığını, aksine bazı durumlarda daha kapalı ve denetlenmesi zor biçimlere ittiğini göstermektedir.

Daha sağlıklı yol, dini ve seküler bütün toplumsal grupların açık biçimde faaliyet gösterebildiği bir düzen kurmaktır. Cemaatler, dernekler, vakıflar ve benzeri oluşumlar mümkün olduğunca şeffaf olmalı; mali kaynakları, faaliyet alanları ve örgütsel yapıları hukukun genel kuralları içinde denetlenebilmelidir. İnsanların aidiyetlerini gizlemek zorunda kalmadığı açık bir toplum, gizli yapılanmaların cazibesini ve gerekliliğini azaltır.

İkinci olarak kamu görevlerine girişte ve yükselmede tek ölçü liyakat, hukuk ve görev ehliyeti olmalıdır. Bir kişinin dindar olması kamu görevine engel teşkil etmemeli; aynı şekilde belli bir dini gruba, seküler çevreye veya ideolojik yapıya yakın olması da ayrıcalık sağlamamalıdır. Devlet ne dindarı dışlamalı ne de herhangi bir cemaati kadrolaşma ortağı hâline getirmelidir. Kamu bürokrasisinin tarafsızlığı ancak bu iki uçtan da uzak durularak korunabilir.

Üçüncü olarak, kamu kurumlarında paralel hiyerarşilerin oluşmasına karşı güçlü ve sürekli denetim mekanizmaları kurulmalıdır. Bir kamu görevlisinin özel hayatındaki inancı devletin konusu değildir; fakat kamu yetkisini kullanırken dışarıdan talimat alıp almadığı, görevlendirmelerde grup dayanışmasına göre hareket edip etmediği ve kurum içinde ayrı bir sadakat ağı oluşturup oluşturmadığı devletin meşru denetim alanına girer. Bu denetim keyfî fişlemeye dönüşmemeli, somut davranış ve hukuk ihlallerine dayanmalıdır.

Son olarak, demokratik siyasi kültürün güçlendirilmesi gerekir. İnsanlara, dini veya ideolojik aidiyetlerinin devlet vatandaşlığının ve hukuki sorumluluklarının önüne geçemeyeceği öğretilmelidir. Bir kişinin cemaatine bağlı olması ile ülkesinin hukukuna ve demokratik biçimde seçilmiş meşru otoritelere sadık olması arasında zorunlu bir çelişki yoktur. Sorun, birincisinin ikincisini ortadan kaldırdığı noktada başlar.

FETÖ tecrübesinden çıkarılabilecek en önemli derslerden biri budur. Kemalist baskı politikaları dini ortadan kaldıramadı; bazı dini yapılanmaları görünmezliğe ve kapalılığa itti. Dindarların kamu görevlerinden dışlanması da kimliğin saklanmasını ve gizli dayanışma ağlarının gelişmesini teşvik etmiş olabilir. Bu faktörler FETÖ’nün ve benzerlerinin ortaya çıkışını tek başına açıklamaz, fakat oluştukları toplumsal zemini anlamak bakımından ihmal edilmemeleri şarttır.

Türkiye’nin ihtiyacı ne dini hayatı baskı altına alan eski modele dönmek ne de cemaatlerin devlet içinde gizli hiyerarşiler kurmasına izin vermektir. Çözüm, özgürlük ile hukuk devletini birlikte güçlendirmektir. Dini hayat serbest olacak, insanlar kimliklerini gizlemek zorunda kalmayacak; kamu görevleri bütün vatandaşlara eşit biçimde açık olacak, fakat kamu gücü hiçbir dini, seküler veya ideolojik grubun özel mülküne dönüşmeyecektir.

FETÖ ve Benzeri Yapılar Kemalizmin Eseri midir? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Böyle olmasında birçok faktör var elbette.

Bu faktörlerin başında Türkiye aydınlarının ve sivil toplumunun şiddete karşı güçlü bir duruş sergileyememesi, devletin özellikle 90’lı yıllardaki güvenlik ağırlıklı ve demokratik hukuk perspektifini dışlayan tutumu ve elbette PKK’nın silahları bir varlık aracı olarak kullanma stratejisinin olduğunu belirtmek yanlış olmayacaktır.

Türkiye’de son 25 yıldır önemli şeyler yaşandı. Erdoğan hükümetleri döneminde Kürtlerin inkârına dayalı ve güvenlik eksenli resmi politikalarda ciddi dönüşümler görüldü. Güvenlik ekseninin yanında temel haklar ve hürriyetler konusunda da önemli adımlar atıldı. PKK’nın silahlarının bıraktırılması Erdoğan hükümetlerinin en istikrarlı politikaları arasında görülebilir. Bugün Terörsüz Türkiye çerçeve yasasıyla bu ısrarlı politikanın devam ettiği açıktır.

Meclis’te büyük bir mutabakatla kabul edilen Terörsüz Türkiye’nin çerçeve yasası büyük bir önem taşıyor. Elbette bu yasadan Kürt meselesiyle ilgili bütün sorunların çözülmesini beklememeliyiz. Zaten yasanın doğrudan böyle bir hedefi ve kapsamı da bulunmuyor. Bu düzenleme, öncelikle terörün sona erdirilmesi, silahların devre dışı bırakılması ve Türkiye’nin terörsüz bir geleceğe taşınması bakımından, muhtemelen PKK’nın tutumuna göre devamı gelecek olan, hukuki bir çerçeve oluşturmayı amaçlıyor.

Ancak bu yasanın doğrudan düzenlemediği, fakat başarısı hâlinde ortaya çıkarabileceği çok daha önemli bir siyasal sonuç var: Kürt siyasetinin üzerindeki silahlı baskının ortadan kalkması.

PKK her ne kadar 1984 yılında bir karakol baskınıyla kuruluşunu ilan etmiş olsa da Kürdi yapılar üzerindeki silahlı baskısı ve bu yapıların tasfiye süreci 1978 yılına dayanmaktadır. PKK, kurulduğu günden beri istikrarlı bir şekilde KCK-PKK dışında kalan siyasetçileri ve partileri infaz etmekte ve siyaset dışına iterek Kürtlerin tek temsilini amaçlayan totaliter-faşizan bir örgüt olarak Kürdi siyasete şiddeti bulaştırmıştır.

Bu açıdan PKK’nın Kürt meselesindeki en önemli etkisi Kürt meselesini terörize etmek ve Kürdi çoğulculuğu infaz etmek olmuştur. Bunun doğal sonucu sadece PKK’nın silahlanması olmamıştır. PKK dışında siyaset yapanlar da kendisini PKK’ye karşı korumak amacıyla silahlanmak zorunda kalmıştır. PKK dışında hangi partiden olursa olsun Kürt siyasetçileri PKK kaynaklı tehditlerin, infazların gölgesinde siyaset yapmak zorunda kalmıştır. Başka bir deyişle kelle koltukta siyaset yapmak zorunda kalmışlardır.

Yani PKK silahlarının sadece Türkiye’nin devlet politikaları bakımından değil, Kürt toplumunun kendi içerisindeki siyasal çoğulculuk bakımından da önemli sonuçları olmuştur.

Silahın bulunduğu yerde siyasetin olması mümkün değildir.

Söz konusu PKK gibi sosyalist bağımsız bir devleti ve “demokratik ekolojik bir toplum”u savunurken her halükârda şiddetten vazgeçmeyen ve üstelik tek tipçi toplum mühendisliğini hedefleyen anti-demokratik bir yapılanma olduğunda siyasetin tehdit altına girmesi kaçınılmaz olur. Böylesi bir silahlı örgütün varlığı, yalnızca devlet ile örgüt arasındaki ilişkiyi etkilememiştir. Aynı zamanda Kürt toplumunun kendi içindeki siyasal alanını da daraltmıştır.

Oysa Kürt toplumu tek bir siyasal tercihten ve sosyolojiden ibaret değildir.

Kürtler arasında muhafazakârlar da vardır, sosyal demokratlar da; liberaller de vardır, milliyetçiler de; dindarlar da vardır, sekülerler de. AK Parti’ye oy veren Kürtler olduğu gibi CHP’ye, DEM Parti’ye veya başka siyasal partilere oy veren milyonlarca Kürt vatandaş da bulunmaktadır.

Dolayısıyla toplumların doğasına aykırı bir şekilde Kürtleri tek bir siyasal hareketle veya tek bir örgütle özdeşleştirmek, Kürt toplumunun gerçek siyasal çeşitliliğini görmemek veya bu çeşitliliği “yok etmek” anlamına gelmektedir. Bu da Kürt siyaseti açısından Kürtler ile devlet arasındaki sorunların dışında yeni ve göz ardı edilemez bir problem ortaya çıkarmaktadır. O da Kürtlerin kendi içindeki çoğulculuğunu ve özgürlüğünü korumaktır.

Terörsüz Türkiye’nin önemi tam da burada ortaya çıkıyor.

Eğer çerçeve yasa, PKK’nın silahlı kapasitesinin ve siyasal alan üzerindeki silahlı baskısının sona ermesini sağlayabilirse, bundan yalnızca devlet açısından bir güvenlik sonucu çıkmayacaktır. Aynı zamanda Kürt toplumunun kendi içerisindeki siyasal farklılıkların daha görünür hâle gelmesi yani Kürtlerin üstündeki sistemli şiddetin kaldırılması açısından yeni bir alan açılacaktır.
Bu, küçümsenecek bir gelişme değildir.

Çünkü demokrasiyi, yalnızca devlet ile toplum arasındaki ilişkinin demokratikleşmesi olarak okumamak gerekiyor. Toplumun kendi içerisindeki farklılıkların da özgürce ifade edilebilmesi gerekiyor. Bu açıdan Kürt siyasetinin demokratikleşmesi de Kürtlerin ne söylemesi gerektiğine karar vermek değildir. Tam tersine, Kürtlerin farklı siyasal görüşlerini özgürce ifade edebilecekleri bir ortam oluşturmaktır.

Bu nedenle Terörsüz Türkiye sürecini “Kürt siyasetine karşı yeni bir güvenlik politikası” olarak değil, silahın Kürt siyaseti üzerindeki belirleyiciliğinin sona ermesi için tarihsel bir fırsat olarak okumak gerekir.

Bütün bunlarla birlikte Terörsüz Türkiye sürecinin başarısını yalnızca silahların susmasıyla ölçmemeliyiz.

Asıl başarı, silahların susmasının ardından ortaya çıkacak siyasal alanın nasıl kullanılacağıyla belirlenecektir. PKK’nın silahlı vesayetinin sona ermesi, Kürt siyasetinin de sona ermesi demek değil; aksine Kürt toplumunun kendi içindeki farklılıkları, tercihleri ve siyasal görüşleri daha özgür biçimde ortaya koyabilmesinin önünü açmalıdır.

Çünkü mesele Kürtleri susturmak ya da Kürtler adına kimin konuşacağına karar vermek değil; Kürtlerin kendi siyasal tercihlerini özgürce belirleyebilecekleri, farklı Kürt siyasetlerinin birbirleriyle demokratik biçimde rekabet edebileceği ve bütün bu siyasetin yalnızca hukuk, sandık ve demokratik meşruiyet üzerinden yürütülebileceği bir Türkiye kurmaktır.

Bu nedenle Terörsüz Türkiye’nin tarihsel anlamı, yalnızca PKK’nın silah bırakmasında değil, silahın Kürt siyasetinin yerine konuşmadığı ve Kürt siyasetinin yeniden güvenlik parantezine alınmadığı bir siyasal düzenin kurulmasında aranmalıdır.

Erdoğan hükümetleriyle birlikte son yirmi beş yılda Kürt meselesine ilişkin güvenlik eksenli politikaların yanında temel hak ve özgürlükleri esas alan önemli bir dönüşüm yaşandı. Terörsüz Türkiye süreci bu dönüşümü geriye çevirmek değil, daha ileri taşımak için bir fırsat olarak görülmelidir. Silahın Kürt siyasetinin yerine konuşmadığı, devletin de Erdoğan hükümetleriyle başlayan Kürt siyaseti ve Kürt meselesindeki dönüşümü yalnızca güvenlik üzerinden okumadığı bir Türkiye.

Terörsüz Türkiye’nin gerçek hedefini ve demokratik fırsatını da böyle okumak ve korumak gerekiyor. Bu okuma ve korumanın kazananı ise demokratik, çoğulcu bir hukuk devleti olacaktır.

Terörsüz Türkiye: Şimdi Kürt Siyasetinin Önünü Açma Zamanı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Buna inanan çok insan var. PKK propagandası bazı solcuları aydınları da etkilemiş. Bazen rastlıyorum şöyle diyorlar: “PKK olmasaydı Kürtler şimdi yok olmuştu” Aynı yalanı 40 yıl söyledikleri için gerçek sanıyorlar. Bu yalana inananlar George Politzer’in Felsefenin Başlangıç İlkeleri’ni okuduklarında ne düşünmüşlerdir acaba? PKK kamplarda uzun yıllar bu kitabı ideolojik eğitim çalışmalarında okuttu. Kitapta şöyle yazar: “Hiçbir şey yoktan var olmaz.” Hapishanede “PKK Kürtleri yoktan yarattı” diyene rastladığımda Politzer’in bu kitabını hatırlatıyordum. Bir gün 30 yıl sonra bunu tekrar hatırlatacağım hiç aklıma gelmezdi.

PKK müritlerinin bu konudaki yalanı şöyle: Güya PKK var olmadan önce Kürtlük adına hiçbir şey yokmuş? PKK, yok olmuş, varlığı inkâr edilmiş Kürtleri savaşarak yeniden yaratmış.

PKK 1978’de kuruldu. PKK kurulduğu tarihte Kürtlerin durumuna bir bakalım mı, nasılmış? PKK’nin daha adı ortada yokken onlarca Kürt örgütü derneği 1978 Yerel Seçimleri’ne bağımsız adaylarla katılarak Diyarbakır, Batman ve Ağrı belediyelerini kazandılar. Ve bu belediyeleri kazanırken silahlı eylemler yapmadılar, karakol basmadılar. Siyasi ortam müsaitti, Kürtler kendi bağımsız adaylarıyla seçime girip belediye kazandılar. Demek ki seçim kazanmak için, PKK’nin yalanında olduğu gibi elde silah savaşmak gerekmiyormuş.

PKK’den önce Kürtler daha iyi bir konumdaydı. O günün koşullarında onlarca Kürt örgütü derneği, dergisi legal, meşru yöntemlerle mücadele ediyorlardı. Bu meşru zemin PKK’nin ortaya çıkmasıyla terörize edilmiştir. 12 Eylül darbesinin hazırlayıcılarının başında, PKK’nin Kürt- Türk sol örgütlerine karşı, köy ağalarına ve aşiretlere karşı başlattığı terör eylemleri olmuştur.

Eğer PKK olmasaydı bugün Kürtlerin durumu nasıl olurdu?

Şimdikinden çok daha iyi olacağını bilmek için kâhin olmamız gerekmiyor. PKK olmasaydı sadece Kürtlerin değil, Türkiye’nin belki de Ortadoğu’nun kaderinin bugünkünden çok daha iyi olacağını düşünenlerdenim. PKK’nin varlığı sadece Kürtler için değil, Ortadoğu için yıkım oldu. Türkiye için yıkım oldu. Toplamda 100 bin insanımızın ölümüne, 2 Trilyon doların heba olmasına ve dahası memleketin özellikle de Kürtlerin sosyolojik ayarlarıyla oynanmasına sebep olmuştur.

İsrail nasıl ki Ortadoğu’da olmasına rağmen bir Batılı ülkeyse, PKK de Ortadoğulu olmasına rağmen Oryantalist Avrupa-merkezci Batılı bir örgüttür. Kürtlere rağmen kurulmuş ve Kürtlere rağmen savaşı, terörü geliştirmiştir.

Özetleyecek olursam: PKK’nin Kürtleri var ettiği doğru değil, ama Kürtlerin çoğunu 40 yıllık gereksiz terör eylemleriyle çatışmalarda yok ettiği, köylerinden sürülmelerine neden olduğu gerçektir. PKK 40 yıldır savaşmasına rağmen Kürtler adına bir gazoz kazanamamış, hak hukuk anlamında Kürtlere bir tek yasal güvence sağlatamamıştır.

50 yıllık tarihinin sonunda ise tamamen karşıtına dönüşmüştür. Kuruluşunda neyi savunmuşsa bugün onu inkâr etmektedir. Bakınız PKK yöneticilerinin sürekli, “Devlet istemiyoruz” vurgusuna.

PKK Ortadoğulu tarikatlar içinde en bağnaz tarikatlardan birisidir. Şeyhleri için canına kıyan mürit en çok PKK’den çıkmıştır. Abdullah Öcalan 27 yıldır hapishanede olmasına rağmen kurtuluşu çareyi ondan bekleyen bir çaresizler topluluğuna dönüşmüştür. Ortadoğu gibi bir yerde kuruluş ideallerinden vazgeçmiş büyük oranda karşıtına dönüşmüş bir örgütün ne kendisine ne de başkalarına bir faydası olmaz. Soğuk savaş döneminde kurulmuş ve 30 yıldır uzatmalarla buralara gelmiş bir örgütün silahtan arındırılıp topluma katılmasını sağlamak doğru bir girişimdir.

PKK hikâyesinin takipçisi olarak PKK’nin gecikmiş silahsızlanmasını tüm süreçlerde desteklediğim gibi bugünkü “Terörsüz Türkiye” sürecini de başından beri destekliyorum. Bu süreçten beklentim olmayacak, gerçekleşmeyecek hayallere değil, PKK’nin gereksiz ve bir o kadar da anlamsız silahlı yönteminin sonlandırılması içindir. Bitmiş yok olmuş bir PKK’nin hem Kürtlere hem de Türkiye’ye hatta Ortadoğu’ya çok iyi geleceğini düşünüyorum. 50 yılda kurulmuş kendini şiddet ve ölümler üzerine inşa etmiş bir örgütün hemen ha dediğimizde sonlanmayacağı muhakkak. Şiddetten şiddetsizliğe geçişin zaman alacağını da biliyorum. Hayalim bundan sonra kalan ömrümü PKK’nin ve eylemlerinin olmadığı bir ortamda geçirmek. Düşünsenize, ya bugün 40-50 yaş kuşağı PKK şiddeti olmadan Türkiye’de yaşamak nasıl olur sorusunun cevabını bilmiyor. Gözlerini dünyaya açtıklarında PKK şiddetiyle/terörüyle tanıştılar. Sanırım bir başka doğru soru şu olmalıdır? PKK olmasaydı Türkiye’de yaşam şimdi nasıl olurdu?

PKK Olmasaydı Bugün Kürtlerin Durumu Nasıl Olurdu? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu sürecin en önemli yönü ise yıllardır güvenlik ekseninde tartışılan Kürt meselesinin, ilk kez kalıcı biçimde siyaset, hukuk ve demokratik temsil zemini üzerinden çözülebilme ihtimalidir.

Türkiye, yaklaşık yarım asırdır terörün ekonomik, sosyal ve psikolojik maliyetini ödüyor. Binlerce insan hayatını kaybetti. Milyarlarca dolarlık kaynak güvenlik harcamalarına ayrıldı. Bölgeler arasında gelişmişlik farkı derinleşti. Yatırımlar gecikti. Gençler umutlarını başka şehirlerde veya başka ülkelerde aradı.

Bugün ise tarih farklı bir kapıyı aralıyor.

Silahların değil, siyasetin konuştuğu bir Türkiye…

Kimliklerin çatışma değil zenginlik olarak görüldüğü bir Türkiye…

Devlet ile vatandaş arasındaki güven ilişkisinin yeniden inşa edildiği bir Türkiye…

İşte asıl mesele budur.

Liberal demokrasiler bize önemli bir gerçeği öğretmiştir: Devletler, farklılıkları bastırarak değil; özgürlük alanlarını genişleterek güçlenir. Güçlü devlet ile özgür toplum birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Hukukun üstünlüğü, ifade özgürlüğü, eşit vatandaşlık ve demokratik temsil güçlendikçe devletin meşruiyeti de güçlenir.

Eğer Meclis’e gelecek düzenlemeler bu ilkeler doğrultusunda hazırlanırsa, yalnızca Kürt vatandaşların değil, Türkiye’deki herkesin demokrasiye olan güveni artacaktır. Çünkü özgürlükler bir gruba tanındığında değil, herkese güvence altına alındığında gerçek anlamına kavuşur.

Terörün tamamen sona erdiği bir Türkiye’nin ekonomik etkileri çoğu zaman yeterince konuşulmuyor.

Oysa güvenlik riskinin ortadan kalkması;

Doğu ve Güneydoğu Anadolu’ya doğrudan yabancı yatırımları artırabilir.

Tarım, sanayi, turizm ve lojistik sektörleri büyük ivme kazanabilir.

Bölgenin genç nüfusu üretimin önemli bir parçası hâline gelebilir.
Kamu kaynakları güvenlik harcamalarından eğitim, teknoloji ve inovasyona yönlendirilebilir.

Özellikle Irak Kalkınma Yolu Projesi, Orta Koridor ve Türkiye’nin lojistik üs olma hedefi düşünüldüğünde, Doğu ve Güneydoğu Anadolu artık güvenlik sorunlarıyla anılan bölgeler değil; Asya ile Avrupa arasında ekonomik köprüler hâline gelebilir.

Şırnak’tan Mardin’e, Hakkâri’den Diyarbakır’a kadar uzanan hat, yalnızca sınır illeri değil; küresel ticaretin yeni merkezlerinden biri olma potansiyeline sahiptir.

Barışın en büyük getirisi yalnızca huzur değildir. Barış aynı zamanda yatırımdır, İstihdamdır, İhracattır ve Refahtır.

Türkiye’deki Kürt vatandaşların büyük çoğunluğu bu ülkenin asli unsuru olarak yaşamaktadır. Aynı bayrağın altında, aynı kaderi paylaşmaktadır. Sorun, yıllarca terör ile vatandaşın birbirine karıştırıldığı dönemlerde derinleşti. Oysa demokratik devletin temel ilkesi açıktır:

Suç bireyseldir.

Kimlikler suçlanamaz.

Bir etnik köken, birkaç örgütün eylemleri nedeniyle mahkûm edilemez. Tam tersine, demokratik siyaset güçlendikçe, şiddetin toplumsal zemini daralır. Devlet vatandaşına güvenirse, vatandaş da devletine güvenmeye başlar. İşte kalıcı barışın gerçek temeli budur.

Bugün dünya yeni ticaret yolları arıyor.

Kızıldeniz krizleri…

Süveyş Kanalı’ndaki belirsizlik…

Karadeniz’deki savaş…

Küresel tedarik zincirlerinin yeniden şekillenmesi…

Bütün bu gelişmeler Türkiye’yi yalnızca bölgesel değil, küresel ölçekte stratejik bir aktöre dönüştürüyor. Fakat jeopolitik avantajın ekonomik güce dönüşebilmesi için içeride istikrar şarttır. Yatırımcıların baktığı ilk gösterge yalnızca vergi oranları değildir.

Hukukun üstünlüğü…

Öngörülebilirlik…

Toplumsal huzur…

Siyasi istikrar…

İşte bunlar Türkiye’nin önümüzdeki on yıllardaki rekabet gücünü belirleyecek temel unsurlardır.

Terörün tamamen sona erdiği, demokratik güven ortamının oluştuğu bir Türkiye; yalnızca bölgesinin değil, Avrasya’nın en güçlü üretim ve lojistik merkezlerinden biri olabilir.

Elbette Meclis’e gelecek her düzenleme ayrıntılarıyla tartışılmalıdır. Anayasa değişiklikleri geniş toplumsal mutabakatla yapılmalı; temel hak ve özgürlükler evrensel hukuk ilkeleri doğrultusunda güvence altına alınmalıdır. Farklı görüşlerin dile getirilmesi, demokratik sürecin doğal bir parçasıdır. Önemli olan, bu tartışmaların şiddet yerine siyaset ve hukuk zemininde yürütülmesidir.

Gerçek başarı, bir tarafın diğerine üstünlük sağlaması değil; toplumun tamamının kendisini ortak geleceğin parçası olarak hissedebilmesidir.

Yani, Türkiye’nin önünde belki de yüz yılın en önemli fırsatı duruyor.

Bu fırsat yalnızca yeni yasalar çıkarmak değildir.

Yeni bir güven inşa etmektir.

Yeni bir demokrasi kültürü oluşturmaktır.

Yeni bir ekonomik sıçrama gerçekleştirmektir.

Ve en önemlisi;

Çocukların silah seslerini değil, okul zillerini duyduğu…

Yatırımcıların risk raporlarını değil, fırsat raporlarını okuduğu…

Kimliklerin ayrışma nedeni değil, ortak zenginlik olarak görüldüğü…

Dünyaya güven veren, kendi vatandaşına umut veren güçlü bir Türkiye inşa edebilmektir.

Çünkü büyük devletler yalnızca sınırlarını koruyarak değil, vatandaşlarının gönlünü kazanarak büyür. Belki de Türkiye’nin gerçek yükselişi, silahların sustuğu gün değil; hukukun, özgürlüğün ve demokrasinin herkes için eşit şekilde konuşmaya başladığı gün başlayacaktır.

Türkiye’nin Yeni Yüzyılı Başlıyor mu? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu gelişmeler karşısında kamuoyunda birbirine zıt iki tavır ortaya çıkıyor. Bir kesim, soruşturmalardaki bütün iddiaları daha yargılama tamamlanmadan kesinleşmiş gerçekler gibi kabul etmekte ve suçlanan kişileri peşinen mahkûm etmekte. Diğer kesim ise soruşturmaların tamamını siyasi operasyon olarak nitelendirmekte, dosyalara girdiği açıklanan tanık ifadelerini, ihbarları ve maddi bulguları baştan geçersiz saymakta.

Kanaatimce her iki tavır da yanlıştır. Hukuk devleti, ne insanları soruşturma açıldığı anda suçlu ilan etmeyi ne de siyasi mensubiyetlerinden dolayı haklarındaki ciddi iddiaları görmezden gelmeyi gerektirir.

Masumiyet Karinesi, Deliller ve Hukuki Süreç

Her hukuk devletinde, özellikle ceza yargısı süreçlerinde, masumiyet karinesi geçerlidir. Yani, herkes, iddialar ve isnatlar ne olursa olsun, hakkındaki mahkûmiyet hükmü kesinleşinceye kadar suçsuz kabul edilir. Bu ilke, kişinin CHP’li, AK Partili, MHP’li veya başka bir siyasi partiye mensup olup olmamasına göre değişmez. Seçilmiş belediye başkanları da sıradan vatandaşlar da aynı masumiyet karinesinden yararlanmak durumundadır.

Ancak, masumiyet karinesi, hakkında ciddi iddialar ve şüphe oluşturacak deliller bulunan kişilerle ilgili soruşturma yapılmayacağı veya yapılamayacağı anlamına gelmez. Soruşturma zaten suçun işlenip işlenmediğini, şüphelerde haklılık bulunup bulunmadığını ve delillerin iddiaları mahkemeye taşımaya yeterli olup olmadığını anlamak için yapılır. Bu yüzden, “Henüz mahkûm olmadı” demek başka bir şeydir; “Hakkında soruşturma açılamaz” demek başka bir şeydir. Bu iki cümle birbirine karıştırıldığında hukuk tartışması anlamsızlaşır. Hakkında soruşturma açılan her insan suçlu değildir. Fakat sanıkların suçlu olup olmadığı araştırılmadan da gerçeğe ulaşılamaz. Hukukun görevi soruşturmayı engellemek değil, soruşturmanın hukuka uygun biçimde yapılmasını sağlamaktır.

Türkiye’de siyasi kutuplaşma insanların yolsuzluk iddialarına yaklaşımını da etkilemektedir. İnsanlar, sevmedikleri siyasetçiler hakkında ortaya atılan en zayıf iddialara dahi kolayca inanırken kendi siyasi çizgilerine yakın kişiler hakkındaki en ciddi suçlamaları bile düşünmeden reddedebilmektedir. Rakip partinin belediye başkanı hakkında soruşturma açıldığında “Zaten bunların hepsi böyledir” denilmekte; kendi partisinin belediye başkanı hakkında soruşturma açıldığında ise “Bu tamamen siyasi bir operasyondur” savunmasına sığınılmaktadır. Böyle bir yaklaşım haklı ve hukuka uygun değildir. Bu, suçun ve masumiyetin parti rozetine göre belirlendiği kabileci bir davranış tarzıdır.

Bir yolsuzluğun ahlâken ve hukuken yanlış olup olmadığı, onu yapan kişinin hangi partiye mensup olduğuna göre değişmez. Kamu parasını şahsi veya siyasi çıkar için kullanmak CHP’li biri yaptığı zaman da yanlıştır, AK Partili biri yaptığı zaman da. Rüşvet, irtikâp, ihaleye fesat karıştırma veya kamu malını kötüye kullanma, failin siyasi kimliğine göre farklı anlamlar kazanmaz.

CHP’li belediyeler hakkında yürütülen soruşturmalara yönelik savunmalarda çoğu zaman iddiaların yalnızca iktidar tarafından üretildiği ileri sürülmektedir. Oysa kamuya yansıyan çoğu dosyada suçlamaların CHP çevresinden gelen beyanlara, belediyelerle iş yapmış kişilerin ifadelerine, müteahhitlerin ihbarlarına ve etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanmak isteyen şüphelilerin anlatımlarına dayandığı görülmektedir.

Bazı tanıkların ve şüphelilerin CHP’li olması veya CHP’li belediyelerle uzun süre çalışmış bulunması elbette anlattıkları her şeyin doğru olduğu anlamına gelmez. Ancak bu durum, soruşturmaların tamamının dışarıdan ve hiçbir maddi temeli bulunmadan kurgulandığı iddiasını zayıflatmaktadır.

Kişiler kendi cezalarını azaltmak, şahsi hesaplaşmaya girişmek veya başka menfaatler elde etmek amacıyla gerçeğe aykırı ifadeler verebilir. Bu yüzden, yalnızca “İtirafçı var” veya “Tanık böyle söyledi” denilerek mahkûmiyet kararı verilemez. Fakat, tanık anlatımları para hareketleri, telefon kayıtları, baz verileri, ihale belgeleri, şirket ilişkileri, dijital materyaller ve başka maddi bulgularla destekleniyorsa bunların da sırf sanıklar muhalefet partisine mensuptur diye yok sayılması mümkün değildir. Hukukta önemli olan, tanığın hangi partiye mensup olduğu değil, ifadesinin başka delillerle doğrulanıp doğrulanmadığıdır.

Etkin pişmanlıktan yararlanmak isteyen kişilerin ifadeleri özellikle dikkatli değerlendirilmelidir. Çünkü, bu kişiler kendi cezalarını azaltma veya soruşturmadaki durumlarını iyileştirme beklentisi içinde olabilirler. Bu sebeple itirafçı beyanları tek başına kesin gerçek olarak kabul edilmemelidir. İfadenin zaman içindeki tutarlılığına, başka tanıklıklarla örtüşüp örtüşmediğine, maddi kayıtlarla desteklenip desteklenmediğine ve kişinin anlatım karşılığında elde ettiği menfaatlere bakılmalıdır.

Bununla beraber, etkin pişmanlıktan yararlanan her kişiyi otomatik olarak yalancı ilan etmek de doğru değildir. Suç örgütleri, rüşvet ağları ve organize yolsuzluk ilişkileri çoğu zaman sistemin içinden birilerinin konuşmasıyla ortaya çıkarılabilir. Dünyanın pek çok ülkesinde örgütlü suçların ve büyük yolsuzlukların çözülmesinde içeriden gelen tanıklıklardan yararlanılmaktadır. Önemli olan, bu anlatımların bağımsız maddi delillerle desteklenmesidir. Bir tanığın beyanı baz kayıtlarıyla, banka hareketleriyle, mesajlarla, ihale dosyalarıyla veya şirket kayıtlarıyla doğrulanıyorsa artık ortada yalnızca sözlü bir itham değil, araştırılması gereken daha güçlü bir şüphe bulunmaktadır.

Soruşturulan veya yargılanan siyasetçilerin sıkça başvurduğu savunmalardan biri, kendi siyasi geçmişlerini, halka yaptıkları hizmetleri ve seçim başarılarını anlatmaktır. “Benim bütün hayatım ortada”, “Beni halk seçti”, “Yıllardır bu partiye hizmet ediyorum”, “Halka hizmet etmekten başka suçum yok” veya “Bu bir siyasi operasyondur” şeklindeki sözler siyasi açıdan etkileyici olabilir. Ancak, bunlar, hukuki savunma değildir.

Bir kişiye belirli bir tarihte belirli bir müteahhitten para aldığı, belirli bir ihaleye müdahale ettiği veya bir şirket aracılığıyla kamu kaynağını aktardığı suçlaması yöneltiliyorsa cevap da aynı somutlukta verilmelidir. O kişiyle neden görüştüğünü, söz konusu para hareketinin hiç olmadığını veya hangi meşru ilişkiden kaynaklandığını, ihalenin nasıl yapıldığını, belediye şirketinin neden devreye sokulduğunu ve kayıtların hangi sebeple o şekilde oluştuğunu açıklamalıdır. Hukuk, hayat hikâyeleriyle değil, iddia ve karşı delillerle ilgilenir.

Bir sanığın iyi bir insan olması, geçmişte yararlı işler yapması veya seçim kazanmış olması kendisine yöneltilen somut suçlamayı ortadan kaldırmaz. Aynı şekilde, hakkında suçlama bulunması da geçmişte yaptığı bütün hizmetleri değersiz hâle getirmez. Hukuki muhakeme, kişiyi bütünüyle iyi veya bütünüyle kötü ilan etmez. Belirli bir anda suç teşkil eden fiilin işlenip işlenmediğini araştırır.

Belediye başkanlarının halk tarafından seçilmiş olması önemlidir. Seçmen iradesine saygı gösterilmeli ve seçilmiş yöneticilerin görevden uzaklaştırılması sıradan bir idari işlem hâline getirilmemelidir. Ancak, seçilmiş olmak da ceza hukuku bakımından dokunulmazlık sağlamaz. Seçim kazanmak, kamu kaynağını sınırsız kullanma veya suç işlendiğine dair ciddi iddialar karşısında hesap vermeme hakkı vermez.

Demokrasi yalnızca seçimden ibaret değildir. Demokrasi, seçilenlerin hukukla bağlı olması ve kamu kaynaklarını nasıl kullandıkları konusunda hesap vermesi anlamına da gelir. “Beni halk seçti” sözü, hukuka bağlı demokratik bir sistemde “Beni kimse soruşturamaz” anlamına gelemez. Bununla beraber, seçilmiş kişilerin soruşturulması sırasında ölçülülüğe özellikle dikkat edilmelidir. Soruşturmanın kendisi cezaya dönüştürülmemeli, kamuoyunda peşin mahkûmiyet oluşturacak yöntemlerden ve işlemlerden kaçınılmalıdır.

CHP’li belediyeler hakkındaki soruşturmaların en fazla tartışılan yönlerinden biri tutuklama uygulamalarıdır. Tutuklama, henüz suçluluğu kesinleşmemiş bir kişinin özgürlüğünden mahrum bırakılması anlamına geldiği için istisnai bir tedbir olmalıdır. Kaçma, delilleri karartma, tanıklara baskı yapma veya suç faaliyetini sürdürme tehlikesi gibi somut gerekçeler bulunmadığı sürece tutuksuz yargılama esas alınmalıdır.

Bu ilke yalnızca CHP’liler için değil, herkes için geçerli olmalıdır. Bir AK Partili belediye başkanı hakkında aynı şartlar bulunmuyorsa onun da tutuklanmaması gerekir. Hukuki eşitlik, herkesin tutuklanması değil, aynı şartlarda aynı tedbirin uygulanmasıdır.

Muhalefetin “İktidar partisine mensup belediye başkanları tutuksuz yargılanırken CHP’liler neden tutuklanıyor?” sorusu, bu nedenle, tamamen değersiz değildir. Soruşturmaların sayısı kadar, kullanılan tedbirlerin niteliği ve ağırlığı da karşılaştırılmalıdır. Ancak, bu eleştiri yapılırken “Onlar da tutuklansın” anlayışına savrulmak doğru olmaz. Doğru talep, gereksiz tutuklamaların bütün sanıklar bakımından sona erdirilmesidir. Hukukta eşitlik, kötü uygulamanın herkese yayılması değil, doğru uygulamanın herkes için geçerli olmasıdır.

Hukukta Parti Kotası Olmaz

CHP’li belediyeler hakkındaki soruşturmalara karşı en sık dile getirilen itirazlardan biri şudur: “AK Partili belediyelerde hiç mi yolsuzluk yok? Neden yalnızca CHP’li belediyelere operasyon yapılıyor?”

Bu soru önemlidir ve peşinen reddedilemez. Elbette AK Partili belediyelerde de yolsuzluk ihtimali vardır. Aynı ihtimal MHP’li, İYİ Partili, DEM Partili veya başka bir partiye mensup belediyeler için de geçerlidir. Hiçbir siyasi parti, üyelerinin ve yöneticilerinin ahlâkî üstünlüğünü garanti edemez. Hiçbir parti, kendi mensuplarının hiçbir zaman yanlış yapmayacağını ileri süremez. İnsan tabiatı siyasi partiye göre değişmez. İktidarın, paranın, imar yetkisinin, ihale dağıtma gücünün ve kamu kaynaklarını kullanma imkânının bulunduğu her yerde yolsuzluk ihtimali vardır.

Belediyeler bu bakımdan özellikle dikkatle denetlenmesi gereken kurumlardır. Çünkü belediyeler ruhsat verir, imar düzenlemeleri yapar, büyük ihaleler açar, şirketler kurar, reklam ve tanıtım harcamaları yapar ve çok geniş kamu kaynaklarını kullanır. Bütün bunlar iyi niyetli ve dürüst kişiler tarafından kamu yararına kullanılabileceği gibi kötü niyetli kişiler tarafından şahsi veya siyasi menfaat için de kullanılabilir.

Bu nedenle, “AK Partili belediyelerde hiç yolsuzluk olmaz” demek savunulabilir bir görüş değildir. Ancak, “AK Partili belediyelerde de yolsuzluk olabilir” demek, CHP’li belediyeler hakkındaki somut soruşturmaların görmezden gelinmesini veya durdurulmasını gerektirmez. Bir CHP’li belediye hakkında somut bir ihbar ve delil varsa “Önce bir AK Partili belediye bulun, sonra bizi soruşturun” denilemez. Aynı şekilde bir AK Partili belediye hakkında ciddi belgeler varsa “CHP’li belediyelerde de yolsuzluk var” denilerek o dosya kapatılamaz.

Hukukta parti kotası olmaz. Soruşturmaların sayısı siyasi partiler arasında eşit biçimde dağıtılmak zorunda değildir. Soruşturma, siyasi denge sağlamak için değil, bir suç işlendiğine dair makul şüphe bulunduğu için yapılır. Bir partinin on belediyesi hakkında güçlü deliller bulunurken başka bir partinin yalnızca bir belediyesi hakkında delil bulunuyorsa soruşturma sayılarının eşit olmaması adaletsizlik değildir. Adaletsizlik, hakkında delil bulunan belediyenin siyasi kimliği yüzünden korunması veya hakkında delil bulunmayan belediyenin sırf siyasi denge görüntüsü vermek için soruşturmaya uğratılmasıdır.

Adalet, herkese aynı sayıda soruşturma açmak değildir. Adalet, benzer durumda bulunanlara benzer şekilde davranmaktır. Delil varsa soruşturma yapılmalı, delil yoksa soruşturma yapılmamalıdır. Sadece CHP’li belediyeler hakkında soruşturma açıldığı iddiası mevcut açıklamalarla uyuşmamaktadır. İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi, 31 Mart 2024 yerel seçimlerinden sonra belediyeler hakkında yürütülen binlerce inceleme içinde 1.298 dosyada soruşturma izni verildiğini; bunların 591’inin AK Partili, 321’inin CHP’li, 102’sinin MHP’li, altısının İYİ Partili, 18’inin DEM Partili ve 260’ının diğer belediyelerle ilgili olduğunu açıklamıştır. Daha sonraki güncellenmiş açıklamada ise soruşturma izni sayılarının AK Partili belediyeler için 677’ye, CHP’li belediyeler için 371’e ve MHP’li belediyeler için 128’e ulaştığı bildirilmiştir. Bakanlık verilerine göre mutlak sayı bakımından en fazla soruşturma izni AK Partili belediyeler hakkında verilmiştir.

Bu rakamlar, “AK Partili belediyeler hakkında hiçbir inceleme veya soruşturma yapılmıyor” şeklindeki kategorik iddianın doğru olmadığını göstermektedir. Mamafih, rakamları ihtiyatla değerlendirmek gerekir. Soruşturma izni verilmesi ile ceza davası açılması aynı şey değildir. Bir belediye hakkında inceleme yapılması, belediye başkanının suçlu olduğu anlamına gelmez. Aynı belediyeyle ilgili birden fazla dosya bulunup bulunmadığı da açıklanan toplamların yorumlanmasında önemlidir.

Dahası, muhalefet, soruşturma izinlerinin sonuçlarının ne olduğunu, kaç dosyada dava açıldığını, kaç belediye başkanının görevden uzaklaştırıldığını ve soruşturmaların hangi hızla yürütüldüğünü sormakta haklıdır. CHP temsilcileri de açıklanan yüzlerce AK Partili belediye dosyasının hangi belediyelerle ilgili olduğunu ve bunların hangi aşamada bulunduğunu Meclis gündemine taşımıştır. Bu soruların açık biçimde cevaplandırılması gerekir. Şeffaflık, yalnızca soruşturma sayısını açıklamakla sağlanamaz.

İçişleri Bakanlığının açıkladığı rakamlar önemlidir; fakat bu rakamlar tek başına siyasi tarafsızlığı ispatlamaya yetmeyebilir. Sağlıklı değerlendirme yapabilmek için soruşturma izinlerinin kaç ayrı belediyeyi, kaç belediye başkanını ve kaç ayrı dosyayı kapsadığının bilinmesi gerekir. Bir belediye hakkında on ayrı dosya bulunması ile on farklı belediye hakkında birer dosya bulunması aynı şey değildir.

Ayrıca, partilerin sahip olduğu belediye sayıları da hesaba katılmalıdır. Çok sayıda belediyesi bulunan bir parti hakkında mutlak soruşturma sayısının yüksek çıkması tek başına şaşırtıcı değildir. Soruşturma sayılarının toplam belediye sayılarına oranı da değerlendirilmelidir.

Bunun yanında dosyaların hangi sonuçlara ulaştığı açıklanmalıdır. Kaç dosyada soruşturma izni kesinleşmiştir? Kaç dosya savcılığa gönderilmiştir? Kaç dosyada takipsizlik kararı verilmiştir? Kaç dosyada dava açılmıştır? Kaç belediye başkanı görevden uzaklaştırılmıştır? Kaç kişi tutuklanmış, kaç kişi tutuksuz yargılanmıştır? Dosyalar ortalama ne kadar sürede sonuçlanmıştır? Bu bilgiler açıklanmadıkça yalnızca toplam rakamlar üzerinden “Herkese eşit davranılıyor” veya “Yalnızca muhalefet soruşturuluyor” sonucuna kesin biçimde ulaşmak zordur.

AK Partili belediye başkanları hakkında da soruşturma ve mahkûmiyet kararlarının bulunduğunu gösteren yakın tarihli örneklerden biri Kırıkkale’nin Keskin ilçesinde vuku buldu. Keskin Belediye Başkanı Ekmel Cönger, rüşvet alma suçlamasıyla yargılandığı davada Kırıkkale 1. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından 5 yıl 2 ay 15 gün hapis cezasına mahkûm edilmiştir. Aynı davada müteahhit Mustafa Yurtseven’e de rüşvet verme suçundan 6 yıl 3 ay hapis cezası verilmiştir. Cönger daha sonra İçişleri Bakanlığı tarafından görevinden uzaklaştırılmıştır. Kararın kanun yollarındaki durumu ayrıca gözetilmelidir; ilk derece mahkemesi kararı kesinleşmiş hüküm gibi sunulmamalıdır. Bu örnek, AK Partili belediye başkanlarının hiçbir zaman soruşturulmadığı veya yargılanmadığı iddiasını çürütmektedir.

Bir iktidar partisi, kendi belediye başkanlarından biri hakkında verilen mahkûmiyet kararını göstererek bütün belediyelerinin temiz olduğunu ispatlamış olmaz. Aynı şekilde, bir muhalefet partisi de bir soruşturmanın siyasi yönlerini göstererek bütün belediye yöneticilerinin masum olduğunu kanıtlamış olmaz. Her dosya kendi delilleri içinde değerlendirilmelidir.

Adapazarı Belediye Başkanı Mutlu Işıksu hakkında kamuoyuna yansıyan olay ise bir yolsuzluk soruşturmasıyla aynı kategoride değildir. Işıksu, özel hayatına ve bir üniversite öğrencisiyle ilgili iddialara ilişkin tartışmaların ardından AK Parti tarafından disipline sevk edilmiş ve daha sonra partisinden istifa etmiştir. Kendisi iddiaları reddetmiş ve bunları itibar suikastı olarak nitelendirmiştir. Bu örneği kesinleşmiş bir cinsel suç veya yolsuzluk mahkûmiyeti gibi sunmak yanlış olur. Burada söz konusu olan, iddialar üzerine çalışan siyasi disiplin mekanizması ve ardından gelen parti istifasıdır. Bununla birlikte, olay, siyasi partilerin mensupları hakkındaki ağır etik iddialar karşısında yalnızca ceza mahkemelerinin kararlarını beklemek zorunda olmadığını göstermektedir.

Ceza sorumluluğu, siyasi sorumluluk ve ahlâkî sorumluluk birbirinden farklıdır. Bir fiilin ceza mahkûmiyetine yeterli bulunmaması, siyasi açıdan hiçbir sorun bulunmadığı anlamına gelmez. Bunun tersi de doğrudur: Siyasi tartışma ve parti disiplin süreci, kişinin ceza hukuku bakımından suçlu olduğunu göstermez.

Partilerin, Muhalefetin ve Medyanın Sorumluluğu

AK Partili veya MHP’li belediyeler hakkında ciddi yolsuzluk iddiaları varsa, muhalefetin yapması gereken şey yalnızca genel suçlamalar yöneltmek değildir. Somut belgeler savcılıklara ve ilgili idari makamlara sunulmalıdır. Belediye ihaleleri, şirket ilişkileri, imar değişiklikleri, mal varlığı artışları, para hareketleri, usulsüz ruhsatlar veya kamu kaynaklarının parti faaliyetlerinde kullanılması konusunda kanıt bulunduğu düşünülüyorsa suç duyurusunda bulunulmalıdır.

Savcılıkların hareketsiz kaldığı düşünülüyorsa verilen dilekçeler, dosya numaraları ve sunulan belgeler kamuoyuna açıklanabilir. Konu Meclis’e taşınabilir, soru önergeleri verilebilir ve gazeteciler tarafından araştırılabilir. Böylece “İktidar partisine dokunulmuyor” iddiası soyut bir siyasi slogan olmaktan çıkar ve denetlenebilir bir hukuk devleti meselesine dönüşür.

Türkiye’de muhalif medya, iktidar mensupları hakkındaki yolsuzluk iddialarını araştırmaya son derece isteklidir. Bazen doğruluğu yeterince kontrol edilmemiş iddiaların dahi kesin gerçekmiş gibi sunulduğu görülmektedir. Dolayısıyla, gerçekten güçlü belgelerin bulunması durumunda bunların kamuoyuna taşınması için geniş bir alan mevcuttur. Burada önemli olan, iddiayı delil yerine koymamaktır. “Bu belediyede yolsuzluk var” demek tek başına yolsuzluk kanıtı değildir. Hangi ihale, hangi ödeme, hangi şirket, hangi kişi, hangi mevzuat ihlali ve hangi kişisel menfaat söz konusudur? Bunlar gösterilmelidir.

Yolsuzluk soruşturmalarının sağlıklı yürütülmesinde medyanın önemli bir rolü vardır. Ancak medya, soruşturma makamlarının propaganda aracı hâline gelmemelidir. İddianameler henüz hazırlanmadan suçlamaların kesin gerçekmiş gibi sunulması, şüphelilerin fotoğraflarıyla birlikte “hırsız”, “çete” veya “suç örgütü” ilan edilmesi masumiyet karinesine zarar verir.

Öte yandan, muhalif medya da kendi siyasi çizgisine yakın kişileri korumak amacıyla dosyalardaki bütün delilleri görmezden gelmemelidir. Gazeteciliğin görevi, siyasi kampa göre suçlu veya masum üretmek değildir. Belgeleri araştırmak, tarafların görüşlerini almak, iddialarla olguları birbirinden ayırmak ve kamuoyunu doğru bilgilendirmektir.

Bir soruşturma haberinde “savcılığa göre”, “iddianamede ileri sürüldüğü üzere”, “tanığın beyanına göre” veya “ilk derece mahkemesinin kararına göre” gibi ifadeler önemlidir. Bunlar, iddia ile kesinleşmiş gerçeğin birbirine karıştırılmasını önler. Türkiye’de siyasi haberciliğin en büyük problemlerinden biri, yargılama başlamadan hüküm verilmesidir. Hâlbuki gazeteci savcı, hâkim veya parti sözcüsü değildir.

CHP’nin (ve Yeni Parti’nin) bugün yapması gereken, belediye başkanlarını ve belediye görevlilerini topluca ve kayıtsız şartsız savunmak değildir. Parti yönetimi her dosyayı ayrı ayrı incelemelidir. Delilsiz ve siyasi nitelikli soruşturmalarla gerçekten ciddi yolsuzluk iddiaları birbirinden ayrılmalıdır. Haksızlığa uğrayan belediye başkanları güçlü biçimde savunulmalıdır. Ancak, ciddi deliller bulunan dosyalarda parti dayanışmasına sığınılmamalıdır.

Bir siyasi partinin, mensupları hakkında açılan bütün soruşturmaları otomatik biçimde “darbe”, “kumpas” veya “operasyon” olarak nitelemesi kendi içinde temizlik yapma imkânını ortadan kaldırır. CHP’nin çıkarı ile yolsuzluk yaptığı ileri sürülen herhangi bir kişinin çıkarı aynı değildir. Bir belediye yöneticisinin suç işlemiş olması, bütün CHP’nin suçlu olduğu anlamına gelmez. Fakat CHP’nin deliller karşısında o kişiyi koşulsuz koruması partiye daha büyük zarar verir.

Parti, belediye yöneticilerinden açık hesap vermelerini istemelidir. İhale süreçleri, belediye şirketleri, reklam harcamaları, bağışlar ve müteahhit ilişkileri şeffaf biçimde açıklanmalıdır. Suçlama yöneltilen kişilerden siyasi nutuk değil, somut cevap talep edilmelidir.

Aynı sorumluluk AK Parti ve MHP için de geçerlidir. İktidar partileri yalnızca “Bizim belediyelerimize de soruşturma izni veriliyor” demekle yetinmemelidir. Bu dosyaların hangi aşamada bulunduğunu açıklamalı ve suç işlediği mahkeme kararıyla ortaya çıkan kişiler, Keskin Belediye Başkanı örneğinde de görüldüğü gibi, siyasi koruma altında tutmamalıdır.

Soruşturmaların muhalefet belediyeleri bakımından hızlı, iktidar belediyeleri bakımından yavaş yürüdüğü izlenimi oluşuyorsa bunu ortadan kaldırmak öncelikle iktidarın görevidir. Çünkü yürütme gücünü kullanan, müfettişlik sistemini yöneten ve kamu yönetiminin genel işleyişinden siyasi olarak sorumlu olan iktidardır.

Bütün partiler, kendi belediye başkanları hakkındaki ihbarların üzerine gitmelidir. Partiler, özellikle Yeni Parti, “Bizimkiler yapmaz” anlayışından vazgeçmelidir. Siyasette en büyük ahlâkî çürüme, insanların kendi çevrelerinde yapılan yanlışı görmemeye başlamasıyla ortaya çıkar.

Bir siyasetçinin ceza mahkemesinde mahkûm edilmemesi, siyasi olarak hiçbir sorumluluk taşımadığı anlamına gelmez. Ceza mahkemeleri, suçun kuşkuya yer bırakmayacak şekilde ispatlanmasını arar. Siyasi sorumluluk ise daha geniştir. Bir yönetici ciddi ihmal, kötü yönetim, etik ihlal veya kamu güvenini sarsan davranışlar nedeniyle ceza almasa bile görevinden ayrılmak zorunda kalabilir. Bunun tersi de önemlidir. Bir kişi hakkında siyasi kampanya yürütülmesi veya partisinden ihraç edilmesi, o kişinin ceza hukuku bakımından suçlu olduğu anlamına gelmez. Bu ayrım korunmalıdır. Partiler, ceza mahkemelerinin yerine geçerek insanları suçlu ilan etmemeli; fakat ceza mahkûmiyeti çıkmadığı gerekçesiyle siyasi ve ahlâkî sorumluluğu da tamamen ortadan kaldırmamalıdır.

Yolsuzluğu Önlemek ve Kamu Kaynaklarını Korumak

Yolsuzlukla mücadele yalnızca savcılık operasyonlarından ibaret değildir. Hatta asıl başarı, yolsuzluk gerçekleştikten sonra suçluları yakalamaktan çok, yolsuzluk imkânlarını baştan azaltabilmektir.

Belediyelerin mali yapıları daha şeffaf hâle getirilmelidir. İhaleler, belediye şirketleri, reklam harcamaları, taşınmaz satışları, imar değişiklikleri ve ruhsat işlemleri vatandaşların kolayca takip edebileceği sistemlerde yayımlanmalıdır.

İhaleye katılan şirketlerin ortaklık yapıları, belediyeden aldıkları işlerin toplamı, sözleşme değişiklikleri ve sonradan yapılan maliyet artışları kamuya açık olmalıdır. Belediye şirketleri denetim dışı alanlar hâline gelmemelidir. Kamu hizmetlerinin şirketler üzerinden görülmesi, hesap verme yükümlülüğünü ortadan kaldırmamalıdır.

Sayıştay raporlarının etkisi artırılmalı, belediye meclislerindeki muhalefet üyelerinin bilgiye erişimi kolaylaştırılmalı ve “ticari sır” gerekçesinin kamu harcamalarını gizlemek için kötüye kullanılması engellenmelidir. Şeffaflık arttıkça yolsuzluk yapmak zorlaşır. Gizlilik arttıkça yolsuzluk ihtimali yükselir.

Belediye bütçeleri belediye başkanlarının veya siyasi partilerin özel mülkiyeti değildir. Belediyelerin harcadığı para vatandaşlardan toplanan vergilerden, alınan ücretlerden ve merkezi bütçeden yapılan aktarmalardan oluşur. Bir belediye başkanının bu kaynakları kendi siyasi kariyeri, yakın çevresi, parti örgütü veya seçim kampanyası için kullanması kabul edilemez.

Yolsuzluk yalnızca bir yöneticinin cebine para koyması şeklinde gerçekleşmez. Kamu kaynaklarının parti propagandası için kullanılması, ihalelerin siyasi yakınlığa göre dağıtılması, belediye şirketlerinin partililer için istihdam alanına çevrilmesi ve yardım faaliyetlerinin oy devşirme aracı hâline getirilmesi de kamu ahlâkı bakımından ciddi sorunlardır.

Bu davranışların bazıları ceza hukuku bakımından kolayca ispatlanamayabilir. Ancak, bu durum, onların siyasi ve ahlâkî açıdan meşru olduğu anlamına gelmez. Demokratik yönetim yalnızca hukuka asgari ölçüde uymak değil, kamu kaynaklarını tarafsız ve dürüst biçimde kullanmaktır.

Sonuç: Rozete Değil Delillere Bakmak

“AK Partili belediyelerde hiç mi yolsuzluk yok?” diye sorulabilir. Ancak, bu soru, CHP’li belediyeler hakkındaki soruşturmaların durdurulması talebine dönüştürülmemelidir. Doğru talep, “CHP’lileri soruşturmayın” değildir. Doğru talep, “Suç işlediğine dair delil bulunan herkesi soruşturun” olmalıdır. Eşitlik, hiç kimsenin soruşturulmaması değildir. Eşitlik, delil kim hakkında bulunursa bulunsun hukukun harekete geçmesidir.

Bir CHP’li belediye başkanı delilsiz biçimde suçlanıyorsa AK Partililerin de buna karşı çıkması gerekir. Bir AK Partili belediye başkanı hakkında ciddi belgeler bulunduğu hâlde işlem yapılmıyorsa CHP’liler kadar AK Partililer de itiraz etmelidir. Hukuk devleti, yalnızca kendi taraftarımızı koruyan bir mekanizma değildir. Rakibimizin haklarını da koruyan düzendir.

CHP’li, Yeni Parti’li belediyeler hakkındaki davalarda yapılması gereken, bağırıp çağırmaktan çok iddianameleri ve delilleri dikkatle takip etmektir. Tanıkların kim olduğu, ne anlattığı, ifadelerin birbiriyle örtüşüp örtüşmediği, baz kayıtlarının gerçekten iddia edilen buluşmaları gösterip göstermediği, para hareketlerinin hangi işlemlerle bağlantılı olduğu ve ihale belgelerinde ne bulunduğu incelenmelidir.

Sanıklar ve avukatları, mahkemelrde asıl konuya girmeyip sadece siyasi hayat hikâyelerini anlatmakla yetinmemelidir. Suçlamaları çürütecek somut karşı deliller ortaya koymalıdır. İtirafçılara güvenilmemesini talep ediyorlarsa onların neden güvenilmez olduğunu, kayıtların hangi sebeple yanlış yorumlandığını, paraların hangi meşru işlemden kaynaklandığını ve ihalelerin mevzuata nasıl uygun olduğunu açıklamalıdırlar.

Yargı makamları da yalnızca tanık anlatımlarıyla yetinmemeli, maddi delilleri eksiksiz toplamalı ve savunmanın bütün itirazlarına gerekçeli cevap vermelidir. Dava sonunda suçlamalar kanıtlanamazsa sanıklar beraat etmeli ve haklarındaki suçlayıcı dil sona ermelidir. Suçlamalar hukuka uygun ve yeterli delillerle ispatlanırsa da hiç kimse siyasi kimliği veya seçilmiş olması gerekçesiyle sorumluluktan kurtulmamalıdır.

Yolsuzluğun partisi yoktur. Fakat yolsuzluğu örten siyasi taassup her çevrede boy gösterebilir. İnsanlar kendi partilerinde yapılan yanlışı görmezden geldikçe, kamu malına el uzatan kişiler siyasi kutuplaşmanın arkasına saklanmaya devam edecektir.

Türkiye’nin ihtiyacı yalnızca muhalefeti soruşturan veya yalnızca iktidarı suçlayan bir hukuk düzeni değildir. Türkiye’nin ihtiyacı, delile ulaştığında failin rozetine bakmayan; delil bulunmadığında siyasi baskıyla suç üretmeyen; tutuklamayı cezalandırma aracı olarak kullanmayan ve herkese aynı usul güvencelerini sağlayan bir hukuk düzenidir.

CHP’li ve Yeni Parti’li belediyeler hakkındaki davalar da AK Partili, MHP’li ve diğer belediyeler hakkındaki dosyalar da aynı ölçüyle değerlendirilmelidir. CHP’lilerden ve Yeni Parti’lileden beklenen, her soruşturmayı peşinen siyasi operasyon ilan etmek yerine somut iddialara somut cevaplar vermeleridir. İktidar partilerinden beklenen ise kendi belediyeleri hakkındaki dosyaların sonuçlarını açık biçimde kamuoyuna duyurmaları ve benzer olaylarda aynı hukuk ölçülerini uygulamalarıdır.

Medyanın görevi insanları peşinen mahkûm etmek veya siyasi yakınlık nedeniyle aklamak değil, gerçekleri araştırmaktır. Vatandaşın görevi de kendi partisinin hırsızını koruyup rakip partinin şüphelisini peşinen suçlu ilan etmek değildir.

Sakin olmak, delile bakmak, yargılamaları takip etmek ve hükmü bağımsız mahkemelere bırakmak gerekir. Fakat mahkemelerin de aynı suça aynı hukukla yaklaşması, kararlarını açık delillere dayandırması ve kamuoyuna güven vermesi şarttır.

Kısacası mesele şudur: Yolsuzluk iddialarının üzerine gidilmelidir. Soruşturma ve yargılamalarda masumiyet karinesi korunmalıdır. Masumiyet karinesi hesap vermekten kaçış yolu olarak kullanılmamalıdır. Parti rozetlerine değil delillere bakılmalıdır, çünkü, kamu malları ve kamu kaynakları hiçbir siyasinin ve hiçbir partinin özel malı değildir.

Yolsuzluk İddialarına, Soruşturmalarına ve Yargılamalarına Nasıl Bakmalıyız? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

İkinci kategoride olanlar yani benim gibi bir dönem PKK’de kalmış olanların eleştirileri genellikle örgütsel sorunlardan kaynaklı eleştirilerdir. Bu eleştirilerin odağında PKK’den daha çok Abdullah Öcalan vardır. Bu yazımda ikinci kategoride olanların handikapları üzerinde duracağım. PKK gibi Stalinist Apocu bir örgütte sorunlar yaşayarak ayrılmak çok mühim zor ve cesaretli bir tutumdur. “Ayrılmak” diyorum ama bu ayrılmanın “ayrılan” için sonuçlarının nasıl bir şey olduğunu bu süreçleri yaşayanlar anılarında anlatıyorlar. İşin bu kısmının trajik boyutunu geçeyim. PKK’yi eleştiren eski PKK’lilere “PKK muhalifi” denilir mi, bundan tam emin değilim. Büyük çoğunluğu PKK’yi, onun ideolojisini, politikasını değil, sadece Abdullah Öcalan’ı eleştiriyorlar. Çatışmalarda yaşamını kaybetmiş PKK yöneticilerini (örneğin Diyarbakır cezaevinde yaşamını yitiren örgüt yöneticisi konumunda olanları) eleştirmedikleri gibi onlara “devrim şehidi” diyerek sahip çıkıyorlar. Böyle yaparak eleştirdikleri Abdullah Öcalan’la benzer düşündüklerini gizleyemiyorlar. Abdullah Öcalan’ın en çok kullandığı şey de “Diyarbakır zindan direnişi şehitleri” söylemidir. Hatta birçok konuşmasında PKK’nin gerçek sahiplerinin ölen bu “zindan direnişçileri” olduğunu söyler. Eski PKK’li muhaliflerin ilk yanılgısı burada başlıyor. (Geçen yıl vefat eden eski bir PKK’li Şükrü Gülmüş tam olarak böyle birisiydi) Onlara göre Abdullah Öcalan kötü, devrim şehitleri iyidir.

İkinci handikapları PKK’nin geçmişine dair yaklaşımlarında ortaya çıkıyor. Yine bu muhaliflere göre eski PKK iyi, daha sonraki Abdullah Öcalan’ın tek adam olduğu PKK kötüdür. Bu da sorunlu bir yaklaşım biçimidir. PKK her zaman aynı PKK’dir. Abdullah Öcalan’ın dışında başka bir PKK hiç olmadı.

PKK’den ayrılmış olanların çok önemli açmazlarından biri de şiddet karşıtı olmamalarıdır. PKK’de Abdullah Öcalan’ın şiddetine karşı olup da onu eleştirenler, Türkiye’deki diğer radikal sol örgütlerin şiddetini eleştirmiyorlar. Bu da onların ilkesel olarak şiddete karşı olmamalarından ve halen “devrimci şiddeti” savunuyor olmalarından kaynaklanıyor.

Eski PKK’li muhaliflerin PKK eleştirileri bu haliyle geçmişle yüzleşmeye ve barışa hizmet etmiyor. Abdullah Öcalan – PKK son 35 yılda dört defa ateşkes ilan etti. Ama PKK muhalifleri hız kesmeden eleştirilerini devam ettirdiler. Normalde Abdullah Öcalan ve PKK’den bir beklentisi olmayan insanın PKK’nin silahsızlanmasını desteklemesi gerekir. Eğer silahlı eylem yapan bir PKK’nin Kürtlere ve bu ülkeye zarar verdiğini düşünüyorsa, bu durumda PKK’nin silahsızlanması girişimlerini desteklemesi lazım. Desteklemiyorsa bile köstek olmaması lazım. Bunlar bu ayrımı bu dengeyi kuramadılar. PKK savaşsa da barışsa da eleştirileri hiç hız kesmeden devam etti. Şimdiki benim dördüncü ateşkes dönemi dediğim bu dönem, eleştirdiğim bu konu için tam bir ayna işlevi görüyor. PKK iki yıldır eylem yapmıyor, silahtan vazgeçme kararı almaya çalışıyor. Bizim kronik PKK muhalifleri iki yıldır eleştirileriyle adeta şaha kalktı. Gece gündüz demeden PKK aşağı PKK yukarı eleştiriyorlar. İnsanın hayırdır kardeşim diyesi geliyor. PKK savaşıyor terör eylemleri yapıyor eleştiriyorlar, PKK silah bırakıyor yine eleştiriyorlar. Bu tutum normal değil. Bir durup düşünmek gerekmiyor mu?

Yukarıda sıraladığım eski PKK’li muhaliflerin tutumlarını daha da ayrıntılandırabilirim ama gerek yok. Bu tutumda olanların temel sorunu içinden geldikleri örgütle ve kendileriyle yüzleşmemiş olmalarıdır. Yukarıda sorun olarak gördüğüm ve eleştirdiğim şeylerin muhasebesini ve yüzleşmesini yıllar önce yaptığım için eleştiri konusu yaptığım pratiklerin hiçbirini yapmıyorum. Mesela Abdullah Öcalan’la örgütü ayırmıyorum, PKK tümüyle yanlıştır diyorum. Böyle baktığım için de PKK’nin silahsızlanmasını istediğim için de örgütün yaptığı tüm ateşkes süreçlerini destekledim, şu anki de dahil olmak üzere. PKK şiddetini eleştirirken diğer radikal sol örgütlerin şiddetini de eleştiriyorum ve bu konuda ayrım yapmıyorum. Şiddetin her türü kötüdür, örgütlerin “devrimci şiddeti” daha da kötüdür çünkü örgütlenmiş üzerinde çalışılmış şiddettir. Böyle bir şiddet türü de şiddetin en saldırgan ve yıkıcı olanıdır.

Konuyu özetleyecek olursam; PKK soğuk savaş dönemi mağduru bir örgüttür. PKK benzeri örgütler dünyanın başka ülkelerinde kendilerini kapattılar. Ama ne hikmetse kendi örgütlerini kapatan Batılı ülkeler bizdeki PKK ve radikal sol örgütleri desteklemeye devam ettiler. İşte bu destek PKK gibi örgütlerin ömrünü uzattı. Oysa bu örgütün varlığının ne kendilerine ne de başkalarına bir yararı geçmişte de yoktu; bugün de yoktur. Kimseye yararı olmayan bu örgütün kapanması kendini bitirmesi yakın tarihin en anlamlı gelişmesi olacaktır. PKK’nin silahsızlandırılması sürecinde emeği geçen herkese teşekkürler.

Şimdi birileri çıkıp yine “Peki Kürt meselesi ne olacak? Devlet adım atacak mı?” Bu soru çok yanlış bir sorudur. PKK ayrı Kürt meselesi ayrıdır. PKK’nin öncelik gündemi ve derdi hiç bir zaman Kürtler olmadı, örgütün tek derdi önceleri (1990 öncesi) sosyalizmdi, bugün ise Abdullah Öcalan’dır. Eğer aksi olsaydı bugünkü sürecin önceliği Abdullah Öcalan değil, Kürtlerin hakkı hukuku derlerdi. Kürtlerin talepleriyle ilgili bir şey duyduk mu örgütten, hayır duymadık. Bana bazen barışı soruyorlar, onlara. Şiddetten uzak durduğumuz her yer barıştır. Barışın iyiliği üzerimizde olsun…

PKK Muhaliflerinin Eleştirel Açmazları yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Özgür Özel’in Yeni Siyasi Hareketi Üzerine Liberal Demokrat Bir Bakış

Türk siyasetinde uzun süredir beklenen gelişme gerçekleşti. Özgür Özel, Cumhuriyet Halk Partisi’nden ayrılarak yeni bir siyasi hareket başlatacağını ilan etti. Konuşmasının birçok yönü siyaset bilimi açısından ayrı ayrı tartışılabilecek niteliktedir. Yeni hareketin ideolojik çerçevesi, hedef kitlesi, örgütsel yapısı ve Türkiye siyasetinde nasıl bir boşluğu doldurmayı amaçladığı önümüzdeki dönemin temel tartışma başlıklarından biri olacaktır.

Konuşmanın en dikkat çekici bölümlerinden biri ise hiç kuşkusuz Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın AK Parti’nin kuruluş sürecinde kullandığı “Millî Görüş gömleğini çıkardık.” sözlerine yaptığı göndermeydi. Özgür Özel buna karşılık şu ifadeyi kullandı:

“Biz siyasette gömlek çıkarmıyoruz. Biz bu ülkenin yarınları için siyasette ateşten bir gömleği hep beraber giyiyoruz.”

Bu cümle ilk bakışta fedakârlık ve mücadele çağrısı gibi görünmektedir. Ancak aynı zamanda yeni hareketin Cumhuriyet Halk Partisi’nin kurucu ideolojisini, yani Altı Ok’u terk etmediğini de ilan etmektedir.

Burada siyasal iletişim açısından ilginç bir metafor ortaya çıkmaktadır.

Bir tarafta “Altı Ok gömleğini çıkarmıyoruz.” denilmektedir.

Diğer tarafta ise “ateşten gömlek giyiyoruz.”

Altı Ok gömleği ile ateşten gömlek siyaseten nasıl üst üste giyilecektir?

Bu soru yalnızca retorik değildir. Aynı zamanda yeni siyasi hareketin geleceğini belirleyecek temel ideolojik tartışmanın da başlangıç noktasıdır.

Yeni Parti, Eski Kimlik

Konuşmanın bir diğer önemli yönü ise Özgür Özel’in yaptığı toplumsal çağrıdır.

“Sosyal demokratlar”, “muhafazakâr demokratlar”, “milliyetçi demokratlar”, “Kürt demokratlar”, “Türk demokratlar”, “liberal demokratlar” gibi, aynı siyasi çatı altında buluşmaya davet edilmektedir.

Bu çağrı ilk bakışta Turgut Özal’ın Anavatan Partisi döneminde uyguladığı “dört eğilim” siyasetini hatırlatmaktadır. Kamuoyunda da yeni hareketin zamanla Özal benzeri geniş tabanlı bir Türkiye Partisi’ne dönüşebileceği yönünde yorumlar yapılmaktadır.

Ancak tam da bu noktada kritik soru ortaya çıkmaktadır:

Özal’ın dört eğilim modeli, CHP kökenli bir siyasi hareket tarafından gerçekten uygulanabilir mi?

Çünkü Özal’ın başarısı yalnızca farklı toplumsal kesimleri bir araya getirmesinden kaynaklanmıyordu. Aynı zamanda bunu mümkün kılan ideolojik esnekliği de beraberinde getiriyordu.

Bugün ise yeni hareket tam tersine, CHP’nin kurucu ideolojik ilkelerini terk etmediğini özellikle vurgulamaktadır.

İşte tartışmanın merkezinde yer alan çelişki de budur.

Liberal Demokratların Beklentileri

Yeni hareketin çağrı yaptığı kesimlerden biri de liberal demokratlardır.

Ancak liberal demokrat seçmen açısından bakıldığında cevap bekleyen çok sayıda temel soru bulunmaktadır.

Her şeyden önce liberal demokrasi yalnızca serbest piyasa ekonomisini ifade etmez.

Bireysel özgürlükler,

hukukun üstünlüğü,

kuvvetler ayrılığı,

sınırlı devlet,

çoğulculuk,

mülkiyet hakkı,

ifade özgürlüğü,

girişim özgürlüğü

liberal demokrasinin temel sütunlarını oluşturmaktadır.

Bu çerçevede yeni hareketin cevaplaması gereken ilk soru şudur:

Altı Ok ilkelerinden biri olan devletçilik ile liberal ekonomiyi nasıl bağdaştıracaktır?

Devletçilik ilkesi tarihsel olarak devletin ekonomide yönlendirici ve gerektiğinde üretici aktör olmasını savunurken liberal ekonomi, piyasanın önceliğini esas almaktadır.

Elbette devletçilik ilkesi zaman içinde farklı şekillerde yorumlanmıştır. Günümüz CHP’si de 1930’ların katı devletçilik anlayışını savunmamaktadır. Ancak yeni hareket “Altı Ok gömleğini çıkarmıyoruz.” dediği anda, liberal seçmenin zihninde şu soru kaçınılmaz olarak oluşacaktır:

Devlet piyasayı mı yönetecek, yoksa piyasa mı ekonominin temel belirleyicisi olacaktır?

Bu soru yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda ideolojik bir sorudur.

Özgürlük mü Güvenlik mi?

Liberal demokratların cevap beklediği ikinci temel konu ise temel hak ve özgürlüklerdir.

Yeni hareket;

ifade özgürlüğü,

örgütlenme özgürlüğü,

basın özgürlüğü,

üniversite özerkliği,

yerel yönetimlerin güçlendirilmesi,

bireysel hakların genişletilmesi

konularında nasıl bir siyasal program ortaya koyacaktır?

Daha önemlisi;

özgürlüklerle güvenlik politikaları çatıştığında hangi ilke öncelikli olacaktır?

Modern demokrasilerin en zor sınavlarından biri tam da budur.

Terörle mücadele,

kamu düzeni,

milli güvenlik

gibi gerekçelerle özgürlüklerin sınırlandırılması gerektiğinde yeni hareket hangi çizgide duracaktır?

Bu sorular liberal demokrat seçmen açısından tali değil, belirleyici niteliktedir.

Muhafazakâr Demokratlarla Ortak Zemin Mümkün mü?

Benzer sorular muhafazakâr demokratlar açısından da geçerlidir.

Laiklik nasıl yorumlanacaktır?

Seküler devlet anlayışı ile muhafazakâr toplum talepleri arasında nasıl bir denge kurulacaktır?

Din ve vicdan özgürlüğü konusunda nasıl bir yaklaşım benimsenecektir?

Aile politikaları nasıl şekillenecektir?

Toplumsal muhafazakârlık ile bireysel özgürlükler arasında ortaya çıkabilecek gerilimler nasıl yönetilecektir?

Bütün bu sorular yalnızca seçim stratejisini değil, kurulacak partinin gerçek kimliğini belirleyecektir.

Erdoğan’ın Tercihi ile Özgür Özel’in Tercihi

Aslında siyasal iletişim açısından Erdoğan ile Özgür Özel’in kullandıkları iki metafor arasında önemli bir fark bulunmaktadır.

Erdoğan, “Millî Görüş gömleğini çıkardık.” diyerek ideolojik kopuş mesajı vermişti.

Bu söylem, AK Parti’nin yalnızca yeni bir parti değil, aynı zamanda yeni bir siyasal kimlik olduğunu anlatıyordu.

Bu nedenle farklı toplumsal kesimlere ulaşması daha kolay oldu.

Özgür Özel ise tam tersine,

“Biz gömlek çıkarmıyoruz.” demektedir.

Bu tercih yeni hareketin CHP’nin tarihsel mirasıyla bağını koruduğunu göstermektedir.

Ancak aynı tercih, hareketin gerçekten ne kadar yeni olduğu sorusunu da beraberinde getirmektedir.

Çünkü geniş tabanlı bir Türkiye Partisi olmak isteyen bir hareket, yalnızca yeni kadrolar değil, yeni bir siyasal paradigma da üretmek zorundadır.

Hareketin Önündeki En Büyük Engel

Bugün yeni hareketin önündeki en büyük engel yalnızca iktidar değildir.

Asıl mesele, kendi içinde farklı ideolojik beklentileri aynı çatı altında buluşturabilmesidir.

Liberal demokratlar daha fazla özgürlük talep edecektir.

Muhafazakâr demokratlar kültürel temsil isteyecektir.

Milliyetçi demokratlar güvenlik politikalarını önceleyecektir.

Sosyal demokratlar sosyal devletin güçlendirilmesini savunacaktır.

Kürt demokratlar ise demokratik temsil ve yerel yönetimlerin güçlendirilmesini gündeme taşıyacaktır.

Bu taleplerin tamamını aynı anda karşılayabilmek kolay değildir.

Üstelik hareket, bütün bunları yaparken Altı Ok’un ideolojik çerçevesini de koruyacağını ilan etmektedir.

İşte siyasal sınav tam da burada başlayacaktır.

Bir Yol Ayrımı Kaçınılmaz Görünüyor

Yeni hareketin geleceği açısından dikkat çekilmesi gereken bir başka konu ise liderlik düzeyinde ortaya çıkabilecek stratejik farklılıklardır.

Kamuoyunda uzun süredir Ekrem İmamoğlu’nun daha kapsayıcı, merkez siyasete açılan, Türkiye Partisi niteliğinde ve Özal benzeri geniş tabanlı bir siyasal hareketten yana olduğu yönünde değerlendirmeler yapılmaktadır.

Buna karşılık Özgür Özel’in konuşması, CHP’nin tarihsel ideolojik mirasını koruyan ve Altı Ok’u siyasal kimliğin merkezinde tutan bir çizgiyi öne çıkarmaktadır.

Bu iki yaklaşım kısa vadede birlikte yürüyebilir.

Ancak siyasal hareket büyüdükçe, programını netleştirdikçe ve iktidar alternatifi hâline geldikçe bu farklılıkların daha görünür hâle gelmesi kuvvetle muhtemeldir.

O noktada hareketin önünde kaçınılmaz bir yol ayrımı belirecektir:

Ya CHP’nin tarihsel ideolojik kimliğini merkeze alan bir parti olarak kalacaktır;
Ya da gerçekten geniş tabanlı bir Türkiye Partisi olabilmek için kurucu ilkelerini yeniden yorumlayacak, hatta bazı alanlarda aşacak bir dönüşüme yönelecektir.

Bu tercih yalnızca yeni partinin geleceğini değil, Türkiye siyasetinin önümüzdeki yıllardaki yönünü de belirleyecektir.

Sonuç

Özgür Özel’in konuşması yeni bir siyasal başlangıcın ilanı olduğu kadar, çözülmesi gereken birçok teorik ve pratik soruyu da beraberinde getirmiştir.

Yeni hareketin başarısı, farklı toplumsal kesimlere çağrı yapmasından çok, bu kesimlerin birbirinden oldukça farklı beklentilerine nasıl cevap vereceğine bağlı olacaktır.

Liberal demokratlar açısından ise temel soru hâlâ cevabını beklemektedir:

Altı Ok gömleği çıkarılmadan, gerçekten liberal demokrat bir siyasal program üretmek mümkün müdür?

Bu soruya verilecek cevap, yalnızca yeni hareketin kimliğini değil, Türkiye’de merkez siyasetin yeniden şekillenip şekillenmeyeceğini de belirleyecektir.

Altı Ok Gömleğiyle Liberal Demokrasi Mümkün mü? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bir siyasal partinin “anıtlaşması”, artık sürekli kendisini yeniden üreten canlı bir siyasal organizma olmaktan çıkarak büyük ölçüde tarihsel semboller üzerinden meşruiyet devşirmeye başlamasıdır. Böyle partiler elbette seçimlere girer, yöneticileri değişir, kongre yapar ve siyaset üretirler. Ancak bütün bunların üzerinde duran esas unsur, kendilerini tarihsel bir mirasın muhafızı olarak konumlandırmalarıdır. CHP’nin de siyasetinin temelinde tam olarak bu var.

Bu açıdan bakıldığında CHP’nin “anıt parti” olduğuna dair değerlendirmemin arkasında altı farklı gerekçe yatmaktadır.

İlk olarak, partinin siyasal meşruiyetini büyük ölçüde “kurucu değerler” söylemine dayandırması söylenebilir. CHP yöneticileri hemen her tartışmada Cumhuriyet’in kurucu partisi olma vasfına ve kurucu ilkelere gönderme yapmaktadır. Fakat burada dikkat çekici olan husus, bu kurucu değerlerin çoğu zaman günümüz şartları içerisinde yeniden yorumlanan dinamik ilkeler olarak değil, tarihsel doğrular bütünü olarak sunulmasıdır. Oysa siyaset, değişen toplumsal ihtiyaçlara cevap üretme faaliyetidir. Yüz yıl önce belirli tarihsel şartlar içerisinde şekillenmiş politik tercihlerin, aynı içerik ve aynı zihniyetle bugüne taşınması, siyasal düşüncenin sürekliliğinden ziyade donuklaşmasına işaret eder. Bir düşüncenin tarihsel değeri ile güncel siyasal işlevi aynı şey değildir.

İkinci gerekçe, bunun doğal sonucu olarak ortaya çıkan seçmen davranışı ile ilgilidir. CHP’ye yönelik seçmen bağlılığının önemli bir kısmı, partinin mevcut politikalarından veya kadrolarından ziyade kurucu liderle kurulan tarihsel bağ üzerinden şekillenmektedir. Hiç kuşkusuz bütün partilerin sadık seçmenleri vardır. Ancak burada farklı olan husus, siyasal tercihin önemli ölçüde tarihsel aidiyet üzerinden açıklanmasıdır. “Atatürk’ün partisi olduğu için oy veriyorum.” cümlesi, CHP seçmeni içerisinde oldukça yaygın biçimde dile getirilmektedir. Demokratik siyasette partiler programları, kadroları ve performansları üzerinden değerlendirilmelidir. Tarihî bir kimliğin tek başına siyasal tercihin belirleyicisi hâline gelmesi ise irrasyonel bir durum ortaya çıkarmaktadır. Bu şekilde parti, yaşayan bir siyasal aktörden çok korunması gereken tarihî bir mirasa dönüşmüş oluyor.

Üçüncü gerekçe ise CHP’nin kendi tarihini ele alma biçimidir. Kurumsal hafızaya sahip olmak ile geçmişi sorgulanamaz hâle getirmek arasında önemli bir fark vardır. Sağlıklı siyasal gelenekler, kendi tarihleriyle hesaplaşabilen geleneklerdir. Buna karşılık CHP’nin tarihsel pratiğine ilişkin eleştiriler çoğu zaman partinin kendisine yöneltilmiş bir saldırı olarak algılanmaktadır. Tek parti dönemi uygulamaları, devlet-parti bütünleşmesi, din politikaları veya farklı toplumsal kesimlerle kurduğu ilişkiler üzerine yapılacak her eleştiri, çoğu zaman tarihsel muhasebe zemini yerine kimlik savunusuna dönüşmektedir. Eleştirilemeyen tarih ise zamanla siyasetin değil, anıtların konusu olur.

Dördüncü gerekçe, partinin siyasal kimliğinin geleceğe ilişkin projelerden çok geçmişi temsil etme iddiasıyla tanımlanmasıdır. Başarılı siyasal partiler, seçmene öncelikle nasıl bir gelecek tasavvur ettiklerini anlatırlar. CHP’nin siyasal söyleminde ise geçmişe yapılan referanslar geleceğe ilişkin vizyonun önüne geçmektedir. Her seçimde partinin kamusal imajı büyük ölçüde tarihsel temsil üzerinden okunmaktadır. Bu durum, partiyi geleceği kurmaya çalışan bir aktörden ziyade geçmişi muhafaza etmeye çalışan bir kuruma dönüştürmektedir.

Beşinci gerekçe ise CHP’nin Türkiye siyasetindeki tartışılmaz tarihsel konumudur. Türkiye’de birçok siyasal parti doğmuş, dönüşmüş veya tamamen ortadan kalkmıştır. CHP ise yalnızca uzun ömürlü olduğu için değil, Cumhuriyet’in kurucu partisi olması sebebiyle diğer partilerden farklı bir sembolik statüye sahip olduğuna inanıyor. Bu statü, partiye önemli bir tarihsel ağırlık kazandırırken aynı zamanda değişimini de zorlaştırmaktadır. Çünkü sembolik değeri yüksek kurumlar, toplumsal hafızada işlevleriyle değil sadece temsil ettikleri anlamla yaşamaya devam ederler. CHP de çok büyük oranda temsil ettikleri ile hayatını sürdürmeye çalışıyor. İşte bu nedenle CHP sadece eski bir parti değil, aynı zamanda Türkiye siyasal hayatının “anıtlaşmış” kurumlarından biridir.

Altıncı olarak, bir partinin anıtlaşmasının en belirgin göstergelerinden biri de toplumdaki algısının bu yönde şekillenmesidir. CHP bugün kendi tarihini referans alan bir parti olmakla birlikte geçmişte kendi bünyesinde yaşanan pek çok siyasal tecrübenin ve tartışmanın yükünü de taşımaktadır. Daha önemlisi, bu tarihsel bagajla gerçek anlamda bir hesaplaşma iradesi ortaya koyamamıştır. Bunun doğal sonucu olarak da özellikle önemli bir seçmen kitlesi nezdinde geleceğe dair yeni bir siyasal alternatif olmaktan ziyade geçmişe özlem duyan bir yapı şeklinde algılanmaktadır. Bir siyasal parti için en büyük sorun seçim kaybetmek değil, toplumun belirli kesimlerinin zihninde seçenek olarak dahi yer alamamasıdır. Bu durum ise yalnızca CHP’ye değil, güçlü ve rekabetçi bir muhalefetin demokratik sistem için taşıdığı önem düşünüldüğünde, Türkiye siyasetine de zarar vermektedir.

Anıtlar tarih için kıymetlidir; fakat siyaset yaşayan toplumlar için yapılır. Bir siyasi parti geçmişini elbette koruyabilir; ancak geçmişini geleceğinin yerine koyduğu anda, siyasal bir aktör olmaktan çok tarihî bir sembole dönüşmeye başlar. CHP için kullanmış olduğum “anıt parti” ifadesinin özeti tam olarak budur.

Dr. Emre Turku

Türkiye’nin “Anıt Parti”si: CHP yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Özet

Bu çalışma, Türkiye siyasal hayatının merkez aktörlerinden biri olan Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) siyasal davranışlarını klasik parti teorilerinin ötesinde açıklamayı amaçlamaktadır. Siyaset bilimi literatüründe partiler genellikle Downs’un (1957) rasyonel tercih modeli veya Duverger (1954), Sartori (1976) ve Panebianco (1988) çizgisindeki örgütsel ve rekabetçi parti teorileriyle analiz edilmektedir. Ancak CHP örneği, bu yaklaşımların açıklama gücünü aşan biçimde, iktidara yaklaşma dönemlerinde yoğunlaşan kurumsal gerilimler üretmektedir.

Bu bağlamda çalışma, “İktidar Eşiği Korkusu”[1] kavramını geliştirerek, kurucu partilerin iktidar olasılığı arttıkça yaşadığı kimlik dönüşümü, örgütsel gerilim ve kurumsal parçalanma eğilimlerini açıklayan yeni bir teorik çerçeve önermektedir.

Anahtar Kelimeler

Siyasal partiler, kurucu parti, Türkiye siyaseti, kurumsal teori, parti davranışı, iktidar eşiği korkusu

The Fear of Power Threshold and the Paradox of Being the Founding Party
An Institutional Political Theory Analysis over the Experience of Republican People’s Party

Abstract

This study aims to explain the political behavior of the Republican People’s Party (CHP), one of the central actors of Turkish political life, beyond the framework of classical party theories. In the political science literature, political parties are generally analyzed through Downs’s (1957) rational choice model or through organizational and competitive party theories developed along the lines of Duverger (1954), Sartori (1976), and Panebianco (1988). However, the case of the CHP produces institutional tensions that exceed the explanatory capacity of these approaches, particularly during periods when the party approaches the possibility of gaining power.

Within this framework, the study develops the concept of “Fear of the Threshold of Power” and proposes a new theoretical framework for explaining the tendencies of founding parties to experience identity transformation, organizational tensions, and institutional fragmentation as their probability of attaining power increases.

Keywords: Political parties; Founding party; Turkish politics; Institutional theory; Party behavior; Fear of the Threshold of Power

1. Giriş

Siyaset bilimi literatürü, siyasi partileri demokratik rekabetin temel aktörleri olarak ele alır. Downs  partileri rasyonel aktörler olarak tanımlayarak temel motivasyonlarını iktidar kazanma ve oy maksimizasyonu üzerinden açıklar[2]. Sartori ise parti sistemlerini rekabet düzeyi ve sistematik yapı üzerinden sınıflandırır[3] .

Bununla birlikte, Cumhuriyet Halk Partisi bu teorik çerçevelerin tam olarak açıklayamadığı bir davranış örüntüsü sergilemektedir. CHP yalnızca bir seçim partisi değil, aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu siyasal ve kurumsal hafızasının taşıyıcısıdır. Bu durum, partinin davranışlarını klasik rasyonel seçim modellerinden farklılaştıran temel faktördür.

Bu çalışma, bu farklılığı açıklamak üzere “İktidar Eşiği Korkusu” kavramını geliştirmekte ve CHP örneği üzerinden kurucu partilerin iktidar davranışlarını yeniden yorumlamaktadır.

2. Kuramsal Arka Plan

Parti teorileri literatüründe üç ana yaklaşım öne çıkmaktadır:

• Rasyonel tercih yaklaşımı (Downs, 1957)[4]: Partileri oy ve iktidar maksimizasyonu yapan aktörler olarak tanımlar.
• Örgütsel yaklaşım (Panebianco, 1988; Michels, 1911)[5]: Parti içi iktidar ilişkilerini ve oligarşik eğilimleri vurgular.
• Sistem teorisi (Sartori, 1976):[6] Parti rekabetini sistem düzeyinde analiz eder.

Ancak bu literatür, bazı partilerin iktidara yaklaşırken neden içsel olarak destabilize olduğunu yeterince açıklamamaktadır. Özellikle kurucu partilerde gözlenen “iktidar eşiğinde artan iç gerilim” olgusu literatürde boşluk oluşturmaktadır.

3. İktidar Eşiği Korkusu: Kavramsal Çerçeve

Bu çalışmanın merkezinde yer alan “İktidar Eşiği Korkusu” kavramı, CHP’nin siyasal davranışlarını açıklamak üzere geliştirilmiş özgün bir teorik katkıdır. Kavram, yalnızca seçim stratejilerini değil, aynı zamanda kurumsal kimlik, tarihsel hafıza ve iktidar sorumluluğu arasındaki gerilimi açıklamayı hedeflemektedir.

3.1 Kavramın Tanımı

İktidar Eşiği Korkusu Nedir?
İktidar Eşiği Korkusu, bir siyasi partinin muhalefetteyken iktidarı hedeflemesine rağmen, iktidara gerçek anlamda yaklaşmaya başladığında kendi içinde yoğunlaşan çatışmalar, bölünmeler ve yön arayışları yaşaması durumunu ifade eden siyasal bir kavramdır.
Bu korku, seçim kazanma korkusu değildir. Tam tersine, seçim kazanmanın beraberinde getireceği sorumluluklardan, dönüşüm zorunluluğundan ve tarihsel kimliğin aşınması ihtimalinden kaynaklanan kurumsal bir gerilimdir.

Bu kavramı daha akademik bir tanıma dönüştürmek istersek şöyle formüle edebiliriz:

İktidar Eşiği Korkusu: Bir siyasi partinin, iktidar olasılığı yükseldikçe artan yönetim sorumluluğu, kimlik dönüşümü ve iç güç paylaşımı baskıları nedeniyle kurumsal bütünlüğünde gerilim ve parçalanma eğilimleri göstermesi durumudur.

Muhalefette bulunan partiler için siyaset çoğu zaman eleştirmek, ideal hedefler ortaya koymak ve toplumsal talepleri temsil etmek üzerinden yürür. Ancak iktidar, eleştirinin yerini karar almaya; ideallerin yerini öncelik belirlemeye; söylemin yerini uygulamaya bırakır.

İktidar eşiğine yaklaşan partiler şu sorularla yüzleşmek zorunda kalır:

• İktidara geldiğimizde hangi politikaları uygulayacağız?
• Parti içindeki farklı eğilimlerden hangisi belirleyici olacak?
• Tarihsel kimliğimizi korurken değişime ne kadar izin vereceğiz?
• İktidarın gerektirdiği pragmatizm ile ideolojik ilkeler arasında nasıl bir denge kuracağız?

İşte bu soruların yarattığı baskı, bazı partilerde iktidar yolunda birleştirici olmak yerine ayrıştırıcı bir etki yaratabilir.

Bu nedenle İktidar Eşiği Korkusu’nun temel belirtisi, seçim yenilgilerinden sonra değil, seçim kazanma ihtimalinin güçlendiği dönemlerde ortaya çıkan iç krizlerdir.

Kavramın özü şu cümlede özetlenebilir:

“Muhalefette kalmanın maliyeti ile iktidar olmanın sorumluluğu arasında sıkışan siyasi örgütlerin yaşadığı kurumsal gerilim.”

Özellikle kurucu partiler, ideolojik hareketler ve güçlü tarihsel hafızaya sahip siyasi örgütlerde bu durum daha belirgin görülür. Çünkü bu tür partiler için iktidar yalnızca bir yönetim değişikliği değil, aynı zamanda kendi tarihsel kimliklerinin yeniden tanımlanması anlamına gelir.

Bu nedenle İktidar Eşiği Korkusu, bir partinin iktidarı istememesi değil; iktidarın kendi kimliği üzerinde yaratacağı değişimden duyduğu kurumsal kaygıdır.

Bu tanım, kavramın yalnızca bireysel psikolojiye indirgenemeyeceğini, aksine kurumsal hafıza ve tarihsel kimlik ile doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir.

Bunu daha sistematik biçimde ifade etmek gerekirse:

İktidar Eşiği Korkusu, bir siyasi partinin iktidar olasılığı arttıkça yönetim sorumluluğu, örgütsel güç paylaşımı ve kimlik dönüşümü baskıları nedeniyle kurumsal bütünlüğünde gerilim ve parçalanma eğilimleri göstermesidir.

3.2 Teorik Konum

İktidar Eşiği Korkusu üç literatür boşluğunu hedefler:

1. Rasyonel tercih teorilerinin kurumsal kimlik maliyetlerini ihmal etmesi
2. Örgütsel teorilerin kimlik dönüşümünü ikincil değişken olarak ele alması
3. Kurucu parti literatürünün iktidar eşiğinde oluşan kırılmaları sistematikleştirmemesi

Bu nedenle kavram, mevcut literatüre alternatif değil, üçüncü bir analitik katman olarak önerilmektedir.

4. İktidar Eşiği Korkusunun Kuramsal Temelleri

Bu çalışmada önerilen İktidar Eşiği Korkusu kavramı, mevcut parti teorilerine alternatif olmaktan ziyade, onların açıklama kapasitesini tamamlamaya yönelik kavramsal bir öneri niteliği taşımaktadır. Kavram, farklı kuramsal geleneklerden beslenmekle birlikte, bunların hiçbirinin doğrudan açıklayamadığı bir davranış örüntüsünü açıklamayı amaçlamaktadır.

Bu bağlamda kavramın beslendiği ilk teorik alan, tarihsel kurumsalcılıktır. Tarihsel kurumsalcılık, siyasal kurumların yalnızca güncel aktörlerin tercihleriyle değil, aynı zamanda geçmişten devraldıkları kurumsal miras tarafından da şekillendiğini ileri sürmektedir. Douglass North[7]‘un kurumların tarihsel bağımlılığı (path dependence) yaklaşımı, örgütlerin geçmişte geliştirdikleri davranış kalıplarının sonraki dönemlerde de karar alma süreçlerini etkilediğini göstermektedir. Bu açıdan bakıldığında, CHP’nin kurucu parti kimliği yalnızca tarihsel bir aidiyet değil, aynı zamanda güncel siyasal davranışlarını etkileyebilecek kurumsal bir miras olarak değerlendirilebilir.

İkinci teorik dayanak, James G. March ve Johan P. Olsen tarafından geliştirilen “Uygunluk Mantığı” (Logic of Appropriateness)[8] yaklaşımıdır. Bu yaklaşıma göre kurumlar her zaman maliyet–fayda hesabıyla hareket etmezler; çoğu zaman “biz nasıl bir kurumuz?” sorusuna verdikleri cevaba uygun davranışlar geliştirirler. Başka bir ifadeyle, kararlar yalnızca çıkar hesaplarının değil, kurumsal kimliğin de ürünüdür. İktidar Eşiği Korkusu kavramı da bu noktada devreye girmektedir. Çünkü kurucu partiler için iktidar, yalnızca seçim kazanmak değil, aynı zamanda kendi tarihsel kimliklerini yeniden tanımlamayı gerektiren bir süreçtir.

Bu yaklaşım, rasyonel tercih teorisini bütünüyle reddetmemektedir. Aksine, Anthony Downs’un siyasal partileri oy ve iktidar maksimizasyonu yapan aktörler olarak tanımlayan yaklaşımını,[9] kurumsal kimlik ve tarihsel hafıza değişkenleriyle tamamlamayı önermektedir.

Benzer biçimde Samuel P. Huntington, siyasal kurumların istikrarını yalnızca hukuki düzenlemelerle değil, tarihsel olarak geliştirdikleri kurumsallaşma düzeyiyle açıklamaktadır[10].

Son olarak, Alexis de Tocqueville’in demokrasi analizleri de bu çalışmanın teorik zeminini desteklemektedir. Tocqueville, demokratik kurumların yalnızca anayasal düzenlemelerle değil, tarihsel alışkanlıklar ve siyasal kültür tarafından da şekillendiğini vurgulamaktadır.[11]

4.1 Liberal Kurumsal ve Klasik Liberal Yaklaşımın Katkısı

İktidar Eşiği Korkusu kavramı yalnızca kurumsal ya da örgütsel teori literatürüne değil, aynı zamanda klasik liberal siyaset düşüncesine de temas eden bir açıklama düzeyi sunmaktadır.

Friedrich Hayek[12], siyasal ve ekonomik düzenin merkezi planlama yerine kendiliğinden oluşan kurumsal süreçler üzerinden geliştiğini savunur. Bu yaklaşım, siyasal partilerin de yalnızca stratejik aktörler değil, aynı zamanda tarihsel olarak oluşmuş kurumsal reflekslere sahip yapılar olduğunu ima eder.

Karl Popper[13], açık toplum içinde iktidarın sürekli denetlenebilir olması gerektiğini vurgular.

Alexis de Tocqueville, demokratik davranışın siyasal kültür ve tarihsel alışkanlıklarla şekillendiğini ileri sürer.

Türkiye liberal düşünce geleneğinde Atilla Yayla[14], devlet merkezli yapının siyasal rekabeti sınırladığını savunur.

Bu yaklaşım hattı, İktidar Eşiği Korkusu kavramını yalnızca örgütsel bir problem değil, aynı zamanda devlet, özgürlük ve kurumsal dönüşüm ilişkisi içinde okunabilecek daha geniş bir siyaset teorisi problemi haline getirmektedir.

4.2.  Kurucu Parti Paradoksu

Kurucu partiler, sıradan seçim partilerinden farklı olarak devletin kuruluş sürecine doğrudan bağlı tarihsel aktörlerdir. İsmet İnönü döneminde şekillenen CHP kurumsal yapısı, partiyi yalnızca siyasal rekabet alanına değil, devletin süreklilik hafızasına da yerleştirmiştir.Bu durum, partiyi iki farklı rol arasında konumlandırmaktadır:

• Demokratik rekabet aktörü
• Kurucu devlet hafızasının taşıyıcısı

Bu ikili yapı, iktidar süreçlerinde yapısal bir gerilim üretmektedir.

5. Tarihsel Örüntü ve Ampirik Gözlem

CHP’nin tarihsel davranışları incelendiğinde, iç gerilimlerin özellikle iktidar ihtimalinin yükseldiği dönemlerde yoğunlaştığı görülmektedir.

• 1960’lar: Koalisyon ve kurumsal yeniden konumlanma
• 1970’ler: İdeolojik dönüşüm ve kadro çatışmaları
• 1990’lar: Örgütsel parçalanma ve yeniden yapılanma
• 2000 sonrası: Liderlik ve kimlik tartışmaları

Bu örüntü, klasik örgütsel rekabet teorilerinin ötesinde bir yapısal davranış modeline işaret etmektedir.

6. Koalisyon Davranışı: 1999 Örneği

1999 yılında CHP, Bülent Ecevit liderliğinde kurulan azınlık hükümetine katılmamış ancak dışarıdan destek vermiştir. Bu durum, klasik koalisyon teorilerinin öngördüğü tam katılım modelinden sapma göstermektedir.

Bu tercih, yalnızca stratejik değil, aynı zamanda kurumsal sorumluluk riskinin minimize edilmesine yönelik bir davranış olarak değerlendirilebilir.

7. İktidar Eşiği: 2015 Koalisyon Süreci

2015 seçimleri sonrası oluşan parlamenter tablo, Türkiye siyasetinde nadir bir koalisyon ihtimali üretmiştir. Ahmet Davutoğlu ile Kemal Kılıçdaroğlu arasında yürütülen görüşmeler, bu ihtimalin somutlaştığı bir süreçtir.

Ancak koalisyonun kurulmamış olması, yalnızca politik uyumsuzlukla değil, kurumsal kimlik ve iktidar sorumluluğu arasındaki gerilimle de ilişkilendirilebilir.

8. Sonuç

Bu çalışma, CHP’nin siyasal davranışlarının yalnızca seçim performansı ile açıklanamayacağını, aynı zamanda kurucu kimlikten kaynaklanan yapısal bir gerilim içerdiğini göstermektedir.

Bu bağlamda temel sonuç şudur:

CHP’nin temel sorunu iktidar olamamak değil, iktidarın kurucu kimlik üzerinde yaratacağı dönüşümün kurumsal olarak yönetilememesidir.

İktidar Eşiği Korkusu, bu durumu açıklamak üzere geliştirilen ve kurucu partilerin modern demokrasi içindeki davranışlarını yeniden düşünmeye imkân veren yeni bir teorik çerçevedir.

Bu çalışma, bu boşluğu şu öneriyle doldurur:

Kurucu partiler için iktidar, yalnızca yönetim değişimi değil, aynı zamanda kurumsal kimliğin yeniden inşasıdır.

Kaynakça

• Downs, A. (1997). Demokrasinin Ekonomik Teorisi. Ankara: Liberte Yayınları.
• Hayek, F. A. (2004). Özgürlüğün Anayasası. Ankara: Liberte Yayınları.
• Huntington, S. P. (2006). Değişen Toplumlarda Siyasal Düzen. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
• March, J. G., & Olsen, J. P. (2011). Kurumları Yeniden Keşfetmek. Ankara: Liberte Yayınları.
• Michels, R. (2014). Siyasal Partiler: Oligarşinin Demir Yasası. Ankara: Yetkin Yayınları
• North, D. C. (2005). Kurumlar, Kurumsal Değişim ve Ekonomik Performans. Ankara: Liberte Yayınları.
• Panebianco, A. (2009). Siyasal Partiler: Örgüt ve İktidar. Ankara: Liberte Yayınları.
• Popper, K. R. (2010). Açık Toplum ve Düşmanları. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Sartori, G. (1996). Demokrasi Teorisine Geri Dönüş. Ankara: Yetkin Yayınları
• Tocqueville, A. de. (2022). Amerika’da Demokrasi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Yayla, A. (2012). Liberalizm. Ankara: Liberte Yayınları.

Dipnotlar 

[1] Kaya, Hasan, Star Gazaetesi Açık Görüş  CHP ve iktidar eşiği korkusu: Kurucu partinin bitmeyen paradoksu

[2] Downs, A. (1957). An Economic Theory of Democracy.

[3] Sartori, G. (1976). Parties and Party Systems.

[4] Downs, a.g.e.

[5] Robert Michels (1911); Angelo Panebianco (1988).

[6] Sartori, a.g.e

[7] Douglass North (1990).

[8] James G. March & Johan P. Olsen (1989).

[9] Anthony Downs (1957).

[10] Samuel P. Huntington (1968).

[11] Alexis de Tocqueville (1835).

[12] Hayek, Friedrich. The Constitution of Liberty.

[13] Popper, Karl. The Open Society and Its Enemies.

[14] Yayla, Atilla. Liberalizm.

İktidar Eşiği Korkusu ve Kurucu Parti Paradoksu yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Aslında Türkiye’nin son yıllardaki en önemli siyasal çelişkilerinden biri burada yatmaktadır. Türkiye hükümet sistemini değiştirmiş, ancak siyasî partiler rejimini büyük ölçüde olduğu gibi bırakmıştır. Parlamenter sistemden başkanlık sistemine geçilmiş olmasına rağmen siyasî partiler hâlâ eski dönemin mantığıyla çalışmaktadır. Genel başkanlar hâlâ sadece partilerinin liderleri değil, aynı zamanda milletvekili adaylarının, parti yönetimlerinin ve çoğu zaman yerel siyasî kariyerlerin belirleyicisi konumundadır. Hükümet sistemi değişmiş olsa da siyasetin ağırlık merkezi parti ve parti genel başkanları etrafında dönmeye devam etmektedir.

Bugün CHP’de yaşanan gelişmeler tam da bu nedenle yalnızca bir genel başkanlık yarışını ifade etmiyor. Aynı zamanda milletvekillerinin, belediye başkanlarının, il ve ilçe teşkilatlarının, delegelerin ve parti içi güç dengelerinin yeniden şekillenmesi anlamına geliyor. Bir başka ifadeyle, genel başkanlık makamında yaşanacak bir değişiklik yalnızca partinin liderini değil, geniş bir siyasî ekosistemi etkiliyor. Öyleyse sormamıza müsade edin: Bir hükümet sistemi değişikliğinin üzerinden yıllar geçmiş olmasına rağmen, siyaset neden hâlâ parlamenter dönemin siyasî refleksleriyle işlemeye devam etmektedir?

Başkanlık Sistemi, Parlamenter Partiler

Türkiye, 2017 anayasa değişikliğiyle birlikte parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçti. Bu değişikliğin temel gerekçelerinden biri yürütme ile yasama arasındaki ilişkinin yeniden düzenlenmesi ve sistemin daha net bir kuvvetler ayrılığı anlayışı üzerine inşa edilmesiydi. Teorik olarak bakıldığında da başkanlık sistemleri, yürütme organının meşruiyetini doğrudan halktan aldığı ve yasama organından bağımsız hareket ettiği modellerdir. Bu nedenle siyasî rekabetin merkezinde parlamenter sistemlerde olduğu kadar partiler veya parti liderleri değil, yürütme makamı yer alır.

Ancak Türkiye’de hükümet sistemi değişmesine rağmen siyasî partilerin işleyiş mantığı büyük ölçüde değişmeden kaldı. Bugün siyasî partiler hâlâ parlamenter dönemin alışkanlıklarıyla yönetilmektedir. Parti genel başkanları yalnızca siyasî hareketlerin liderleri değil, aynı zamanda aday belirleme süreçlerinin merkezindeki aktörlerdir. Milletvekili listelerinden parti yönetimlerine, yerel teşkilatlardan kurultay/kongre dengelerine kadar geniş bir alan üzerinde belirleyici etkiye sahiptir.

Başkanlık sisteminin teorik mantığı, yürütme ile yasama arasında belirli bir ayrışmayı öngörürken Türkiye’deki siyasî partilerin mevcut yapısı bu ayrışmayı zayıflatmaktadır. Milletvekillerinin önemli bir bölümü siyasî geleceklerini seçmenlerden çok parti genel merkezlerinin, daha doğru ifadeyle, genel başkanların takdirinde görmektedir. Parti içindeki yükseliş veya tasfiye süreçleri çoğu zaman performansla değil, genel merkeze olan yakınlıkla ilişkilendirilmektedir. Böyle bir yapıda vatandaşla temas anlamını yitirmekle beraber siyasî partilerin kurumsallaşmasından söz etmek de oldukça güçleşmektedir. Çünkü mevcut durumda genel başkanlık parti içi siyasî kariyerlerin dağıtıldığı merkezî bir konumdadır.

Demokratikleşmenin Unutulan Boyutu

Tam da bu nedenle Türkiye’de anayasa ve demokratikleşme tartışmaları yürütülürken eğer gerçekten daha güçlü bir kuvvetler ayrılığı, daha sağlam bir demokratikleşme hedefleniyorsa, siyasî partilerin yapısı ve seçim sistemi de aynı ölçüde tartışılmalıdır. Çünkü yasama organının bağımsızlığı yalnızca anayasal hükümlerle değil, milletvekillerinin siyasî meşruiyetlerini nereden aldıklarıyla da doğrudan ilgilidir.

Bu çerçevede aday belirleme süreçlerinin daha demokratik hâle getirilmesi, ön seçim mekanizmalarının güçlendirilmesi ve milletvekillerinin seçmenlerle daha yakın ve güçlü bağlar kurmasını sağlayacak seçim modellerinin değerlendirilmesi önem taşımaktadır. Dar bölge veya daraltılmış bölge gibi sistemler tek başına bütün sorunları çözmeyecek olsa da siyasetin ağırlık merkezini parti merkezlerinden seçmene doğru kaydırma potansiyelini barındırmaktadır. Böyle bir dönüşüm, milletvekillerinin genel başkanlara değil seçmenlere karşı daha fazla sorumluluk hissetmelerini sağlayacaktır.

Türkiye’nin önündeki en önemli meselelerden birisi hükümet sistemi ile seçim sistemi ve siyasî partiler arasındaki uyumun nasıl sağlanacağıdır. Bugün yaşanan tartışmalar, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçilmiş olmasına rağmen siyasî partilerin hâlâ parlamenter dönemin mantığıyla çalıştığını göstermektedir. Bu durum ise siyasî kariyerleri temsil ilişkilerinden ve parti içi mücadeleleri de demokratik rekabetten daha önemli kılmaya devam ettirmektedir.

CHP’de yaşanan mevcut kriz muhtemelen bir süre sonra sona erecektir. Ancak CHP’nin asıl sorunu, bugün yaşanan kriz değildir. CHP, tarihsel misyonunu ve dolayısıyla siyasal ömrünü çok daha önce tamamlamış; güncel siyaseti şekillendiren bir aktörden ziyade tarihsel ağırlığıyla varlığını sürdürmeye devam eden bir “anıt parti” niteliği kazanmıştır. Bu nedenle bugünkü tartışmayı yalnızca CHP üzerinden okumak, meselenin özünü gözden kaçırmak anlamına gelir. Asıl dikkat çekilecek nokta, bu krizin Türkiye’de siyasal sistem ile siyasal aktörlerin işleyişi arasındaki uyumsuzluğu yeniden ayan etmiş olmasıdır. Çünkü sorun yalnızca CHP’nin yaşadığı iç mücadele değil, başkanlık sistemine geçmiş bir ülkede siyasetin kaderinin hâlâ parti genel başkanlarının kişisel mücadeleleri ve parti içi dengeler tarafından belirlenmesidir. Ezcümle, Türkiye başkanlık sistemiyle yönetilmeye devam edecekse, siyasal tartışmaların ve siyasal rekabetin merkezinde artık parti genel başkanları değil, yürütmenin icraatı, kamu politikaları ve cumhurbaşkanlığı makamının hesap verebilirliği bulunmalıdır. Sistem değişmişse, siyasetin dili ve mantığı da buna uygun olarak değişmek zorundadır.

Dr. Emre Turku

Sistem Değişti, Gerisi Aynı Kalmamalı! yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.