Çok partili siyasal sisteme geçiş sonrası Türkiye siyaseti incelendiğinde çarpıcı bir asimetri dikkat çeker: Sağ siyaset, kitleleri sürükleyen, dönüştürücü ve kalıcı liderler üretirken; merkez sol, özellikle CHP ekseninde, benzer ölçekte liderler çıkarma konusunda ciddi bir süreklilik sorunu yaşamıştır. Bu durum yalnızca bireysel yetersizliklerle açıklanamaz; aksine yapısal, kültürel ve siyasal dinamiklerin birleşimiyle ortaya çıkan kronik bir sorundur.

Bu noktada önemli bir ayrımı en başta yapmak gerekir. Cumhuriyet’in kurucu liderleri olan Mustafa Kemal Atatürk ve İsmet İnönü, klasik parti liderliği kategorisinin dışında değerlendirilmelidir. Bu iki isim yalnızca bir partinin genel başkanı değil, aynı zamanda bir devletin kurucu ve kurumsallaştırıcı liderleridir. Bu nedenle onların liderliği, bugünkü anlamda parti içi rekabetle ortaya çıkan liderlikten farklıdır; daha üst bir düzlemde, “kurucu liderlik” ve “devlet kuran kadronun öncülüğü” olarak ele alınmalıdır. Bu çerçevede kurucu liderler, doğaları gereği partiler üstü bir konumda değerlendirilmelidir.

Mustafa Suphi, Mehmet Ali Aybar, Behice Boran, Doğu Perinçek gibi liderleri merkez solun değil sosyalist solun liderleri arasında değerlendirmek gerektiğinden onları da bu değerlendirmenin dışında tutmak gerektiği kanısındayım.

Merkez sol açısından istisnai bir diğer güçlü lider ise Bülent Ecevit’tir. Ecevit, CHP geleneği içinden çıkıp gerçek anlamda kitlesel karşılık bulabilmiş nadir liderlerden biridir. “Karaoğlan” kimliğiyle halkla doğrudan bağ kurabilmiş, ideolojik söylemi duygusal ve sade bir dile dönüştürebilmiş, aynı zamanda siyasal risk alabilmiş bir figürdür. Bu yönüyle Ecevit, merkez solun aslında lider çıkarabildiğini; ancak bunu sürdürülebilir kılamadığını gösteren en önemli örnektir.

Sağ siyasetin lider üretme kapasitesi ise tarihsel olarak daha süreklidir. Adnan Menderes’ten Süleyman Demirel’e, Alparslan Türkeş’ten Devlet Bahçeli’ye, Turgut Özal’dan Necmettin Erbakan’a ve Recep Tayyip Erdoğan’a uzanan çizgi; farklı ideolojik tonlara rağmen ortak bir liderlik formu üretmiştir: Halkla doğrudan temas kurabilen, krizleri fırsata çevirebilen, kendi siyasî hikâyesini kurabilen ve geniş kitleleri mobilize edebilen liderler. Bu liderler sadece partilerini değil, seçmen davranışını ve siyasal dili de dönüştürmüşlerdir.

Buna karşılık merkez sol, özellikle CHP geleneği, güçlü kadrolar üretmiş ama bu kadroları karizmatik, kurucu liderliğe dönüştürememiştir. Erdal İnönü’nün entelektüel nezaketi, Deniz Baykal’ın örgütsel hâkimiyeti, Kemal Kılıçdaroğlu’nun uzlaşmacı dili, Hikmet Çetin’in abi modeli gibi, ya da geri planda kalan Aydın Güven Gürkan, Ercan Karakaş, Murat Karayalçın, Fikri Sağlar, Mehmet Moğultay, Ertuğrul Günay  gibi isimlerin birikimi; tek başına bir liderlik sıçraması yaratmaya yetmemiştir. Bu durum tesadüf değil, sistematik bir sorunun sonucudur.

CHP’nin yeni Genel Başkanı Sayın Özgür Özel değişimcilerin adayı olarak seçilmiştir. Fakat bu söylemi ortaya atan ve mücadeleyi başlatan kendisi değil, Sayın Ekrem İmamoğlu’dur. Mevcut Genel Başkan Özgür Özel başta olmak üzere, Selin Sayek Böke, Gökhan Günaydın, Oğuz Kaan Salıcı gibi parti genel başkanlığı için adı geçen siyasetçiler vardır. Ama bu isimlerin parti içinde yaşanan olumsuzluklara veya ülke siyasetine yönelik herhangi bir söylemleri, itirazları ve çözüm önerileri yoktur. Adları kulislerde dolaşmakta fakat kendileri köşelerinde bekleyerek, birilerinin altın tepsi içerisinde makamlarını kendilerine sunmalarını beklemektedir. Bu davranış bir siyasi lider özelliği değil, “memur siyasetçi” özelliğidir.

Merkez solun lider çıkaramamasının ilk nedeni, kronik hizipçilik ve iç rekabetin yıkıcı karakteridir. CHP ve öncüllerinde ideolojik ayrımlar çoğu zaman üretken tartışma yerine bloklaşmaya dönüşmüş, bu da potansiyel liderlerin erken aşamada yıpranmasına yol açmıştır. Sağ partilerde lider etrafında kenetlenme eğilimi varken, solda lider etrafında parçalanma eğilimi baskın olmuştur.

İkinci olarak, merkez solun “kolektif akıl” vurgusu zamanla liderlik boşluğuna evrilmiştir. Teorik olarak çoğulculuğu beslemesi gereken bu yaklaşım, pratikte karar alma zafiyeti ve belirsizlik üretmiştir. Seçmen ise belirsizliği değil, yön duygusu veren liderliği tercih etmiştir.

Üçüncü önemli faktör, merkez solun toplumla kurduğu ilişkinin niteliğidir. CHP geleneği çoğu zaman eğitimli, kentli ve seküler seçmenle sınırlı bir dil üretmiş; Anadolu’nun geniş kesimleriyle duygusal bağ kurmakta zorlanmıştır. Sağ liderler ise ekonomik, kültürel ve dini kodları okuyarak daha kapsayıcı (ya da en azından daha temaslı) bir siyaset geliştirmiştir.

Dördüncü olarak, merkez solun “devletçi refleksi” liderliğin önüne geçmiştir. Devleti yönetmeye talip olan ama toplumu dönüştürme iddiasını sınırlı tutan bir siyaset, karizmatik liderlik üretmekte zorlanır. Oysa sağ liderler çoğu zaman sistemle çatışmayı göze alarak kendi siyasî alanlarını genişletmişlerdir.

Beşinci unsur ise iletişimdir. Modern siyaset, yalnızca doğru politikaları değil, bu politikaların nasıl anlatıldığını da belirleyici kılar. Sağ liderler hikâye anlatımı, sembol üretimi ve kriz anlarını yönetme konusunda daha başarılı olmuş; sol ise çoğu zaman teknik doğruların seçmen davranışına otomatik olarak dönüşeceği varsayımına dayanmıştır.

Peki çözüm nedir?

Öncelikle merkez sol, liderlik kavramına ideolojik bir mesafe koymayı bırakmalıdır. Güçlü liderlik ile otoriterlik aynı şey değildir. Aksine, demokratik bir liderlik; yön gösteren, risk alan ve sorumluluk üstlenen bir karakter gerektirir.

İkinci olarak, parti içi demokrasi gerçek anlamda işletilmeli ama bu süreç “lider öğüten” bir mekanizma olmaktan çıkarılmalıdır. Rekabet, tasfiye edici değil geliştirici olmalıdır.

Üçüncü olarak, merkez sol yeni bir siyasal dil üretmelidir. Bu dil sadece seküler-modern kesimlere değil; muhafazakâr, taşralı ve ekonomik olarak kırılgan gruplara da hitap edebilmelidir. Kimlik siyaseti ile ekonomik adalet arasında denge kurulmadan geniş tabanlı liderlik mümkün değildir.

Dördüncü olarak, yerel yönetimlerde ortaya çıkan başarılı figürler sistematik biçimde ulusal liderliğe hazırlanmalıdır. Hakkındaki yolsuzluk soruşturma ve iddialarına rağmen Ekrem İmamoğlu hâlâ güçlü bir lider adayıdır.

Son olarak, merkez sol, risk almaktan kaçınan refleksini terk etmelidir. Büyük liderler çoğu zaman belirsizlik anlarında ortaya çıkar. Kontrollü, temkinli ve bürokratik siyaset; istikrar sağlayabilir ama sıçrama yaratamaz.

Sonuç olarak, CHP ve genel olarak merkez solun sorunu lider eksikliğinden çok, liderlik üretme kapasitesinin zayıflığıdır. Bu kapasite yeniden inşa edilmeden, tek tek isimler üzerinden çözüm aramak sonuçsuz kalacaktır.

Türkiye’de Merkez Solun Liderlik Sorunu yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Zira ortada henüz kesinleşmiş bir yargı kararı yokken, seçilmiş bir belediye başkanının tutuklamaya sevk edilmesi, demokratik temsil açısından dikkatle değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Demokrasilerde seçilmiş temsilcilerin özgürlüklerinden mahrum bırakılması, ancak güçlü, açık ve tartışmaya kapalı delillerin varlığı halinde meşruiyet kazanabilir. Oysa mevcut süreç ve dosyada bunun yeterince sağlandığı kanaatinde değilim. Bu tablo, tutuklama tedbirinin gerekliliği ve ölçülülüğü açısından ciddi bir tartışmayı zorunlu kılmaktadır. Nitekim Yalım’ın ifadesine yer veren haberlerde ortaya çıkan bilgiler, yalnızca bu dosyayı değil, doğrudan hepimizi ilgilendiren bir hukuk meselesine işaret etmektedir.

Tutuklama Tedbiri ve Gizli Tanık Sorunu

Bilindiği üzere ceza hukukunda tutuklama bir cezalandırma aracı olamaz; istisnai bir koruma tedbiridir. Buna rağmen Türkiye’de sıklıkla peşin cezalandırma gibi uygulandığı yönündeki eleştiriler giderek artmaktadır. Bu dosyanın yürütülme biçimi ve kamuoyuna yansıyan dosyadaki bilgilere bakıldığında hukukun temel prensipleri açısından kaygı verici olduğu kanaatindeyim.

Yalım dosyasının merkezinde “Siyah” kod adlı gizli bir tanık yer almaktadır. Bu tanığın iddialarına bakıldığında duydum, biliyorum, konuşuluyor gibi somut bir anlamı olmayan beyanlar olduğu anlaşılmakta. Örneğin gizli tanığın iddiasına göre Yalım bir ihale sürecinde kendi çocuğuna hisse istemiş. Kamuoyuna yansıyan bilgilere göre söz konusu ihalede adı geçen tarafın bir şikâyeti yok, çocuklarının bir hissesi yok ve Yalım’ın bunu kabul ettiği de yok. Velhasıl böylesi soyut iddialarla sıradan bir insanın dahi tutuklu yargılanması demokratik hukuk devleti açısından kabul edilemezken seçilmiş bir insan tutuklanmıştır. Diğer taraftan gizli tanık olayının kendisi demokratik hukuk devletinde kabulü mümkün değildir. Üstüne bu tanığın somut olmayan duyumlarla dosyanın şekillenmesi ve tutukluluğun gerçekleşmesi gizli tanık mekanizmasını daha sorunlu hale getirmektedir.

Tek başına soyut iddialara dayalı olarak bir kişinin özgürlüğünden mahrum bırakılması, masumiyet karinesini zedelemiyor mu?

Yargı Sürecinden Magazinleşmeye: Özel Hayatın Servisi

Soruşturma dosyasının kamuoyuna yansıyan kısmı incelendiğinde, dikkat çeken bir diğer unsur ise hukuki delillerden ziyade özel hayat unsurlarının ön plana çıkarılmasıdır. Bu durumun kendisi bile hukukî iddialara güvenirliği zedelemektedir. Belediye başkanının özel ilişkilerine dair detayların, soruşturmanın esasını oluşturuyormuş gibi servis edilmesi, yargı sürecinin niteliğini tartışmalı hale getirmektedir. Oysa Yalım bu ilişkilerinden dolayı bir suçlamayla karşı karşıya değildir. Ama kamuoyuna servis edilen kısmı bu magazinsel süreç olmuş durumda. Oysa ceza yargılamasının konusu, bireylerin özel yaşam tercihleri değil; kanunda açıkça tanımlanmış suç fiilleridir.

Peki, bu durum insanlarda hukuki olarak iddiaların güçlü olmadığı algısını güçlendirmiyor mu?

Tam da bu noktada ortaya çıkan tabloyu şu şekilde kavramsallaştırmak mümkündür: Türkiye’de bazı soruşturmalarda artık Türk Ceza Kanunu (TCK) değil, adeta bir “Toplumsal Cezalandırma Kanunu” (TCK) işletilmektedir. Yani hukuki süreçler, somut deliller ve normatif ilkeler üzerinden değil; kamuoyu algısı, medya servisleri ve özel hayatın ifşası üzerinden yürütülmektedir. Bu durum, yargılamayı mahkeme salonlarından çıkarıp toplumsal linç alanına taşımaktadır. Bu bağlamda hukuki süreç Türk Ceza Kanunu’ndan ziyade “Toplumsal Cezalandırma Kanunu”yla yürütülmüş olmaktadır.

Bir insanın özel hayatı, doğrudan suçla bağlantılı olmadığı sürece, hukuki değerlendirme konusu olmamalıdır. Nitekim Yalım dosyasında böyle bir suç isnadı da bulunmuyor. Aksi takdirde yargı süreçleri, delil temelli bir inceleme olmaktan çıkarak itibarsızlaştırma aracına dönüşür. Bu dönüşüm, yalnızca ilgili kişinin masumiyet karinesini zedelemekle kalmamakta, esasen toplumda “hukukla değil algıyla cezalandırma” pratiğini normalleştirecektir.

Siyasal ve Hukuksal Bedel: Kime Zarar?

Bu tür süreçlerin yalnızca bireysel değil, siyasal sonuçları da vardır. Hukukun araçsallaştırıldığına dair oluşan algı, doğrudan iktidar partisi olan Ak Parti açısından da bir meşruiyet sorununa dönüşebilir. Çünkü hukuk devleti ilkesi zedelendiğinde, bunun faturası yalnızca yargıya değil, siyasi iktidara da kesilir.

Mesele yalnızca bir belediye başkanının yargılanması değildir. Asıl mesele, Türkiye’de hukukun nasıl işlediği, tutuklamanın hangi koşullarda uygulandığı ve adaletin gerçekten tarafsız olup olmadığıdır. Eğer bu sorulara ikna edici cevaplar verilemezse, zarar gören yalnızca bireyler değil, doğrudan doğruya demokratik hukuk devleti olacaktır.

Diğer taraftan, öyle ya da böyle Yalım’ın, üstelik kendi amirliğini yaptığı ve yaşça kendisinden oldukça küçük bir kamu personeliyle ilişki yaşadığı iddiası, etik açıdan kabul edilebilir değildir. Bu tür bir durum, siyasal sorumluluk bağlamında değerlendirilmelidir ve Cumhuriyet Halk Partisi bu konuda açık ve cesur bir tutum ortaya koymalıdır. Ancak bu etik tartışma, hukuki sürecin yerini alamaz.

Asıl dikkat edilmesi gereken husus şudur: Türk Ceza Kanunu çerçevesinde yürütülmesi gereken bir soruşturmanın, kamu gücü ve medya aracılığıyla magazinleştirilerek adeta bir “Toplumsal Cezalandırma Kanunu”na dönüştürülmesidir. Bu noktada mesele, hukukun ne söylediğinden çok, toplumun neye ikna edildiğiyle ilgili hale gelmektedir. Oysa hukuk devleti, insanların özel hayatları üzerinden değil, somut ve tartışmaya kapalı deliller üzerinden işler. Aksi halde, hukukî delillerin yetersiz olduğu, buna karşılık kamuoyunun magazinsel unsurlarla oyalandığı yönünde güçlü bir algı oluşur; bu da doğrudan hukukun meşruiyetine zarar verir.

Uşak Belediye Başkanının Hukuki Sürecinin Magazinleşmesi: TCK Yerine “TCK” yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Siyasette aday belirleme meselesi, yalnızca teknik bir tercih değil, aynı zamanda bir güven testidir. 2024 Türkiye yerel seçimleri sürecinde Cumhuriyet Halk Partisi yönetiminin aday belirleme yaklaşımı bu açıdan yoğun tartışmalara neden oldu. Parti yönetimi, adayların belirlenmesinde merkezî karar mekanizmalarını, veri analizlerini ve çeşitli değerlendirme modellerini öne çıkarırken; tabanın, yerel örgütlerin ve seçmenin sürece yeterince dahil edilmediği yönünde eleştiriler yükseldi.

Bu süreçte yapay zekâ ve veri temelli analizlerin dolaylı ya da doğrudan referans alınması da kamuoyunda dikkat çekti. Ancak burada temel sorun, teknolojinin kullanılması değil; onun sınırlarının göz ardı edilmesiydi. Çünkü bir adayın siyasi performansı geçmiş verilerle ölçülebilirken, karakteri, etik duruşu ve kriz anındaki davranışı çoğu zaman bu tür analizlerin dışında kalır. Yapay zekâ sistemleri insan doğasının bu derin ve değişken yönlerini sağlıklı biçimde öngörmekte yetersiz kalır.

Bu yaklaşım, yalnızca teknik bir eksiklik değil, aynı zamanda siyasi bir tercihti: Tabana danışmak yerine yukarıdan belirleme. Oysa siyaset, özellikle yerel yönetimlerde, doğrudan insan ilişkilerine dayanır. Bir adayın gerçek niteliğini en iyi bilenler; onunla aynı mahallede yaşayanlar, birlikte çalışanlar ve yerel teşkilatlardır. Bu nedenle ön seçim gibi katılımcı yöntemlerin devre dışı bırakılması, sadece demokratik bir eksiklik değil, aynı zamanda ciddi bir stratejik hatadır.

Nitekim bu durum, Recep Tayyip Erdoğan tarafından da eleştirilmiş; “Siyasetin temel değerlerinden öyle kopuklar ki belediye başkan adaylarını dahi vatandaşa değil, yapay zekâya soruyorlar. Yapay zekâ kimi uygun görürse, kimi seçerse bunlara neyi emrederse bu acemiler de milletin karşısına onu çıkarıyorlar.” diyerek eleştirmiştir. Bu eleştiriler siyasi bir rekabetin parçası olarak görülebilir, ancak içerdiği temel argüman “halktan kopuk aday belirleme risklidir” ve bu farklı kesimler tarafından da dile getirilmektedir.

Bugün gelinen noktada, CHP’li, bazı yerel yöneticiler hakkında ortaya atılan iddialar ve tartışmalar, aday belirleme sürecinin ne kadar kritik olduğunu yeniden hatırlatmaktadır. Bu durum doğrudan tüm adaylara genellenemese de sürecin zayıf halkalarını görünür kılmaktadır. Özellikle ön seçim yapılmaması ve parti tabanına yeterince güvenilmemesi, yanlış aday tercihleri riskini artırmış olabilir.

Burada yapay zekâya ayrı bir parantez açmak gerekir. Yapay zekâya sordum. Bu durumda senin sorumluluğun ve eksikliğin nedir diye;

“Benim gibi sistemler: Sadece mevcut verilerle çalışır.

Gizli ilişkileri ya da gelecekteki davranış değişimlerini öngöremez

Ahlâkî ve etik değerlendirmelerde kesin sonuçlar veremez.” diyerek cevapladı.

Dolayısıyla bu tür araçların aday belirleme sürecinde tek başına belirleyici olması, kaçınılmaz olarak hatalara yol açabilir. Teknoloji yardımcı olabilir, ancak yerel bilgiyi, insan gözlemini ve toplumsal sezgiyi ikame edemez.

Sonuç olarak, bugün yaşanan tartışmalar yalnızca bireysel hatalarla açıklanamaz. Daha derinde, aday belirleme süreçlerinde yapılan tercihlerin bir yansımasıdır. Siyasi partiler için çıkarılması gereken ders açıktır: Parti içi demokratik mekanizmalar yeniden hayata geçirilerek parti içi ön seçim ile aday belirleme her yerde ve her kademe için yeniden uygulanmalıdır.

Tabana rağmen değil, tabanla birlikte siyaset yapılmalıdır.

Aksi halde, en gelişmiş analizler bile, sahadaki gerçeği ıskalayabilir.

CHP’de Aday Belirleme Süreci; Algoritmalar mı, Halk mı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Ortaya çıkan tartışmanın merkezinde aslında belediye başkanının neden tutuklandığı yok. Yolsuzluk, rüşvet ya da görevi kötüye kullanma gibi iddialar hukuk çerçevesinde incelenmesi gereken konulardır. Ancak kamuoyuna servis edilen şey, hukuki sürecin kendisi değil; bir otel odasında, polis kamerasıyla kaydedilmiş özel hayata ilişkin görüntülerdir. Üstelik bu görüntülerin sızdırılması, kısa sürede siyasetin gündemine taşınmış; bir linç ve siyasi hesaplaşmanın aracına dönüştürülmüştür. Daha da çarpıcı olan ise, geçmişte Recep Tayyip Erdoğan üzerinden “manşetlerle siyaset dizayn ediliyor” eleştirisini dile getirenlerin, bugün benzer yöntemlerin dolaşıma girmesine sessiz kalabilmesi, hatta dolaylı biçimde bu iklimin parçası hâline gelmesidir.

Burada durup sormak gerekiyor: Bir kişinin özel hayatının, üstelik, devletin güvenlik aygıtları tarafından kayıt altına alınması ve ardından kamuoyuna servis edilmesi hangi hukuk devleti ilkesiyle bağdaşır?

Bu sorunun cevabını aslında çok uzaklarda aramaya gerek yok. Yasalarımızda bunun bir suç olduğu kabul edilmiş. Gündemi devam eden bir olay üzerinden bu sorunun cevabını arayalım.

Yakın zamanda Adalet Bakanı’nın da vurguladığı bir olayda, bir kamu görevlisinin tapu kayıtlarını usulsüz şekilde incelemesi ciddi bir ihlal olarak değerlendirilmiş, hakkında soruşturma açılmış ve kişisel verilerin ihlali gerekçesiyle hukuki süreç başlatılmıştı. Aynı çerçevede, bireyin özel alanına izinsiz müdahale açıkça suç sayılmıştır. Öte yandan, Türkiye siyasetinin hafızasında benzer müdahalelerin farklı dönemlerde farklı aktörlere karşı kullanıldığı da unutulmuş değil. Daha önce FETÖ’cülerin giriştiği 17-25 Aralık sürecinde Cumhurbaşkanı ve bazı bakanlar hakkında servis edilen ses kayıtları ve istihbarat içerikleri de “siyasi operasyon” tartışmalarının merkezine yerleşmişti. O gün bu yöntemlere karşı çıkanların, bugün de benzer yöntemlerin farklı hedeflere yönelmesine karşı çıkmalıdır.

İşte tam da bu noktada ilkesel bir tutumun gerekliliği ortaya çıkıyor. Hukuk, kişiye göre eğilip bükülebilecek bir araç değildir. Bir uygulama, siyasi kimliği ne olursa olsun bir kişi için yanlışsa, herkes için yanlış olmalıdır. Mahremiyet ihlali, sadece “karşı taraf” söz konusu olduğunda sorunlu görülüp, “bizden biri” için görmezden gelinebilir mi! Dün AK Partililere yöneldiğinde eleştirilen; bugün ise muhaliflere yöneldiğinde görmezden gelinen kamu gücü kaynaklı ihlaller, özünde aynı sorunun ürünüdür. Kamu görevlileri aracılığıyla yapılan suistimaller ve hak ihlalleri nasıl ki iktidar açısından kabul edilemezse, muhalifler söz konusu olduğunda da en az o kadar kabul edilmemelidir.

Diğer taraftan CHP’nin tutumu ilginç bir hal almışa benziyor. Uşak Belediye Başkanı hakkında yürütülen süreçte, hukuki iddiaların takip edilmesi elbette gereklidir. Ancak aynı zamanda, polis marifetiyle gerçekleştirilen özel hayat ihlaline açık ve net bir şekilde karşı çıkılması gerekir. Bu iki mesele birbirine karıştırılmamalıdır. Oysa CHP yolsuzluk ve ahlaksızlık iddialarını görmezden geliyor.

Doğru olan tutum şu olsa gerek:

Özel hayatın ihlali veya haksız tutuklamalar açıkça kınanmalı, bunun bir hak ihlali olduğu güçlü biçimde ifade edilmelidir. Aynı zamanda kamuoyuna yansıyan yolsuzluk, rüşvet ve aşk gibi diğer iddiaların da hukuk çerçevesinde şeffaf biçimde araştırılması gerektiği vurgulanmalıdır. Yani CHP belediye çalışanı olduğu iddia edilen ve arada ciddi bir yaş farkı bulunan bir personelle ilişki iddiaları da etik boyutları açısından ayrıca değerlendirilmeli, gerekli inceleme ve denetim süreçleri işletilmelidir.

Ancak burada asıl sorun, CHP’nin çoğu zaman başvurduğu savunma dilidir. “Hukuki baskı var”, “keyfi tutuklama var”, “başkanımızın arkasındayız” gibi söylemler, meselenin yalnızca hukuki boyutuna sığınıldığını ve ahlaki tartışmanın bilinçli biçimde geri plana itildiğini göstermektedir. CHP, bu tür durumlarda daha cesur bir tutum alabilmeli; hem hak ihlallerine karşı net bir duruş sergileyip hem de kendi içindeki etik sorunlarla yüzleşebilecek bir siyasi olgunluk ortaya koyabilmelidir. Aksi hâlde, eleştirdiği siyasal pratiklerden ayrışması mümkün olmayacak ve kamuoyu nezdinde inandırıcılığı zedelenecektir.

Polis Mahremiyeti İfşa Edemez; CHP Etik Sorumluluktan Kaçamaz yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Birinci nokta şu: Yetişkin iki insan arasındaki ilişkinin mahiyeti, kural olarak, öncelikle o iki insanı ilgilendirir. Hukuken ergin iki kişi arasındaki yakınlık, dışarıdan bakanların ahlâkî hoşnutsuzluğuyla otomatik olarak kamusal suç veya kamusal skandal haline gelmez. Bu bakımdan, “aşk mı, menfaat mi?” sorusu dışarıdan kesin biçimde cevaplanamaz. Bununla birlikte, 57 yaşındaki bir belediye başkanı ile 21 yaşındaki bir belediye çalışanı arasında kurulduğu ileri sürülen bir yakınlık, saf duygusal bir ilişki ihtimalini tamamen ortadan kaldırmasa da, güç ve çıkar ilişkisinin yansıması olduğu kuşkusunu doğurur. Yaş farkı tek başına hüküm verdirmez; fakat yaş, makam ve kurumsal hiyerarşi bir araya geldiğinde ilişki artık yalnızca “kişisel tercih” alanında kalmaz, kamusal bir konuya dönüşmeye meyleder ve elbette etik açısından incelenmeyi hak eder.

İkinci nokta, özel hayatın sınırlarıdır. Belediye başkanlarının da, kuşkusuz, bir özel hayatı vardır. Kamu görevi görmek, insanı özel hayattan bütünüyle mahrum bırakmaz. Ama kamusal figürlerin özel alanı, sıradan vatandaşların özel alanından daha dardır. Çünkü belediye başkanı sadece halkı temsil etmez; bütçe kullanır, kadro sağlar, yetkili olarak imza atar, ihale dağıtır, kamu adına karar verir. Bu nedenle, onun özel hayatı, kamusal yetkiyle temas ettiği anda, artık yalnızca “özel” olmaktan çıkar. Buna karşılık, habere konu edilen genç kadının mahremiyet alanı daha geniştir. Hele ki kendisi kamusal karar verici değilse, adının açık biçimde verilmemesi, fotoğrafının kullanılmaması, teşhire dönük bir habercilikten kaçınılması daha doğru olur. Bu ayrım, hem insan onurunu korumak hem de haber verme hakkını ölçülü kullanmak bakımından önemlidir.

Üçüncü nokta, olayın etik çekirdeğidir. Asıl soru şudur: Bu ilişki tamamen belediye başkanının şahsî imkânlarıyla yürütülen bir özel ilişki midir, yoksa belediyenin imkânlarıyla, belediye içi hiyerarşiyle ve kadro gücüyle tesis edilen bir ilişki midir? Eğer bir belediye başkanı, kendi kişisel geliri ve kendi özel zamanı içinde bir ilişki yaşıyorsa, bu durum tartışmalı bulunabilir ama kamusal alana taşınması için fazla sebep yoktur. Buna karşılık, belediye personelinin işe alınması, görevlendirilmesi, korunması, terfi ettirilmesi, belediye araçlarının, belediye kasasının veya belediye nüfuzunun kullanılması gibi boyutlar varsa, mesele anında kamu etiği sorunu haline gelir. Çünkü o zaman tartışılan şey artık yalnızca şahsi bir yakınlık değil; kayırma, nüfuz kullanımı, eşitsizlik üretimi ve kamu kaynaklarının şahsî amaçlarla kullanılması olur.

Dördüncü nokta, hiyerarşi ve rıza problemidir. Yetişkinler arasında kurulan bir ilişki biçimsel olarak rızaya dayalı olabilir. Ama siyasetçi ile belediye çalışanı arasındaki gibi asimetrik ilişkilerde, “rıza” tek başına yeterli açıklama değildir. Burada kurumsal güç, işe erişim, işte kalma kaygısı, korunma beklentisi, kariyer hesabı veya tersinden baskı ihtimali devreye girebilir. Tam da bu nedenle modern kamu etiği, yalnızca açık zorlamayı değil, örtük çıkar ve güç ilişkilerini de önemser. Bir belediye başkanının, kendisine idari olarak bağlı veya dolaylı biçimde bağlı bir kişiyle ilişki yaşaması, özel alan meselesi olarak savunulsa bile, etik bakımdan ciddi bir gölge üretir.

Beşinci nokta, medyanın tutumudur. Türkiye’de bu tür olaylar çoğu zaman iki aşırı uç arasında ele alınıyor: ya magazinleştirilip teşhire dönüştürülüyor ya da sırf siyasî aidiyet nedeniyle tamamen önemsizleştiriliyor. Oysa doğru yaklaşım ikisinin ortasında olmalı. Başkanın kamusal konumu nedeniyle olay haber değeri taşır; çünkü soruşturma, gözaltı ve belediye personeliyle bağlantı iddiası kamusal denetim alanına girer. Fakat bu durum, genç kadının kimliğinin teşhir edilmesini meşrulaştırmaz. Haber, kamusal figürün hesap verebilirliğini hedeflemeli; güçsüz olan tarafın sosyal linç nesnesine dönüştürülmesinden uzak durmalıdır.

Altıncı nokta, siyasetçinin dikkat yükümlülüğüdür. Sıradan bir insan için “özel zaaf” diye nitelenebilecek bazı davranışlar, siyasetçi için “görev ehliyeti” tartışmasına yol açabilir. Bunun nedeni siyasetçilerin toplum önünde yaşamaları ve temsil yetkisi taşımalarıdır. Özellikle belediye başkanları, hem bütçe hem istihdam hem de yerel nüfuz bakımından, güçlü aktörlerdir. Bu yüzden, yaptıkları her özel tercih, potansiyel olarak kamusal sonuç üretebilir. Siyasetçinin, başkaları için normal sayılabilecek bir davranışın kendisi için normal sayılmayabileceğini bilmesi gerekir. Bu bir “ahlâk bekçiliği” değil; temsil makamının ortaya çıkardığı bir ihtiyat sorumluluğudur.

Netice itibarıyla bu olayı tek bakış açısıyla açıklamaya çalışmak doğru olmaz. Bu, ne sadece “yasak aşk” hikâyesidir ne de yalnızca “özel hayat kimseyi ilgilendirmez” denilerek kapatılabilecek bir hadisedir. Doğru yaklaşım şudur: Belediye başkanının da özel hayatı vardır; fakat onun özel alanı, kamusal yetki kullandığı için daha dardır. Genç kadının mahremiyeti ise daha geniştir ve daha dikkatli şekilde korunmalıdır. Esas belirleyici soru, ilişkinin belediye imkânları, belediye kadroları ve belediye nüfuzuyla tesis edip etmediğidir. Eğer durum buysa mesele ahlâk tartışmasını aşar ve doğrudan kamu etiği, liyakat ve kamusal kaynakların kötüye kullanımı problemine dönüşür. İlişki bu şekilde kurulmadıysa bile, güç asimetrisi nedeniyle, yine de, ciddî bir etik tartışma doğar. Bu yüzden olayı ve boyutlarını partizan reflekslerle değil, mahremiyet, kamusal sorumluluk ve kamu gücünün sınırları üzerinden düşünmek ve tartışmak daha doğru olur.

Uşak Belediye Başkanı’nın Maceraları  yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu uzun tarihsel süreçte CHP’nin başında toplam sekiz genel başkan görev almıştır. Ancak bu isimlerin tamamını aynı ölçüde “lider” olarak tanımlamak mümkün değildir. Parti ve devletin kurucu liderleri olan Mustafa Kemal Atatürk ve İsmet İnönü, tarihsel rollerinin büyüklüğü nedeniyle bu değerlendirmede ayrı bir yerde tutulmalıdır. Bu iki isim, yalnızca bir partinin değil, bir devletin inşa sürecine liderlik etmiş kurucu şahsiyetlerdir.

Atatürk ve İnönü sonrasında CHP’nin başına geçen altı genel başkan arasında ise yalnızca iki ismin, Bülent Ecevit ve Deniz Baykal’ın, gerçek anlamda liderlik vasfı taşıdığı ileri sürülebilir. Bu değerlendirme, söz konusu isimlerin yalnızca genel başkanlık makamına gelmiş olmalarından değil; siyasi mücadeleleri, ortaya koydukları vizyon ve partiyi dönüştürme iradelerinden kaynaklanmaktadır.

Bu noktada ideolojik dönüşüm açısından önemli bir tarihsel ayrım yapmak gerekir. “Ortanın solu” kavramı, İsmet İnönü tarafından ortaya atılmıştır. Ancak bu kavramın siyasal bir harekete dönüşmesi ve toplumsallaşması, Bülent Ecevit ile mümkün olmuştur. Ecevit, “ortanın solu” anlayışını sahiplenerek bunu “demokratik sol” çizgiye dönüştürmüş; “toprak işleyenin, su kullananın” sloganıyla bu yaklaşımı somut, anlaşılır ve halkla bağ kurabilen bir siyasal dile kavuşturmuştur.

Ecevit’in bu yaklaşımı, CHP’yi yalnızca ideolojik olarak değil, aynı zamanda sosyolojik olarak da dönüştürmüştür. Genel sekreterlik görevinden ayrılarak Anadolu’yu dolaşması, tabanla doğrudan temas kurması ve İnönü’ye karşı girdiği genel başkanlık yarışını kazanması, onun liderlik vasfının en açık göstergelerindendir. Bu süreç, CHP tarihinde yalnızca bir görev değişimi değil, aynı zamanda güçlü bir liderlik mücadelesinin sonucudur.

Deniz Baykal ise farklı bir tarihsel bağlamda öne çıkmıştır. 12 Eylül öncesi CHP’de siyaset yapmış 1977 yılında bakanlık görevleri üstlenmiştir. 12 Eylül darbesi sonrası cezaevinde yatmıştır. Daha sonra 12 Eylül 1980 darbesi sonrası kapatılan CHP’nin yerine kurulan Sosyal Demokrat Halkçı Parti (SHP) döneminde aktif siyaset yapmış, ancak SHP içinde genel başkanlık yarışını kaybetmiştir. 1992’de CHP’nin yeniden açılmasıyla birlikte SHP’den ayrılarak CHP’ye geçmiş ve partinin başına geçmiştir. Baykal’ın liderliği, özellikle 1990’lı ve 2000’li yıllarda CHP’nin ana muhalefet kimliğini yeniden inşa etmesi açısından belirleyici olmuştur.

Baykal’ın liderliğini önemli kılan unsurlardan biri de partinin ideolojik konumlanışına yönelik geliştirdiği “Anadolu solu” yaklaşımıdır. Bu anlayış, sosyal demokrasiyi Türkiye’nin yerel, kültürel ve toplumsal dinamikleriyle uyumlu hale getirme çabası olarak değerlendirilebilir. Baykal, bu kavramla CHP’nin yalnızca kentli ve elit bir tabana hitap eden bir parti olmaktan çıkıp, Anadolu’nun farklı kesimleriyle daha güçlü bağ kurması gerektiğini savunmuştur. Bu yönüyle “Anadolu solu”, CHP’nin toplumsal tabanını genişletme ve daha kapsayıcı bir siyaset üretme arayışının önemli bir parçası olmuştur.

Bu örnekler, CHP’de genel başkanlık makamına gelmenin her zaman güçlü bir liderlik mücadelesinin sonucu olmadığını göstermektedir. Aksine, birçok durumda olağanüstü gelişmeler, krizler ya da parti içi uzlaşılar belirleyici olmuştur.

Bu noktada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Genel başkan olmak ile lider olmak aynı şey değildir. Liderlik; yalnızca bir makama gelmek değil, aynı zamanda vizyon ortaya koymak, hedef belirlemek ve bu hedeflere ulaşmak için toplumu ve partiyi harekete geçirebilmektir. Liderler, zor zamanlarda sorumluluk alır, risk üstlenir ve gerektiğinde konfor alanlarından çıkarak mücadele ederler.

CHP’nin son yıllardaki en temel sorunlarından biri de tam olarak bu noktada ortaya çıkmaktadır. Parti, genel başkan seçebilmekte ancak güçlü bir lider çıkarma konusunda zorlanmaktadır. Parti içinde genel başkanlık potansiyeli taşıyan birçok isim bulunmasına rağmen, bu kişilerin önemli bir kısmı risk almaktan kaçınmakta, mevcut konumlarını korumayı tercih etmektedir. Bu durum, partide gerçek anlamda bir liderlik rekabetinin oluşmasını engellemektedir.

Parti içi muhalefete bakıldığında ise genellikle eski ilçe başkanları, eski il başkanları, eski milletvekilleri ya da partiden ayrılmış isimlerin daha görünür olduğu görülmektedir. Buna karşın aktif görevde bulunan ve genel başkanlık hedefi olan isimlerin çoğu, açık bir siyasi mücadeleye girmekten kaçınmaktadır.

Bu tablo içerisinde Ekrem İmamoğlu ayrı bir yerde değerlendirilebilir. Hakkında yürütülen yargı süreçlerinden bağımsız olarak ele alındığında, İmamoğlu’nun hem parti içinde hem de toplum nezdinde karşılık bulan bir siyasi figür olduğu açıktır. Ancak onun da kritik dönemeçlerde daha güçlü bir liderlik iradesi ortaya koyamadığı yönünde eleştiriler bulunmaktadır.

Özellikle 2023 seçim sürecinde, kamuoyu yoklamalarında güçlü bir cumhurbaşkanı adayı olarak öne çıkmasına rağmen, yalnızca mevcut genel başkana destek vermekle yetinmesi, alternatif bir liderlik iddiası ortaya koymaması önemli bir fırsatın kaçırılması olarak değerlendirilebilir. Benzer şekilde, parti kongresinde genel başkanlığa aday olmaması da bu bağlamda tartışılabilir.

Eğer farklı tercihler yapılmış olsaydı, bugün Türkiye’nin siyasi atmosferinin farklı bir noktada olabileceği ihtimali göz ardı edilemez. Bu durum, liderlik meselesinin yalnızca kişisel değil, aynı zamanda tarihsel sonuçlar doğuran bir konu olduğunu göstermektedir.

Sonuç olarak CHP’nin temel ihtiyacı, yalnızca bir genel başkan değil; partiyi iktidara taşıyabilecek güçlü bir liderliktir. Bu liderlik, ancak risk alan, sorumluluk üstlenen ve vizyon ortaya koyan bir siyasi irade ile mümkündür. Konfor alanlarından çıkmadan, mevcut pozisyonları koruyarak lider olunamayacağı açıktır.

Türkiye’nin en köklü partilerinden biri olan CHP’nin geleceği, bu liderlik sorununu nasıl çözeceğine bağlıdır. Tarih, güçlü liderlerin zor zamanlarda ortaya çıktığını göstermektedir. CHP’nin de benzer bir eşiğin önünde olduğu söylenebilir.

Cumhuriyet Halk Partisi’nde Liderlik Sorunu yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Doksanlı yıllarda yani klasik tanımıyla radikal tutucu bir “devrimci” olduğum zamanlarda, beni en çok düşündüren şeylerden biri şuydu, o dönem sol örgütlerden bazıları örgüt içi infaz yaptığında, ilk tepkim, “Sizin bu yaptığınız devrimciliğe sığar mı?” oluyordu. Başka örgütlerin iç infazlarına tepkim böyle oluyordu. Sonra aynı cinayetlerden birini kalmakta olduğum hapishanede PKK yapınca inanmakta zorlanmış, örgüt sorumlularıyla kavga etmiştim. Onlar da bu gibi infazları, “Her devrim kendi evlatlarını yer, sınıf savaşımı acımasızdır yoldaşlar. Büyük Fransız devriminden beri bu böyledir.” demişlerdi. Sonraki yıllarda örgüt içi cinayetleri araştırmaya başladığımda 1789 Fransız devriminden başladım. Fark ettim ki Robespierre ve yoldaşları birkaç yıllık iktidarları döneminde binlerce yoldaşlarını infaz etmişler. Belli ki sol muhalif devrimcilerin 250 yıl geçmesine rağmen Fransız devriminin tam olarak ne olduğu bazılarınca anlaşılmamış. Bu devrimde, 1789-94 arası 400 bin insanın öldüğü yazılıdır. 40 bin insanın kafası giyotinle kesilmiş. Kafası kesilenlerden çoğu devrime öncülük edenlerin olduğunu öğreniyoruz. Devrim olduğunda adı değişen ilk şey giyotin olmuştur. Düne kadar kanlı giyotin olan şey birden “Ulusal jilet” adını almıştır. İlk jiletlenenlerden biri de Devrimde “halkın dostu” lakabıyla tanınan Jean P. Marat’mış. Marat’ın devrim olduğunda, “En az 100 bin insan ölmelidir.” dediği aktarılıyor. Bu sözü söyleyenin devrimde öldürülmüş olması ayrı bir ironi olmuş. Devrimci yoldaşlarının bu öfkesine tanık olan Danton ise, “Yapmayın etmeyin insaf yahu…” dediği için devrimci giyotinle öldürülür. Danton’u ölüme mahkûm eden yoldaşlarına hitaben söylediği iki anlamlı sözü var, biri, “Beni öldürüyorsunuz ama hepiniz arkamdan geleceksiniz.” diğeri ise, “Devrim Satürn gibidir yaklaşanı yakar.” O dönem olup bitenlere bakılırsa devrime yaklaşanların hepsi yanmış. Devrimin öncüsü Robespierre ise, öldürüldüğünde cebinden Fransa’da özgürlüklerin ve insan haklarının gelişmesi projesinin notları çıkmamış, devrim sonrası öldürülecek muhaliflerin isim listesi çıkmış.

Fransız devrimi sonrası bütün devrimciler, 1789 devriminin adı geçtiği yerde “Özgürlük, eşitlik ve kardeşlik” sloganını ezbere biliyor. Oysa bu sloganın tam orijinal hali şöyledir, “Özgürlük eşitlik kardeşlik ya da ölüm!” Görüldüğü gibi Fransa’da devrim sonrası eşitliği, özgürlüğü değil de ölümü tadan çok olmuştur.

Sonra 1917 Ekim devrimini inceledim baktım ki, 1902’de birlikte yola çıkanlar, yol arkadaşı olanların neredeyse tümü Stalin döneminde iç infazlarla ortadan kaldırılmışlar. Bolşevik devrimciler bu cinayetleri, Rusya’da devrimin korunması adına, yani devrimcilik adına yapmışlar.

Sonra Çin devrimini biraz inceledim, orada da durumun vahim sonuçlara ulaştığını Mao’nun anılarından okuyoruz. Devrim sonrası Mao, Hio Çeng dağlarında askerî birlikleri dolaşırken, gördüğü komutanlara eski tanıdığı yoldaşlarını soruyor, “Ho Şang nerede?” diyor, Komutan, “Sizlere ömür, hak ettiği cezayı buldu.” diyorlar. “Vang çung’a ne oldu?” “O da sizlere ömür, hak ettiği cezayı buldu.” diyorlar. Mao da dönüp komutanlarına der ki, “İnsan başı pırasa kellesi değildir ki, kesince yeniden bitsin, yoldaşlar daha dikkatli olmalılar.” telkininde bulunur. Mao’nun örgüt içi infazlara tepkisi de böyle olur.

Küba devrimi sırasında da benzer infazların olduğunu Che Guevara’nın kaleme aldığı kendi anılarından okuyoruz. Kamboçya devrimi derseniz burada da toplu sivil katliamlarını, infazlarını görüyoruz.

Geçmişten bugüne gelecek olursak, PKK ve DHKP-C tipi devrimciliğin ne türden bir devrimcilik olduğunu henüz iktidar olmadıkları halde, hapishanelerde ve dağlarda yapmış oldukları cinayetlerden biliyoruz. “Yoldaşını öldürmek” geleneğinde dünden bugüne değişen bir şey yok. Geçmişten bugüne ilk sürüm devrimcilikle son sürüm devrimcilik arasında bir sürekliliğin olduğu görülüyor.

Kendi çocuklarını yiyen bu sol sosyalist devrimleri daha da çoğaltabiliriz. “Yoldaşını öldürmek” bunların yani geçmişte yapılmış devrimler ve onları rehber edinmiş olan bugünkü örgütlerin ortak eylemi olmuş, tümünün de ortak özelliği muhaliflerini ortadan kaldırmaktır. Eline silahı alan her örgüt/parti yeri gelmiş düşmanlarını yeri gelince de kendi yoldaşlarını öldürmekten çekinmemiştir. Ve tüm bunlar devrim ve devrimcilik adına yapılmıştır.

Çok yıllar sonra öğrendim işin aslını, “Bu yaptıkları devrimciliğe sığar mı?” Radikal devrimcilik tam da böyle bir şeymiş zaten. Bugün bile silahlı sol örgütlerin yaptıkları ortadayken ve tüm bu yapılanları devrim ve devrimcilik adına yaptıklarını söylerlerken. “Yaptıklarınız devrimciliğe sığar mı!” demek biraz eğreti kalıyor.

Konuyu özetlemek gerekirse, diyelim ki bugün bizdeki silahlı sol örgütler devrimcilikten sapmışlar da o yüzden yoldaşlarını öldürdüler. Peki ya 1789 Fransız devriminde yapılanlar, 1917 Ekim devriminde yapılanlar, Çin devriminde yapılanlar, 1970 Kamboçya’da yapılanlar? Bunca yapılanları nasıl bir devrimcilikle tarif edebiliriz. 1789 Fransız devrimindeki değil, 1917 Ekim devrimindeki değil, Çin devrimindeki değil, Küba’daki değil, Kamboçya’daki değil, Türkiye’deki değil, peki hangisi gerçek devrimciliktir? Fransız devriminden bugüne idealize edilen devrim ve devrimcilere ulaşılamıyor.

Evdeki katili yazmak…

Kitaplarımda ve yazılarımda sol örgüt cinayetleri epey bir yer tutar. Okurlar ve takipçilerim bazen soruyorlar. “Sizden başka bu konuları yazan kimse niye yok?” Onlara “Başka yazanlar da var ama sayımızın fazla olmadığı doğrudur.” diyorum. Yıllar içinde bu soruyla çok karşılaştım. Yanlış bir şey yaptığım fikrine hiç kapılmadım. Aksine bu konuları yazarak ne kadar doğru iz sürdüğümü anlamış oldum. İlk başlarda sol mahallede neredeyse herkesin beni linç etmesi benim için bir işaret oldu. Yazarlığa başladığımda tanıdığım ve okuduğum yazarlar kitaplarına uzaktaki katilleri konu edip kurgulu roman yazıyorlardı. Bu durum bana tuhaf gelmişti. Evin içindeki katil duruyorken uzaklardakini kurgu biçiminde yazmak işin en kolay ve bedelsiz olanıydı. Bu bana iki nedenden dolayı özgün görünmedi. Birincisi etik değildi, içinde yaşadığın mahallede cinayetleri görmeyip uzaktakini yazmak bakımından. İkincisi ise herkesin yazdığı bir konu artık özgün değildir. Bu iki nedenden dolayı kalemi evin içine çevirdim. Pek haklı olarak da ilk kitabımın adı “İçimizdeki Hapishane”dir. Baktım herkes devletin hapishanelerini yazıyor oysa örgüt hapishanelerinde işlenen cinayetler akıllara durgunluk veren türdendi. Bir dönem devletin hapishanelerinde mağdur olanlar, kendi kurdukları hapishanelerde zalim oldular. Birçoklarının mağdur olarak tarif ettiği kişiler, bildiğimiz zalim olmuşlardı. Dışarıda mağdur, içeride zalim olmuşların hikâyesi her zaman beni daha çok etkiledi. Başkalarının mağdur bildikleri benim için ormandaki kaplan yavruları gibiydi, büyüdüklerinde her biri avlanacak birer katil adayıydılar.

Sırası gelenin zalim olduğu bir yerden yazıyorum. Bu yönüyle çoğu yazardan düşünüş ve yazış biçimiyle farklıyız. Çoğu uzaklardaki katili yazıyor, ben size evin içindeki katili yazmakla kalmıyor, gelecekteki katil adaylarınızı da yazıyorum. Bu bakımdan bazıları geçmişi, ben ise geleceği yazıyorum. Oysa birçokları benim sürekli geçmişi yazdığımı düşünüyor. Bu tamamen bir önyargıdan ibarettir. Hayır geçmişi değil geleceği yazıyorum. Mahallede ve evin içinde beslediğiniz kurbanlar, gelecekte katiliniz olmasın diye evin içindeki katili yazarak gelecekten haber veriyorum.

Evdeki Katili Yazmak yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Ne var ki Türkiye’de seküler-batıcı aydın geleneğin önemli bir kısmı, modernleşmeyi savunurken onu toplumun tarihsel-kültürel dokusuyla temas ettirme konusunda zorlanmıştır. Bu zorlanma, yalnızca teorik bir eksiklik değil; somut siyasal kırılmalar üretmiştir. Bu kırılmaların en belirgin eşiklerinden biri 28 Şubat sürecidir.

Modernleşme mi, Batılılaşma mı?

Modernleşme; hukuk devleti, rasyonel bürokrasi, bilimsel düşünce ve piyasa ekonomisi gibi evrensel araçların benimsenmesidir. Batılılaşma ise tarihsel olarak Batı Avrupa’nın kültürel formlarının taklidini ifade eder. Türkiye’de bu iki kavram sık sık birbirine karıştırılmıştır.

Ziya Gökalp bu ayrımı erken dönemde yapmıştı: “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak.” Ona göre hars (kültür) millidir; medeniyet evrenseldir. Sorun, medeniyeti alırken harsı küçümsemektir.

Nurettin Topçu taklitçi batıcılığı bir ruh köksüzlüğü olarak görürken; Cemil Meriç “Batı bir laboratuvardır, put değil” diyerek eleştirel bir modernleşme bilinci önermiştir.

Bu uyarılara rağmen Türkiye’de modernleşme zaman zaman kültürel üstünlük diliyle savunulmuştur. İşte 28 Şubat tam da bu gerilimin siyasal kristalleşmesidir.

28 Şubat: Sekülerliğin Güvenlikçi Yorumu

28 Şubat 1997’deki Milli Güvenlik Kurulu kararları, dönemin Refah-Yol hükümetine yönelik yoğun bir baskı sürecini başlattı. Necmettin Erbakan başbakanlığındaki hükümet istifaya zorlandı; başörtüsü yasakları genişletildi, imam-hatip liselerine katsayı düzenlemesi getirildi ve kamusal alanda dinî görünürlük ciddi biçimde sınırlandırıldı.

Bu süreç, sekülerliğin özgürlükçü bir devlet tarafsızlığı ilkesi olarak değil; rejimi koruma refleksi olarak yorumlandığı bir dönemdi.

Sekülerliğin iki yorumu burada ayrıştı:

• Özgürlükçü sekülerlik: Devlet tüm inançlara eşit mesafede durur.
• Koruyucu/jakoben sekülerlik: Devlet, laikliği topluma karşı savunulması gereken bir ideoloji olarak görür.

28 Şubat, ikinci yaklaşımın zirvesi olarak hafızalara kazındı.

Merkez-Çevre Gerilimi ve Yabancılaşma

Şerif Mardin’in merkez-çevre analizi bu dönemi anlamak için hâlâ açıklayıcıdır. Cumhuriyet elitleri “merkez”i; muhafazakâr-dindar toplumsal kesimler ise “çevre”yi temsil eder. 28 Şubat’ta merkez, çevrenin siyasal yükselişini rejim tehdidi olarak algıladı.

Başörtülü öğrencilerin üniversite kapılarında yaşadıkları, kamu görevlilerine yönelik fişlemeler ve meslekî engeller, muhafazakâr kesimde derin bir dışlanmışlık duygusu oluşturdu. Sekülerlik, bu kesimler için “özgürlük” değil “yasak” olarak hatırlandı.

Ancak bu hikâye tek taraflı değildir. Seküler şehirli orta sınıflar da İran benzeri bir rejim dönüşümünden korkuyor; yaşam tarzlarının tehdit altında olduğunu düşünüyordu. Yani yabancılaşma karşılıklıydı. Bir taraf dışlanmışlık, diğer taraf rejim kaybı korkusu yaşadı.

CHP ve Siyasal Temsil Sorunu

Cumhuriyet Halk Partisi doğrudan 28 Şubat sürecinin askerî faili değildir; ancak parti uzun süre bu döneme mesafeli ve güçlü bir demokratik özeleştiri geliştirmekte zorlandı. Bu durum, muhafazakâr seçmen nezdinde CHP’yi “yasakçı laiklik” ile özdeşleştiren bir siyasal hafızanın yerleşmesine katkıda bulundu.

Mustafa Kemal Atatürk liderliğinde kurulan CHP, devlet kurucu kimliği sebebiyle tarihsel bir meşruiyete sahiptir. Ancak çok partili dönemde demokratik meşruiyet sürekli yeniden inşa edilir. Devlet ile özdeş bir kimlikten çoğulcu bir toplumsal kimliğe geçişte yaşanan zorluk, partinin uzun süre tek başına iktidar olamamasının sosyolojik nedenlerinden biri olarak görülebilir.

Sorun yalnızca seçim stratejisi değildir. Sorun, modernleşmenin kültürel bir üstünlük diliyle savunulmasıdır. Seçmeni “yanlış bilinçli” görmek, siyaseti pedagojik bir düzeltme faaliyetine indirger. Oysa demokratik siyaset, yukarıdan öğretme değil; yatay müzakere sürecidir.

Sekülerlik: Kimlik mi İlke mi?

Türkiye’de sekülerlik çoğu zaman bir yaşam tarzı kimliğine indirgenmiştir. Oysa sekülerlik, esasen devletin tarafsızlık ilkesidir. Eğer sekülerlik belli bir hayat tarzını üstün görmek şeklinde uygulanırsa, yabancılaşma üretir. Eğer din siyasal gücü tekeline alarak çoğulculuğu zayıflatırsa, bu da seküler kesimde korku üretir.

Bu nedenle mesele, laik–anti laik ikiliğine sıkışmak değil; özgürlükçü sekülerlik zeminini kurabilmektir.

Çıkış Yolu: Travmayı Aşan Bir Modernlik

1. Modernleşmeyi kültürel taklitten ayırmak

Evrensel hukuk ilkeleri yerel kültürle çatışmak zorunda değildir.

1. 28 Şubat gibi kırılmalarla yüzleşmek

Yasakçı uygulamaların açık biçimde demokratik eleştirisini yapmak, toplumsal güven inşa eder.

1. Sekülerliği yaşam tarzı değil özgürlük ilkesi olarak savunmak

Sekülerlik, dindarlığa karşı değil; devletin tarafsızlığı içindir.

1. Kurucu kimlikten çoğulcu siyasete geçmek

Tarihsel misyon önemlidir; ancak demokratik çoğunluk, empati ve temsil kapasitesiyle kazanılır.

Sonuç

Modernleşme yabancılaşma değildir. Ancak modernleşme, toplumun değer dünyasını küçümseyen bir dille savunulduğunda yabancılaşma üretir. 28 Şubat süreci, sekülerliğin güvenlikçi yorumunun nasıl toplumsal kopuşa yol açabileceğini gösteren tarihsel bir örnektir.

Türkiye’nin ihtiyacı olan şey; ne Batı’yı taklit eden köksüz bir modernlik ne de özgürlükleri sınırlayan bir kimlik siyaseti. İhtiyaç duyulan, hukuku ve demokrasiyi evrensel ölçekte savunurken toplumun sosyolojik gerçekliğiyle barışık bir modernleşme anlayışıdır.

Modernleşme, köklerinden utanmak değil; kökleriyle birlikte büyüyebilmektir.

Seyit Cuma

Modernleşme Yabancılaşma Değildir: 28 Şubat, CHP ve Türk Sekülerliğinin Açmazı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Parti içi iktidar mücadelesi, son kurultayla suların durulacağı beklentisini boşa çıkardı. Kurultay sonrası tablo, durulan suyun birden fırtınaya dönüştüğünü gösteriyor. Parti içindeki dengeler, yeni atamalar ve stratejilerle karmaşık bir hâl aldı. Görünüşte herkes kurultay sonrası “birlik mesajı” veriyor, ama perde arkasında yeni hamleler şimdiden şekillenmiş durumda.

Ekrem İmamoğlu: Stratejik Adaylık ve Kaçamaklar

Ekrem İmamoğlu’nun diplomasının iptali, onun Cumhurbaşkanı adayı olma ihtimalini şimdilik ortadan kaldırdı. Özgür Özel ve ekibi bu durumu bilmesine rağmen, İmamoğlu’nun adaylığını yıllar öncesinden açıklaması, partideki dengeleri etkilemeye yönelik stratejik bir hamle olarak okunmalı.

Özel, İmamoğlu’nun partideki ağırlığını bildiği için karşısına almak yerine siyaseti onun üzerinden şekillendirmeye çalıştı. Çünkü İmamoğlu’nun 2028’de aday olma ihtimali hukuken mümkün değil. İmamoğlu için her fırsatta “Benim adayım” derken, diplomasıyla ilgili sorulara kaçamak cevaplar vermekle yetindi. Bu durum, hem kamuoyuna hem de parti içinde ittifak kurmak isteyenlere bir mesaj niteliğindeydi: “Ben de gündemdeyim.”

Daha önce Mansur Yavaş ve İmamoğlu’nun durumunu anlatırken kullandığı “Benim iki santraforum var” ifadesi, aslında İmamoğlu’nun oyun dışında kaldığı bir dönemde Mansur Yavaş’la yola devam edilemeyeceğini gösteriyor. İmamoğlu’nun oyun anlayışı, futbol tabiriyle “çift santrforlu bir strateji”ye benziyor: Bir oyuncu sakatlanırsa diğerini devreye sokmak mümkün değil. Bu ince nüans, partideki güç dengeleri açısından kritik bir ipucu.

Kurultaydan Kalan Tablo ve Kılıçdaroğlu Hamlesi

CHP’nin 22. Olağan Kurultayı sonrası Parti Meclisi üyeleri, grup başkan vekilleri, parti sözcüsü ve genel sekreter gibi görev dağılımlarına bakıldığında, Kılıçdaroğlu ekibiyle bir ittifak kurulduğu, İmamoğlu’na yakın isimlerin ise dolaylı olarak pasifize edildiği görülüyor.

Kurultayın asıl kazananı Kemal Bey oldu. Genel Başkanlık yarışını kaybeden ve “sırtımdan hançerlendim” metaforunu kullanan Kılıçdaroğlu, “kılıcı” vurup işi bitirdi. Parti içinde öne çıkan bazı isimlerin, İmamoğlu’nun karşısında cephe alacak gücü bulamaması, bu ittifakın başarısının en önemli göstergesi.

İmamoğlu’nu Gündemde Tutmak: Stratejik Bir Hamle

Ekrem Bey’in yanında saf tutanlar, alanı Özgür-Kemal ikilisine bırakmak istemiyor. Bu nedenle İmamoğlu’nun gündemde tutulması, bir yandan Özgür Özel’i sıkıştırarak parti içi seçimle adaylaştırılan İmamoğlu’na sahip çıkılmasını sağlamak, diğer yandan da kamuoyuna “Ekrem hâlâ güçlü ve etkili” mesajı vermek anlamına geliyor.

Partide bugünden kimin aday olacağını tahmin etmek zor. Ancak tarihî bir not düşmek gerekirse, Ekrem Bey aday olamazsa bile “İmamoğlu” soyadının adaylaştırılma çabası hâlâ arka planda bir ihtimal olarak duruyor. Bu durum, partideki stratejik hamlelerin, kişisel ittifakların ve siyasî mesajların birbirine nasıl dolandığını gösteriyor.

Son Söz

CHP’de sular durulmuyor, dengeler sürekli değişiyor. Kesin olan bir şey var: Ekrem İmamoğlu’nun siyasî etkisi ve tarafında saf tutanların hamleleri, partinin geleceğinde belirleyici rol oynamaya devam edecek. Stratejiler, ittifaklar ve kişisel hamleler, önümüzdeki seçimlerin ve partinin iç dinamiklerinin ipuçlarını şimdiden veriyor. Seçimlere doğru Ekrem Bey’in adını değil ama “İmamoğlu” soyadını daha çok duyabiliriz.

Seyit Cuma

CHP’de İktidar Savaşı: Sular Durulmuyor, Stratejiler Şekilleniyor yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Fakat genel olarak eylemi gerçekleştiren kişinin niyeti iyi olsa da muhatabında yarattığı etki olumsuz sonuç doğurduğunda bu eylem meşru görülmez. Ahlâk ve hukuk tam burada devreye girer. Kişinin kendince iyi olduğunu düşündüğü eylem bir başkasının mağduriyetine yol açıyorsa, kötü bir iz bırakıyorsa bu hareket kusurlu görülür.

Empati yeteneğinden yoksun, diğer kişilerin duygularını anlamakta zorlanan kişiler ise eylemlerinden şüphe duymayarak, her türlü davranışı kendine mubah görür. Kendini merkeze alan, kusursuz ve biricik olduğuna inanan, ötekini eksiklikle malûl gören kişilerde bu eğilim daha çok narsisist kişilik bozukluğuyla ifade edilir. Tamamıyla öznel bir yargıyla kendini hatasız ve üstün gören bu kişiler kusurlarıyla yüzleşmeyi reddedip kendilerine güvenlikli bir alan inşa ederler. “Düşmandan arındırılmış” bu güvenlikli alana kimseyi sokmazlar. Sadece kendi düşüncelerinin doğru, tecrübelerinin eşsiz, fikirlerinin özel, karşıtlarının yanlış içinde olduğunu varsayarak hayali bir dünya inşa edip, muhayyel düşmanlar üretirler. Kimsenin göremediğini gördükleri, sırları aydınlattıkları, gizemi çözdükleri, komploları ifşa ettikleri duygusuna kapılırlar.

Bu eğilime sahip olanlar kendilerini aşırı önemsemelerinin sonucunda güvenlikli alana sıkı sıkıya hapsolur. Kendini değerli hissettiği alanın dışına çıkmayı istemez. Nasıl algılandığıyla ilgilenmez. Kesin inançlı haliyle düşüncelerinden ve söylediklerinden son derece emindir, dışardan gelen yorumlara kapalıdır. Her eleştiriyi şahsına dönük bir tehdit olarak algılar ve aşırı tepki gösterip, agresifleşir. Ufacık eleştiriye dahi tahammül edemeyip, aşağılandığını hisseder. İntikam almak için kinlenir. Ahlâk ve rasyonellik devre dışı kalır.

Politik alandaki narsisistlik ise daha ziyade toplulukla birlikte hareket etme haliyle gelişen bir tutuma evrilir. Kendi gibi olanlarla yeni bir güvenlikli alan kurgular. Bu kez sadece kendini değil grubu yüceltme eğilimi gösterir. Grubun içinde değer gördüğünü, anlamlı bir yaşama sahip olduğu hissetmeye başlar. Bu sebeple belli bir ideoloji ekseninde oluşan gruplarda bireyin değeri yoktur. Ne düşünüleceği, nasıl karar alınacağı, ne söyleneceği, hangi kitapların okunacağı, iyi ve kötünün ne olduğu dahi grup tarafından belirlenir. Erich Fromm, topluluk narsisizmini (küme özseverliği) insan saldırganlığının en önemli kaynaklarından biri olarak görür.

İdeolojik gruplarda bireyin duygusunun, düşüncelerinin, hikâyesinin bir önemi yoktur. Kişi varlığını ideolojiye armağan etmiştir. Sadece kendileri değerli; grubun dışındakiler her türlü değerden yoksundur. Türkiye’de toplumsal yapı içerisinde farklı yapıların da benzer eğilimlere sahip olduğu görülse de siyasal, akademik ve düşünsel yaşamdaki etkinlikleri göz önünde bulundurulduğunda “toplu hücum toplu defans” anlayışını en fazla sahiplenen kümenin daha ziyade sol ve etki alanındaki yapılar olduğu anlaşılıyor.

Durdukları zeminden aşırı emin olma haliyle kendi biricikliğine inanan, kümesini fazla önemseyen, bir cemaat taassubu ile hareket eden grup üyeleri dışarıdakileri tekfir ederek kendilerine güvenli bir alan inşa etmektedirler. Erving Goffman, Damga adlı çalışmasında kişilerin, toplumun uygun gördüğü davranışların dışına çıkanları damgalamasından söz eder; “damgalanmış bireyler, kendilerine mahsus bir aşağılanmanın ıstırabını çekerler.” Sol grupların kendi yapılarının dışında kalanları faşist, gerici, işbirlikçi gibi sözlerle damgalaması da benzer bir duygu ile hareket ettiklerini göstermektedir; benden değilsen kötüsün!

Buradaki amaç ötekinin varlığına dönük bir saldırı gerçekleştirerek onu sindirmek, ürkütmek ve değersiz kılmaktır. Çünkü sadece kendi gibi olanların değerli olabileceğine dönük sağlıksız bir ruh hali içindedirler. Fikrini beğenmediği herkesi faşistlikle suçlayıp öteki üzerinde bir tahakküm kurmaya çabalayarak baskıcı karakterini yansıtan bir tutum geliştirirler. Raymond Aron da faşizm ile sosyalizm arasındaki yakınlığın totaliter karakterlerinden kaynaklandığını belirtir. Solun ötekini sürekli bir şekilde damgalamaya çalışması Aron’un işaret ettiği karakteri yansıtmaktadır. İdeolojik grup içindeki anlamlı birlikteliğin, kendi dışındakileri eksiklikle tanımlayarak tesis edebileceklerine inanmaktadırlar: “Onlar işbirlikçi, biz haklıyız.” Farklı bir bakış açısının da doğru olabileceğini asla düşünemezler. Çünkü onlar tarihin doğru yerinde olduklarına iman etmişlerdir. Doğruyu ancak onlar söyleyebilir!

Kendilerinden o kadar emindirler ki fikirlerini eşit düzeyde tartışamaya açmak yerine, karşıtını damgalama kolaycılığına kaçarlar. Fromm “Kişinin kendi kümesinin özseverlik imgesi en yüksek noktaya çıkarılırken, karşıt kümenin değersizleştirilmesi en alt düzeye indirilir. Kişinin kendi kümesi, insanlık onurunun, dürüstlüğün, ahlâkın ve hakkın savunucusu durumuna gelir. Öteki kümeye şeytanca nitelikler verilir; o küme haindir, acımasızdır, zalimdir ve temelde insanlık dışıdır.” der. Türkiye’deki sosyalist gruplar maalesef tam da böylesi bir karaktere sahip. Cemaatçiliğin dışına çıkan, bireyi değerli gören entelektüeller de mevcut ama sol, özgürlükçü sosyalist aydınlara dahi tahammül edemiyor. Kendini fazla önemseyen, Fromm’un bahsettiği özelliklere sahip olan sosyalist paradigma, herkesin aynı düşünmesini dayatıyor.

Türkiye’de akademik ve siyasal hayatta meselelerin rasyonel bir şekilde tartışılması için solun bu narsisist bozukluktan kurtulup, adil ve özgürlükçü bir anlayışla herkesin onlar gibi düşünmek zorunda olmadığını fark etmesi gerekir. Her konu ve kavram üzerinde tahakküm kurmak despotik bir tavırdır. Herkes Türk solu gibi düşünmek ve kavramları onlar gibi anlamak zorunda değildir. Sadece kendisinin doğru olduğuna inanıp, herkesin kendileri gibi düşünmesini dayatmak, karşıtını damgalamak demokratik teamüllerle bağdaşmaz.

Türkiye’de sosyalist yapıların özellikle Avrupa’daki sol çevrelerin geçirdiği dönüşümlerden ders çıkartarak zincirlerinden kurtulup, özgürleşmesi gerekir. Hâlâ demode yaklaşımlarla Türkiye’yi ve dünyayı analiz etmekte ısrar etmeleri çocuksu bir inattan öte bir şey değil. Örneğin sol yayınevleri çok kıymetli eserleri dilimize kazandırıyor. Türk solu artık bu eserleri okuyup Türkiye’ye uyarlama aşamasını geçip, kendi gerçekliğiyle yeni bir paradigma kurmaya çalışmalı. Her kişinin olduğu gibi her toplumun da ayrı bir serüveni vardır. Dolayısıyla, artık grupçu fanatizmden ve etrafı faşistlikle itham etmekten sıyrılıp, Türkiye’ye dair bir fikirleri varsa bunu kendi özgünlükleriyle yapabilme cesaretini göstermeliler. Batı’da yazılanları zaten herkes okuyor. Türk solunun bir bayi gibi bu eserlerin nakliyeciliğini yapmasına gerek yok. Belli kavramların ardına sığınıp, sanki bu kavramlar kendi tekellerindeymiş gibi davranması solun söylemini zayıflatıyor.

Dünyanın farklı coğrafyalarında gelişen tecrübelerin sonucunda ortaya çıkan her kavramı evrenselleştirmenin artık bir manası olmadığı gibi önemi de yok. Geçmişte bu yöntemler fazlasıyla denendi. Sürekli aynı şeyleri tekrar etmek Türk düşünce dünyasının ve akademinin ilerlemesine bir katkı da sağlamadı. Büyük kavramların ardına sığınmak kavramı araçsallaştırıp doğru anlaşılmasını da engelliyor. Unutulmamalı ki demokrasinin ne olduğunu, insan haklarının nasıl anlaşılacağını, barışa giden yolu münhasıran sol belirlemediği gibi son sözü de sol söylemiyor. Sosyalistlerin sözü yalnız tekliflerden/yorumlardan biridir. Ne başlangıç ne de nihai noktadır. Kendinden bu kadar emin, kesin inançlı olmaya gerek yok. Kesin doğrulara aşırı bağlanma, genellikle yeni durumlar karşısında kaygıyı azaltmak için bir savunma refleksidir. Kavramları dogma haline getirmeyi bırakıp yeni koşullarda eşit tartışmayı denemeliler. Bunun için eski kavramların yeni verilerle güncellenmesi gerekir. Kapalı zihin düşüncenin gelişiminde ciddi engeldir. Solun, kendine zarar veren bu narsisist bozukluktan kurtulması da ancak bu gerçeklikle yüzleşmesiyle mümkün.

Güçlü Kavramlar Zayıf Düşünceler: Solun gerçeklikle yüzleşme vakti yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.