Leyla Zana’ya yönelik küfürlü hakaretleri, bilinçli ya da bilinçsiz şekilde “milliyetçilik” başlığı altına sıkıştırmaya çalışanlar var. Oysa bu olayın milliyetçilikle uzaktan yakından bir ilgisi yok. Milliyetçilik; bir kadına, bir insana, bir bireye topluca küfür etmeyi meşrulaştıran bir zemin değildir. Gerçek milliyetçilik; bu değildir bence. Burada mesele, Zana’nın kimliği, düşünceleri ya da geçmişi değildir. Mesele, bir kadının tribün kalabalığı içinde cinsiyetçi ve aşağılayıcı küfürlere maruz kalması ve bunun karşısında toplumun büyük bir kısmının sessiz kalmasıdır.

Asıl Sorun Küfür Edenler Değil, Suskunluk

Bir ülkede ahlâkî çöküş, yalnızca kötülüğü yapanlarla değil, kötülük karşısında susanlarla ölçülür. Tribünlerde atılan bu sözlerden sonra “ama o da…” diye başlayan cümleler kuranlar, farkında olmadan şunu söylüyor:
“Bazı kadınlar küfre layıktır.” İşte asıl tehlike budur. Bugün “bizden değil” denilen bir kadına edilen küfür, yarın “bizden” olan bir başkasına yöneldiğinde, savunacak bir ilkemiz kalmaz. Çünkü ilke, kişiye göre değil, insana göre olur.

Kadına Saygı Seçici Olmaz

Kadına saygı; siyasî görüşe, etnik kimliğe, dünya görüşüne göre değişmez.
Bir kadına küfür edilmesine karşı çıkmak için onu sevmek, fikirlerini benimsemek ya da geçmişini onaylamak gerekmez. İnsan olmak yeterlidir. Toplum olarak en büyük yanılgımız şudur:
Küfür ve hakareti, “öfke”, “tribün coşkusu” ya da “hak edilmiş tepki” gibi gerekçelerle normalleştirmek. Bu, yalnızca küfür edilen kadını değil, toplumun ahlâkî çıtasını aşağı çeker.

Tribünler Ahlâksızlığın Serbest Bölgesi Değildir

Futbol tribünleri, hukuk ve ahlâkın askıya alındığı alanlar değildir. Orada söylenen her söz, atılan her slogan, toplumun aynasıdır. “Tribünde olur böyle şeyler” cümlesi, sorumluluktan kaçmanın en kolay yoludur.

Eğer bir toplum, kalabalık içinde edilen cinsiyetçi küfürleri mazur görüyorsa;
o toplumda sorun birkaç holigan değil, sessiz çoğunluktur. Gerçek milliyetçilik, bir kadına küfür edildiğinde susmak değil, “Bu bize yakışmaz” diyebilmektir. Bayrak, vatan, millet söylemleri; ahlâkî bir duruşla desteklenmediğinde, içi boş sloganlara dönüşür. Kadına saygıyı savunamayan bir milliyetçilik iddiası, yalnızca gürültüdür.

Bugün Susarsak, Yarın Hepimiz Kaybederiz

Bu mesele, Leyla Zana meselesi değildir. Bu mesele, toplumun neye sessiz kaldığı meselesidir. Bugün susulan her küfür, yarın daha yüksek sesle geri döner. Ve bir gün, susacak kimse kalmaz. İnsan olmak, bazen en zor yerde başlar: Kalabalığa karşı doğruyu söylemekte.

Bu Milliyetçilik Değil, İnsan Olup Olamamaktır yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Beş büyük ekonomi arasına girmek, Türkiye’nin bugün yaşadığı ekonomik dalgalanmaları, politik gerilimleri ve kurumsal zayıflıkları aşmasıyla mümkün olabilir. Bunu başardığımız an; siyasi tartışmaların odağı ekonomi değil, inovasyon kapasitesi olur. Bugün en çok konuştuğumuz “kur”, “faiz”, “enflasyon” gibi konuların yerini “yapay zekâ yatırımları”, “küresel marka stratejileri” ve “bilgi ekonomisi performansı” alır. Çünkü dev ekonomilerin gündemi zaten budur. Enflasyonla boğuşmazlar; verimlilikle yarışırlar. Kur şoklarından korkmazlar; teknoloji devrimlerine yatırım yaparlar. Beş büyük ekonomi olmak aynı zamanda demokratik kalite demektir. Çünkü ekonomi büyüdükçe toplum daha özgürleşir, hukuk daha güçlenir, kurumlar daha özerk hâle gelir. Ekonomisi güçlü ülkelerde adalet tesadüf değil, sistemin ta kendisidir. Ekonomik dünyanın ilk beşine girerken, mahkemelerin bağımsızlığı, bürokrasinin liyakati, medyanın özgürlüğü artık “lüks” değil “mekanik zorunluluk” olur. Zira büyük ekonomiler kaosla değil, kurumsal sadakatle büyür.

Bir başka değişim, toplumsal psikoloji ile olur. Bugün gençlerin en büyük hayali yurtdışında yaşamakken, ilk beş ekonomi arasındaki bir Türkiye’de dünyanın dört bir yanından gençler bu ülkeye gelmek ister. Beyin göçü değil, beyin çekimi yaşanır. Üniversitelerimiz yenilik merkezine dönüşür; bilim insanları sadece makale değil, piyasa değeri yaratan projeler üretir. Türk şirketleri teknoloji satın alan değil, teknoloji ihraç eden bir profile bürünür. Yapay zekâ, biyoteknoloji, kuantum, savunma teknolojileri ve enerji dönüşümünde küresel ligde söz sahibi oluruz.

Beş büyük ekonomi olmak gelir dağılımının iyileşmesi, yoksulluğun yapısal olarak gerilemesi, vatandaşın yaşam kalitesinin yükselmesi anlamına gelir. Bugün lüks sayılan birçok şey sıradanlaşır. Şehirler daha yaşanabilir hâle gelir; ulaşım, enerji ve çevre teknolojileri gündelik hayatın konforunu artırır. İnsanlar geleceğe korkuyla değil, hesapla bakar. Ve belki en önemlisi şu: İlk beş ekonomi arasına giren bir Türkiye, jeopolitik olarak yönlendirilen değil, yön veren bir ülke olur. NATO’da, Türk Dünyası’nda, Orta Doğu’da, Afrika’da ve Avrupa’da oyun kuran bir aktör haline gelir. Ekonomik güç diplomatik ağırlık getirir, askerî kapasiteyi destekler, uluslararası ilişkilerde güven duygusunu pekiştirir. Türkiye, kendi coğrafyasının kaderini belirleyen merkez ülke olur. Kısacası, ilk beş ekonomi arasına girmek bir hayal değil; ama bugünkü alışkanlıklarla ulaşılamayacak kadar yüksek bir hedef. Liyakat devrimi, bilimsel akıl, katılımcı demokrasi, katma değerli üretim, uluslararası entegrasyon ve toplumsal uzlaşı bu hedefin ön koşullarıdır. Bunlar başarılırsa, Türkiye sadece ekonomik lig atlamaz; siyasetinden kültürüne, insanından kurumlarına kadar her şey değişir. Ve işte o zaman tarih bize bir şansı daha verir: Dünyanın gidişatını uzaktan izleyen bir ülke değil, yön veren bir uygarlık merkezi olma şansı…

Bir gün dünyanın en gelişmiş beş ekonomisinden biri olabilir miyiz?
Evet. Ama önce kendimizi büyütmemiz gerekiyor. Çünkü büyük ekonomiler, önce büyük devlet aklıyla başlar.

Beş Büyük Ekonomi Arasına Girmek yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Onun için bir hak arayışı kaleme almaya niyetim yok. İçimden de gelmiyor zaten. Yazsam yalan olur yani. Bunun sebebi, hukuk devletinin üstünlüğüne ve ifade özgürlüğünün hepimiz için vazgeçilmez olduğuna inanmamam değil; sadece bu inancımı Altaylı için kullanmak istemiyorum. Kaldı ki kendi yazıları ve tutumu ülkede hakkını arayan insanlara, özgürlük ve çoğulculuğa saygı duyan bir temelde değil.

İlginçtir ki, bu durum, yani mağduriyeti bile bile bunu yazmak beni rahatsız da etmedi. Duygusuz muyum? Aslında hayır; bunun sebebi hafızam hâlâ çok iyi çalışıyor olması. Ve Altaylı’nın kendisine yüklediği örgütlük kötülük misyonundan dolayı özür dilememesi olsa gerek.

Evet, bazıları bu yazıyı “illiberal” bulabilir, “Nasıl olur da bir liberal böyle yazabilir?” diye düşünebilir. Buna benzer şeyler sosyal medyada yazdığımda eleştirenler de oldu. Ama kimse kusura bakmasın, insan haklarına saygı duymayan yazılarını hatırladığım Altaylı için kullanabileceğim kredim yok.

Türkiye’nin yakın dönemini bilenler için Altaylı yalnızca bir gazeteci değil; belli dönemlerin siyasal ve toplumsal atmosferine yön veren kalemlerden biri olduğunu hatırlıyordur. Ben ise onu sadece bir gazeteci olarak değil, adeta bir nizam bekçisi olarak görüyorum. 28 Şubat sürecindeki tutumu, Ahmet Kaya’ya yönelik ağır ve dışlayıcı ifadeleri, toplumdaki kutuplaşmayı körükleyen söylemleri, ötekileştirici yazıları ve saire hâlâ hafızalarda duruyor. O günlerde kurduğu cümleleri ve kendisine yüklediği adeta mahalle muhbiri kuryeliği rolünü bugün yok sayıp, sırf başına bir hukuki süreç geldi diye “mağduriyet” anlatısına ortak olmak bana tutarsız geliyor. Altaylı’nın bir satır yazıyla bile, hak arayışına desteği hak ettiğini düşünmüyorum.

Zamanında “kılık kıyafet kanununa aykırı gördüklerini polise bildirme”, “evlerini işaret etme” gibi toplumun bir kesimini hedef gösteren ve bunları red etmeyen, özür dilemeyen birinin bugün geniş bir toplumsal empati talep etmesi bana gerçekçi gelmiyor. Birlikte yaşam kültürünü zedeleyen, insanları kategorize eden bir dil kullanıldıysa bunun bir bedeli olur; en azından sosyal hafızada bir karşılığı olmalı.

Bugün, Altaylı’nın aldığı cezayla ilgili hukuki yönlerden elbette tartışma yapılabilir. Haksız, ölçüsüz veya siyasi bulunabilir. Ancak bu başka bir tartışmadır. Bir kişinin mağduriyetini yazmak, onun geçmişte kullandığı dili, yol açtığı kırılmaları, hedef gösterdiği insanları tamamen unutmayı gerektiriyorsa, kusura bakılmasın: ben bu kolay unutma kültürüne ve kervanına dahil olmak istemiyorum.

İnsanda hafıza diye olay var. Bir insanın geçmişte toplumsal barışa zarar veren söylemleri, yıllar sonra yaşanılan bir mağduriyetle birdenbire yok olmuyor. Onunla ilgili hafızamdaki kayıtlar da bugün benim için bir mesafe oluşturuyor.

Kısacası, Altaylı’nın bugün yaşadıklarına üzülmememin sebebi bugünün olayı değil; dünün bıraktığı izlerdir. Bir kişinin mağduriyetini içtenlikle yazabilmek için önce geçmişte açtığı yaralarla ilgili bir yüzleşme gerekir. O yüzleşme olmadığı sürece, “mağduriyet” çağrısı bende karşılık bulmadığı gibi samimi de gelmiyor.

Yazıyı bitirirken şunu umuyorum: Altaylı’nın cezaevi ve yaşadığı hukuk sürecindeki deneyimler, geçmişte hedef gösterdiği insanlarla empati kurmasına yol açar. Mahkeme salonunda kâğıtları havaya fırlatan adaletsizlik duygusunun, onda biraz öğretici bir empatiye dönüşmesini dilerim. Çok da canını sıkmasın: Yargılama süreci bitmiş değil, Yargıtay kararı bozabilir ve tahliye gerçekleşebilir. Önemli olan, geçmişle yüzleşerek cezaevinden çıkmasıdır.

Fatih Altaylı Üzerinden Mağduriyet Yazmak İçimden Gelmiyor yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Vergiler aslında, bir ülkenin sadece gelir kaynağı değil, aynı zamanda ahlâkî düzeninin göstergesidir. Geçen haftalarda yine vergi problemine değinmiştim. Ama bu kadar çok örnek olay olunca es geçmek istemedim. Ülkede kim ne kadar güçlüyse, o kadar az vergi ödüyorsa, orada sistemde problem var demektir. Türkiye’de vergi yükü, üretim yapan reel sektörün ve orta gelir grubunun omuzlarında taşınırken; servet, rant ve kayıt dışı gelir alanları neredeyse vergiden azade bir cennet gibi işliyor. Montella’nın yüksek kazancı, onun hakkıdır. Ancak bu durum, Türkiye’nin vergi tahsilatı kapasitesinin yapısal sorunlarını ortaya koyuyor bence. Adana gibi üretimin, ihracatın, tarımın merkezlerinden birinde bile yabancı bir futbol adamı vergi listesinde zirvedeyse, o zaman sormalıyız:

Vergi sistemi gerçekten adil mi? Yoksa sadece kolay tahsil edilebilene mi yöneliyor?

Türkiye’de vergi idaresi uzun yıllardır “kolay hedef” mantığıyla çalışıyor. Yani bordrolu çalışanlar, sabit gelirli esnaf ve üreticiler sistemin yükünü taşırken, büyük sermaye, dijital platformlar, gayrimenkul rantı ve kayıt dışı gelir sahipleri sistemin dışında kalıyor. Bu nedenle Türkiye, OECD ülkeleri arasında dolaylı vergilere en çok bağımlı ekonomilerden biri. Yani devlet gelirinin büyük kısmı KDV, ÖTV gibi tüketim vergilerinden geliyor. Bu da şu anlama geliyor:
Bir işçi de, bir milyoner de aynı suyu içerken aynı vergiyi ödüyor. Bu adaletsiz yapı hem gelir dağılımını bozuyor hem de devlete olan güveni aşındırıyor. İnsanlar, “Ben kazanamıyorum ama ödüyorum; o kazanıyor ama ödemiyor” dediğinde, vergilendirmenin meşruiyeti sarsılıyor. Montella’nın Adana’da vergi rekortmeni olması, sembolik bir olaydır. Çünkü Türkiye’de kazancın üretimden değil, transfer gelirlerinden, faizden, gayrimenkulden, spekülasyondan geldiği bir düzen giderek yerleşiyor.
Üreten değil, kazanan; istihdam sağlayan değil, kazancını gizleyen sistem tarafından ödüllendiriliyor. Bir sanayi kenti düşünün: Yüzlerce fabrika, binlerce üretici, milyonlarca ton mal sirkülasyonu… Ama vergi listesinin başında bir teknik direktör. Bu tablo sadece ironik değil; aynı zamanda iktisadî  çöküşün göstergesi.

Türkiye artık göstermelik reformlarla değil, kökten bir vergi reformuyla yüzleşmek zorunda. Dolaylı vergiler azaltılmalı, doğrudan vergilerin payı artırılmalı.
Servet vergisi, rant vergisi, finansal kazanç vergisi gibi alanlar etkinleştirilmeli. Vergi tabanı genişletilmeli, kayıt dışı ekonomiyle gerçek mücadele başlatılmalı. Dahası devletin tahsilat politikası “kimden alırsam kolay alırım” mantığından çıkıp “kim ne kazanıyorsa o oranda ödesin” anlayışına evrilmeli. Bu yapılmadığı sürece Türkiye, her yıl vergi rekortmenleri listesinde üretenlerin değil, ünlülerin ve profesyonellerin yer aldığı bir ülke olarak kalır. Ve bu tablo, bir gün sadece ekonomik değil, sosyolojik bir krize de dönüşür. Montella’nın rekortmenliği kutlanabilir. Ama bu tabloyu alkışlamak yerine, nedenleri üzerine düşünmek gerekir. Çünkü asıl mesele Montella değil; onunla aynı şehirde üretim yapan binlerce insanın neden sistemin dışına itildiğidir. Türkiye vergi toplamada değil, vergiyi adaletli toplamada sınıfta kalıyor.
Ve bir ülkenin ekonomisi, vergi adaletinden uzaklaştıkça; üretimden, refahtan ve toplumsal huzurdan da uzaklaşır.

Montella Vergi Rekortmeni Olduysa, Sistem Nerede? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Sayın Başkan ve Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’nun saygıdeğer üyeleri;

Davet için müteşekkirim.

Öncelikle uzlaşmayı ve diyalogu esas alan tavrıyla Komisyon’un oluşumunda ve faaliyetlerini ilerletmesinde büyük pay sahibi olan Meclis Başkanı Numan Kurtulmuş’a ve yoğun bir özveri ile çalışmalarını sürdüren siz çok değerli Komisyon üyelerine saygılarımı sunarım.

Bu sürece katkıda bulunan ve çözüm için elini taşın altına koyan bütün kişi ve kuruluşlara da muvaffakiyetler dilerim.

Kürt meselesi, kadim bir mesele; Cumhuriyet ile yaşıt ve ne yazık ki bugüne kadar bir çözüme kavuşturulmuş değil. Bir asırlık tecrübeyle sabittir ki; bu mesele hem içte hem de dışta ciddi tahribatlara sebebiyet veriyor.

Kürt meselesi; sosyal hayatta birlikte ve bir arada yaşamayı sağlayan bağları zayıflatıyor.

Ekonomide, aslında memleketin eğitimine, sağlığına ve altyapısına harcanması gereken ve trilyon dolarları bulduğu belirtilen kaynaklarını kurutuyor.

Siyasette, kutuplaşmayı keskinleştiriyor ve makul çözümlerin bulunmasını güçleştiriyor.

Hukukta, temel hak ve hürriyetlerin çıtasını aşağıya çekiyor ve yoğun bir hukuksuzluk üretiyor.

Dış politikada ise Türkiye’nin yumuşak karnını oluşturuyor. Türkiye’yi istikrarsızlaştırmaya veya güçlü bir aktör olmasını engellemeye niyet edenler, bu mesele üzerinden Türkiye’nin hareket sahasını daraltmaya çalışıyor.

Artık tahammülfersa bir hal alan bu tahribatlar bir bütün olarak düşünüldüğünde denilebilir ki, Kürt meselesi Türkiye’de rejimin karakterini belirleyen bir meseledir. Binaenaleyh bu konu, gündelik siyasi çekişmelere hapsedilmemelidir. Toplumun bugününü ve geleceğini biçimlendirme potansiyeli taşıdığından daha geniş bir perspektifle ve daha tarihsel bir bakışla ele alınmalıdır. Bu meyanda iki husus her daim akılda tutulmalıdır:

Birinci husus, Kürt meselesi benzeri etno-politik bir sorunla sadece Türkiye’nin meşgul olmadığıdır. Bir önceki oturumda ve bu oturumda hocalarım birçok örnek verdiler. Dünyanın pek çok yerinde siyasi toplulukların bu türden sorunlarla uğraştıklarını gösterdiler. Etno-politik meselelerle yüzleşmek ve bu türden meseleleri siyasi müzakerenin meşru ya da gayri-meşru bir parçası saymak bu çağda bir istisna değil bir norm, bir kaza değil bir kuraldır.

Ezcümle etno-politik meselelerin mevcudiyeti evrensel bir nitelik taşır. Zira nerede olursa olsun, bir toplumsal kesim eğer dışlandığını ve mağdur olduğunu hissederse bir direnç gösterir. Direnç, bazen şiddet içermez ve şiddetsiz bir çatışma olarak demokratik sahada cereyan eder. Bazen de şiddete bulanır ve kanlı bir çatışmaya zemin hazırlar. Bir çatışma başladıktan sonra birtakım talepler gündeme gelir ve çatışmanın bitmesi bunların karşılanmasına bağlanır. Çatışmaların çözümü için öne sürülen bu talepler de çoğunlukla birbirine benzerler.

Dünyanın hemen her yerinde bu süreçler genellikle aynı taleplerin etrafında döner durur. Bunlar da esas itibariyle üç tanedir.

1. İdari sistemin yeniden düzenlenmesi ve gücün dağıtılması
2. Hak ve özgürlüklerin tanınması ve korunması
3. Maddi ve manevi iktidar kaynaklarının paylaşılması.

Kürt meselesinde de -silahsızlandırmayı bir yana bırakırsak- taleplerin bu minvalde olduğunu söylemek mümkündür. Burada da öne çıkan üç talep vardır.

1. Anadilin -öncelikle eğitimde olmak üzere- özgürce kullanımı,
2. Kapsayıcı ve eşitlikçi bir anayasal vatandaşlık,
3. Daha güçlü bir yerel yönetim sistemi.

Çözüm, uzun vadede bu talepleri karşılayacak yasal ve anayasal değişikliklere dair asgari bir mutabakatın oluşmasıyla bulunacaktır.

İkinci husus, dünya tecrübelerinden gerekli dersleri çıkarmakla birlikte kendi tecrübelerimizin de kıymetini bilmemizdir. Türkiye, PKK’ye silah bıraktırmayı ilk kez denemiyor. 1993’te rahmetli Turgut Özal’ın ilk girişiminden bu yana devlet birçok kez görüşmeler yoluyla örgütü silahsızlandırmayı denedi. Süleyman Demirel’den Tansu Çiller’e, Necmettin Erbakan’dan Mesut Yılmaz’a, Bülent Ecevit’ten Recep Tayyip Erdoğan’a kadar bütün iktidarlar, örgütü silahsızlandırmak için girişimlerde bulundular. Her ne kadar bu girişimlerden beklenen netice elde edilmemişse de ciddi bir birikim oluştu. Bu birikimimizden istifade etmeliyiz.

2013-2015’teki çözüm denemesinde hem zaten hasbelkader bu alanda çalışan bir akademisyen ve hem de Akil İnsanlar Heyeti’nde yer alan biri olarak, İç Anadolu Bölgesi’nde görev yaptım, süreci doğruları ve yanlışlarıyla çok yakından takip etme fırsatı buldum. O dönemde yaptığım ve Demokratik Gelişim Enstitüsü tarafından yayınlanan bir çalışmada, süreci tehdit eden altı risk alanı tespit etmiştim.

Birincisi, süreci yürütenlerin sürece farklı anlamlar yüklemeleriydi. İktidar ve PKK’nin süreçten anladıkları birbirinden farklıydı. Hükümet “süreç” derken; silahlı mücadelenin bitirilmesini ve taleplerin demokratik siyaset içinde konuşulmasını kastediyordu. Buna mukabil PKK, Kürt meselesine esas teşkil eden taleplerin kendisiyle müzakere edilmesini istiyordu.

İkincisi, ülkede iç politikadan kaynaklanan gerginliklerin çözüm sürecine menfi etkisiydi. Gezi Parkı, 17/25 Aralık Operasyonları ve Kobani gibi olayların gerginleştirdiği siyasi atmosfer, bazı çevrelerde çözüme olan ilgiyi azaltmıştı. Bilhassa iktidara yönelik tepkiler, zaman içinde çözüm sürecine yönelik bir tepki formuna girmişti. Bir başka ifadeyle, iktidara karşıtlık, sürece karşıtlığa dönüşmüştü.

Üçüncüsü, taraflar arasında kullanılan dilden ve koordinasyon eksikliğinden kaynaklanan problemlerin varlığıydı.  Karşılıklı kullanılan sert dil, zaman zaman çözüme güveni sarsacak bir niteliğe bürünüyor ve sürecin ihtiyaç duyduğu ılımlı atmosferi zedeliyordu. Taraflar arasında belirgin bir koordinasyon eksikliği de bulunuyordu. Bazen ikili görüşmelerin sonrasında yapılan açıklamalar birbirini tekzip ediyor ve bazen de rahatlıkla çözülebilecek bazı sorunların devam etmesine karşılıklı olarak izin veriliyordu. Bu sorunlar süreci zayıflatıyordu.

Dördüncüsü, kamu düzeninin ihlal edilmesiydi. Çatışmasızlık ortamı, PKK ve onun gençlik yapılanması olan YDGH tarafından bölgede bir denetim ve bireyler üzerinde baskı kurmak için kullanıldı. Bu da sürece dönük şikâyetleri büyüttü. Yol kesme, kimlik kontrolü yapma, iş makinelerini yakma, insan kaçırma, yargılama, vergi alma ve cezalandırma gibi faaliyetler, Kürtler arasında çözüm için beslenen umutları aşındırdı ve sürece ilişkin güveni ciddi biçimde azalttı.

Beşincisi, Suriye’de değişen koşullara karşılık verecek cevapların üretilememesiydi. Türkiye, PKK ile irtibatlı PYD’nin Suriye’de belirli bir alanda hâkim hale gelmesinden tedirgin oldu ve bunu bir beka meselesi olarak kodladı. PKK ise, Suriye’de fiili olarak bir iktidar alanına sahip olmasına, Türkiye’deki çözüm sürecinden daha fazla değer biçti. Mevcut bir iktidarı korumak, muhayyel bir barış için çalışmaktan daha fazla önem kazandı. Taraflar arasındaki makas açıldıkça süreci yürütmek olanaksızlaştı.

Altıncısı, zamanın kötü kullanılmasıydı. Bir taraftan, süreç, seçime endeksli olarak yürütülüyordu, aktörler her adımı seçimi düşünerek atıyorlardı. Sürecin gerekleri ile seçimin gerekleri çatıştığında, seçimde elde edecekleri azami faydayı gözeterek, sürecin aleyhine sonuç doğurabilecek kararlar alıyor ve eylemlerde bulunuyorlardı. Diğer taraftan ise, süreç içinde hangi tarafın hangi adımı ne zaman atacağı konusu da belirli değildi.

Her sürecin hata içermesi kaçınılmazdır ama önemli olan hatalardan öğrenmek ve daha önce yapılmış olan hataları yeniden yapmamaktır. Dolayısıyla bu süreçte, geçmişin bu hataları tekrarlamamalı ve aynı çukurlara bir kez daha düşmemeliyiz. Bir başka ifadeyle bu süreçte;

• Sürecin nihai hedefi belirlenmeli,
• İç politikadaki çekişmelerin sürece olumsuz etki etmemesi için çaba gösterilmeli,
• Dilin kullanımına ve koordinasyona azami dikkat edilmeli,
• Kamu düzeninden asla taviz verilmemeli,
• Suriye’de şartlara uygun düşen yeni politikalar belirlenmeli ve
• Zamanı kullanma noktasında hassas olunmalıdır.

Türkiye’nin bugün izlediği yol, geçmişten farklı; zira bu tür süreçlerde genellikle son adım olarak düşünülen silahsızlanma, burada ilk adım olarak gündeme geldi. Eğer bu başarılırsa, artık çözüm süreci literatürüne “Türkiye Modeli” diye bir model armağan edilmiş olur.

1 Ekim 2024‘te MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin cesur hamlesiyle başlayan süreçte Türkiye önemli tarihsel kavşaklardan geçti. Lideri Abdullah Öcalan’ın çağrısıyla PKK kendini feshetti ve sembolik olarak silahlarını yaktı. Kamuoyunda PKK’nin neden silah bıraktığına dair yoğun bir tartışma yapıldı ve yapılmaya devam ediyor. Bu konu tartışılırken bilhassa silah teknolojisindeki muazzam gelişmeye, Türkiye’nin savunma sanayinde aldığı mesafeye, çatışmaların değişen doğasına atıflar yapılıyor ve PKK’nin silah bırakması ile bu gelişmeler arasında bir bağlantı kuruluyor.

Elbette, PKK’nin silah bırakmasında bu gelişmelerin etkisine işaret edilebilir. Ancak PKK’nin silahı terk etmesini yalnızca bu açıdan değerlendirmek resmin tamamını görmeyi engeller. Zannımca bu kararın altında daha derin nedenler yatıyor. Üç nedenin altı çizilebilir:

Birincisi, 41 yıldır devam eden çatışmanın hiçbir sorunu çözmediğinin genel bir kanaate dönüşmesidir. Çözüm silahta değil demokratik siyasette aranmaktadır. Bunun en net göstergesi, 2015-2016’da PKK’nin çatışmaları şehirlere taşıma stratejisinin Kürtler tarafından hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde reddedilmesidir.

İkincisi, 1990’dan bu yana siyaset köprüsünün altından çok suların akmış olmasıdır. Bir yandan Kürt meselesi Türkiye siyasetinin merkezine oturmuştur, diğer yandan Kürtlerin taleplerinin taşıyıcılığını üstlenen bir hareket hem genel hem de yerel siyasette belirleyici bir aktöre dönüşmüştür. Güç ve taraftar kazandıkça siyasetin, halkın çözüm için dönüp baktığı tek adres olması tabiîdir.

Üçüncüsü, Kürt sosyolojisinin büyük bir değişimden geçmiş olmasıdır. 1970’lerdeki veya 1990’lardaki bir sosyolojiden bahsetmiyoruz. Artık daha kentli, daha okur-yazar, daha orta sınıf, Kürt kimliğine bağlılığı daha fazla olan ama aynı zamanda daha Türkiyeli bir Kürt sosyolojisi var. Bu sosyolojide kadınların siyasal ve toplumsal hayatta ağırlıkları giderek artıyor.  Popüler kültür alanları genişliyor ve kimlik mücadelesi için farklı kanallar açılıyor. Bütün bunlar silahı bir seçenek olmaktan çıkartırken, siyasetin cazibesini artırıyor.

Bu geniş çaplı değişim göz önüne alındığında, PKK için silah bırakmanın, artık taktik bir karar değil stratejik bir karar olduğu söylenebilir.

Suriye sahasının bu süreç için hususi bir ehemmiyeti haiz olduğu izahtan vareste olsa gerektir. Hâlihazırda çözüm süreci için en büyük risk Suriye’deki gelişmelerdir. Yaklaşık bir yıldır Türkiye’de tarih farklı akıyor. Dolayısıyla Suriye’ye ve Suriye’deki aktörlere de eski nazarlarla bakılamaz. Türkiye, kendi sınırları içindeki Kürtlerden emin olmalı ve sınırları dışındaki Kürtlerin kazanımlarından da kuşku, kaygı ya da tedirginlik duymamalıdır.

Türkiye, geçmişte Irak’ta Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin kuruluşu esnasında yaptığı yanlışlara Suriye’de düşmemelidir. Irak Kürtleri gibi Suriye Kürtleri de Türkiye için bir tehdit değil, bir fırsattır. Yıllarca Irak’ta bir Kürdistan Yönetiminin Türkiye için çok büyük bir tehlike olduğu söylendi ama Kürdistan Yönetimi Türkiye’nin bölgedeki en büyük müttefiki oldu. Türkiye, Kürdistan Demokrat Partisi ve Kürdistan Yurtseverler Birliği ile olduğu gibi Suriye Demokratik Güçleri ile de ortaklaşabilir. Bugün Irak Kürtleriyle kurulan yoğun ilişki ağının bir benzeri ve hatta daha genişi yarın Suriye Kürtleri ile de kurulabilir. Çünkü Suriye Kürtleri, Irak Kürtlerine nazaran, sosyolojik olarak Türkiye’ye daha yakındırlar.

Türkiye SDG ile daha yapıcı bir ilişki kurmalıdır. Bu, hem içteki çözüm çabalarına kuvvet verir, hem de Türkiye’nin bölgedeki elini güçlendirir. Tabiatıyla Türkiye, Şam yönetimi ile ilişkilerini sürdürecektir, ancak bunu yaparken diğer gruplarla irtibatını da artırmalıdır. Yeni bir devlet inşa sürecindeki Suriye’de taraflardan birinin yanında ve diğerinin karşısında konumlanmak doğru bir siyaset değildir. Türkiye, Suriye’deki bütün taraflarla görüşebilmeli ve onları bir masanın etrafında toplayabilmelidir. Çok taraflı olan ve dürüst arabuluculuğu üstlenen bir siyaset, Türkiye’yi Suriye’de garantör bir ülke haline getirebilir.

Her çatışma kendine özgüdür ve her çözüm de kendine özgü özellikler içerir. Eğer bir çözüm inşa edeceksek, bu bizim çözümümüz olacaktır. Çözüm yolunda psikolojiyi yönetmek hayatidir. İnsanları psikolojik olarak çözüme ve barışa hazırlamak için ise incelikli olarak yapılması gereken birçok iş vardır. Bunlardan bazlarını hatırlatmak faydalı olacaktır:

• Bir, güven artırıcı önlemlerle taraflarda güven duygusu güçlendirilmelidir.
• İki, çözümün bir tarafa kazandırdığı ve bir tarafa kaybettirdiği hissiyatı önlenmeli, çözümün herkese yararının dokunacağı görüşünün yerleşmesi sağlanmalıdır.
• Üç, dile ihtimam gösterilmeli; çözümü öne çıkaran ve farklı toplumsal kesimlerin hassasiyetini dikkate alan bir dil kullanılmalıdır.
• Dört, siyasi aktörler eleştiriler ve saldırılar karşısında sağlam durmalıdır. Başarılı olan ve olmayan süreçler arasında en önemli farklardan biri, başarı olanların süreçlerin arkasında güçlü bir siyasi iradenin varlığıdır.
• Beş, süreç sadece iki tarafa dayanarak yürütülmez, elden geldiğince çok sayıda aktörü sürecin içine katmak gerekir. Semboller, önemlidir. Kadınlar, gençler, işçiler, işverenler, vb. farklı toplumsal kesimler bir yol bulunarak sürecin paydaşı kılınmalıdır.  Sivil toplum burada kritik bir işlev üstlenebilir.
• Altı, bu süreç başarılı olsa bile bütün sorunların çözülmeyeceği bilinmelidir. Ağır siyasal yükleri ve bütün toplumsal hedefleri sürecin sırtına yüklemekten imtina edilmelidir. Politik ya da ideolojik bütün tasavvurları süreç üzerinden gerçekleştirmeye yeltenmekten uzak durulmalıdır. Süreç sihirli bir değnek değildir.

Bir çözüme varılsa da fikri tartışmalar, ideolojik ayrışmalar ve hayat tarzı farklılıkları sürecektir. Ancak, bu farklılıklar ve ayrışmalar arasındaki mücadele silahla değil, siyaset ve oy sandığı aracılığıyla yürütülecektir.

Gerçekliği elden bırakmamak lazım. Kanaatimce bir çatışma çözüm sürecinin iki temel amacı olmalıdır: Çatışmaları durdurmak -yani silahı devreden çıkartmak- ve çatışmayı yaratan nedenleri zaman içinde ortadan kaldırmaya çalışmak. Bu bağlamda Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’nun rolü mühimdir.

Evvela, Komisyonun faaliyetleri, kamuoyuna üç noktada bir mutabakatın olduğunu göstermiştir.

Birincisi siyasi mutabakattır. Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu adını alan Komisyon’un, siyasi zemini kuvvetlidir. Halkın % 90’ınından fazlasını temsil eden siyasi partilerin bu komisyona katılmayı kabul etmesi; hem partilerin bu meselenin çözümüne ne kadar büyük bir değer verdiğini gösterir, hem siyasi uzlaşmaya katkıda bulunur ve hem de bu süreçte yapılacak düzenlemelerin güçlü bir meşruiyete sahip olmasını sağlar.

İkincisi bürokratik mutabakattır. İçişleri Bakanı, Milli Savunma Bakanı ve MİT Başkanı’nın komisyonu bilgilendirmeleri, bürokratik desteğin tam olduğunu ve sürecin bir devlet politikası olarak ele alındığını göstermesi açısından önemlidir. Zira 2013-2015’te böyle bir mutabakat yoktu. Sürece dair devlet içinde bir çekişme ve direnç vardı; bu da süreci başarısızlığa uğratan temel bir faktördü.

Üçüncüsü toplumsal mutabakattır. Güvenilir kamuoyu araştırmaları, halkımızın üçte ikisinden fazlasının, memleketimizde kardeşliği tesis edecek bu sürece arka çıktığını göstermektedir. Mamafih destek oranı yüksek olmasına rağmen güven oranı henüz istenilen seviyenin çok uzağındadır. Bu tablo özelde Komisyon’a ve genelde de sürece destek verenlere iki yönlü bir vazife yüklemektedir: Sürecin selametle yol almasını isteyenler, bir taraftan sürece müspet yaklaşan kesimleri tahkim edecek bir gayret içinde olmalıdır. Diğer taraftan da sürece dair endişeleri, kaygıları ve korkuları olan kesimlerin tereddütlerini anlamak ve gidermek için çaba sarf etmelidir.

Komisyonun çalışmaları muhalefet partilerini sürecin bir parçası haline getirirken, iktidar partilerine de sürecin risklerini muhalefetle birlikte yüklenme noktasında bir fırsat yaratmıştır. Muhalefetin olumlu tutumunun değeri büyüktür. İktidar ile birçok mevzuda taban tabana zıt bir konumda olmalarına rağmen muhalefet partileri Komisyon’da yer almaktan kaçınmamışlardır. İktidara olan karşıtlıklarını süreç karşıtlığına dönüştürmemişlerdir. Bu itibarla Komisyon’a omuz veren bütün muhalefet partilerinin genel başkanlarının hakkı teslim edilmelidir.

Komisyon bugüne kadar, hem bu sorunla ilgili bir hafıza işlevi görmüş, hem de farklı kesimlerin demokratik taleplerini dillendirdikleri bir zemine dönüşmüştür. Sürecin toplumsallaştırılmasında ve destek havuzunun genişletilmesinde bu çabaların değeri takdir edilmelidir.

Bununla birlikte Komisyon’un üstüne düşeni layıkıyla yerine getirebilmesi, Komisyon’un görev alanının dikkatlice belirlenmesine bağlıdır. Ülkemizin bütün yapısal sorunlarını çözmek, halkın demokratik taleplerinin tamamını karşılamak ya da yeni bir anayasa yapmak gibi devasa işleri Komisyon’a havale etmek ne hakkaniyetli ne de işlevsel olacaktır. Zira böyle bir halde Komisyon’un çalışması da karar alması da mümkün olmaz.

Komisyon’un asli görevi, geçmişe dair hafızayı ve demokratik talepleri kayda geçirmekle beraber, sürecin ruhuna uygun ve silahları bütünüyle tasfiye edecek bir kanun önerisini hazırlamak ve Meclis’in önüne koymaktır. Bunun iki yolu vardır: Komisyon ya mevcut mevzuat içinde birtakım değişikliklerle bunu gerçekleştirebilir ya da tamamıyla silahsızlanma sürecine özgü bir kanun önerisi hazırlayabilir.

Kanımca, bu süreç için özel bir kanun önerisi geliştirmek daha doğru bir tercih olacaktır. Komisyonun kıymetli üyelerinden Feti Yıldız, sosyal medya hesabında yaptığı bir açıklamada, bizlerden politik değerlendirmelerimizin yanında “ön mevzuat tekliflerimizi” de Komisyon üyelerine iletmemizin faydalı olacağını belirtti. Feti Bey’in bu haklı beklentisine cevap olması umuduyla, Komisyon’un hazırlayacağı kanuni çerçeve hakkındaki somut önerilerimi paylaşmak isterim.

1. Kanun, örgüt mensuplarının silah bırakmalarını mümkün kılan, toplumsal hayata dönmelerini teşvik eden, barışçıl bir yaşam sürmelerini sağlayan, kamu düzenini güçlendiren, toplumun adalet duygularına hassasiyetle yaklaşan ve mağdurların haklarını gözeten bir anlayışla kaleme alınmalı, şeffaf ve denetlenebilir mekanizmalar kurmalıdır.
2. Kanun, silah bırakan örgüt mensuplarının sadece hukuki pozisyonlarını tayin etmekle yetinmemeli, aynı zamanda onların eve dönmelerini ve toplumsal hayata katılmalarını sağlayan hükümleri de içermelidir. Kanun parçalı değil, silahtan arındırmayı (Disarmament), eve dönüşü (Demobilization) ve toplumsal bütünleşmeyi (Reintegration) hedefleyen bütüncül bir perspektife dayanmalıdır.
3. Kanunun amacı sarih, sınırlı ve ölçülebilir olmalıdır. Ucu açık ve belirsiz tanımların hukuki sorunlara yol açtığı göz önünde tutularak mümkün mertebe net tanımlar kullanılmalıdır.
4. Kanunun hangi grupları kapsadığı açık bir biçimde belirtilmelidir. Kapsanması gereken dört gruptan söz edilebilir:
   a. Haklarında herhangi bir soruşturma ve kovuşturma bulunmayan PKK mensupları
   b. PKK ile bağlantılı davalardan hüküm giyenler
   c. PKK ile bağlantılı davalardan yargılananlar
   d. PKK ile bağlantılı davalardan ötürü yurt dışında olanlar (vatandaşlığını kaybedenler, ülkeye girmesi yasak olanlar, vs.)
5. Kanunun yürürlüğe girmesiyle birlikte; PKK ile irtibatlı kovuşturma ve soruşturmalar durdurulmalı; verilmiş ve kesinleşmiş cezaların infazın başlanmamalı ve başlanmış olanların infazları durdurulmalıdır.

6. Bu tür süreçlerde genel ve koşulsuz affa başvurulabilir. Nitekim Türkiye de Cumhuriyet tarihi boyunca çeşitli vesilelerle bu hukuki enstrümana müracaat etmiştir. Ancak koşulsuz af için toplumsal rıza üretmenin zor olacağı düşünülürse bu takdirde örgüt mensupları hakkında kademeli bir düzenleme yapılmalıdır.

a. Kademeler “örgüt lideri”, “örgüt yöneticisi” ya da “örgüt üyesi” gibi kavramlara göre belirlenmemelidir.

b. Kademeler; haklarında hüküm tesis edilenler için aldıkları hapis cezasının süresi, haklarında bir soruşturma ya da kovuşturma olanlar için de bu kovuşturma ve soruşturma için ön görülen cezanın üst sınırına göre tespit edilebilir.

c. Adli tedbirler ve denetimli serbestlik süreleri de bu kademelere göre belirlenir. Bu süreler uzun tutulmamalıdır.

7. Kanun, 6551 Sayılı Terörün Sona Erdirilmesi ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanunun 2. Maddesinde olduğu gibi, Cumhurbaşkanına, “siyasi, hukuki, sosyoekonomik, psikolojik, kültür, insan hakları, güvenlik ve silahsızlandırma alanlarında ve bunlarla bağlantılı konularda” gerekli tedbirleri almak üzere genel bir yetki vermelidir.

8. Kanun, silah bırakanların yeniden şiddete yönelmemesi için izleme ve destek mekanizmaları kurmalıdır. Topluma uyum sürecini hızlandırmak için bu mekanizmalar;
   a. Eğitim, sağlık, mesleki beceri kazandırma ve istihdam programlarını
   b. Psiko-sosyal destek sağlanmasını
   c. Barınma ve geçici gelir desteğini ihtiva etmelidir.
9. Kanun; kadın, çocuk ve hasta örgüt mensupları için özel önlemler getirmelidir.
10. Kanun süresiz değil, belirli bir dönem için uygulanmalıdır.

11. Kanunun uygulanmasını izlemek ve denetlemek üzere bağımsız bir komisyon kurulabilir. Meclis’e düzenli olarak rapor sunacak olan bu komisyonun farklı kaynaklardan gelecek kişilerden (Meclis’ten, bakanlıklardan, yerel yönetimlerden, sivil toplumdan ve mağdur ailelerin temsilcilerinden) teşekkül etmesi doğru olacaktır. Meclis eliyle gerçekleştirilecek kamusal denetim, demokratik meşruiyeti tahkim eder.

Komisyon, bir hukuki mutfak gibi çalışarak sürece dair seçenekler geliştirirken, iktidarın da yerine getirmesi gereken önemli sorumluluklar vardır. İktidar, Komisyon’un zeminini güçlendirmeli ve sürecin toplumsal desteğini büyütecek şekilde hareket etmelidir. İktidarın hızlıca atabileceği bazı adımlar vardır. Örneğin;

• AİHM ve AYM kararlarının gereğinin yerine getirilmesi
• Kayyum uygulamasına son verilmesi ve kayyum atanan belediyelerin seçilmiş başkanlarının görevlerine iade edilmesi
• Hasta hükümlü ve tutukluların tahliye edilmesi
• Belediye başkanları ile ilgili olarak sürdürülmekte olan kovuşturma ve soruşturmaların en kısa sürede bitirilmesi
• Cezaevi idarelerinin keyfi ve hukuksuz tutumlarıyla, kişilerin denetimli serbestlikten yararlanma ve açık cezaevine ayrılma taleplerinin reddedilmesinin önlenmesi
• KHK’lar ile bir nevi sivil bir ölüme terk edilenlerin mağduriyetlerinin giderilmesi
• Umut Hakkı’na dair bir hukuki düzenleme yapılması bu kapsamda değerlendirilebilir.

İktidarın bunları yapması halinde hem bazı kesimlerin sürece karşı itirazları ortadan kalkmış olur ve hem de toplumun tamamında sürecin herkes için faydalı sonuçlar ürettiğine dair olan inanç güçlenir. Bu da Komisyon’un elini rahatlatır.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan dün Suriye’de “kalıcı barışın” Türkiye’nin en büyük arzusu olduğunu ifade etti. Türkiye’de de Suriye’de de kalıcı barışın temini, bu süreçle doğrudan irtibatlıdır. Eğer bu süreçte menzile varılırsa kalıcı barış için dev bir adım atılmış olur.

Bugün Türkiye’nin önünde tarihi bir fırsat var. Daha önce hiç bu noktaya varılmamıştı ve çözüme bu kadar yaklaşılmamıştı. Bu tarihi fırsat kaçırılmamalı ve birtakım ezberlere kurban edilmemelidir. Türkiye yıkıcı korkuları bir kenara koymalı, Kürt meselesinin içte ve dışta kendisini rehin almasına bir son vermeli ve kurucu bir cesaretle kalıcı barışı inşa etmelidir.
Dinlediğiniz için teşekkür eder, haziruna saygılarımı sunarım.

Vahap Coşkun: “Bugün Türkiye’nin önünde tarihî bir fırsat var” yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Zaman çok şeyi değiştiriyor… Eskiden kuduz veya hasta köpekler itlaf edilir, sonra üstüne kireç dökülerek gömülürdü. Şimdilerde o da değişti. Kuduz, hastalıklı veya saldırgan köpekleri öldürmeyip barınaklarda besliyor, şehir şehir gezdiriyorlar hatta…

Yeni moda, kedi ve köpek beslemek. Güvercinlerin yerini onlar aldı. Her köşe başına, parklara, bahçelere, hatta apartman önlerine onlar için mama ve yiyecek kapları konuyor. Hasta yada aşısız olanlar koştura koştura veterinere götürülüyor. Sokak hayvanlarının bakımı ve ameliyatı için sosyal medya üzerinden yüzbinlerce lira para toplayanlara, maaşının yahut harçlığının önemli bir kısmını sokak hayvanlarına harcayanlara rastlıyorum. Hayvan deyince de kızıyorlar; onlar patili dostlarımızmış.

Ülkemizdeki sokak hayvanları ne kadar şanslı!.. Hemen hepsinin karnına Gazzelilerden daha çok yiyecek giriyor. Şiddete maruz kaldıklarında yahut başlarına bir şey geldiğinde, dünyayı ayağa kaldıracak kadar geniş ve örgütlü bir kitleleri var. Hayvanseverler ve belediyeler onları tedavi ettirmek için seferber olmuş durumda. Gazzelilerse yıllardır aşıya, doktora ve ilaca ulaşamıyor. Gazze’de hastaneler bombalanıyor, burada her sokak başında bir veteriner hizmet veriyor. Velhasıl Gazze’de yaşamak ve hayatta kalmak öyle zor ki, Türkiye’deki sokak hayvanları bile onlardan daha rahat ve güvenli bir hayat sürüyor.

İnci kefallerinin, beyaz balinaların, kelaynakların, pandaların, kel kartalların nesli tükenmesin diye hem memleket hem insanlık olarak elele vermiş çırpınırken Gazze’de yıllardır süren zulmü, açlığı, yokluğu görüp kahırlanmamak elde değil. Sözün bittiği yerdeyiz.

Neredesin ey insanlık!.. Uçan kuştan, börtü böcekten, kediden, köpekten esirgemediğin merhameti Gazze’ye de göster. Sen sahaya inmezsen bu soykırım bitmeyecek.

İnsanlığımız Kayboldu: Hükümsüzdür!.. yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye’de kamu görevlilerinin büyük bölümü, kanunlar gereği ikinci bir işte çalışamıyor. Bu yasak, bürokratik düzenin “memurun sadakati” gerekçesiyle savunuluyor. Ancak aynı zamanda bu yasak, devletin bireyin emeği üzerinde katı bir tasarruf hakkı kullanması anlamına geliyor. Bence doğru bakış açısı bireyin emeği, kendi en değerli mülkiyetidir. Memur, mesai saatleri dışında kendi emeğini satmak, bilgisini paylaşmak, üretmek veya girişimcilik yapmak istiyorsa devlet buna engel olmamalıdır. Bir öğretmen, akşam saatlerinde özel ders vermek istiyorsa; bir mühendis, hafta sonları serbest danışmanlık yapabiliyorsa; bir doktor, izinli günlerinde özel klinikte çalışmak istiyorsa neden engelleniyor? Devletin “yasakçı” tavrı hem bireysel özgürlüğü sınırlıyor hem de ekonomik potansiyeli baltalıyor. Bugün Türkiye’de hükümetin en büyük açmazlarından biri, memur maaşlarını artıracak kaynağı bulamamak. Ancak zam yerine özgürlük verilse, hem memur kendi emeğini değerlendirebilir hem de devletin bütçe yükü artmaz. Örneğin; ikinci iş hakkı tanınan bir memur, kendi branşında piyasaya katkı sağladığında, hem gelirini yükseltecek hem de piyasadaki hizmet kalitesini artıracaktır. Bu, devletin değil, piyasanın sağladığı bir refah artışı olur. Devletin görevi, memuru “tek maaşa mahkûm etmek” değil, yolsuzluk ve çıkar çatışmalarına karşı etik kuralları belirleyip şeffaflığı sağlamaktır. Doğru denetim mekanizmalarıyla, ikinci iş hakkı suiistimallere değil, üretkenliğe yol açar.

Memura zam yapılamayan bir ekonomide, ikinci iş yasağı büyük bir adaletsizliktir. Çünkü bu yasak, memuru hem düşük maaşa mahkûm etmekte hem de özgürlüğünü elinden almaktadır. Oysa serbest çalışma hakkı tanınan memur, kendini geliştirecek, emeğinin karşılığını doğrudan görecek, bu da motivasyonunu ve verimliliğini artıracaktır. Bugün özel sektörde çalışanlar, birden fazla iş yapabiliyor; serbest meslek sahipleri farklı gelir kaynaklarını bir araya getirebiliyor. Neden memur bu imkândan mahrum kalsın? Türkiye’nin mevcut bütçe şartlarında memurlara yüksek zam yapılması belki mümkün değil. Ama bu çıkmaz, memuru kaderine terk etmeyi gerektirmiyor. Liberal bir perspektiften bakıldığında çözüm nettir: Memura ikinci iş hakkı verilmelidir. Bu, sadece ekonomik bir çözüm değil; aynı zamanda devlet-birey ilişkisini yeniden tanımlayan bir özgürlük adımıdır. Zam veremiyorsanız, özgürlüğü verin. Çünkü bazen cebine koyamadığınız parayı, bireyin elini kolunu serbest bırakarak telafi edebilirsiniz.

Memura Zam Yerine İkinci İş Hakkı ile Özgürlük Verin yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Biz bir iyilik medeniyetiyiz, etki alanımız sınırlarımızdan ibaret değil. Gönül coğrafyamızdaki aidiyet ve birlik hissi, soyut bir şey değil; bir kader ortaklığı. Dahası Türkiye’nin başka bir paradigma kurma ihtimali de yok, düşünülemez, hesap edilemez.

Malazgirt Zaferi’nde de bu böyleydi. Kurduğumuz tüm imparatorluklarda, tüm devletlerde, hükmettiğimiz tüm topraklarda bu devlet aklı, bu medeniyet ruhu, bu “görünmez el” vardı.

Attan inmedik belki ama barışı istedik. Zalime karşı kılıcımız hep keskin oldu ama adaletten şaşmadık. Bizim bir vesile ile güçten düştüğümüz her dönem -ki bu doğaldır, tabiat kanunudur- ortalıkta zalimler, vahşi emelleri ve çıkarları olan kifayetsiz muhterisli muktedirler türedi. Bu zalimlerin ortaya koyduğu gerçekliği anlatmak abestir; yanı başımızdaki coğrafyanın hali ortadadır.

Öyleyse şu açıktır ki Türk beklenendir, Türk yönetendir, Türk adildir.  Bölgemizde ve dünyada eğer sorunlar çözülecek, bir kez daha huzur, istikrar dönemi yaşanacaksa bu ancak bizim kuracağımız sistem ile ve bizim “etrafımızda” olabilir.

Bunun içinse yapmamız gereken çok şey vardır. Sorunları açıkça konuşmak, daha iyisini düşünmek, daha iyisi için çabalamak, hepimiz için artık bir zorunluluktur.

Siyaset üstü düşünce ufukları, yuvarlak masalar, konsensuslar kurabilmek ise temel vazifemizdir.

Bunun yanı sıra bana kalırsa ülkemizde ivedilikle yapmamız gereken, gündemimize almamız gereken ehemmiyetli üç hamle vardır:

1-Hukuk ve adalet sistemimizi güçlendirmek, reformlar yapmak, hukuk profesyonellerinde kaliteyi artırmak adına çalışmalar yapmak.

Bu konuya dair çokça kez yazdığım için uzun uzadıya bu yazıda tekrarlamak istemiyorum. “Evrenin ruhu, devletin dini adalettir.” Adaleti sağlayamazsak, insanların adalete olan inancını ve güvenini artıramazsak ne yaparsak yapalım, hayal ettiğimiz Türkiye’ye kavuşamayız. Bu konuda adalet teşkilatında ve mevzuatta reform için ve hukukun üstünlüğünün güçlendirilmesi adına tüm siyasi partilerle, sivil toplum kuruluşlarıyla, barolarla ve akademiyle birlikte çalışmaları başlatmak, iradeyi ortaya koymak önemli bir mesafe katetmeyi sağlar.

Hukuk sistemimizin güçlendirilmesine dair daha evvel yazdığım yazılardan bazılarına aşağıdaki linklerden erişebilirsiniz:

–https://hurfikirler.com/teknolojik-devrim-davos-2025-ve-bazi-oneriler/

–https://daktilo1984.com/yazilar/turkiyenin-hukuk-problemi/

–https://hurfikirler.com/yeni-ama-nasil-bir-anayasa/

–https://hurfikirler.com/bize-neler-oluyor-2/

–https://hurfikirler.com/ehven-i-serreyn-ihtiyar-olunmali-mi/

–https://hurfikirler.com/yolsuzluk-ve-rusvetle-mucadele-icin-yolsuzluk-ve-usulsuzluklerle-mucadele-bagimsiz-komisyonu-onerisi/

–https://hurfikirler.com/anayasa-sivil-toplum-ve-bazi-degisiklik-onerileri/

2-Tarım sektöründe reformlar yaparak Türkiye’nin acilen tarım ve gıda sektörü politikalarında kökten değişiklikler yapması gerekmektedir. Kapsamlı bir değişikliğin çalışılması ancak bağımsız akademilerle, büyük, küçük ayırt etmeden tarım sektörü aktörleri ile ve özellikle sivil toplum kuruluşlarıyla olabilir. Belki de Tarım Şurası bir an evvel yeniden toplanmalı ve daha iyisi için çözümler ve politika belgeleri üretmelidir.

Agro endüstriye yönelik ar-ge çalışmaları, çiftçilerin eğitilmesi, hayvancılık politikalarının değiştirilmesi, rekabetin güçlendirilmesi, dijitalleşmenin ve son teknolojilerin ülkeye kazandırılması  belki de yapılması gerekenler konusunda ilk akla gelenlerdir. Ancak hiç şüphesiz Türkiye’nin bunlardan daha ciddi ve reformist adımlara ihtiyacı vardır. Su krizinin artık bir milli güvenlik meselesine doğru evrildiğini görmek gerekir.

Yine gıda sektöründe de sağlık başta olmak üzere yeterli ve kaliteli besin alma, zararlı katkı maddelerinin engellenmesi, israf vb. pek çok başlıkta sorun vardır ve kökten değişiklikler yapılmadığı sürece anlamlı gelişmeler kaydedilemez. (Ekonomik olarak da gıdadaki enflasyon azaltıldığı takdirde insanlarımız önemli ölçüde rahatlayacaktır.)

Bu konular şahsen her daim ilgimi çekti ve tarım sektörü konusunda pek çok okuma yaptım, yapıyorum. Konunun gelecek 20-30 yılın en önemli konusu olduğunu tahmin etmek güç değil. Çiftçilerle de görüştüm. Ailem de tarımla uğraşmış ve sektörün içinde bir ailedir. Onların da tecrübelerini dinliyor, istifade ediyorum. Nihayetinde her seferinde bu güzel ülkenin, bu verimli toprakların nasıl bu sonuçlarla karşılaştığına hayret ediyorum. Yapılması gereken çok iş var. Köylerin modernizasyonundan tutun da mevzuatın değişimine kadar.  Ancak bunu yaparken bu alanda yapılması gerekenlerde devletin rolünü minimize etmemiz gerektiğini de düşünüyorum çünkü diğer türlü bir kör döngü başlıyor. Bu döngü kırılabilmeli, mesela halk kooperatiflerle bu alanda üretim yapmalı, güçlü, ahlaklı, etik, değerleri önemseyen şirketleşmeler sağlanabilmeli. Bu alanda sivil toplum kuruluşları var olmalı. Özel sektörde ar-ge bölümü önemsenmeli. En önemlisi halkımız bilinçlenmeli ve merkezden uzak, küçük alanlarda susuz tarım, modern yöntemlerle bahçeler yapmaya odaklanmalı. Kısacası her Türk tarım sektörüyle (tarım, gıda, hayvancılıkla) muhakkak uğraşmalı. 

Bir başka konu da tarım sektörüne diğer sektörlerin eğilmesi. ABD’deki borsalarda işlem gören şirketlerin faaliyet raporlarını okuyorum. Bu hem ufkumu geliştiriyor hem de şirketlerin mantığını öğreniyorum. Bir uzay sektörü şirketini okurken örneğin, bulut hareketlerinden ve diğer verilerden elde ettiği analizleri tarım sektörüne sattığını görüyorum. Bizim de bunu yapabilmemiz lazım. İyi olduğumuz alanlardaki kazanımlarımızla tarım sektörünü beslemeliyiz. Örneğin elektrikli araç üreten firmalar, savunma sanayi firmaları neden modern tarım aletleri de üretmesin veya tarım sektörüne yönelik ar-ge paylaşımında bulunmasın? Ezcümle, disiplinlerarası işbirliğini geliştirebilmeliyiz. 

Bizler motor üretmeli ama şeftali de yetiştirmeliyiz.

Biz tarım medeniyetiz. İnsanımızın genlerinde doğa ile irtibatta olmak var. Ayrıca sağlıklı ve yeterli beslenemeyen nesiller hangi işi doğru yapabilir? Farkında olmak lazım. 

Bu konuya dair daha evvel yazdıklarımı da buraya iliştiriyorum:

• https://hurfikirler.com/zeytin-ekmek-ve-turkiyenin-tarim-gida-hayvancilik-politikalari-uzerine/
• https://hurfikirler.com/tarim-sektorunun-dunu-bugunu-ve-yarinina-bakis/

3-Üçüncü olarak ise klasik sorunlarımız olan ekonomik istikrar, mevzuat dağınıklığı, demokratikleşmedeki problemler, artan suç oranları, hatta sosyal çürümeyi yazmayacağım. Dil problemini yazacağım. Dil, varlığımız, medeniyetimizin temeli, düşünce dünyamız, ufkumuz, hareketlerimiz, aidiyetimiz, değerlerimiz demek… Dil yoksa, düşünce yok, derinlik yok.

Allah ilk olarak sözü yarattı. Semaların ve yerin yaradılışı ile diller aynı Ayet-i Kerime’de anılıyor. Bizler bu hakikatin farkında olarak bir şekilde dil ile de irtibat kurmalıyız. Dil aynı zamanda bir hafızadır. Oradaki birikimden istifade etmeliyiz.

Bu irtibatı nasıl sağlayabiliriz diye de sıkça düşünüyorum. Kavramların gerçek anlamlarını, yansımalarını öğrenebilmek önemli mesela. Ben bunu sağlamak adına dil felsefesi ve sözlük okumaya, mesleğimle alakalı hukuk sözlüğü okumaya gayret ediyorum.

Bu konuyu ne zaman düşünsem aklıma küçüklüğümde babaannemin öyküleri geliyor ve çok şey öğrendiğimi hatırlıyorum. Hayal gücümün sınırlarını aşan bu hikayelerdeki tekerlemeler, ninniler, öğütler düşünce dünyamda ve değerler sistemimde önemli yer edindi. Bunlar halk öyküleriydi. Dil ile irtibatıma büyük katkısı olmuştu. Şimdiki çocukların en büyük eksiklerinden biridir diye düşünüyorum. Bir şekilde bu değerler erozyona uğradı, aktaramadık. Ama bu mesele bireysel çabanın üstündedir ve sistematik olarak ele almamız gerekir. Ülkemizde çocuklarımıza öğrettiğimiz, okuttuğumuz kitaplarda dahi kelimeler sınırlı şu anda. Bırakın derin düşünceyi, Türkçemizi düzgün kullanamıyor, kendimizi ifade etmekte güçlük çekiyoruz. Okuduğunu anlamakta zorlanan pek çok kişi var. Hangi meslekte, hangi alanda olursa olsun, eğer ki bir gelecek tahayyül ediyor, istikbalimize dair bir vizyon inşa etmeye çalışıyorsak bunda dilin yeri çok önemli olacaktır. 

Tekraren ifade etmekte fayda görüyorum ki bunu sistemli yapmalıyız. TÜRKSOY’un çalışmaları bu anlamda çok önemlidir ve teşvik edilmelidir.

Bu kısa yazıda sürekli olarak düşündüğüm üç meseleyi ele aldım ve okuyucularımın da gündemine aktarmak istedim. Elbette yapacak çok şey var ama bana göre yapılacakları önem derecelerine göre ayırmak da önemlidir. Türkiye’nin ve Türk halkının yeniden dirilişi, yeniden ayağa kalkışı Türkçenin şahlanışıyla, tarım devrimiyle ve ancak köklü bir hukuk reformuyla olur: İyi düşüneceğiz, kaliteli besleneceğiz, dünyaya gıda üreteceğiz, adil olacağız ve adalet dağıtacağız!

 Av. Haldun Barış

Büyük, Güçlü, Müreffeh Bir Türkiye İçin İvedilikle Atılması Gereken Üç Adım yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

İyi işleyen bir devlet yönetimi, memurunu “seçim dönemi oy deposu” olarak görmez. Aynısı memur için de geçerli, o da devleti “ömür boyu maaş garantili bir istihdam kapısı” olarak görmez. İki taraf arasında bir sözleşme vardır: Devlet, memura güvenli çalışma, adil maaş ve liyakat esaslı yükselme imkânı verir. Memur da bu karşılıkla, vatandaşa eşit, tarafsız ve verimli hizmet sunar. Peki bizde durum nasıl?

Masadaki tartışma, çoğu zaman enflasyonun gerisinde kalan oranların telafisi üzerine kurulu. Seyyanen zam gibi, bazı kesimleri korurken diğerlerini mağdur eden çözümler devreye giriyor. Üstelik sendikaların bir kısmı, üyelerinin hakkını savunmak yerine iktidar veya muhalefet kanadına “yakın durma” yarışı yapıyor. Böyle olunca toplu pazarlık, memurun gerçek sorunlarını çözen değil, siyasi vitrine malzeme veren bir arenaya dönüşüyor.

Memurun hakkı, sadece “kaç lira zam aldım” meselesi değildir. Alım gücünün korunması şarttır. Pazarlık masası tahminle değil, TÜİK verisine bağlı otomatik enflasyon güncellemesiyle çalışmalı. Ayrıca liyakat ve performans esas olmalı. Terfiler siyasi referansla değil, objektif değerlendirmelerle yapılmalı. Yine bağımsız sendikacılık hayata geçmeli. Toplu pazarlık masasında sendika başkanının cebinde parti kartı olmamalı.

Ve tabiî adaletli bir maaş dengesi sağlanmalı. Bir kesime yapılan seyyanen artış, diğerini eriten adaletsizlik yaratmamalı. Ayrıca Devlet, özellikle memuru fazla şişkin kadrolarla hantallaştırırsa hizmet aksar ve kaynaklar israf olur. Eksik kadroyla çalıştırırsa vatandaş mağdur olur. Dengeyi siyasetin değil, objektif ihtiyaç analizinin belirlemesi gerekir.

Unutmayalım, iyi işleyen bir devlette memur ve devlet ilişkisi güven ve verimlilik üzerine kurulur. Masadaki pazarlık, yalnızca yüzdelik dilimler değil; aynı zamanda hizmetin kalitesini, vatandaşın memnuniyetini ve devletin itibarını korumayı hedefler. Bugün Türkiye’de bu dönüşümü başlatmazsak, önümüzdeki yıllarda da her Ağustos’ta aynı sahneyi izleyeceğiz: Sıcak hava, sıcak rakamlar, soğumayan tartışmalar… Ve değişmeyen bir gerçek var. Masada yalnızca memurun maaşı değil, devletin işleyişi pazarlık ediliyor.

Memur Masası, Maaş ve Diğer Meseleler yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bakınız…

Aktör, aktris ve dublörler ortalama ayda 157 bin 265 TL, müzisyenler ve sunucular 136 bin 900 TL, kamu eczacıları 107 bin TL, özel doktorlar 61 bin TL, kuyumcular 42 bin TL, avukatlar 33 bin TL, taksiciler 12 bin TL, market ve bakkallar 10 bin TL, berberler ise sadece 3 bin 633 TL gelir beyan etmiş. Bir ülkenin gerçek sosyolojisini, TÜİK anketlerinden ya da siyasî nutuklardan değil, bu tarz resmî beyanlardan daha net okuyabilirsiniz. Zira bu tabloda, sadece para yok. Aynı zamanda vergiden kaçışın anatomisi, toplumsal adaletin çöküşü, bürokrasiye güvenin seviyesi, orta sınıfın çözülmesi ve yeni sınıfsal yarıklar da var. Sizce gerçekten Türkiye’deki müzisyenlerin ortalama aylık geliri 136 bin TL mi? Bir sokak çalgıcısı mı söylüyor bunu, yoksa yılda 3 dizi yapan bir star mı? Berberlerin aylık 3 bin 600 TL geliri olması mümkün mü? Bunu 30 metrekare dükkânda sabah 9’dan gece 11’e kadar çalışan esnaf mı beyan etti? Bu verilerin çoğu, vergi sistemine olan inancın ve kontrol mekanizmasının çöktüğünün kanıtıdır. Çünkü insanlar artık gerçek kazançlarını beyan etmiyorlar. Bazıları “fazla görünmesin” diye düşük beyan ediyor, bazıları “vergi yükü artmasın” diye karartıyor. Hatta bazıları tamamen sistemden kayıt dışı yaşıyor. Ama dikkat edin: Herkes aynı ölçüde kaçamıyor. Sabit maaşlılar, memurlar, özel sektör çalışanları, bordrolular sistemin içinde. Vergi onlar için bir zorunluluk, ama diğerleri için bir tercih. İşte bu eşitsizlik, sessiz bir toplumsal öfkeye dönüşüyor.

Berberin 3 Bin Lira Beyanı, Sistemsel Çürümenin Özetidir

3 bin 633 TL gelir beyan eden berberin, aynı gün içinde vergi dairesine, SGK’ya, su ve elektrik kurumuna, muhasebecisine ve mal sahibine binlerce lira ödediğini de unutmayalım. Peki kalanla ne yiyor? Çocuğunu nasıl okutuyor? Bu beyanlar bir kara mizahtan öteye gitmiyor. Ama asıl sorun şurada: Bu düşük gelir beyanı nedeniyle vergi de ödemiyor. Ve devlet bu adaletsizliğe müdahale etmiyor. Zira vergi denetimi sadece “büyük balıklar” için değil, aynı zamanda “küçük eşitsizlikler” için de olmalı.

Bu Tabloyu Kim Değiştirecek?

Şimdi, ekonomi yönetimi bu verilerle gündem oluyor ama ardından ne olacak? Denetim mi başlayacak? Yoksa sadece birkaç haber çıkıp unutulacak mı? Eğer bu tabloyu bir sistem değişikliği izlemezse, bu açıklamalar halkla alay etmekten öteye geçmez. Vergi reformu, gelir beyanının dijital takibi, POS fişi mecburiyeti, dijital ödeme zorunluluğu gibi çözümler neden hâlâ tam uygulanmıyor? Herkesin eşit şartlarda vergi ödediği bir sistem neden bu kadar zor? Türkiye’de halk yoksulluğa değil, adaletsizliğe isyan ediyor. Bir öğretmen 35 bin TL maaş alıp gelirini son kuruşuna kadar beyan ederken, bir kuyumcunun ayda 42 bin TL ile sistemden sıyrılması toplumsal vicdana dokunuyor. Bir berberin, marketçinin 3-10 bin TL beyanla geçindiği düşünülürse, bu durum halkın zekâsına da hakaret gibi algılanıyor. Mehmet Şimşek’in paylaştığı bu liste aslında bir “vergi yüzleşmesi”dir. Şimdi sıra, bu yüzleşmeyi gerçek bir reforma dönüştürmekte. Aksi halde her seçim döneminde daha büyük hayal kırıklıkları, daha derin sınıfsal kopuşlar bizi bekliyor.

Bir Doktor 61.000 TL mi kazanıyor (!) yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.