Tahran’da, Tebriz’de ya da küçük bir kasabada karşınıza çıkan insanların isimleri bile tanıdık: Fatma, Zehra, Zeynep, Derya, Şirin, Meryem… Erkeklerde ise Muhammed, Ali, Hüseyin, Hasan, Mehdi… Bu isimleri duyduğunuzda, sanki bir Anadolu şehrinde dolaşıyormuşsunuz hissine kapılıyorsunuz. Bu benzerlik yalnızca isimlerle sınırlı değil. Sohbet etmeye başladığınızda eğlenmeyi seven, ailelerine düşkün, misafirperver, gündelik hayatın küçük mutluluklarını önemseyen insanlarla karşılaşıyorsunuz. Tıpkı bizim gibi.

Savaş haberlerinde çoğu zaman sayılar konuşur: “1000’den fazla kişi hayatını kaybetti” denir. Oysa bu sayılar, ardında hayatlar barındırır. Her birinin bir adı, bir ailesi, bir evi, yarım kalan hayalleri vardır. Özellikle Minab kentinde bombalanan Şecere-i Tayyibe okulunda hayatını kaybeden kız çocuklarını düşününce insanın içi sızlıyor. Cumartesi sabahı okula giderken belki de en çok konuşulan şey, hafta sonu ailecek yapılacak planlardı. Kim bilir, belki biri yeni bir defterini arkadaşına gösterme hevesi ile gitti, diğeri öğretmenine ödevini yaptığını gösterip ondan övgü almak için heyecanla gitti. Birkaç saat sonra her şeyin değişeceğini kim bilebilirdi?

Tabiî bazı farklar da var, mesela bizim tatil günlerimiz Batı dünyası ile uyumlu olarak cumartesi pazar. Okuldaki katliamın cumartesi olduğunu duyunca tabiî neden cumartesi okulda o kadar öğrenci var diye araştırdığımda, İran’da Cuma Müslümanların cemaatle ibadet günü olduğu için cumanın tatil olup, cumartesinin normal iş günü sayıldığını da öğrenmiş oldum.

Okulun adı da ayrıca dikkat çekici: Şecere-i Tayyibe… “Temiz soy” anlamına gelen bu ifade, bize eski Türkçeyi hatırlatıyor. Osmanlıca bilmesek bile kulağımıza yabancı gelmeyen bir tamlama. Bu bile iki toplumun tarih boyunca ne kadar iç içe geçmiş kültürel bağlara sahip olduğunu gösteriyor. Aynı kelimeler, aynı çağrışımlar, aynı duygular…

Ortak Kültürel Mirasımız

ABD-İsrail saldırılarının hedef aldığı İsfahan yalnızca İran için değil, Türk-İslam tarihinin ortak mirası açısından da ayrı bir önem taşıyor.

Geçtiğimiz günlerde vefat eden ünlü tarihçi İlber Ortaylı, çeşitli ortamlarda bir Türk’ün Dubai ya da Miami gibi turistik merkezlerden önce İsfahan’ı görmesi gerektiğini özellikle vurgulamıştır. Ona göre İsfahan, mimari estetik ve şehir planlaması açısından bu bölgenin en önemli kültür merkezlerinden biridir. Nitekim şehrin kalbinde yer alan Nakş-ı Cihan Meydanı, çevresindeki saraylar ve camilerle birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer almakta ve Safevi döneminin en önemli şehircilik örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Bugünkü İran toprakları, başta Selçuklu Devleti olmak üzere birçok Türk devletinin önemli eserler bıraktığı bir coğrafyadır. İsfahan Selçuklular döneminde önemli bir merkez hâline gelmiş, ardından Safevi Devleti, özellikle Şah İsmail ile başlayan süreçte şehri mimari açıdan çok gelişmiştir.

Safeviler her ne kadar Cumhurbaşkanlığı forsunda temsil edilen 16 Türk devleti arasında yer almasa da birçok tarihçiye göre bir Türk devletidir. Bu satırları Safeviler ile Osmanlı arasında, özellikle Yavuz Sultan Selim döneminde büyük rekabet yaşandığının farkında olarak fakat 16. Yüzyıldaki olaylarla günümüzü değerlendirmemek gerektiğini düşünerek yazıyorum. Safeviler’den hoşlanmamak onların Türk-İslam devleti olduğu gerçeğini değiştirmez. Bu nedenle İsfahan’da zarar gören her tarihî yapı, yalnızca İran’ın değil, Türklerin de ortak kültürel mirasının zedelenmesi anlamına gelmektedir.

Son günlerde meydana gelen patlamalarda bu tarihî dokunun zarar gördüğünü öğreniyoruz. Özellikle Farsça adı Çehel Sütun Sarayı olan Türkçe adı Kırk Sütün Sarayı’nın ciddi hasar aldığı, Ali Kapu Sarayı ile Nakş-ı Cihan Meydanı çevresindeki camilerde kırılan pencereler, zarar gören kapılar ve yerinden sökülen çini süslemeler olduğu ifade edilmektedir. Aynı şekilde Gülistan Sarayı da doğrudan vurulmasa bile yakınına düşen bir bombanın etkisiyle hasar görmüştür.

Sadece Tahran’ın, İsfahan’ın bombalanmasına ve kültürel mirasımızın kaybolmasına üzülmüyoruz elbette, geçmişte ABD’nin Irak işgali sırasında Bağdat’ın kültürel mirası da bombalandı ve birçok tarihî eser de Amerikan bombalarıyla yok oldu. Bugün dünya kültürel mirası için çok büyük hazineler barındıran Tahran’ın da Bağdat’ın akıbetine uğramasına ve bu duruma hiçbir şey yapılamamasına üzülüyoruz.

İranlılar ile tarihî ortak paydalarımızdan bahsederken somut olmayan kültürel mirası da atlamamak gerekir. Fars edebiyatının önemli isimlerinden Molla Cami ve Sadi-i Şirazi’nin eserleri yalnızca İran’da değil, yüzyıllar boyunca Osmanlı coğrafyasında medreselerde okutulmuştur. Gülistan ve Bostan gibi eserlerde yer alan ahlâkî öğütler, İslamiyet’ten gelen ortak değerlerin işlendiği için hem İran hem Osmanlı medreselerinde kabul görmüştür. Bunun yanında Ömer Hayyam’ın rubaileri, Osmanlı şairleri üzerinde etkili olmuştur. Fuzuli, her ne kadar Türk edebiyatının büyük şairlerinden biri olarak kabul edilse de Farsça şiirler de yazmış ve iki kültür arasında köprü kurmuştur. Bugünkü İran topraklarının Moğol istilasına uğraması üzerine Mevlana Celaleddin Rumi Konya’ya yerleşmiştir. Dünyaca tanınan Mevlana’nın ömrünün büyük kısmını Anadolu’da geçirmiş olmasına rağmen eserlerini Farsça kaleme alması bu ortaklığın göstergelerinden biridir. Farsça, Osmanlı medrese kültüründe Arapça’dan sonra en prestijli ilim ve edebiyat diliydi. Daha adını bilemediğim nice o çağın entellektüelleri, İran ve Türk toplumları arasında yalnızca etnisite ya da coğrafî değil, edebî ve fikrî anlamda da olumlu bir etkileşim bulunduğunu ortaya koymaktadır.

Özetle, Osmanlı-Safevi rekabeti siyasi ve mezhepsel düzeyde sert olsa da Osmanlı entelektüel çevrelerinde İran kültürüne ve İranlı alimlere duyulan saygı büyük ölçüde devam etmiş, yalnızca Safevi siyasal etkisiyle bağlantılı görülen kişiler zaman zaman sert muameleye maruz kalmıştır. Fakat 16. yüzyılda dahi topyekün savaş veya rekabet mantığından kendini kurtarıp, siyasî alan ile ilmî ve edebî alanın birbirinden ayrıştırılabildiği sofistike bir toplumsal yapı olduğunu görmek ortak geçmişimiz açısından gurur verici.

İran halkı ne istiyor?

İran’a yönelik saldırıları kınadığınızda hemen aslında ABD’nin ve İsrail’in İran’ın geçmişi ile sorunları olmadığını, sorunlarının 1979 sonrası kurulan Molla yönetimi ile olduğunu ve Molla yönetiminin İran halkına da zulmettiğine dair iddialar duyarsınız.

Birçok Batılı haber ajansı İran yönetimine olan desteğin % 10-15 arasında olduğunu tahmin ediyor. Elbette İran’a saldırmak için bahane arıyorsanız, İran yönetimine dair desteği olduğundan az gösterme eğilimindesinizdir. O yüzden o cenahtan gelen bilgilere itibar etmek pek mümkün değil.

Muhafazakâr ve özellikle kırsalda yaşayan İran halkının yönetime ciddi bir desteği olduğuna dair bazı bilgilere ulaşmak mümkün.

Molla yönetimine karşı büyük bir muhalefetin olduğunu kesinlikle inkâr etmiyorum. Halkın bir kısmında Molla yönetimine karşı olan rahatsızlık nitekim çeşitli protestolar ile kendini gösterdi. En bilinenleri 1999 Öğrenci Protestoları, 2009 seçimlerini Mahmud Ahmedinejad’ın kazandığının açıklanmasına yönelik protestolar, 2017-18 yıllarında işsizlik ve hayat pahalılığının eleştirildiği protestolar, 2019 benzin zammı protestoları, 2022 Mahsa Amini protestoları ve en son olarak da Aralık 2025’teki yine para birimlerinin devalüe olması ile bağlantılı protestolar.

Gerçekte İran halkının Molla yönetimine dair destek oranlarını tam olarak bilmek pek mümkün değil çünkü elimizde objektif veriler yok.

Ülkede monarşiyi talep eden ve dolayısıyla Şah Pehlevi’nin oğlu Reza Pehlevi’yi ve Batılı değerleri benimseyen bir grup var.

İran halkının ideal şartlarda ne istediğinin pratikte bir karşılığı yok, çünkü sonuçta Molla yönetimi ile alternatifleri arasından bir tercih yapmak zorundalar.

ABD-İsrail bombalarının masum kız çocuklarının okulunu havaya uçurması ve İran’ın tarihi mirasını bombalaması insanların milli duygularını harekete geçirip her ne kadar yönetimden memnun olmasa dahi bayrak altında birleşme hareketini ortaya çıkarması beklenir. Tehlike anında insanların ve hayvanların grup dayanışmasına yönelmesi sıkça gözlemlenen bir durumdur. Hayvanlar dahi yırtıcı bir hayvanın saldırısı durumunda yavruları ortaya alacak şekilde çember oluşturur.

Kısacası, İran halkı tek bir görüşten oluşmuyor. Yönetimi destekleyenler, reform isteyenler, monarşiyi ve dolayısıyla Batı ile entegre bir yönetimi talep edenler aynı toplum içinde bulunuyor.

Fakat bildiğimiz bir şey var ki, İranlılar da aynı bizim gibi ülkesi için gerektiğinde savaşmayı göze alabilen bir millettir. Saygın Batılı üniversitelerdeki araştırmacıların düzenlediği Dünya Değerler Anketi’nin İran’da 2005’te 2667 kişiyle, 2020’de ise 1499 kişiyle yaptığı anket verileri önemli bir fikir vermektedir. Aynı anket kapsamında Türkiye’den de 2007 yılında 1346 kişiden, 2018 yılında da 2415 kişiden veri toplanmıştır. Anket kapsamında kişilere savaş olması halinde ülkeleri için savaşıp savaşmayacakları sorulmuştur. Bu soruya evet, hayır veya bilmiyorum diye cevap vermek veya hiç cevap vermemek mümkündür. Bu soruya verilen cevaplardan oluşturduğum grafiğe baktığımızda İranlıların 2005 yılından 2020 yılına kadar ülkeleri için savaşmaya evet diye yanıt vermeleri %70 civarında seyretmiştir. İran’da birçok protestolar olmasına rağmen bu soruya evet diyenlerin oranının düşmeyip aksine bir miktar artıyor olması ilginç bir sonuç.

2007 yılında Türk halkının %93’ü bu soruya evet derken, 2018 yılında bu oran %76’ya gerilemiştir. Türkiye’deki değişim başka yazılarda ayrıca ele alınabilir fakat buradan çıkarılabilecek bir sonuç İran halkının aynı bizim kadar ülkesi için fedakârlık yapabileceğidir.

Şekil 1. Ülkesi için Savaşmaya Yaklaşım

Kaynak: Dünya Değerler Anketi Verileri
Not: Farsçada soru şu şekilde yöneltilmiştir:

مطمئنا، همه ما امیدواریم که جنگ دیگری در کشورمان اتفاق نیفتد، اما اگر اتفاق بیفتد، آیا شما حاضر خواهید بود برای کشورتان بجنگید؟

Türkçe’de soru şu şekilde yöneltilmiştir: Kuşkusuz, hepimizin dileği bir savaş olmamasıdır ama bir savaş çıkacak olsa siz de ülkeniz için savaşır mıydınız?

İranlılar ile Ne kadar Benziyoruz? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Elbette bunlar önemli mesajlar. Fakat bütün bu görüntülerin arasında insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Dünyanın bir yerinde kadınların eşitliğinden, kadın evrensel haklarından ve hatta kamyon kullanabilmesi üzerine reklamlar yapılırken, başka bir yerde kadınların en temel hakkı olan yaşam hakkı bile elinden kolaylıkla alınabiliyor.

Türkiye’nin hemen yanı başında, İran’da, kadınların gerçekliği çok farklı bir hikâye anlatıyor.

İranlı kadınlar iç içe geçmiş en az üç farklı katmandan oluşan bir mücadeleyi vermek zorundu.

Birinci katman aslında bütün dünyada kadınların karşı karşıya olduğu yapısal sorunlar: erkek egemen toplumsal düzen. İran toplumu da bundan bağımsız değil. Tıpkı dünyanın birçok yerinde olduğu gibi kadınlar toplumsal roller, çalışma hayatındaki eşitsizlikler ve kültürel kalıplarla mücadele etmek zorunda kalıyor.

Fakat İran’daki durum bununla sınırlı değil.

İkinci katman, ülkenin siyasi yapısı ile ilintili. 1979’daki İran İslam Devrimi sonrasında kurulan sistemde dini otoriteler devlet yapısının merkezinde yer aldı. Bu yapının önemli bir kısmı, kadın hakları söylemini Batı’nın kültürel ve siyasi etkisinin bir aracı olarak görüyor. Bu bakış açısı, kadınların kıyafetlerinden boşanma hakkına kadar pek çok alanda kısıtlayıcı politikaların meşrulaştırılmasına yol açabiliyor. Örneğin İran’da kadınlar dışarıda başörtüsü takmak zorunda.

2022 yılında başörtüsünü düzgün takmadığı için gözaltına alınan ve gözaltında hayatını kaybeden Mahsa Amini sonrasında başlayan protestolar, bu gerilimin ne kadar derin olduğunu gösterdi. Sokaklarda yükselen “Kadın, Yaşam, Özgürlük” sloganı yalnızca bir bireysel hak talebini değil, daha geniş bir toplumsal değişim isteğini ifade ediyordu.

Bu protestolar Batı’da çoğunlukla halkın yönetime isyanı olarak yorumlanıyor, fakat İranlı kadınların büyük kısmının muhafazakâr olduğunun ve başörtüsü ile bir problemi olmadığının da altını çizmek gerek. Elbette kadınların başörtüsünün devlet tarafından zorunlu tutulmasına tepkileri haklı olmakla birlikte, Batı medyasında sanki bütün İranlı kadınların başörtüsü ile bir problemi varmış gibi yansıtılması da gerçeği saptırmaktadır.

İran’da kadınlara kıyafetleri ile ilgili dayatmalar yapılması molla rejimine has değil, bundan önce de Şah yönetiminde kadınların başörtüsü takmasının yasaklandığını biliyoruz.

İranlı kadınların karşı karşıya olduğu üçüncü ve belki de en ciddi problem katmanı ise ülkenin yaklaşık 40 yıldır ABD’nin maksimum baskı politikasına maruz kalmasıyla beraber gelen güvenlik kaygılarıyla ilgili. Sonuçta İranlı kadınlar da İran devletinin parçası ve devleti parçalamaya yönelik her girişim her kırılgan grup gibi onları da çok fazla etkiliyor.

İran devletinin devamlı ABD ve İsrail kaynaklı baskıya maruz kalması da içeride her değişim talebinin “dış müdahale” veya “ulusal güvenlik” başlıklarının gölgesinde kalmasına neden oluyor. Ayrıca, bu değişim talepleri hep devleti zayıflatma stratejisi gibi algılanıyor. Halbuki ülkenin yakasını bıraksalar o toplum kendi iç dengesinde bu hak taleplerini müzakere edebilecek.

28 Şubat 2026’dan önce İranlı kadınların ezildiğinden dem vurmasıyla Batılıların İranlı kadınların sorunlarını umursadıkları düşünülebilirdi. Bu fikrin Türkiye’de de çok alıcısı bulunmaktadır. Seküler çevrelerde başörtüsü yasakları da çoğunlukla böyle haklı görülmüştür. Başörtüsü serbest bırakılırsa Türkiye’nin İran’a dönüşeceği evhamları hâlâ zihinlerde. Halbuki bu algılarda gözden kaçan bir başka veri de İranlı kadınların eğitim performansıdır. İran, özellikle 1990’lardan 2013’e kadar geçen dönemde kadınların yükseköğretime katılımında bölgesinin en dikkat çekici örneklerinden biri olmuş, birçok göstergede Türkiye’yi dahi geride bırakmıştır. Bu durum, İran toplumunun tek boyutlu biçimde “geri kalmış kadınlar” söylemiyle açıklanamayacağını gösterir.

Fakat 28 Şubat tarihinde ABD-İsrail ortak saldırısıyla yaşamaya başlanan trajediler, Batılı devletlerin kadın hakları ile ilgili iki yüzlülüğünü en çıplak biçimde ortaya koydu. ABD–İsrail saldırıları sonucunda 168 kız çocuğunun hayatını kaybetmiş olması, savaşın en ağır bedelini çoğu zaman kadınların ve çocukların ödediğini bir kez daha hatırlatıyor. Bu tür kayıplar, hangi siyasi pozisyondan bakılırsa bakılsın, insanlık vicdanında derin bir yara açmaktadır.

Batı’nın müslüman kadının haklarına destek oluyor gibi görünmesi İranlı kadınlara da has değildir, Gazze’de de Hamas kadınlara şiddet uyguladığı söylemi devamlı dolaşımdadır. Afganistan’da da Taliban’ın kadınları insan yerine koymadığı da sabit bir gündem maddesidir. Buna karşılık, İranlı, Afgan ve Filistinli kadınları ise Batılı ülkeler yukarıdan bombalayarak, hayatla bağlarını kopararak özgürleştirmektedirler!!!

Ayrıca, kadın hakları konusunda Müslüman dünyaya Batılıların yalnızca tek taraflı bir “medeniyet dersi” vermeye çalışması kendi içlerindeki sorunlarla yan yana konulduğunda tencere dibin kara eleştirilerine açık hâle geliyor. Nitekim Jeffrey Epstein davası, ABD başta olmak üzere Batı dünyasında reşit olmayan kız çocuklarının nasıl sistematik biçimde istismar edilebildiğini gözler önüne sermişti. Bu tablo, kadın bedeninin farklı coğrafyalarda farklı biçimlerde metalaştırılabildiğini gösteriyor.

Bugün ortaya çıkan acı gerçek şu: Batı’da bazı kız çocuklarının bedenleri istismar ağlarının hedefi olurken, İranlı kız çocuklarının bedenleri savaşın ve bombaların hedefi olabiliyor. Bu karşılaştırma, iki durumu eşitlemek için değil; ahlâkî üstünlük iddialarının ne kadar dikkatli kurulması gerektiğini hatırlatmak için önemlidir.

Velhasıl, İranlı kadınlara yönelik uluslararası “acıma” dili, stratejik araçsallaştırmaya maalesef hizmet ediyor. Bu nedenle hem İran yönetiminin kadınların temel hak ve özgürlüklerini genişletmesi gerektiğini söylemek hem de dış güçlerin insan hakları söylemini jeopolitik baskı aracına dönüştürmesine eleştirel yaklaşmak mümkündür — hatta gereklidir.

Reklam filmlerindeki güçlü kadın imgeleri umut verici olabilir. Ancak 8 Mart’ın gerçek değeri, bu görüntülerin ötesine bakabildiğimizde ortaya çıkıyor. Unutmayalım ki, yan komşumuz İran’da kadınlar bir kamyonun direksiyonuna geçebilmenin değil, nefes alabilmenin ve çocuklarının hayatta kalabilmesinin mücadelesini veriyor.

İranlı Kadınların Kadınlar Günü yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.