Çok partili siyasal sisteme geçiş sonrası Türkiye siyaseti incelendiğinde çarpıcı bir asimetri dikkat çeker: Sağ siyaset, kitleleri sürükleyen, dönüştürücü ve kalıcı liderler üretirken; merkez sol, özellikle CHP ekseninde, benzer ölçekte liderler çıkarma konusunda ciddi bir süreklilik sorunu yaşamıştır. Bu durum yalnızca bireysel yetersizliklerle açıklanamaz; aksine yapısal, kültürel ve siyasal dinamiklerin birleşimiyle ortaya çıkan kronik bir sorundur.

Bu noktada önemli bir ayrımı en başta yapmak gerekir. Cumhuriyet’in kurucu liderleri olan Mustafa Kemal Atatürk ve İsmet İnönü, klasik parti liderliği kategorisinin dışında değerlendirilmelidir. Bu iki isim yalnızca bir partinin genel başkanı değil, aynı zamanda bir devletin kurucu ve kurumsallaştırıcı liderleridir. Bu nedenle onların liderliği, bugünkü anlamda parti içi rekabetle ortaya çıkan liderlikten farklıdır; daha üst bir düzlemde, “kurucu liderlik” ve “devlet kuran kadronun öncülüğü” olarak ele alınmalıdır. Bu çerçevede kurucu liderler, doğaları gereği partiler üstü bir konumda değerlendirilmelidir.

Mustafa Suphi, Mehmet Ali Aybar, Behice Boran, Doğu Perinçek gibi liderleri merkez solun değil sosyalist solun liderleri arasında değerlendirmek gerektiğinden onları da bu değerlendirmenin dışında tutmak gerektiği kanısındayım.

Merkez sol açısından istisnai bir diğer güçlü lider ise Bülent Ecevit’tir. Ecevit, CHP geleneği içinden çıkıp gerçek anlamda kitlesel karşılık bulabilmiş nadir liderlerden biridir. “Karaoğlan” kimliğiyle halkla doğrudan bağ kurabilmiş, ideolojik söylemi duygusal ve sade bir dile dönüştürebilmiş, aynı zamanda siyasal risk alabilmiş bir figürdür. Bu yönüyle Ecevit, merkez solun aslında lider çıkarabildiğini; ancak bunu sürdürülebilir kılamadığını gösteren en önemli örnektir.

Sağ siyasetin lider üretme kapasitesi ise tarihsel olarak daha süreklidir. Adnan Menderes’ten Süleyman Demirel’e, Alparslan Türkeş’ten Devlet Bahçeli’ye, Turgut Özal’dan Necmettin Erbakan’a ve Recep Tayyip Erdoğan’a uzanan çizgi; farklı ideolojik tonlara rağmen ortak bir liderlik formu üretmiştir: Halkla doğrudan temas kurabilen, krizleri fırsata çevirebilen, kendi siyasî hikâyesini kurabilen ve geniş kitleleri mobilize edebilen liderler. Bu liderler sadece partilerini değil, seçmen davranışını ve siyasal dili de dönüştürmüşlerdir.

Buna karşılık merkez sol, özellikle CHP geleneği, güçlü kadrolar üretmiş ama bu kadroları karizmatik, kurucu liderliğe dönüştürememiştir. Erdal İnönü’nün entelektüel nezaketi, Deniz Baykal’ın örgütsel hâkimiyeti, Kemal Kılıçdaroğlu’nun uzlaşmacı dili, Hikmet Çetin’in abi modeli gibi, ya da geri planda kalan Aydın Güven Gürkan, Ercan Karakaş, Murat Karayalçın, Fikri Sağlar, Mehmet Moğultay, Ertuğrul Günay  gibi isimlerin birikimi; tek başına bir liderlik sıçraması yaratmaya yetmemiştir. Bu durum tesadüf değil, sistematik bir sorunun sonucudur.

CHP’nin yeni Genel Başkanı Sayın Özgür Özel değişimcilerin adayı olarak seçilmiştir. Fakat bu söylemi ortaya atan ve mücadeleyi başlatan kendisi değil, Sayın Ekrem İmamoğlu’dur. Mevcut Genel Başkan Özgür Özel başta olmak üzere, Selin Sayek Böke, Gökhan Günaydın, Oğuz Kaan Salıcı gibi parti genel başkanlığı için adı geçen siyasetçiler vardır. Ama bu isimlerin parti içinde yaşanan olumsuzluklara veya ülke siyasetine yönelik herhangi bir söylemleri, itirazları ve çözüm önerileri yoktur. Adları kulislerde dolaşmakta fakat kendileri köşelerinde bekleyerek, birilerinin altın tepsi içerisinde makamlarını kendilerine sunmalarını beklemektedir. Bu davranış bir siyasi lider özelliği değil, “memur siyasetçi” özelliğidir.

Merkez solun lider çıkaramamasının ilk nedeni, kronik hizipçilik ve iç rekabetin yıkıcı karakteridir. CHP ve öncüllerinde ideolojik ayrımlar çoğu zaman üretken tartışma yerine bloklaşmaya dönüşmüş, bu da potansiyel liderlerin erken aşamada yıpranmasına yol açmıştır. Sağ partilerde lider etrafında kenetlenme eğilimi varken, solda lider etrafında parçalanma eğilimi baskın olmuştur.

İkinci olarak, merkez solun “kolektif akıl” vurgusu zamanla liderlik boşluğuna evrilmiştir. Teorik olarak çoğulculuğu beslemesi gereken bu yaklaşım, pratikte karar alma zafiyeti ve belirsizlik üretmiştir. Seçmen ise belirsizliği değil, yön duygusu veren liderliği tercih etmiştir.

Üçüncü önemli faktör, merkez solun toplumla kurduğu ilişkinin niteliğidir. CHP geleneği çoğu zaman eğitimli, kentli ve seküler seçmenle sınırlı bir dil üretmiş; Anadolu’nun geniş kesimleriyle duygusal bağ kurmakta zorlanmıştır. Sağ liderler ise ekonomik, kültürel ve dini kodları okuyarak daha kapsayıcı (ya da en azından daha temaslı) bir siyaset geliştirmiştir.

Dördüncü olarak, merkez solun “devletçi refleksi” liderliğin önüne geçmiştir. Devleti yönetmeye talip olan ama toplumu dönüştürme iddiasını sınırlı tutan bir siyaset, karizmatik liderlik üretmekte zorlanır. Oysa sağ liderler çoğu zaman sistemle çatışmayı göze alarak kendi siyasî alanlarını genişletmişlerdir.

Beşinci unsur ise iletişimdir. Modern siyaset, yalnızca doğru politikaları değil, bu politikaların nasıl anlatıldığını da belirleyici kılar. Sağ liderler hikâye anlatımı, sembol üretimi ve kriz anlarını yönetme konusunda daha başarılı olmuş; sol ise çoğu zaman teknik doğruların seçmen davranışına otomatik olarak dönüşeceği varsayımına dayanmıştır.

Peki çözüm nedir?

Öncelikle merkez sol, liderlik kavramına ideolojik bir mesafe koymayı bırakmalıdır. Güçlü liderlik ile otoriterlik aynı şey değildir. Aksine, demokratik bir liderlik; yön gösteren, risk alan ve sorumluluk üstlenen bir karakter gerektirir.

İkinci olarak, parti içi demokrasi gerçek anlamda işletilmeli ama bu süreç “lider öğüten” bir mekanizma olmaktan çıkarılmalıdır. Rekabet, tasfiye edici değil geliştirici olmalıdır.

Üçüncü olarak, merkez sol yeni bir siyasal dil üretmelidir. Bu dil sadece seküler-modern kesimlere değil; muhafazakâr, taşralı ve ekonomik olarak kırılgan gruplara da hitap edebilmelidir. Kimlik siyaseti ile ekonomik adalet arasında denge kurulmadan geniş tabanlı liderlik mümkün değildir.

Dördüncü olarak, yerel yönetimlerde ortaya çıkan başarılı figürler sistematik biçimde ulusal liderliğe hazırlanmalıdır. Hakkındaki yolsuzluk soruşturma ve iddialarına rağmen Ekrem İmamoğlu hâlâ güçlü bir lider adayıdır.

Son olarak, merkez sol, risk almaktan kaçınan refleksini terk etmelidir. Büyük liderler çoğu zaman belirsizlik anlarında ortaya çıkar. Kontrollü, temkinli ve bürokratik siyaset; istikrar sağlayabilir ama sıçrama yaratamaz.

Sonuç olarak, CHP ve genel olarak merkez solun sorunu lider eksikliğinden çok, liderlik üretme kapasitesinin zayıflığıdır. Bu kapasite yeniden inşa edilmeden, tek tek isimler üzerinden çözüm aramak sonuçsuz kalacaktır.

Türkiye’de Merkez Solun Liderlik Sorunu yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Siyasette aday belirleme meselesi, yalnızca teknik bir tercih değil, aynı zamanda bir güven testidir. 2024 Türkiye yerel seçimleri sürecinde Cumhuriyet Halk Partisi yönetiminin aday belirleme yaklaşımı bu açıdan yoğun tartışmalara neden oldu. Parti yönetimi, adayların belirlenmesinde merkezî karar mekanizmalarını, veri analizlerini ve çeşitli değerlendirme modellerini öne çıkarırken; tabanın, yerel örgütlerin ve seçmenin sürece yeterince dahil edilmediği yönünde eleştiriler yükseldi.

Bu süreçte yapay zekâ ve veri temelli analizlerin dolaylı ya da doğrudan referans alınması da kamuoyunda dikkat çekti. Ancak burada temel sorun, teknolojinin kullanılması değil; onun sınırlarının göz ardı edilmesiydi. Çünkü bir adayın siyasi performansı geçmiş verilerle ölçülebilirken, karakteri, etik duruşu ve kriz anındaki davranışı çoğu zaman bu tür analizlerin dışında kalır. Yapay zekâ sistemleri insan doğasının bu derin ve değişken yönlerini sağlıklı biçimde öngörmekte yetersiz kalır.

Bu yaklaşım, yalnızca teknik bir eksiklik değil, aynı zamanda siyasi bir tercihti: Tabana danışmak yerine yukarıdan belirleme. Oysa siyaset, özellikle yerel yönetimlerde, doğrudan insan ilişkilerine dayanır. Bir adayın gerçek niteliğini en iyi bilenler; onunla aynı mahallede yaşayanlar, birlikte çalışanlar ve yerel teşkilatlardır. Bu nedenle ön seçim gibi katılımcı yöntemlerin devre dışı bırakılması, sadece demokratik bir eksiklik değil, aynı zamanda ciddi bir stratejik hatadır.

Nitekim bu durum, Recep Tayyip Erdoğan tarafından da eleştirilmiş; “Siyasetin temel değerlerinden öyle kopuklar ki belediye başkan adaylarını dahi vatandaşa değil, yapay zekâya soruyorlar. Yapay zekâ kimi uygun görürse, kimi seçerse bunlara neyi emrederse bu acemiler de milletin karşısına onu çıkarıyorlar.” diyerek eleştirmiştir. Bu eleştiriler siyasi bir rekabetin parçası olarak görülebilir, ancak içerdiği temel argüman “halktan kopuk aday belirleme risklidir” ve bu farklı kesimler tarafından da dile getirilmektedir.

Bugün gelinen noktada, CHP’li, bazı yerel yöneticiler hakkında ortaya atılan iddialar ve tartışmalar, aday belirleme sürecinin ne kadar kritik olduğunu yeniden hatırlatmaktadır. Bu durum doğrudan tüm adaylara genellenemese de sürecin zayıf halkalarını görünür kılmaktadır. Özellikle ön seçim yapılmaması ve parti tabanına yeterince güvenilmemesi, yanlış aday tercihleri riskini artırmış olabilir.

Burada yapay zekâya ayrı bir parantez açmak gerekir. Yapay zekâya sordum. Bu durumda senin sorumluluğun ve eksikliğin nedir diye;

“Benim gibi sistemler: Sadece mevcut verilerle çalışır.

Gizli ilişkileri ya da gelecekteki davranış değişimlerini öngöremez

Ahlâkî ve etik değerlendirmelerde kesin sonuçlar veremez.” diyerek cevapladı.

Dolayısıyla bu tür araçların aday belirleme sürecinde tek başına belirleyici olması, kaçınılmaz olarak hatalara yol açabilir. Teknoloji yardımcı olabilir, ancak yerel bilgiyi, insan gözlemini ve toplumsal sezgiyi ikame edemez.

Sonuç olarak, bugün yaşanan tartışmalar yalnızca bireysel hatalarla açıklanamaz. Daha derinde, aday belirleme süreçlerinde yapılan tercihlerin bir yansımasıdır. Siyasi partiler için çıkarılması gereken ders açıktır: Parti içi demokratik mekanizmalar yeniden hayata geçirilerek parti içi ön seçim ile aday belirleme her yerde ve her kademe için yeniden uygulanmalıdır.

Tabana rağmen değil, tabanla birlikte siyaset yapılmalıdır.

Aksi halde, en gelişmiş analizler bile, sahadaki gerçeği ıskalayabilir.

CHP’de Aday Belirleme Süreci; Algoritmalar mı, Halk mı? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu uzun tarihsel süreçte CHP’nin başında toplam sekiz genel başkan görev almıştır. Ancak bu isimlerin tamamını aynı ölçüde “lider” olarak tanımlamak mümkün değildir. Parti ve devletin kurucu liderleri olan Mustafa Kemal Atatürk ve İsmet İnönü, tarihsel rollerinin büyüklüğü nedeniyle bu değerlendirmede ayrı bir yerde tutulmalıdır. Bu iki isim, yalnızca bir partinin değil, bir devletin inşa sürecine liderlik etmiş kurucu şahsiyetlerdir.

Atatürk ve İnönü sonrasında CHP’nin başına geçen altı genel başkan arasında ise yalnızca iki ismin, Bülent Ecevit ve Deniz Baykal’ın, gerçek anlamda liderlik vasfı taşıdığı ileri sürülebilir. Bu değerlendirme, söz konusu isimlerin yalnızca genel başkanlık makamına gelmiş olmalarından değil; siyasi mücadeleleri, ortaya koydukları vizyon ve partiyi dönüştürme iradelerinden kaynaklanmaktadır.

Bu noktada ideolojik dönüşüm açısından önemli bir tarihsel ayrım yapmak gerekir. “Ortanın solu” kavramı, İsmet İnönü tarafından ortaya atılmıştır. Ancak bu kavramın siyasal bir harekete dönüşmesi ve toplumsallaşması, Bülent Ecevit ile mümkün olmuştur. Ecevit, “ortanın solu” anlayışını sahiplenerek bunu “demokratik sol” çizgiye dönüştürmüş; “toprak işleyenin, su kullananın” sloganıyla bu yaklaşımı somut, anlaşılır ve halkla bağ kurabilen bir siyasal dile kavuşturmuştur.

Ecevit’in bu yaklaşımı, CHP’yi yalnızca ideolojik olarak değil, aynı zamanda sosyolojik olarak da dönüştürmüştür. Genel sekreterlik görevinden ayrılarak Anadolu’yu dolaşması, tabanla doğrudan temas kurması ve İnönü’ye karşı girdiği genel başkanlık yarışını kazanması, onun liderlik vasfının en açık göstergelerindendir. Bu süreç, CHP tarihinde yalnızca bir görev değişimi değil, aynı zamanda güçlü bir liderlik mücadelesinin sonucudur.

Deniz Baykal ise farklı bir tarihsel bağlamda öne çıkmıştır. 12 Eylül öncesi CHP’de siyaset yapmış 1977 yılında bakanlık görevleri üstlenmiştir. 12 Eylül darbesi sonrası cezaevinde yatmıştır. Daha sonra 12 Eylül 1980 darbesi sonrası kapatılan CHP’nin yerine kurulan Sosyal Demokrat Halkçı Parti (SHP) döneminde aktif siyaset yapmış, ancak SHP içinde genel başkanlık yarışını kaybetmiştir. 1992’de CHP’nin yeniden açılmasıyla birlikte SHP’den ayrılarak CHP’ye geçmiş ve partinin başına geçmiştir. Baykal’ın liderliği, özellikle 1990’lı ve 2000’li yıllarda CHP’nin ana muhalefet kimliğini yeniden inşa etmesi açısından belirleyici olmuştur.

Baykal’ın liderliğini önemli kılan unsurlardan biri de partinin ideolojik konumlanışına yönelik geliştirdiği “Anadolu solu” yaklaşımıdır. Bu anlayış, sosyal demokrasiyi Türkiye’nin yerel, kültürel ve toplumsal dinamikleriyle uyumlu hale getirme çabası olarak değerlendirilebilir. Baykal, bu kavramla CHP’nin yalnızca kentli ve elit bir tabana hitap eden bir parti olmaktan çıkıp, Anadolu’nun farklı kesimleriyle daha güçlü bağ kurması gerektiğini savunmuştur. Bu yönüyle “Anadolu solu”, CHP’nin toplumsal tabanını genişletme ve daha kapsayıcı bir siyaset üretme arayışının önemli bir parçası olmuştur.

Bu örnekler, CHP’de genel başkanlık makamına gelmenin her zaman güçlü bir liderlik mücadelesinin sonucu olmadığını göstermektedir. Aksine, birçok durumda olağanüstü gelişmeler, krizler ya da parti içi uzlaşılar belirleyici olmuştur.

Bu noktada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Genel başkan olmak ile lider olmak aynı şey değildir. Liderlik; yalnızca bir makama gelmek değil, aynı zamanda vizyon ortaya koymak, hedef belirlemek ve bu hedeflere ulaşmak için toplumu ve partiyi harekete geçirebilmektir. Liderler, zor zamanlarda sorumluluk alır, risk üstlenir ve gerektiğinde konfor alanlarından çıkarak mücadele ederler.

CHP’nin son yıllardaki en temel sorunlarından biri de tam olarak bu noktada ortaya çıkmaktadır. Parti, genel başkan seçebilmekte ancak güçlü bir lider çıkarma konusunda zorlanmaktadır. Parti içinde genel başkanlık potansiyeli taşıyan birçok isim bulunmasına rağmen, bu kişilerin önemli bir kısmı risk almaktan kaçınmakta, mevcut konumlarını korumayı tercih etmektedir. Bu durum, partide gerçek anlamda bir liderlik rekabetinin oluşmasını engellemektedir.

Parti içi muhalefete bakıldığında ise genellikle eski ilçe başkanları, eski il başkanları, eski milletvekilleri ya da partiden ayrılmış isimlerin daha görünür olduğu görülmektedir. Buna karşın aktif görevde bulunan ve genel başkanlık hedefi olan isimlerin çoğu, açık bir siyasi mücadeleye girmekten kaçınmaktadır.

Bu tablo içerisinde Ekrem İmamoğlu ayrı bir yerde değerlendirilebilir. Hakkında yürütülen yargı süreçlerinden bağımsız olarak ele alındığında, İmamoğlu’nun hem parti içinde hem de toplum nezdinde karşılık bulan bir siyasi figür olduğu açıktır. Ancak onun da kritik dönemeçlerde daha güçlü bir liderlik iradesi ortaya koyamadığı yönünde eleştiriler bulunmaktadır.

Özellikle 2023 seçim sürecinde, kamuoyu yoklamalarında güçlü bir cumhurbaşkanı adayı olarak öne çıkmasına rağmen, yalnızca mevcut genel başkana destek vermekle yetinmesi, alternatif bir liderlik iddiası ortaya koymaması önemli bir fırsatın kaçırılması olarak değerlendirilebilir. Benzer şekilde, parti kongresinde genel başkanlığa aday olmaması da bu bağlamda tartışılabilir.

Eğer farklı tercihler yapılmış olsaydı, bugün Türkiye’nin siyasi atmosferinin farklı bir noktada olabileceği ihtimali göz ardı edilemez. Bu durum, liderlik meselesinin yalnızca kişisel değil, aynı zamanda tarihsel sonuçlar doğuran bir konu olduğunu göstermektedir.

Sonuç olarak CHP’nin temel ihtiyacı, yalnızca bir genel başkan değil; partiyi iktidara taşıyabilecek güçlü bir liderliktir. Bu liderlik, ancak risk alan, sorumluluk üstlenen ve vizyon ortaya koyan bir siyasi irade ile mümkündür. Konfor alanlarından çıkmadan, mevcut pozisyonları koruyarak lider olunamayacağı açıktır.

Türkiye’nin en köklü partilerinden biri olan CHP’nin geleceği, bu liderlik sorununu nasıl çözeceğine bağlıdır. Tarih, güçlü liderlerin zor zamanlarda ortaya çıktığını göstermektedir. CHP’nin de benzer bir eşiğin önünde olduğu söylenebilir.

Cumhuriyet Halk Partisi’nde Liderlik Sorunu yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Ne var ki Türkiye’de seküler-batıcı aydın geleneğin önemli bir kısmı, modernleşmeyi savunurken onu toplumun tarihsel-kültürel dokusuyla temas ettirme konusunda zorlanmıştır. Bu zorlanma, yalnızca teorik bir eksiklik değil; somut siyasal kırılmalar üretmiştir. Bu kırılmaların en belirgin eşiklerinden biri 28 Şubat sürecidir.

Modernleşme mi, Batılılaşma mı?

Modernleşme; hukuk devleti, rasyonel bürokrasi, bilimsel düşünce ve piyasa ekonomisi gibi evrensel araçların benimsenmesidir. Batılılaşma ise tarihsel olarak Batı Avrupa’nın kültürel formlarının taklidini ifade eder. Türkiye’de bu iki kavram sık sık birbirine karıştırılmıştır.

Ziya Gökalp bu ayrımı erken dönemde yapmıştı: “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak.” Ona göre hars (kültür) millidir; medeniyet evrenseldir. Sorun, medeniyeti alırken harsı küçümsemektir.

Nurettin Topçu taklitçi batıcılığı bir ruh köksüzlüğü olarak görürken; Cemil Meriç “Batı bir laboratuvardır, put değil” diyerek eleştirel bir modernleşme bilinci önermiştir.

Bu uyarılara rağmen Türkiye’de modernleşme zaman zaman kültürel üstünlük diliyle savunulmuştur. İşte 28 Şubat tam da bu gerilimin siyasal kristalleşmesidir.

28 Şubat: Sekülerliğin Güvenlikçi Yorumu

28 Şubat 1997’deki Milli Güvenlik Kurulu kararları, dönemin Refah-Yol hükümetine yönelik yoğun bir baskı sürecini başlattı. Necmettin Erbakan başbakanlığındaki hükümet istifaya zorlandı; başörtüsü yasakları genişletildi, imam-hatip liselerine katsayı düzenlemesi getirildi ve kamusal alanda dinî görünürlük ciddi biçimde sınırlandırıldı.

Bu süreç, sekülerliğin özgürlükçü bir devlet tarafsızlığı ilkesi olarak değil; rejimi koruma refleksi olarak yorumlandığı bir dönemdi.

Sekülerliğin iki yorumu burada ayrıştı:

• Özgürlükçü sekülerlik: Devlet tüm inançlara eşit mesafede durur.
• Koruyucu/jakoben sekülerlik: Devlet, laikliği topluma karşı savunulması gereken bir ideoloji olarak görür.

28 Şubat, ikinci yaklaşımın zirvesi olarak hafızalara kazındı.

Merkez-Çevre Gerilimi ve Yabancılaşma

Şerif Mardin’in merkez-çevre analizi bu dönemi anlamak için hâlâ açıklayıcıdır. Cumhuriyet elitleri “merkez”i; muhafazakâr-dindar toplumsal kesimler ise “çevre”yi temsil eder. 28 Şubat’ta merkez, çevrenin siyasal yükselişini rejim tehdidi olarak algıladı.

Başörtülü öğrencilerin üniversite kapılarında yaşadıkları, kamu görevlilerine yönelik fişlemeler ve meslekî engeller, muhafazakâr kesimde derin bir dışlanmışlık duygusu oluşturdu. Sekülerlik, bu kesimler için “özgürlük” değil “yasak” olarak hatırlandı.

Ancak bu hikâye tek taraflı değildir. Seküler şehirli orta sınıflar da İran benzeri bir rejim dönüşümünden korkuyor; yaşam tarzlarının tehdit altında olduğunu düşünüyordu. Yani yabancılaşma karşılıklıydı. Bir taraf dışlanmışlık, diğer taraf rejim kaybı korkusu yaşadı.

CHP ve Siyasal Temsil Sorunu

Cumhuriyet Halk Partisi doğrudan 28 Şubat sürecinin askerî faili değildir; ancak parti uzun süre bu döneme mesafeli ve güçlü bir demokratik özeleştiri geliştirmekte zorlandı. Bu durum, muhafazakâr seçmen nezdinde CHP’yi “yasakçı laiklik” ile özdeşleştiren bir siyasal hafızanın yerleşmesine katkıda bulundu.

Mustafa Kemal Atatürk liderliğinde kurulan CHP, devlet kurucu kimliği sebebiyle tarihsel bir meşruiyete sahiptir. Ancak çok partili dönemde demokratik meşruiyet sürekli yeniden inşa edilir. Devlet ile özdeş bir kimlikten çoğulcu bir toplumsal kimliğe geçişte yaşanan zorluk, partinin uzun süre tek başına iktidar olamamasının sosyolojik nedenlerinden biri olarak görülebilir.

Sorun yalnızca seçim stratejisi değildir. Sorun, modernleşmenin kültürel bir üstünlük diliyle savunulmasıdır. Seçmeni “yanlış bilinçli” görmek, siyaseti pedagojik bir düzeltme faaliyetine indirger. Oysa demokratik siyaset, yukarıdan öğretme değil; yatay müzakere sürecidir.

Sekülerlik: Kimlik mi İlke mi?

Türkiye’de sekülerlik çoğu zaman bir yaşam tarzı kimliğine indirgenmiştir. Oysa sekülerlik, esasen devletin tarafsızlık ilkesidir. Eğer sekülerlik belli bir hayat tarzını üstün görmek şeklinde uygulanırsa, yabancılaşma üretir. Eğer din siyasal gücü tekeline alarak çoğulculuğu zayıflatırsa, bu da seküler kesimde korku üretir.

Bu nedenle mesele, laik–anti laik ikiliğine sıkışmak değil; özgürlükçü sekülerlik zeminini kurabilmektir.

Çıkış Yolu: Travmayı Aşan Bir Modernlik

1. Modernleşmeyi kültürel taklitten ayırmak

Evrensel hukuk ilkeleri yerel kültürle çatışmak zorunda değildir.

1. 28 Şubat gibi kırılmalarla yüzleşmek

Yasakçı uygulamaların açık biçimde demokratik eleştirisini yapmak, toplumsal güven inşa eder.

1. Sekülerliği yaşam tarzı değil özgürlük ilkesi olarak savunmak

Sekülerlik, dindarlığa karşı değil; devletin tarafsızlığı içindir.

1. Kurucu kimlikten çoğulcu siyasete geçmek

Tarihsel misyon önemlidir; ancak demokratik çoğunluk, empati ve temsil kapasitesiyle kazanılır.

Sonuç

Modernleşme yabancılaşma değildir. Ancak modernleşme, toplumun değer dünyasını küçümseyen bir dille savunulduğunda yabancılaşma üretir. 28 Şubat süreci, sekülerliğin güvenlikçi yorumunun nasıl toplumsal kopuşa yol açabileceğini gösteren tarihsel bir örnektir.

Türkiye’nin ihtiyacı olan şey; ne Batı’yı taklit eden köksüz bir modernlik ne de özgürlükleri sınırlayan bir kimlik siyaseti. İhtiyaç duyulan, hukuku ve demokrasiyi evrensel ölçekte savunurken toplumun sosyolojik gerçekliğiyle barışık bir modernleşme anlayışıdır.

Modernleşme, köklerinden utanmak değil; kökleriyle birlikte büyüyebilmektir.

Seyit Cuma

Modernleşme Yabancılaşma Değildir: 28 Şubat, CHP ve Türk Sekülerliğinin Açmazı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Parti içi iktidar mücadelesi, son kurultayla suların durulacağı beklentisini boşa çıkardı. Kurultay sonrası tablo, durulan suyun birden fırtınaya dönüştüğünü gösteriyor. Parti içindeki dengeler, yeni atamalar ve stratejilerle karmaşık bir hâl aldı. Görünüşte herkes kurultay sonrası “birlik mesajı” veriyor, ama perde arkasında yeni hamleler şimdiden şekillenmiş durumda.

Ekrem İmamoğlu: Stratejik Adaylık ve Kaçamaklar

Ekrem İmamoğlu’nun diplomasının iptali, onun Cumhurbaşkanı adayı olma ihtimalini şimdilik ortadan kaldırdı. Özgür Özel ve ekibi bu durumu bilmesine rağmen, İmamoğlu’nun adaylığını yıllar öncesinden açıklaması, partideki dengeleri etkilemeye yönelik stratejik bir hamle olarak okunmalı.

Özel, İmamoğlu’nun partideki ağırlığını bildiği için karşısına almak yerine siyaseti onun üzerinden şekillendirmeye çalıştı. Çünkü İmamoğlu’nun 2028’de aday olma ihtimali hukuken mümkün değil. İmamoğlu için her fırsatta “Benim adayım” derken, diplomasıyla ilgili sorulara kaçamak cevaplar vermekle yetindi. Bu durum, hem kamuoyuna hem de parti içinde ittifak kurmak isteyenlere bir mesaj niteliğindeydi: “Ben de gündemdeyim.”

Daha önce Mansur Yavaş ve İmamoğlu’nun durumunu anlatırken kullandığı “Benim iki santraforum var” ifadesi, aslında İmamoğlu’nun oyun dışında kaldığı bir dönemde Mansur Yavaş’la yola devam edilemeyeceğini gösteriyor. İmamoğlu’nun oyun anlayışı, futbol tabiriyle “çift santrforlu bir strateji”ye benziyor: Bir oyuncu sakatlanırsa diğerini devreye sokmak mümkün değil. Bu ince nüans, partideki güç dengeleri açısından kritik bir ipucu.

Kurultaydan Kalan Tablo ve Kılıçdaroğlu Hamlesi

CHP’nin 22. Olağan Kurultayı sonrası Parti Meclisi üyeleri, grup başkan vekilleri, parti sözcüsü ve genel sekreter gibi görev dağılımlarına bakıldığında, Kılıçdaroğlu ekibiyle bir ittifak kurulduğu, İmamoğlu’na yakın isimlerin ise dolaylı olarak pasifize edildiği görülüyor.

Kurultayın asıl kazananı Kemal Bey oldu. Genel Başkanlık yarışını kaybeden ve “sırtımdan hançerlendim” metaforunu kullanan Kılıçdaroğlu, “kılıcı” vurup işi bitirdi. Parti içinde öne çıkan bazı isimlerin, İmamoğlu’nun karşısında cephe alacak gücü bulamaması, bu ittifakın başarısının en önemli göstergesi.

İmamoğlu’nu Gündemde Tutmak: Stratejik Bir Hamle

Ekrem Bey’in yanında saf tutanlar, alanı Özgür-Kemal ikilisine bırakmak istemiyor. Bu nedenle İmamoğlu’nun gündemde tutulması, bir yandan Özgür Özel’i sıkıştırarak parti içi seçimle adaylaştırılan İmamoğlu’na sahip çıkılmasını sağlamak, diğer yandan da kamuoyuna “Ekrem hâlâ güçlü ve etkili” mesajı vermek anlamına geliyor.

Partide bugünden kimin aday olacağını tahmin etmek zor. Ancak tarihî bir not düşmek gerekirse, Ekrem Bey aday olamazsa bile “İmamoğlu” soyadının adaylaştırılma çabası hâlâ arka planda bir ihtimal olarak duruyor. Bu durum, partideki stratejik hamlelerin, kişisel ittifakların ve siyasî mesajların birbirine nasıl dolandığını gösteriyor.

Son Söz

CHP’de sular durulmuyor, dengeler sürekli değişiyor. Kesin olan bir şey var: Ekrem İmamoğlu’nun siyasî etkisi ve tarafında saf tutanların hamleleri, partinin geleceğinde belirleyici rol oynamaya devam edecek. Stratejiler, ittifaklar ve kişisel hamleler, önümüzdeki seçimlerin ve partinin iç dinamiklerinin ipuçlarını şimdiden veriyor. Seçimlere doğru Ekrem Bey’in adını değil ama “İmamoğlu” soyadını daha çok duyabiliriz.

Seyit Cuma

CHP’de İktidar Savaşı: Sular Durulmuyor, Stratejiler Şekilleniyor yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu ifade, siyasal ve toplumsal söylemin en çarpıcı kolektif kurtuluş anlatılarından biridir. İlk bakışta dayanışma ve ortak kader çağrısı gibi görünse de, liberal bakış açısından ciddi sorunlar barındırır: Bireyin özgür iradesini askıya alır ve onu kolektif hedefler uğruna araçsallaştırır. Atilla Yayla’nın vurguladığı üzere, özgürlük, bireyin topluma tabi olmaktan ziyade kendi iradesiyle var olabildiği bir koşuldur; bu nedenle “hep” adına dayatılan söylemler, bireysel özgürlüğü aşındırır.

Bu söylemin temel iddiası şudur: Birey tek başına kurtulamaz; yalnızca kolektif bir bütün içinde anlam kazanır. Ancak bu mantık, bireyin düşünme, karar alma ve itiraz etme yetkisini ikincil hâle getirir. Liberal düşünce, bireyi toplumsal yapıların pasif bir ürünü değil, özerk ve ahlâkî bir özne olarak tanımlar. Bu nedenle “tek başına kurtuluş yoktur” önermesi, bireysel özerkliği sınırlayan normatif bir iddiaya dönüşür.

Manipülasyon Aracı Olarak Sloganlar

Bu tür kolektif söylemler yalnızca soyut bir birlik çağrısı değildir; aynı zamanda iktidardaki veya güç sahibi grupların çıkarlarını korumak için kullanılan manipülasyon araçlarıdır. “Hep beraber” ifadesinin muğlaklığı, belirli kişiler veya grupların kendi sosyal, siyasal ve ekonomik çıkarlarını “hepimizin çıkarı” gibi sunmasına imkân verir. Bu noktada bireyin eleştiri kapasitesi ve itiraz hakkı büyük ölçüde zayıflar, özgür irade fiilen askıya alınır.

Birey, artık sadece neyin doğru olduğunu değil, grup veya liderin çıkarlarını gözeterek hareket etmek zorunda hisseder. Bu durum, bireyin rasyonel ve bağımsız değerlendirme yapma yetisini azaltır ve sadakat üzerinden bir ahlâkî zorunluluk üretir. Isaiah Berlin’in uyarısı burada güncel bir bağlam kazanır: Tek ve mutlak bir ortak iyi iddiası, çoğulculuğu dışlayan ve özgürlüğü daraltan bir siyasal pratiğe yol açar.

Dayanışma mı, İtaat mı?

Kolektif kurtuluş söylemleri, sıklıkla sosyal adalet ve eşitlik iddialarıyla meşrulaştırılır. Ancak liberal bakış açısı, bu iddianın bireyin özgür iradesi pahasına uygulanmasının kabul edilemez olduğunu belirtir. Gerçek dayanışma, ancak bireyin katılmama, ayrılma ve eleştirme hakkı korunduğu ölçüde anlam kazanır. “Hayır” diyemeyen bir bireyin “evet”i, ahlâkî veya siyasal bir değer taşımaz.

Friedrich Hayek’in de vurguladığı üzere, iyi niyetle tasarlanmış kolektif hedefler bile, bireysel tercihleri bastırdığında özgürlükle bağdaşmaz. Bu nedenle, slogan savunucuları kendi çıkarlarını güvence altına almak için “hep” söylemini manipülasyon aracı olarak kullanabilir; böylece birey hem kendi çıkarları hem de kolektif çıkar adına şekillendirilmeye çalışılır.

Liberal Perspektiften Sonuç

Sonuç olarak, “kurtulmak yok” söylemi, güçlü bir birlik vaadi sunarken, bireyin iradesini silme ve onu başkalarının çıkarları için araçsallaştırma riski taşır. Özgürlük bireyin kendi rızası ve iradesiyle katıldığı bir toplumsal düzenin temelidir. Kolektif hedeflerin birey pahasına dayatıldığı her siyasal anlatı, dayanışma değil, bağımlılık ve itaat üretir.

Liberal perspektife göre gerçek kurtuluş, bireyin silinmesinde değil; özgür ve özerk bir özne olarak tanınmasında ve kendi yaşamına dair kararları verebilmesinde mümkündür. Bu bağlamda, “hep” adına kurulan her siyasal proje, bireyin özgürlüğünü ve iradesini merkeze almadan meşru bir kurtuluş iddiası taşıyamaz.

Seyit Cuma

Birlik Adına İtaat: Kolektif Kurtuluş Söylemi ve Bireyin Özgür İradesi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

CHP’nin eski Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu’nun uzun süren sessizliğini bir video ile bozması, parti içinde ve kamuoyunda yeni bir tartışma dalgası yarattı. Kılıçdaroğlu’nun açıklaması hem parti içindeki konumlanmaların hem de 2023 seçimlerine dair değerlendirmelerin yeniden gündeme gelmesine neden oldu. Bu tartışmaların sağlıklı biçimde analiz edilebilmesi için seçim öncesi ve sonrasındaki gelişmelerin bütüncül bir çerçevede ele alınması gerekmektedir.

2023 Öncesinde Oluşan Destek Tablosu

2023 Cumhurbaşkanlığı seçimlerine giden süreçte, CHP içinde Kemal Kılıçdaroğlu’nun adaylığına yönelik belirgin bir destek oluştu.

23 Aralık 2022’de Konya’da biraraya gelen, aralarında Ekrem İmamoğlu ve Mansur Yavaş’ın da bulunduğu 11 büyükşehir belediye başkanı yaptıkları ortak açıklamada Kılıçdaroğlu’nun adaylığına güven ve destek mesajı verdi.

Açıklamada Kılıçdaroğlu’nun Altılı Masa sürecindeki rolü ve yürütülen işbirliğinin önemi vurgulandı. Bu dönemde parti yönetimi, belediye başkanları ve örgüt kadroları arasında adaylık konusunda görünür bir itiraz veya ayrışma ortaya çıkmadı. Bu durum, partinin seçim öncesi stratejisinin geniş bir iç mutabakata dayandığını göstermektedir.

Seçim Süreci ve Kolektif Sorumluluk

Kılıçdaroğlu’nun adaylığı, Altılı Masa’nın ortak kararı olarak şekillendi. Cumhurbaşkanlığı seçim kampanyası; CHP, Millet İttifakı bileşenleri, yerel yönetimler ve parti örgütlerinin ortak çalışmalarıyla yürütüldü.

Bu çerçevede seçim sonuçlarının değerlendirilmesi, siyaset bilimi açısından bireysel değil kolektif bir sorumluluk anlayışı gerektirir. Seçim stratejisi; aday belirleme, kampanya yönetimi, iletişim dili ve saha çalışmasını içeren çok aktörlü bir süreçtir. Bu nedenle sonuçların tek bir kişi ya da aktör üzerinden okunması analitik açıdan sınırlayıcıdır.

Seçim Sonrası Dönem ve Parti İçi Tartışmalar

Seçim yenilgisinin ardından CHP’de liderlik tartışmaları hız kazanmış, parti içi eleştiriler belirginleşmiştir. Bu tartışmaların bir kısmı, seçim sürecinin yönetimine dair değerlendirmelerden, bir kısmı ise değişim talebinden beslenmiştir.

Özgür Özel ve Ekrem İmamoğlu’nun seçim sonrası dönemde öne çıkan aktörler haline gelmesi, CHP içinde yeni bir güç dengesi oluşturmuştur. Ancak bu iki isim de Kılıçdaroğlu döneminde önemli görevler üstlenmiş, parti karar mekanizmalarında yer almış aktörlerdir. Bu durum, CHP’de yaşanan dönüşümün “tam bir yönetsel kopuş” değil, “mevcut kadrolar içinde konum değişimi” niteliği taşıdığı yönünde yorumlara neden olmaktadır.

CHP’nin Tarihsel Liderlik Dinamikleri

CHP’nin tarihine bakıldığında liderlik değişimlerinin çoğu, partinin kendi iç dinamikleri üzerinden şekillenmiştir. 1970’lerde Bülent Ecevit’in başlattığı parti içi muhalefet hareketi bu açıdan dikkat çekici bir örnektir. Ecevit’in Genel Sekreterlikten istifa ederek tabana yönelmesi ve örgütü mobilize etmesi, CHP’deki en belirgin liderlik mücadelelerinden biridir.

Bu tarihsel perspektif, bugün yaşanan tartışmaların daha çok “yönetsel devamlılık içinde değişim” niteliği taşıdığını göstermektedir. Liderlik iddiasının ortaya çıkması ise kurultay süreçlerinde belirginleşmektedir.

Kurultay Öncesi CHP’nin Gündemi

Kasım ayı sonunda yapılacak 39. Olağan Kurultay, CHP’nin siyasal yönelimini ve kurumsal yapısını belirleyecek kritik bir eşiktir. Bu kurultayda yalnızca genel başkan seçilmeyecek; aynı zamanda parti içi dengeler, örgüt yapısı, seçim stratejisi ve liderlik tartışmalarının geleceği şekillenecektir.

Kurultay sürecini sağlıklı bir zeminde değerlendirebilmek için:

• geçmiş süreçlerin kişisel değil kurumsal bir perspektifle ele alınması,
• sorumluluk analizinin tekil aktörlere indirgenmeden yapılması,
• CHP’nin siyasal hafızasının doğru şekilde korunması önem taşımaktadır.

Sonuç: Rasyonel Değerlendirmeye İhtiyaç Var

CHP’de yeniden başlayan tartışma, parti içi demokrasinin doğal bir yansımasıdır. Ancak bu tartışmanın yapıcı olabilmesi için duygusal, kişiselleştirilmiş ve suçlayıcı bir dilden uzak durulması gerekmektedir.

Seçim sonuçlarının nedenleri, aday belirleme süreçleri ve kampanya stratejileri; tüm aktörleri kapsayan geniş bir analiz çerçevesiyle ele alınmalıdır.

CHP’nin önündeki kurultay süreci, partinin kendisini yeniden değerlendirmesi ve geleceğe yönelik daha net bir yol haritası oluşturması için önemli bir fırsattır.

CHP’de 2023 Sonrası Tartışmalar yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Mafya Tarzı Siyaset ve Siyasetçi

“Mafya” kelimesi genel olarak, yasa dışı işler yapan organize suç örgütlerini ifade eder. Bir grup insanın güç, para veya çıkar sağlamak amacıyla tehdit, şantaj, kara para aklama ya da yasa dışı ticaret gibi yollarla faaliyet göstermesidir.

Siyaset ise en genel anlamıyla bir toplumun yönetimiyle ilgili faaliyetleri, kararları ve güç ilişkilerini kapsar. Devletin nasıl yönetileceğini, kanunların nasıl yapılacağını, kaynakların (para, hizmet, haklar) nasıl dağıtılacağını ve vatandaşların haklarının nasıl korunacağını belirleyen süreçtir.
Siyasetçi de bu süreçlerde aktif rol alan, genellikle bir siyasi partide görev yapan veya devlet yönetimine seçilerek gelmiş etkili olan kişidir.

Eskiden mafya türleri “çek-senet mafyası”, “arazi mafyası” gibi somut alanlarda anılırdı. Ancak bugün ülkenin siyasi atmosferine baktığımızda yeni bir türle karşı karşıyayız: “Siyaset mafyası.”

Siyaset Mafyası: Yeni Dönemin Tehlikesi

Belki “siyaset” ve “mafya” kelimelerini yan yana kullanmak rahatsız edici gelebilir. Fakat kamuoyunda tartışılan iddialar ve ortaya çıkan yöntemler incelendiğinde, yaşananların siyasetin doğal yapısından çok mafyatik bir düzene benzediği görülüyor.
Rakipleri etkisiz hale getirmek için kullanılan tehdit, şantaj, rüşvet, baskı gibi yöntemler, doğrudan mafya tanımının içine girmektedir. İşte bu nedenle bu durumu “siyaset mafyası” olarak adlandırmak yanlış olmayacaktır.

Ne yazık ki bazı partiler, mafyavari yöntemlerle ele geçirilmeye veya kontrol altına alınmaya; mafya jargonu ile söylersek üzerine “çökülmeye” çalışılmaktadır. Eskiden tartışılan “siyasetçi-mafya ilişkisi” artık şekil değiştirmiştir. Bugün mafya, siyasetin dışından değil, bizzat siyasi mekanizmaların içinden doğmaktadır.

Yeni Nesil Mafyanın Farkı

Siyaset mafyasını geleneksel mafyadan ayıran en önemli fark, insan kaynağıdır. Artık bu yapı, yoksul ve umutsuz gençlerden değil; iyi eğitim almış, saygın meslek gruplarına mensup kişilerden oluşmaktadır. Avukatlar, akademisyenler, iletişim uzmanları, siyaset bilimciler, kamuoyu araştırmacıları… Elbette bu mesleklerin tamamı böyle değildir, ancak içlerinden bazıları sahip oldukları bilgi ve unvanları manipülasyon aracı olarak kullanmaktadır.

Bu kişiler, kendileriyle aynı düşüncede olmayan bireyleri veya kurumları, medya gücüyle tehdit etmekte, karalamakta ve itibarsızlaştırmaktadır. Tetikçilik artık silahla değil, ekranlarda, köşelerde ve sosyal medyada unvanların gölgesinde yapılmaktadır.

Mafya Diliyle Siyaset

Bazı siyasetçilerin kullandığı dil de bu dönüşümün açık göstergesidir. Meydanlarda, kürsülerde veya televizyonlarda duyulan üslup, bir siyasetçiden çok bir mafya liderinin dilini andırmaktadır.
Siyasetin ve siyasetçinin mafyalaşması, ülkenin karşı karşıya olduğu en büyük tehlikelerden biridir.

Yasal Gücü Yasadışı Kullananlar

Klasik mafya, yasadışı yollarla gücü ele geçirmeye çalışır. Siyaset mafyası ise tam tersine, yasal yollarla elde ettiği gücü yasadışı biçimde kullanır.
Bu fark, tehlikenin büyüklüğünü de ortaya koymaktadır. Çünkü bu tür bir yapılanma, sadece kanunları değil, toplumsal ahlâkı, adalet duygusunu ve demokratik kurumları da içten içe çürütür.

Sonuç

Mafyalaşan siyasetle mücadele, küçümsenmeyecek kadar önemlidir. Siyaset, toplumun güven ve adalet temelinde yürütülmesi gereken bir mekanizmadır.
Eğer bu mekanizma mafyatik yöntemlerin eline geçerse, sadece siyaseti değil, toplumsal vicdanı da kaybederiz.

Gerçek reform, siyasetin yeniden erdem, şeffaflık ve adalet ilkelerine dönmesiyle mümkündür.

Siyasetin Mafyalaşması yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.