Türkiye toplumu, Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren, özellikle temel eğitim sistemi ve devlet kurumları ile olan eğitim ve ilişki ağı içinde Kemalizm’in çerçeveleme etkisindedir. Siyasal iktidarlar ne kadar değişir ise değişsin, İslamcı da olsa muhafazakâr da olsa, devlet bürokrasisinin temel referans noktası hem yasal hem kültürel gelenek olarak bu çerçevenin içinde olmuştur. Özellikle eğitim ve askerî bürokrasi için bu ideoloji bir görev olarak addedilmektedir. Nitekim 2013 yılından değiştirilmesine kadar yürürlükte kalan İç Hizmet Kanunu’nun 35. maddesi, Silahlı Kuvvetlere “Cumhuriyeti kollama ve koruma” görevi yüklemekteydi ve bu hüküm, geçmişte çeşitli siyasî gelişmelerin hukukî gerekçesi olarak tartışma konusu olmuştur. Ülkenin temel kanun metinleri ve yönetmelikleri, bu çerçevelemenin sürekliliğini sağlayacak yasal zemini oluşturmaktadır.

Sıradan vatandaş ise içinde yaşadığı ideolojik çerçevenin büyük ölçüde farkına varmadığı, sorgulama imkânından yoksun bırakıldığı bir gerçeklik algısı içinde yaşamaktadır. Yaygın ve örgün eğitimin ideolojik alt yapısı ile adeta bir gönüllü rıza üretilmiştir. Bu durum, sosyal bilimler literatüründe “çerçeveleme” (framing) kavramıyla açıklanmaktadır. Ne kendisi sorgulamakta ne de sorgulanmasına tahammül etmektedir. Yine de zaman zaman bu olguyu bilimsel ve entelektüel düzeyde tartışan aydınlar ve bilim insanları olmuştur. Ancak bu durumda 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun devreye girmektedir. Burada önemle belirtmek gerekir ki söz konusu kanunun lafzı, yalnızca Atatürk’ün hatırasına yönelik hakaret ve sövme fiillerini cezalandırmaktadır (bkz. Ek Bölüm). Ancak yargı bürokrasisinin kanunu oldukça geniş yorumlaması, Kemalizm’e yönelik her türlü akademik eleştiriyi de fiilen kapsam içine almakta ve sağlıklı bir fikir tartışmasına imkân tanımamaktadır. Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de Altuğ Taner Akçam / Türkiye (2011), Dink / Türkiye (2010) ve benzeri kararlarında Türkiye’nin bu geniş yorum pratiğini ifade özgürlüğünün ihlâli olarak nitelendirmiştir.

AİHM, bir ifadenin “kamu yararına tartışmaya katkı” sağlayıp sağlamadığını önemli bir kriter olarak kullanmaktadır. Tarihsel olaylar, kurucu ideolojiler ve devletin temel tercihleri hakkında yapılan eleştiriler, bu kriter kapsamında en yüksek düzeyde korumayı hak eden ifadelerdir. AİHM kararlarında sıkça vurgulanan “demokratik toplumda gereklilik” ölçütü, devletin ideolojik tercihlerinin tartışılmasına izin vermeyi zorunlu kılmaktadır. AİHM’in ünlü Handyside / Birleşik Krallık (1976) kararında belirttiği üzere, ifade özgürlüğü “yalnızca kabul gören veya zararsız sayılan bilgi ve görüşler için değil; aynı zamanda sarsıcı, rahatsız edici veya şok edici görüşler için de geçerlidir.” Zira çoğulculuk, hoşgörü ve açık fikirlilik demokratik bir toplumun vazgeçilmez unsurlarıdır.

Kuşkusuz, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucularının örnek gösterdiği çağdaş, modern, batılı… adına her ne denirse densin, temel fikir ve düşünce özgürlüğünün olduğu ülkelerde, bir devlet ideolojisinin bu şekilde korunması ve tartışmasız bir kutsal alan haline getirildiğini göremeyiz. İlla ki referansımız bu yerler olmak zorunda da değil. Sonuç itibariyle, Atatürk’ün bizzat vurguladığı akılcılık ilkesi gereği, dogmatik bir inanç konusu olmadıkça, her türlü fikir, düşünce ve ideoloji, bu kurucu ideoloji de olsa, tartışılabilmeli; bilimsel ve entelektüel eleştiriye konu olabilmelidir. Eğer bir ideoloji eleştirilemiyor, yasaların geniş yorumu ile koruma altına alınıyor ise orada bir dogmalaştırma söz konusudur. Dogmalaştırma ise, insan ürünü her şey için düşünce özgürlüğünün kısıtlanması anlamına gelir. Zira Atatürk’ün kendisinin de sıkça vurguladığı üzere, “hayatta en hakiki mürşit ilimdir”; bilimsel düşünce ise doğası gereği sorgulamayı ve eleştiriyi gerektirir.

Zaman zaman entelektüel düzeyde yapılan eleştiriler, yasanın geniş yorumlanması ile hızlı bir şekilde yargısal işleme konu olmaktadır. Konuya yönelik eleştiriler ise, ileri sürülen argümanların çürütülmesi ve tartışma yolu ile bertaraf edilmesi yerine; fikir ileri sürenlerin kişiliklerine yönelik yakıştırmalarla susturulmaya çalışılmaktadır. Bu çevrelerce kullanılan “fesli”, “yobaz”, “meczup”, “Atatürk düşmanı”, “Cumhuriyet düşmanı”, “vatan haini” gibi sıfatlar aracılığıyla ifade hürriyetini kullanan insanlar itibarsızlaştırılmaya çalışılmaktadır. Oysa “fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür” bireyler yetiştirmeyi ülkü edinmiş bir geleneğin mirasçısı olduğunu iddia edenlerin, ileri sürülen fikirleri çürütmesi gerekirken, bu fikirleri ileri süren insanların kişiliklerini karalayarak fikirleri bertaraf etmeye çalışmaları başlı başına bir yetersizlik halidir. Mantıkta ad hominem (adam karalama) safsatası denilen durum tam da budur: Size ters gelen bir fikri karşı argümanla çürütmek yerine, onu ileri süren kişinin ne kadar kötü biri olduğunu iddia ederek argümanı savuşturmaya çalışırsınız. Ya da resmî ideolojiyi eleştiren insanları yargı yolu ile susturursunuz.

Halbuki insanlar farklı düşünebilir. Toplumun genelinin farkında olmadığı yeni bilgilere ve yorumlara ulaşabilir. Özellikle resmî ideolojiler söz konusu olduğunda, tarih yazımında tartışmalı kalmış, akademik literatürde farklı biçimlerde yorumlanan pek çok mesele bulunmaktadır. Örneğin Tek Parti dönemi uygulamaları, 1934 İskân Kanunu, Varlık Vergisi, 1938 Dersim olayları gibi konular farklı yorumların olduğu tartışmalı alanlardır. Bu tür yorum ve bilgileri düşünce ve düşünceyi ifade etme özgürlüğü temel hakkına dayalı olarak ifade etmek mümkün ve sıkıntısız olmalıdır. Eğer siz fikrinize ve düşüncenize güveniyor iseniz, fikir özgürlüğüne inanıyorsanız, yapılan eleştirileri rasyonel argümanlarla çürütebilir; bunları ifade edenleri karalamak ya da ifade edilmesini yasaklamak yoluna gitmezsiniz. Ancak Adalet Bakanlığı İstatistiklerine göre son dört yılda ortalama 235’i çocuk olmak üzere 5500 kişi, soruşturmayla karşılaşmakta, bazıları cezalandırılmaktadır.

İlber Ortaylı, hakkında olumlu-olumsuz pek çok yorum yapılan popüler bir tarihçiydi. Katıldığı bir programda “Kemalizm kutsaldır, laf eden elenir” şeklinde bir açıklaması olmuştu. Onun bu ifadesi, yukarıda yazdıklarımızın somut bir örneği niteliğindedir. “Laf eden elenir” cümlesi, kategorik ve tartışmayı dışlayıcı bir tutum sergilemesinin yanı sıra entelektüel bir tavrın da kabul edemeyeceği bir yaklaşımdır. Bir akademisyen tarafından yapılan bu yorum, evrensel bir kurum olan üniversitelerin akademik özgürlüğü açısından da son derece sorunlu bir ifadedir. Dünyada insan üretimi her fikir ve ideolojiye karşı çıkılabilir; her fikir ve ideoloji tartışılabilir, eleştirilebilir. Bu zaten düşünce ve ifade özgürlüğünün doğal gereğidir. Bir ülkenin en popüler tarihçilerinden birinin dahi, bu ölçüde kategorik bir ifade kullanabilmesi, üzerine ayrıca hayıflanılması gereken bir meseledir. Bu fikir hürriyetini sınırlayan bakış açısıyla, Ortaylı’nın, Celal Şengör ile birlikte yaptığı televizyon programlarında sık sık, “Türkiye’de üniversite yok” eleştirilerinde bulunmuş olduklarını da düşündüğümüzde, durum oldukça “manidar” görünmektedir. Türkiye’de üniversite yok diyenlerin, fikir özgürlüğü gibi bir derdinin olmadığını, hatta konu bağlamında akademik hürriyetleri kısıtlama yanlısı olduklarını görüyoruz. Emekli olmamış, aktif görevdeki akademisyenler bu “netameli” konularda serbestçe yazamamakta, fikir beyan edememektedir. Bu olgu, Türkiye’deki akademik özgürlüğün sınırlarını belirleyen bir realite olarak karşımızdadır.

Öte yandan Ortaylı, bu sözüyle bir durum tespiti de yapmış gibidir. Konuyla ilgili kitap yazan, fikir beyan eden pek çok akademisyen ve yazar yargılanmış, cezalandırılmıştır. Bunların bilinen örneklerinden biri rahmetli, Prof. Dr. Mete Tunçay’dır. Tunçay’ın 1981 yılında yayımlanan Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetimi’nin Kurulması (1923-1931) adlı eseri, resmî tarih anlatısının dışına çıkan eleştirel yaklaşımı nedeniyle hem akademik hem de hukukî baskıların hedefi olmuştur. 12 Eylül askerî müdahalesinin ardından 1983 yılında 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanunu uyarınca Ankara Üniversitesi’ndeki görevinden ihraç edilen Tunçay, bu süreçte pasaport tahdidi ve uzun süren davalarla karşı karşıya kalmıştır. “1402’likler” olarak bilinen akademisyen grubunun simge isimlerinden biri haline gelen Tunçay, yedi yıllık hukuk mücadelesi sonucunda 1990 yılında Danıştay kararıyla görevine iade edilse de bu yaptırımlar, Türkiye’de ifade özgürlüğü ve akademik bağımsızlık tartışmalarının en önemli dönüm noktalarından biri olarak tarihe geçmiştir. Diğer bir örnek, 1991 yılında Paradigmanın İflası adlı kitabı nedeniyle yargılanan ve mahkûm edilen Prof. Dr. Fikret Başkaya’dır; Başkaya’nın akademik görevi ile ilişkisi bu süreçte sona ermiştir. Bir diğer önemli bir örnek ise 2006 yılında bir konferansta yaptığı konuşma nedeniyle hedef haline getirilen ve ardından Gazi Üniversitesi’ndeki görevinden fiilen uzaklaştırılan Prof. Dr. Atilla Yayla’dır. Yakın dönemde yazar Yaşar Gören, bir şikâyet üzerine yargılanmış; şikâyet konusunda savcılığa sunduğu kanıtlayıcı tarihsel belgeler ile beraat etmiştir. Geçen Ramazan Bayramı arifesinde felsefe öğretmeni Ramazan Avuşmak Hoca, çalıştığı okulun öğrencileri ve yöneticilerinin şikâyeti ile tutuklanmış ve on gün tutuklu yargılanarak, bayramı cezaevinde geçirdikten sonra tutuksuz yargılanmak üzere salıverilmiştir.

Şunu vurgulamak gerekir ki, bir insanın fikirleri nedeniyle adliye koridorlarında sürünmesi — sonunda beraat etse bile — başlı başına ifade özgürlüğünün fiilen kısıtlanması anlamına gelmektedir. Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Altuğ Taner Akçam / Türkiye (2011) kararında, ceza kovuşturması tehdidinin başlı başına ifade özgürlüğü üzerinde ‘caydırıcı etki’ (chilling effect) yarattığını ve bu etkinin Sözleşme’nin 10. maddesi bakımından ihlâl oluşturduğunu açıkça belirtmiştir.

Türkiye’nin demokratikleşmesi adına bu konudaki özgürlüklerin önündeki yasal ve bürokratik engellerin kaldırılması önemli bir adım olacaktır. Anayasa’nın 26. maddesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 10. maddesi ve evrensel hukuk ilkeleri bu yönde bir yorumu zaten zorunlu kılmaktadır (bkz. Ek Bölüm). Akademisyenler, entelektüeller, “acaba bu yazdıklarım/söylediklerim yasal soruşturma konusu olur mu” kaygısını taşımadan ifade hürriyetini kullanabilmelidir. Bir tez, ancak antiteziyle elenmelidir; tehdit, hakaret, karalama, baskı veya adli soruşturma yoluyla değil.

Ek: Konuya İlişkin Temel Hukuki Metinler ve Değerlendirmeler

Yukarıda savunulan görüşler, yalnızca bir kişisel kanaat ya da siyasî tutum değil; aynı zamanda Türkiye’nin pozitif hukuk düzeni ve taraf olduğu uluslararası sözleşmelerle güvence altına alınmış temel hakların zorunlu bir sonucudur. Aşağıda, konuya ilişkin temel ulusal ve uluslararası hukuk metinleri bir arada sunulmaktadır.

1. A) Ulusal Mevzuat

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası – Madde 25 (Düşünce ve Kanaat Hürriyeti):

“Herkes, düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir. Her ne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; düşünce ve kanaatleri sebebiyle kınanamaz ve suçlanamaz.”

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası – Madde 26 (Düşünceyi Açıklama ve Yayma Hürriyeti):

“Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızın haber veya fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar…”

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası – Madde 27 (Bilim ve Sanat Hürriyeti):

“Herkes, bilim ve sanatı serbestçe öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma hakkına sahiptir.”

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası – Madde 90/5 (Milletlerarası Andlaşmaların Üstünlüğü):

“Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.”

Bu hüküm özellikle kritik önem taşımaktadır: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 10. maddesi ile 5816 sayılı Kanun’un geniş yorumu arasında bir çelişki ortaya çıktığında, anayasal olarak Sözleşme hükmü üstün tutulmak zorundadır. Dolayısıyla yargı mercilerinin, ifade özgürlüğünü kısıtlayıcı yorumlar yerine AİHM içtihadıyla uyumlu bir yorum benimsemesi anayasal bir zorunluluktur.

1. B) Uluslararası Metinler

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi – Madde 10 (İfade Özgürlüğü):

“1. Herkes ifade özgürlüğü hakkına sahiptir. Bu hak, kamu makamlarının müdahalesi olmaksızın ve ülke sınırları gözetilmeksizin, kanaat özgürlüğünü ve haber ve görüş alma ve verme özgürlüğünü de kapsar…”

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi – Madde 19:

“Herkesin düşünce ve ifade özgürlüğüne hakkı vardır. Bu hak, düşüncelerinden dolayı rahatsız edilmemek, ülke sınırları söz konusu olmaksızın bilgi ve fikirleri her yoldan araştırmak, elde etmek ve yaymak hakkını da kapsar.”

Medenî ve Siyasî Haklar Uluslararası Sözleşmesi – Madde 19:

“1. Herkesin, bir müdahale ile karşılaşmaksızın fikirlere sahip olma hakkı vardır.”

“2. Herkes ifade özgürlüğü hakkına sahiptir; bu hak bir kimsenin ülke hudutlarıyla sınırlanmaksızın sözlü, yazılı veya basılı veya sanatsal ürün şeklinde veya kendi tercih ettiği başka bir araçla her türlü bilgi ve düşünceyi arama, edinme ve ulaştırma özgürlüğünü de içerir.”

1. C) Tartışma Konusu Ulusal Mevzuat

5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun – Madde 1:

“Atatürk’ün hatırasına alenen hakaret eden veya söven kimse bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Atatürk’ü temsil eden heykel, büst ve abideleri veyahut Atatürk’ün kabrini tahrip eden, kıran, bozan veya kirleten kimseye bir yıldan beş yıla kadar ağır hapis cezası verilir…”

Kanunun lafzı dikkatle okunduğunda, yalnızca “hakaret ve sövme” fiilleri ile heykel, büst, abide ve kabir gibi somut temsillere yönelik fiziksel tahribat eylemlerinin yaptırıma bağlandığı açıkça görülmektedir. Kanun metninde, akademik eleştiriyi, bilimsel tartışmayı, tarihsel sorgulamayı veya ideolojik analizi suç olarak tanımlayan herhangi bir ifade yer almamaktadır. Ancak yargısal pratikte bu madde, lafzının çok ötesinde geniş yorumlanmakta; kanunun “kıyas yasağı” (bir fiil kanunda suç olarak açıkça tanımlanmamışsa, başka bir suça benzetilerek cezalandırılamaz) ilkesine rağmen Kemalizm ideolojisine yönelik entelektüel eleştiriler dahi fiilen bu kapsam içinde değerlendirilebilmektedir. Bu durum hem ceza hukukunun belirlilik ilkesine hem de anayasal ve uluslararası düzeydeki ifade özgürlüğü güvencelerine aykırılık oluşturmaktadır.

Yukarıda sayılan ulusal ve uluslararası normların hepsi, birbirini tamamlayan bir güvence sistemi oluşturmaktadır. Türkiye, bu normların tamamına bağlı bir hukuk devletidir. Dolayısıyla Kemalizm’in ya da herhangi bir resmî ideolojinin akademik, bilimsel ve entelektüel düzeyde eleştirilmesi; bu normların lafzı ve ruhu gereği suç değil, temel hak kapsamında korunan bir özgürlüktür. Hukuk uygulayıcılarının görevi, kanunları bu anayasal ve uluslararası çerçeveyle uyumlu biçimde yorumlamaktır.

Akademik Hürriyetin Sınırı: Resmî İdeolojiye Laf Edilir mi? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Sosyal bilimlerde kavramlar değer yüklüdür; aynı olgular farklı perspektiflerden oldukça farklı biçimlerde yorumlanabilir. Bu yorumlama sürecinde devreye giren en tehlikeli bilişsel mekanizmalardan biri onay önyargısıdır (confirmation bias). Onay önyargısı, bireylerin mevcut inanç ve hipotezlerini destekleyen kanıtları arama, bunlara öncelik verme ve çelişen bilgileri görmezden gelme ya da küçümseme eğilimidir (Nickerson, 1998, s. 175-178). Bu zihinsel kısayol çoğu zaman bilinçsiz işler ve gerçeklik algımızı ciddi biçimde çarpıtarak, gerçeklikle örtüşmeyen inançların pekişmesine yol açar (Jussim vd., 2015, s. 92).

Peki bu önyargı, kapalı ve katı ideolojilerle birleştiğinde ne olur?

İdeolojiler Neden Onay Önyargısına Açıktır?

Her ideoloji, mevcut düzeni açıklayan bir dünya görüşü, gelecek için iyi bir toplum vizyonu ve siyasi değişimin nasıl gerçekleşeceğine dair bir açıklama sunar (Heywood, 2016, s. 31). Ancak bunlara ek olarak, ideolojiler —özellikle totaliter olanlar— hayal kırıklığına uğramış ve kişiliklerini yüceltmek isteyen insanlar için bir sığınak işlevi de görür (Hoffer, 2011, s. 69).

Totaliter ve katı ideolojiler bireyin tüm yaşamını ve dünyasını belirler. Bu ideolojilere bağlanan birey, her olguya o ideolojinin penceresinden bakar; kişilik ve özgünlük gelişemez, değişime kapalı bir zihin ortaya çıkar (Oruçoğlu, 2000, s. 14). Böyle bir zihinsel yapı, onay önyargısının en verimli zeminini oluşturur.

Elbette hiçbir ideolojik konum onay önyargısından tamamen bağışık değildir. Araştırmalar, siyasi yelpazenin her kesimindeki bireylerin karşıt argümanlara direnç gösterebildiğini ortaya koymaktadır (Ditto vd., 2019, s. 273; Haidt, 2012, s. 11-18). Ancak çoğulculuğu önceliklendiren dünya görüşleri dogmatizmi azaltmayı amaçlar ve bu anlamda katı otoriter çerçevelere kıyasla onay önyargısını hafifletmek için daha elverişli bir zemin sunabilir.

Burada vurgulanması gereken kritik bir nokta vardır: Onay önyargısı riskini öne çıkarmak, “ideoloji” ile “nesnel bilim” arasında keskin bir ikilik varsayan naif bir pozitivist tutum anlamına gelmez. Modern metodolojide yaygın biçimde kabul edildiği üzere, sosyal araştırma kaçınılmaz olarak araştırmacının bakış açısından, değerlerinden ve içinde bulunduğu tarihsel bağlamdan etkilenir (Myrdal, 1969, s. 43-55; Weber, 2012, s. 109). Ancak mutlak nesnelliğin imkânsızlığını kabul etmek, ampirik titizliğin terk edilmesini ya da epistemik göreceliliğe teslim olmayı meşrulaştırmaz. Burada aranan ayrım, kendini çürütücü kanıta karşı bağışık kılan dogmatik bir yaklaşım ile —kendi değer yargılarının farkında olarak— iddialarını gözlemlenebilir verilerle sınamaya çabalayan eleştirel bir yaklaşım arasındadır (Popper, 1998, s. 18, 62).

Anti-Kapitalist Zihniyet: Temel İddia

Anti-kapitalist zihniyet; sosyalizm, planlama, merkezi otorite kontrolü ve müdahalecilik gibi doktrinlerle desteklenir. Bu doktrinlerin genel odağı, tüm sorunların kapitalizmden kaynaklandığıdır. Marx’ın yabancılaşma, artık değer ve sömürü, sınıf mücadelesi kavramları bu çerçevenin temelini oluşturur (Marx, 1997, s. 157, 215; Marx ve Engels, 2013, s. 14-49). Polanyi’nin piyasanın toplumsal dokuyu aşındırmasına yönelik eleştirisi (2010, s. 122, 202), Rawls’ın adalet teorisi (1999, s. 12, 136-142) ve Frankfurt Okulu’nun araçsal akıl eleştirisi bu geleneği zenginleştirir.

Mises’e göre ise insanlar kapitalizme karşı antipati beslerken büyük ölçüde psikolojik nedenlerden, hayal kırıklığı, kıskançlık, cehalet ve yanlış anlamalardan hareket eder. Kapitalizmin getirdiği refah ve fırsatları görmezden gelerek kişisel başarısızlıklarını veya toplumsal sorunları sistemin kendisine atfederler (2018, s. 21-26).

Modern davranışsal iktisat ise piyasa başarılarının reddedilmesini duygusal güdülerden ziyade insan bilişinin yapısal özelliklerine dayandırır. Kahneman ve Tversky’nin (1982, s. 163-164) öncü çalışmasına göre insan zihni, karmaşık bilgiyi verimli biçimde işlemek için bilişsel kısayollara başvurur. Kapitalizm bağlamında, aşırı zenginliğin görünür örnekleri canlı ve kolayca hatırlanabilirken, küresel yoksulluğun kademeli ve istatistiksel olarak azalması soyut ve yavaş ilerleyen bir eğilimdir. Bu nedenle anti-kapitalist eğilimin sistemik ilerlemeyi göz ardı etmesi, çoğu zaman gerçeğin kasıtlı bir çarpıtmasından değil, hızlı, otomatik ve duygusal olan “Sistem 1” düşüncesinin, uzun vadeli ekonomik verileri yorumlamak için gereken analitik “Sistem 2″yi bastırmasının bir sonucudur (Kahneman, 2011, s. 24-37).

Veriler Ne Diyor?

Küresel Yoksulluk Dramatik Biçimde Azaldı

İki yüz yıl önce, 1820’lerde, dünya nüfusunun yaklaşık %80’i aşırı yoksulluk içinde yaşıyordu (Moatsos, 2021, s. 187). Dünya Bankası verilerine göre 1990’da yaklaşık 2 milyar insan (%36) aşırı yoksulluk içindeyken, 2019’da bu sayı yaklaşık 650 milyona (%8,4) düşmüştür (The World Bank, 2022). Hangi gösterge kullanılırsa kullanılsın —günde 3,00 dolar, 4,20 dolar ya da 8,30 dolarlık yoksulluk eşikleri— kanıtların ezici çoğunluğu yoksulluğun 1980’den bu yana önemli ölçüde azaldığını göstermektedir.

Bu azalma, bir milyardan fazla insanı aşırı yoksulluktan çıkarmıştır ve tarihte eşi benzeri görülmemiş bir olaydır. Bu azalma, doğrudan hızlanan küreselleşme dönemiyle örtüşmektedir.

Eşitsizlik Karmaşık Bir Tablo Çiziyor

Eşitsizlik anlatısı ise çok daha karmaşıktır. Tüm insanlığı tek bir grup olarak ele aldığımızda, küresel gelir eşitsizliği son yıllarda hafif bir düşüş göstermiştir. Dünya için hesaplanan Gini katsayısı 2006’da yaklaşık 0,70 iken 2023’te yaklaşık 0,66’ya gerilemiştir (WID, 2025). Bunun en önemli nedeni, Çin ve Hindistan gibi daha önce yoksul ve kalabalık ülkelerin hızlı ekonomik büyüme yaşamasıdır (Milanović, 2016, s. 2).

Öte yandan ülke içi eşitsizlik birçok ülkede, ABD dahil, artmıştır. Ekonomik büyümenin kazanımları orantısız biçimde en üst gelir grubuna akmıştır (Piketty, 2014, s. 15, 27, 197).

Burada bir çelişki yoktur: Piyasa ekonomisi güçlü bir servet yaratma motoru olduğunu kanıtlamış, ancak eşitsiz sonuçlar da üretmiştir. Üretime yapılan katkılar eşit olmadığı için, üretimden kaynaklanan gelir dağılımı da doğal olarak eşitsiz olacaktır. “Kapitalizmde yoksullar daha da yoksullaşır, zenginler daha da zenginleşir” iddiası sıfır toplamlı düşüncenin bir ürünüdür. Oysa piyasa sıfır toplamlı bir oyun değildir (Zitelmann, 2023, s. 36-55).

Onay Önyargısı Burada Nasıl İşliyor?

Güçlü bir hipotez ortaya çıktığında —”kapitalizm yoksulluğu artırır”— onay önyargısı onu çelişen kanıtlara karşı korumak için devreye girer (Nickerson, 1998, s. 175-178, 197-203). Bu mekanizmalar birkaç biçimde tezahür eder:

Birincisi, yanlı bilgi arama ve dikkat. Bu ideolojiye bağlı bir birey, ülke içi eşitsizliğin artışıyla ilgili verileri aktif olarak arayacak ve bunlara çok daha fazla dikkat edecektir. “Milyarderlerin serveti hızla büyüyor” başlığı inancı doğrularken, “bir milyar insan yoksulluktan kurtarıldı” başlığı onu sorgular.

İkincisi, yanlı yorumlama. İdeolojik olarak bağlı bireyler, küresel yoksulluğun azaldığı gerçeğiyle yüzleştiklerinde inançlarını terk etmez. Bunun yerine, kanıtı kendi anlatılarına uydurmak için yeniden yorumlarlar: Hedefler değiştirilir (yoksulluğun azalması yerine kalan yoksulluğa odaklanılır), nedensellik farklı atfedilir (yoksulluğun azalması başka faktörlere, kalan yoksulluk ise yalnızca kapitalizme bağlanır) ya da mutlak yoksulluk yerine göreli yoksulluğa vurgu yapılır.

Üçüncüsü, yanlı hafıza ve alıntı. Bireyler, konumlarını destekleyen çalışmaları, makaleleri ve anekdotları seçici biçimde hatırlar ve alıntılar. Dünya Bankası veya Birleşmiş Milletler gibi kurumlardan gelen kapsamlı verileri “neoliberal propaganda” olarak reddedebilirler. Bu, kişinin inançlarıyla çelişen kanıtın aşırı eleştirel bir incelemeye tabi tutulduğu bir çürütme yanlılığı (disconfirmation bias) türüdür (Schumm, 2021, s. 288).

Ayrıca, ampirik kanıta rağmen “kapitalizm yoksulluğu artırır” inancının sürmesi, Kahneman’ın (2011, s. 317-320) tartıştığı “teorinin neden olduğu körlük” (theory-induced blindness) kavramıyla açıklanabilir. Bir entelektüel çerçeve kabul edildikten sonra, ondaki kusurları fark etmek zorlaşır. İdeoloji bir filtre işlevi görür ve zihin doğal olarak doğruluk yerine tutarlılık arar; bu da zekanın veriyi anlamak yerine reddetmeyi rasyonalize etmek için kullanıldığı sofistike bir onay önyargısı biçimine yol açar.

Sonuç: Entelektüel Alçakgönüllülük Çağrısı

Anti-kapitalist zihniyetin küresel yoksulluk ve eşitsizlik verilerine yaklaşımı, onay önyargısının somut bir örneğini sunmaktadır. Ampirik veriler, son kırk yılda piyasa ekonomisinin küreselleşmesiyle birden fazla milyar insanın tarihte eşi görülmemiş biçimde mutlak yoksulluktan çıkarıldığını açıkça göstermektedir. Ancak aynı veriler, bu süreçte birçok ülkede gelir ve servet eşitsizliğinin arttığını da ortaya koymaktadır.

Onay önyargısı filtresi tam da bu noktada devreye girer: Anti-kapitalist anlatı, yoksulluktaki bu tarihsel düşüşü büyük ölçüde görmezden gelir, küçümser ya da temel iddiasını korumak için “sömürüye dayalı” veya “sürdürülemez” gibi etiketlerle yeniden çerçeveler. Odağı mutlak yoksulluktan göreli eşitsizliğe kaydırarak, “pasta büyüyor ama dilimler adaletsiz dağılıyor” gerçeğini “pasta yalnızca zenginler için büyüyor” şeklinde tek boyutlu ve yanıltıcı bir anlatıya indirger.

Piyasa ekonomisinin milyarlarca insanı yoksulluktan çıkarırken aynı zamanda belirli eşitsizlikleri de derinleştirdiğini kabul etmek, daha doğru —ama daha karmaşık— bir tutumdur. Ne var ki güçlü ideolojik bağlılıklar bireylerin bu tutumu benimsemesini sıklıkla engeller.

Sosyal dünyayı anlama çabası, bizi rahat hissettiren basit ve kesin anlatılar yerine, çoğu zaman rahatsız edici olan karmaşık ve çok boyutlu gerçekliklerle yüzleşmemizi gerektirir. Bu yüzleşme iradesi üç temel entelektüel erdem gerektirir: varsayımlarımızın ve dünya görüşlerimizin yanılabilir olduğunu kabul etmemizi gerektiren entelektüel alçakgönüllülük, en değer verdiğimiz inançlarla çelişen kanıtlarla dürüstçe ve cesurca ilgilenmemizi sağlayan entelektüel cesaret ve sonuçlarımızın sağlamlığını güvence altına almak için şeffaf ve tekrarlanabilir yöntemler kullanmamızı gerektiren metodolojik titizlik.

Kaynakça

Ditto, P. H., Liu, B. S., Clark, C. J., Wojcik, S. P., Chen, E. E., Grady, R. H., … Zinger, J. F. (2019). At least bias is bipartisan: A meta-analytic comparison of partisan bias in liberals and conservatives. Perspectives on Psychological Science, 14(2), 273–291. https://doi.org/10.1177/1745691617746796

Haidt, J. (2012). The righteous mind: Why people are divided by politics and religion. Pantheon Books.

Heywood, A. (2016). Siyasi ideolojiler (L. Köker, Çev.). BB101 Yayınları.

Hoffer, E. (2011). Kesin inançlılar (E. Günur, Çev.; 3. baskı). Plato Film Yayınları.

Jussim, L., Crawford, J. T., Anglin, S. M., & Stevens, S. T. (2015). Ideological bias in social psychological research. L. J. M. Olson & M. P. Zanna (Ed.), Advances in experimental social psychology içinde (Cilt 52, s. 91–110). Academic Press.

Kahneman, D. (2011). Hızlı ve yavaş düşünme (O. Ç. Deniztekin & F. N. Deniztekin, Çev.). Varlık.

Kahneman, D., & Tversky, A. (1982). Availability: A heuristic for judging frequency and probability. Judgment under uncertainty: Heuristics and biases içinde (s. 163–178). Cambridge University Press.

Marx, K. (1997). Kapital 1. cilt. Sol Yayınları.

Marx, K., & Engels, F. (2013). Komünist manifesto. Yordam Kitap.

Milanović, B. (2016). Global inequality: A new approach for the age of globalization. The Belknap Press of Harvard University Press.

Mises, L. V. (2018). Anti-kapitalist zihniyet. Liberte Yayınları.

Moatsos, M. (2021). How was life? Volume II. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/3d96efc5-en

Myrdal, G. (1969). Objectivity in social research. Pantheon Books.

Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2(2), 175–220.

Oruçoğlu, M. (2000). Sanat ve edebiyat yazıları. Babek Yayınları.

Piketty, T. (2014). Capital in the twenty-first century (A. Goldhammer, Çev.). The Belknap Press of Harvard University Press.

Polanyi, K. (2010). Büyük dönüşüm (A. Buğra, Çev.). İletişim Yayınları.

Popper, K. R. (1998). Bilimsel araştırmanın mantığı (İ. Aka & İ. Turan, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.

Rawls, J. (1999). A theory of justice. Harvard University Press.

Schumm, W. R. (2021). Confirmation bias and methodology in social science: An editorial. Marriage & Family Review, 57(3), 283–296.

The World Bank. (2022). Poverty. https://www.worldbank.org/en/topic/poverty

Weber, M. (2012). Sosyal bilimlerin metodolojisi. Küre Yayınları.

WID. (2025). Data. https://wid.world/data/

Zitelmann, R. (2023). Anti-kapitalist safsatalar: Kapitalizm hakkında doğru bilinen yanlışlar (M. Acar, Çev.; 1. baskı). Serbest Kitaplar.

• Bu yazı, yazarın “Anti-Capitalist Mentality and Confirmation Bias” başlıklı makalesinin (Liberal Düşünce, Sayı 121, 2026, ss. 191-216) kısaltılmış ve geniş okur kitlesine uyarlanmış Türkçe versiyonudur.

Anti-Kapitalist Zihniyet ve Onay Önyargısı yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Modern birey, sahip olduğu politik fikirlerin ve ideolojilerin kendi özgün düşünce süreçlerinin bir ürünü olduğuna dair güçlü bir kanıya sahiptir. Ancak sosyolojik ve biyolojik açıdan incelendiğinde bu fikirlerin özellikle aidiyetlerin, inançların çoğunun rasyonel bir temeli olmadığı iddia edilebilir. İlk bakışta kulağa tuhaf bir iddia gibi görünse de toplum ve birey gerilimi içinde ele alındığında bu iddia farklı bağlamlarla temellendirilebilir.

Birey, içine doğduğu toplumun, ailenin ve eğitim sisteminin sunduğu paradigmalara maruz kalarak birtakım değerleri, fikirleri ve ideolojileri içselleştirmeye başlar. Sosyalleşme süreci, baskın paradigmaların bireylere “dayatılması” sürecidir. Zamanla bu dışarıdan gelen düşünceler bireyin kişiliğinin bir parçası haline gelir ve inanca dönüşmeye başlar. İnanca dönüşen bir ideoloji ise sorgulanamaz bir form alarak “seküler kutsallık” mertebesine erişebilir. Bu süreç, özellikle sosyalleşme ve bilişsel inşa süreçleri ile doğrudan ilgilidir.

Bireyin siyasal kimliğinin inşası üç ana kurum üzerinden açıklanabilir:

• Aile (Birincil Sosyalleşme): Çocukluk döneminde gerçekleşen bu aşama, bireyin dünyayı algıladığı ilk zemini oluşturur. Çocuk, ailesi tarafından sunulan dünyayı “olası dünyalardan biri” olarak değil, “kaçınılmaz tek gerçeklik” olarak kabul eder. Bu süreçte çocuk, “önemli ötekilerle” (ebeveynler) kurduğu duygusal bağ nedeniyle bu gerçekliği sorgusuz sualsiz içselleştirir.
• Eğitim Sistemi (İkincil Sosyalleşme): Okullar sadece akademik bilgi aktarmaz; “gizli müfredat” aracılığıyla resmî ideolojiyi ve ulusal anlatıyı yeni nesillere aşılar. Bourdieu’nun habitus kavramı ile yaklaşırsak, eğitim sistemi güç ilişkilerini yeniden üreten ve belirli bir grubun kültürel keyfiyetini meşrulaştıran bir “sınıflandırma makinesi” gibi çalışmaktadır.
• Toplum ve Kültür (Kolektif Bilinç): Medya ve akran grupları aracılığıyla yayılan “kolektif bilinç”, birey üzerinde uyum sağlama baskısı kurar. Ortega y Gasset’ye göre bireyler, kendi akıllarıyla ürettikleri “fikirlerle” değil, toplumdan miras kalan “inançlarla/önyargılarla” yaşarlar. Bu durum bireyi kendi özgün hayatından kopararak bir “sosyal robota” dönüştürür.

Bu sosyalleşme sürecine eşlik eden biyolojik mekanizmaları da ayrıca ele almak gerekir. Zira insanı farklı kavramsal çerçevelerle ele almak yeni bakış açıları geliştirmek için bir hareket noktası olabilir.  İnsan farklı açılardan değerlendirildiğinde homo economicus, homo faber, zoonpolitikon gibi kavramlarla ele alınmaktadır. Bunlara ek olarak insanın temel sosyobiyolojik özellikleri olan ve sosyal yönün biyolojik temeller ile derin ilişkide olduğunu ileri süren kuramlar da vardır. Bunlar Maclean’ın [3] ‘Üçlü Beyin’ modeli ve Kahneman’ın[4] ‘Sistem 1 ve Sistem 2’ (Hızlı ve Yavaş Düşünme) modelleridir.

Bireyin sosyalleşme süreci, nörobiyolojik altyapısı ve ideolojik aidiyetler arasındaki ilişkiye bu iki teori ile bakıldığında tartışılması gereken birtakım sonuçlara ulaşıyoruz. Siyasal davranışlar nörobiyolojik bir mimariyle ilişkilendirilebilir.

1. Üçlü Beyin Modeli (Functional Metaphor): Paul MacLean’in modelini siyasal davranışın dürtüsel ve bilişsel çatışmasını açıklayan bir metafor olarak kullanıyoruz.

• Sürüngen Beyin: Hayatta kalma, güvenlik, bölge koruma ve hiyerarşi kurma gibi en ilkel işlevlerden sorumludur. Siyasetteki “biz ve onlar” ayrımının ve kabilecilik (tribalism) eğiliminin kökenidir.
• Limbik Sistem: Duyguların merkezidir. Siyasal liderlere bağlılık, sembollere verilen önem ve “korku siyaseti” doğrudan bu bölgeyi hedefler.
• Neokorteks (Özellikle Prefrontal Korteks): Analitik düşünme, rasyonel değerlendirme ve planlama merkezidir. Siyasetin rasyonel analiz gerektiren boyutları bu bölgenin aktivitesine ihtiyaç duyar.

1. Sistem 1 ve Sistem 2 :

Daniel Kahneman, zihinsel süreçlerimizi iki ana mekanizma üzerinden açıklar: Sistem 1 (Hızlı) ve Sistem 2 (Yavaş).

Sistem 1, zihnimizin otopilotudur. Hızlı, otomatik ve duygusal tepkiler verir. Bir yüzdeki öfkeyi tanımak veya boş yolda araba sürmek gibi eylemleri çaba harcamadan gerçekleştirir. Sistem 2 ise analitik düşünme, karmaşık hesaplamalar ve mantıksal sorgulama merkezidir; ancak çalışması için yoğun dikkat ve enerji gerekir.

Kritik nokta şudur: İnsan beyni, enerjiden tasarruf etmek isteyen bir “bilişsel cimri”dir. Bu yüzden varsayılan olarak Sistem 1 modunda çalışır. Sistem 2, aslında “tembel bir denetleyicidir.” Çoğu zaman Sistem 1’in sunduğu sezgisel ve duygusal kararları sorgulamak yerine, onları olduğu gibi kabul edip rasyonel bir kılıfa sokar.

Siyaseten bunun anlamı çarpıcıdır: Politik tercihlerimizin çoğu, Sistem 1’in kontrolündeki duygusal reflekslerle yapılır. Kendimizi rasyonel (Sistem 2) sanırken, aslında Sistem 1’in verdiği kararları sonradan mantığa büründürmekle (rasyonalize etmekle) meşgulüzdür.

Bu temel tanımlardan sonra, tüm bu süreçleri hiyerarşik bir yapıda birleştiren bir “Siyasal Davranış Piramidi” modelini öneriyoruz. Bu model, siyasal eylemin bilincin en derinlerinden yüzeye doğru nasıl inşa edildiğini görselleştirir:

1. Zemin (En Derin Katman) – Sosyal Kimlikler ve Değerler: Piramidin temelinde çocuklukta oluşan “biz” ve “onlar” ayrımı yer alır. Bu katman, herhangi bir siyasi mesaj işlenmeden önce kurulan “zihinsel kabile”nin sınırlarını çizer.
2. İkinci Katman – Duygular (Affective Primacy): Duygular, rasyonel analizin bir sonucu değil, onun tetikleyicisidir. “Sıcak Biliş” (Hot Cognition)[5] hipotezine göre, siyasal kavramlar zihinde duygusal etiketlerle saklanır ve mantıksal düşünceden milisaniyeler önce tetiklenir.
3. Üçüncü Katman – Bilişsel Süreçler ve Bilgi İşleme: Bu aşamada beyin, “Motivasyonel Akıl Yürütme” (Motivated Reasoning) yaparak, mevcut inançlarına uyan bilgileri kabul ederken, çelişen bilgileri reddeder veya çarpıtır. İnsan zihni burada bir “karar verme makinesi” olarak değil, duygusal kararları haklı çıkaran bir “rasyonalizasyon makinesi” olarak çalışır.
4. Dördüncü Katman – Tutumlar: Alt katmanlardaki kimlik ve duyguların kristalleşmiş halidir. Bireyin belirli bir adaya veya politikaya karşı kalıcı bir değerlendirme yapmasıdır.
5. Zirve (Yüzey) – Siyasal Davranış: Tüm bu görünmez süreçlerin dışa vurumu olan somut eylemdir (oy verme, protesto vb.).

5. Seküler Kutsallık: İdeolojinin Dinleşmesi

İdeolojilerin sorgulanamaz hale gelmesi, onları yapısal olarak bir din formuna dönüştürür. Bu süreçte Hebb Kuralı[6] (“Birlikte ateşlenen nöronlar, birlikte bağlanır”) gereği, çocukluktan itibaren duygusal olarak pekiştirilen ideolojik öğretiler beyinde sarsılmaz nöral yollar oluşturur.

Seküler Kutsallığın Göstergeleri:

• Fizyolojik (Nöral Tepki): Kutsallaştırılan lidere veya sembole yöneltilen eleştiriye verilen nöral tepkinin, dini değerlere yapılan saldırıya verilen tepkiyle (amigdala aktivasyonu) aynı olması.
• Dilsel (Mutlak Dil): Tartışmalarda “yanlış” veya “eksik” gibi rasyonel ifadeler yerine “hain”, “düşman” veya “satılmış” gibi ahlaki ve mutlak dışlayıcı sıfatların kullanılması.
• Davranışsal (Tabu Alanları): Belirli figürlerin veya olayların eleştiriye tamamen kapatılması; eleştirinin “suç” veya “ahlaksızlık” olarak kodlanması.
• Sembolik (Ritüelleşme): Anıt, müze veya törenlerin birer turistik veya bilgilendirici ziyaretten ziyade, dini birer ayin (saygı duruşu, huşu) havasında gerçekleşmesi.

Devletler eğitim sistemlerini kullanarak piramidin “zeminini” (sosyal kimlikleri) inşa ederler.

• Çin: “Vatansever Eğitim Kampanyası” ile tarih eğitiminin Komünist Parti meşruiyeti için bir araca dönüştürülmesi.
• Kuzey Kore: Rejime kayıtsız şartsız bağlılık ve eleştirel düşüncenin bastırılması.
• Rusya: Putin döneminde vatanseverliği aşılayan “tek tip” tarih kitabı projesi.
• Türkiye: Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren eğitim politikalarının Kemalizm çerçevesinde bir vatandaşlık anlatısı inşa etmesi.

Seküler kutsallığın bireysel bir tercih olmanın ötesinde, toplumsal ve ekonomik maliyetleri vardır. Bunlar;

• Bilişsel Esnekliğin Azalması: Eğitim sistemi bilişsel gelişim yerine “itaatkar işgücü” yetiştirmeye odaklandığında, toplumun yaratıcılık ve bağımsız karar verme kapasitesi düşer. Sosyal kutuplaşmanın körüklenmesi ve sosyal enerjinin verimsiz alanlara harcanması da bu esnekliğin azalmasının bir yönünü oluşturur.
• İnovasyon ve Yaratıcı Yıkım: Acemoğlu ve Robinson’un[7] “kapsayıcı kurumlar” ve Schumpeter’in[8] “yaratıcı yıkım” kavramlarına atıfla; dogmatik bir eğitimden geçen bireylerin statükoyu sorgulama ve inovasyon üretme kapasitesi sınırlı kalmaktadır.
• İşlem Maliyetleri: Kısa vadede ideolojik bağlılık, vergi uyumu gibi devlet maliyetlerini düşürse de uzun vadede kaliteli beşerî sermayenin erozyonuna ve ekonomik durgunluğa yol açar.

Bu nöro-politik hapishaneden çıkışın ancak bireyin kendi bilişsel süreçlerinin farkına varmasıyla mümkün olabilir. Immanuel Kant’ın[9] “Sapere Aude” (Kendi aklını kullanma cüretini göster) çağrısı, bu sürecin anahtarıdır.

Bu çarpıcı tablo karşısında, özgür ve demokratik bir toplumun gelişmesi için önerilerimiz ise şunlardır:

• Entelektüel Tevazu: Kendi fikirlerimizin mutlak doğru olmadığını ve yanılma payımızı kabul etmek.
• Eleştirel Düşünce: Eğitim sistemlerinin ideolojik endoktrinasyon yerine, varsayımları sorgulama ve kanıtları değerlendirme becerilerini teşvik etmesi gerekir. Eğitim sistemi, bilişsel yetenekleri geliştirmek ve eleştirel düşünme yeteneğini kazandırmak dışında bir misyona sahip olmamalıdır. Eleştirel düşünceye aynı zamanda düşünümselliğin[10] (reflexif düşüncenin) de eklenmesi gereklidir. Yani bireyler kendilerinin neden öyle değil de böyle düşündüğünü, bu düşünce yapısına nasıl “ulaştığını” da sorgulayacak şekilde de düşünmeye önem vermelidir.
• Sınırlı Devlet Modeli: Devletin farklı ideolojiler karşısında tarafsız kalması ve “makbul vatandaş” yetiştirme misyonundan vazgeçmesi gereklidir.

Siyasal davranışlarımız büyük oranda evrimsel mirasımız, ailemiz ve devletin inşa ettiği görünmez bir mimarinin etkisi altında şekillenmektedir. Bu piramidin temellerini sorgulamak, bir “kültür robotu” olmaktan çıkıp gerçek bir şahsiyet olmanın ve toplumsal barışı rasyonel bir zeminde kurmanın temel yoludur. Devletlerin eğitim sistemini ideolojik bir yeniden üretim fabrikası olarak kullanması yerine, eğitimin sadece bilişsel yetenekleri ve eleştirel düşünmeyi temellendiren bir yapıya dönüştürülmesi elzemdir.

[1] Bu yazı uluslararası bir dergide hakem sürecinde olan “From Ideology to Sacredness” adlı makalemizin temel argümanlarını özetlemek ve genel kamuoyu ile paylaşmak amacıyla hazırlanmıştır.

[2] ozgurkanbir@yahoo.com.tr

[3] Paul D. MacLean, A Triune Concept of the Brain and Behaviour (Canada: University of Toronto Press, 1973).

[4] D Kahneman, Hızlı ve Yavaş Düşünme, trans. O.Ç. Deniztekin – F.N. Deniztekin (İstanbul: Varlık, 2011).

[5] M Lodge – C S Taber, The Rationalizing Voter (Cambridge University Press, 2013).

[6] D.O. Hebb, The Organization of Behavior (New York: John Wiley & Sons, 1949); Carla J. Shatz, “The Developing Brain,” Scientific American 267/3 (September 1992), 60–67.

[7] Daron Acemoğlu – James A. Robinson, Ulusların Düşüşü (İstanbul: Doğan Kitap, 2017).

[8] J Schumpeter, Capitalism, Socialism & Democracy (London: Routledge Taylor & Francis Group, 2003).

[9] I Kant, Aydınlanma Nedir? (İstanbul: Say (Original work published 1784), 2009).

[10] Pierre Bourdieu – Loic Wacquant, Düşünümsel Bir Antropoloji İçin Cevaplar, trans. Nazlı Ökten (İstanbul: İletişim Yayınları, 2014).

Seküler Kutsallık: İdeolojiler Nasıl Modern Tabulara Dönüşüyor? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Giriş: Bir Devrimci Arketipinin Doğuşu

Nikolay Çernişevski’nin 1863’te yayımladığı ve Rus düşünce tarihinde Tolstoy’dan Lenin’e kadar derin izler bırakan Nasıl Yapmalı? adlı romanı, sadece bir edebî eser değil, aynı zamanda bir siyasal manifestodur. Romanın en dikkat çekici figürü olan Rahmetov, “yeni insanlar” arasında dahi “özel bir insan” olarak tanımlanan, adanmışlığın ve devrimci iradenin somutlaşmış bir timsalidir. Edebî bir karakter olmanın ötesinde, Rus devrimci hareketleri için bir rol model olarak yüceltilen Rahmetov, siyaset bilimi ve psikoloji perspektifinden incelendiğinde, ideolojik bağlılığın bireyin bilgi edinme süreçlerini ve rasyonel karar alma mekanizmalarını nasıl şekillendirdiğine dair çarpıcı bir vaka analizi sunar. Bu metin, Rahmetov’un karakterini bu iki disiplinin merceğinden inceleyerek, onun portresinin modern siyasal davranışları anlamak için ne gibi dersler sunduğunu ve “Nasıl Yapmalı?” sorusuna karşın neden bir “Nasıl Yapmamalı?” uyarısı olarak da okunabileceğini analiz etmektedir.

1. Rasyonel Sorgulamadan Önce Gelen İdeolojik Tutku: Duygusal Zemin ve Katalizör

Rahmetov’un siyasal kimliğinin inşası, sistematik bir bilgi birikimiyle değil, yoğun bir duygusal ve ahlâkî hazırlık süreciyle başlar. Bu durum, siyasal radikalleşmenin psikolojik temellerini anlamak için kilit bir noktadır.

• Duygusal Hazırlık: Rahmetov, Petersburg’a geldiğinde henüz ideolojik bir çerçeveye sahip değildir. Ancak babasının despotizmi, annesinin kırılganlığı ve tanık olduğu toplumsal adaletsizlikler, onda bir “düşünceler yumağı” ve çözülmeyi bekleyen bir duygusal gerilim yaratmıştır. Bu durum, siyaset psikolojisinde, motivasyonların ve duygusal yönelimlerin bilişsel süreçleri nasıl şekillendirdiğini açıklayan güdülenmiş akıl yürütme (motivated reasoning) kuramlarıyla uyumludur; birey, mantıksal bir analizden önce duygusal olarak yatkın olduğu sonuçlara yönelir (Kunda, 1990).
• İdeolojik Katalizör: Kirsanov ile tanışması, bu birikmiş potansiyeli kinetik enerjiye dönüştüren bir katalizör işlevi görür. Rahmetov’un, Kirsanov’un her sözünü susuz kalmış bir insan gibi yutması, eleştirel bir sorgulamadan ziyade, mevcut duygusal arayışına bir yanıt ve ahlâkî bir tatmin bulduğunu gösterir. Bu, kararlı bir siyasî eyleme geçiş için gerekli olan psikolojik eşiği aştığı andır.
• Ahlâkî Rigorizm (Katılık): Bu tutkulu bağlılık, kendiliğinden bir rigorizm doğurur. Rahmetov, “insanlık için istediği güzel hayatı” önce kendi nefsinde ispatlama zorunluluğu hisseder. Bu, eylemlerini meşrulaştıran ve onu kişisel zaaflardan arındıracak olan katı bir ahlâkî koddur. Bu ahlâkî kesinlik, henüz kapsamlı bir bilgi edinme sürecinden önce gelir ve ilerideki entelektüel tercihlerinin tamamını belirleyecektir.

2. Doğrulama Yanlılığı ve Seçici Bilgi Edinimi: Kapalı Bir Bilişsel Döngü

Rahmetov, ideolojik çerçevesini belirledikten sonra, bu inancı destekleyecek ve sistematize edecek bir bilgi edinme sürecine girer. Bu süreç, bir keşif yolculuğu değil, mevcut bir inancı rasyonelleştirme ve pekiştirme eylemidir.

• Tek Yönlü ve Yoğun Bilgi Yüklemesi: Kirsanov’dan aldığı kitap listesiyle üç gün üç gece aralıksız okuması, bilginin bir sorgulama aracı değil, bir an önce edinilmesi gereken bir mühimmat olarak görüldüğünü kanıtlar. Bu aşırı adanmışlık, altı aylık yoğun bir okuma periyoduyla devam eder ve ideolojik çekirdeği sağlam bir zırhla kaplama amacını taşır.
• “Temel Yapıtlar” Prensibi ve Bilişsel Filtreleme: Altı ayın sonunda Rahmetov, okuma alışkanlığını katı bir kurala bağlar: Sadece “sayısı pek az olan kendi temel yapıtlarını” okuyacaktır. Diğer yüzlerce eseri, temel fikirlerin “gevelenmiş ve iğdiş edilmiş” bir tekrarı olarak görerek reddeder. Bu yaklaşım, psikolojide “doğrulama yanlılığı” (confirmation bias) olarak bilinen, bireylerin mevcut inançlarını destekleyen bilgileri arama, yorumlama ve hatırlama eğiliminin kusursuz bir örneğidir (Wason, 1960). Rahmetov, mevcut inanç sistemini tehdit edebilecek çelişkili veya karmaşık bilgilerden kaçınarak, zihinsel rahatsızlık yaratan durumları en aza indirme amacı güder. Bu davranış, Leon Festinger’in bilişsel çelişki (cognitive dissonance) teorisiyle açıklanabilir; birey, çelişkili düşünce veya bilgilerle karşılaştığında ortaya çıkan psikolojik gerilimi azaltmak için inançlarına daha sıkı sarılır veya çelişkili bilgiyi reddeder (Festinger, 1957).
• Düşünce Özgürlüğünün Reddi: Gogol dışındaki Rus yazınını veya ekonomi politikteki temel birkaç isim dışındaki düşünürleri gereksiz görmesi, entelektüel çeşitliliği ve eleştirel düşünceyi reddeden kapalı bir zihinsel sistem inşa ettiğini gösterir. Düşünce özgürlüğü, yalnızca dışsal baskılardan değil, aynı zamanda bireyin kendi rızasıyla kendini hapsettiği entelektüel yankı odalarından da azade olmayı gerektirir. Rahmetov, bu ilkeyi eylem uğruna feda eder.

3. Akılcı Egoizm ve Rigorizm Paradoksu: Araçların Amacı Yutan Mantığı

Romanın felsefî temelini oluşturan ve “yeni insanlar” tarafından savunulan “akılcı bencillik” (rational egoism) kuramı, Rahmetov’un karakterinde paradoksal bir biçimde uygulanır.

• Akılcı Bencillik Kuramı: Bu teoriye göre, en yüce fedakârlıklar dâhil tüm insan eylemleri, temelinde kişisel çıkar ve tatmin arayışı barındırır.
• Rigorist Uygulama: Rahmetov, bu kuramı benimser ancak “çıkarı” en uç noktaya taşır: Ona göre en yüksek kişisel çıkar, “genel olarak insanlar için istenen” ideali gerçekleştirmek adına tüm kişisel zevk ve konforu feda etmektir. Şarap içmemesi, kadınlardan uzak durması, dinlenmeyi gereksiz görmesi ve hatta acıya dayanıklılığını artırmak için çivili yatakta yatması, bu akılcılığın asketizme varan acımasız bir yorumudur.
• Anti-Hümanist Rasyonalite: Buradaki temel çelişki şudur: Rahmetov’un akılcılığı, insanlık için daha iyi bir hayat kurma amacına hizmet ederken, bu amaca ulaşmak için kullandığı araçlar (aşırı disiplin, zevkten feragat, duygusal yoksunluk), kurtarılmak istenen hayatın insanî zenginliklerini ve deneyimsel çeşitliliğini yok sayar. Bu durum, kurtuluş adına hayatın kendisini feda eden, mantıksal olarak tutarlı ancak pratik anlamda anti-hümanist bir rasyonalite tuzağına işaret eder. Bu, aydınlanma aklının kendi karşıtına, yani mitsel bir tahakküme dönüşebileceğini öne süren eleştirel teorinin temel argümanlarından biridir (Horkheimer & Adorno, 2014).

4. Kantçı Aydınlanma Perspektifi: Kazanılan Özerklik ve Kendi Kendine Dayatılan Dogmatizm

Immanuel Kant’ın 1784’te yayımladığı “Aydınlanma Nedir?” başlıklı makalesi, Rahmetov’un entelektüel yolculuğunu analiz etmek için güçlü bir felsefî çerçeve sunar.

• Aydınlanmacı Özerklik: Kant, aydınlanmayı “insanın kendi suçuyla düşmüş olduğu ergin olmayış durumundan kurtulması” olarak tanımlar ve bunun için “aklını kullanma cesareti” (Sapere aude!) göstermesi gerektiğini belirtir (Kant, 2022). Rahmetov, babasının despotizmi gibi dışsal otoritelerden kurtulup kendi aklını kullanma cesareti göstermesiyle Kantçı özerklik (otonomi) idealinin bir örneğidir. O, vasilikten çıkmış, iradesini kendi ahlâkî yasasına tabi kılmış aydınlanmış bir birey portresi çizer.
• Rasyonel Dogmaya Geçiş: Ancak Kant’a göre aklın kullanımı sürekli ve kamusal olmalıdır. Rahmetov’un bilgi edinme sürecini altı ay gibi bir sürede tamamlanmış kabul edip kendini yalnızca “temel yapıtlar” ile sınırlaması, aydınlanmanın sürekli sorgulama ruhunu zedeler. Aklını kullanarak ulaştığı devrimci sonucu, artık sorgulanamaz bir dogmaya dönüştürür. Bu, ironik bir şekilde, Kant’ın tanımıyla “kendi suçuyla düştüğü yeni bir ergin olmayış durumudur.” Kişi, aklını kullanarak bir sonuca varır, ancak o sonucu mutlaklaştırarak kendi entelektüel gelişimini ve özgürlüğünü kısıtlar.

Sonuç: Eylem Adamının Uyarısı

Rahmetov, Çernişevski’nin “kusursuz insan” ve “devrimci aksiyon adamı” idealini temsil eder. O, amacı uğruna her türlü kişisel zaafı ve entelektüel şüpheyi feda eden, sarsılmaz bir iradenin simgesidir. Ancak siyaset psikolojisi ve felsefesi açısından bakıldığında, onun yöntemi ciddi sorunlar barındırır:

• Psikolojik Açıdan: İdeolojiye duygusal olarak kilitlenmesi ve ardından yalnızca doğrulayıcı bilgilerle kendini beslemesi (Festinger, 1957; Kunda, 1990), onu eleştirel düşünceye ve alternatif perspektiflere kapatır. Bu, siyasal kutuplaşmanın ve fanatizmin temel mekanizmalarından biridir.
• Felsefî Açıdan: Aydınlanmacı özerkliği (Kant, 2022) kendi yarattığı bir dogmatizmle sınırlaması ve insanlık adına insanî olanı feda eden rigorist ahlâkı, araçların amacı yutabileceği tehlikesini gözler önüne serer (Horkheimer & Adorno, 2014).

Bu nedenle, Çernişevski’nin “Nasıl Yapmalı?” sorusuna karşılık Rahmetov’un portresi, siyasal adanmışlığın potansiyel tuzaklarına dair bir uyarı niteliği taşıyarak, adeta bir “Nasıl Yapmamalı?” dersi sunar. O, hedefe kilitlenmiş ve bu yolda ilerlemek için gerekli gördüğü her şeyi feda etmeye hazır olan kesin inançlı, dogmatik ve ürkütücü bir siyasal aktör arketipidir. Bu yönü ile sonraki yıllarda Türkiye’de de ortaya çıkan, sol düşüncenin şiddet ile kurduğu ontolojik bağı görünür kılan kişi prototipini oluşturmuştur.

Kaynaklar

Çernişevski, N. G. (1999 [1864]). Nasıl Yapmalı? Oda Yayınları.

Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford University Press.

Horkheimer, M., & Adorno, T. W. (2014). Aydınlanmanın Diyalektiği: Felsefi Fragmanlar. Kabalcı yayınları.

Kant, I. (2022 [1784]). Politik Yazılar-Aydınlanma Nedir? Dipnot Yayınları.

Kunda, Z. (1990). The case for motivated reasoning. Psychological Bulletin, 108(3), 480–498.

Wason, P. C. (1960). On the failure to eliminate hypotheses in a conceptual task. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 12(3), 129–140.

Devrimci İradenin Psikolojisi ve Felsefesi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.