Tolstoy hayatın anlamını ve insan ilişkilerini sorgularken içinde bulunduğu çağın kendine göre olmadığını düşünmeye başlamıştı. Sonraki yıllarında hiç huzur bulmadı. Tolstoy’un itirafları insanı sarsıyor. Kendi itirafına göre o bir katil! Şimdi sadece “Tolstoy bir katildir!” deseydim bir çoğunuz “Yok artık daha neler?” diyerek muhtemelen beni eleştirecektiniz. Bakalım kendisi İtiraflarında bu konuda neler yazmış, “O yılları korkmadan, tiksinmeden ve yüreğimde acı duymadan hatırlayamıyorum. Savaşta adam öldürdüm, öldürmek amacıyla insanları düelloya davet ettim, kumar oynayıp kaybettim, köylülerin emeklerini iç ettim, onları cezalandırdım, zina yaptım, iğfal ettim. Yalan, hırsızlık, her çeşit zina, sarhoşluk, zorbalık, cinayet… İşlemeyeceğim suç yoktu ve bütün bunlar için yaşıtlarım beni övüyor, nispeten ahlâklı biri sayıyorlardı, hâlâ da öyle sanıyorlar. Bu şekilde on yıl geçirdim.” (İtiraf, İş Kültür Yayınları, Çev: Ayşe Uzunhasanoğlu, s.8)

Görüldüğü gibi Tolstoy geçmişiyle yüzleşirken apaçık biçimde, hiçbir kaygı duymadan her ne yapmışsa bir bir itiraf ediyor. Peki Tolstoy geçmiş yaşamında bunları yaparken, etrafındakiler ona nasıl bakıyorlardı? Devlet kanunları, mahalle baskısı yok muymuş? Tolstoy bu konuya cevabını kitapta şöyle vermişti. “İyi insan olmayı bütün kalbimle istiyordum; ama gençtim, tutkularım vardı, iyiyi aradığım o günlerde yalnızdım, yapayalnızdım. En içten isteklerimi oluşturan bir şeyi, yani ahlâk açısından iyi bir insan olmak istediğimi ne zaman göstermeye çalışsam küçümsemelerle, alaylarla karşılaşıyordum; oysa ne zaman iğrenç tutkulara kapılsam beni övüyor, teşvik ediyorlardı. Mevki ve makam düşkünlüğü, iktidar hırsı, çıkarcılık, şehvet düşkünlüğü, kibir, öfke, intikam… Bunların hepsi saygı görüyordu.” (s.7)

Tolstoy itiraflarında kendine kıymış demek az gelir, adeta kendini doğramış. Kiliseye de savaş açtığı için 1880’de yazılan bu kitap ancak 1906 yılında basılabilmiştir. Kitap yayınlanmadan Ortodoks kilisesi tarafından aforoz edilmişti bile.

Bunca kötülüğün saygı gördüğü bir dünyaymış Tolstoy’un içinde yaşadığı dünya! Tolstoy’un itiraflarını okumadan önce onu hep savaş/şiddet karşıtı biri olarak düşünmüştüm. İlginç biçimde Tolstoy hakkında yazılan kitaplarda da Tolstoy’un 1850’li yıllarda Kırım Savaşı’nda insan öldüren biri olduğunu hiç okumamıştım. Tolstoy romanları okuyan ve onu seven birine, “Tolstoy aslında bir katildi!” cümlesini nasıl kuracağımı bilemiyorum. Çünkü buna inanması biraz zor olacaktır. Peki Tolstoy bu itirafına rağmen, hem Rusya’da hem tüm dünyada kendini nasıl affettirdi ve sevdirdi? Üstelik savaş/şiddet karşıtı biri olarak tanındı ve öyle sevildi. Bence bunun başlıca nedeni tam da yazımızın konusu olan itirafçılığın sahihliğinden kaynaklanıyor. Tolstoy hem romanlarında hem de İtiraflarım kitabında sahici bir yüzleşme yaptı ve okur bu yüzleşmeyi sahici bularak Tolstoy’a inandı. Eğer insan öldürmek bir suçsa Tolstoy bu suçun tanımını çok iyi yaparak, savaşın kendisine karşı oldu. Tolstoy’un sonraki yıllarda savaş/şiddet karşıtlığı onun bu kötü geçmişinin muhasebesi olarak algılandı ve kabul gördü. Tolstoy itiraflarında kendisini baltayla doğrarken aslında savaşı/şiddeti de doğramış oluyordu. Tolstoy’un bu sahici yüzleşmesine inandığım için Tolstoy’u hiçbir zaman katil olarak düşünmedim, istesem de düşünebilir miyim bundan emin değilim. Benim savaş/şiddet karşıtı olmamda emeği geçen bir yazara nasıl katil diyebilirim ki… Normalde Tolstoy da “Şeyleri adıyla çağırın.” derdi. Buradan baktığımızda katile “katil” dememiz lazım gelir. Tolstoy’a  “katil” diyemememizin en önemli sebebi, henüz daha kimseler bilmiyorken “katil” olduğunu büyük bir soğukkanlılıkla itiraf etmiş olmasıdır. İşte Tolstoy’un kötü bir geçmişle yüzleşmesi o kadar sahici bir yüzleşmedir ki isteseniz bile o geçmişi bir daha açamıyorsunuz. Kabul etmemiz gerekir ki kapatan iyi kapatmıştır o geçmişi…

Tolstoy başka bir dünya yaratmak için çözüm arıyordu. Bu hesaplaşmayı yapmak için ilk önce Rus Ortodoks Kilisesi’ne gitti, ancak orada aradığı cevapları bulamadı. Hristiyan kiliselerinin yozlaşmış olduğuna ve organize din yerine kendi inançlarını geliştirdiğine inanmaya başladı. 1901’de Ortodoks Kilisesi tarafından aforoz edildi ve uzun zaman polis tarafından gizlice izlendi.

Diriliş romanında “özgür bir insan” olarak tanımladığı ihtiyar deli derviş, aslında kendisidir. Bu yaşlı adam dünyayla tüm bağlarını koparmış biridir. Tolstoy esasında son romanı Diriliş’ten sonra ipini koparmıştı. Bunu açıktan ilan etmek yerine romanında anlatmayı denedi. Ömrünün son yıllarında Rusya’da bir devrimin olmasını arzuluyordu ama bu kanlı olmamalıydı. 1905 ayaklanmasını gördükten sonra Bolşeviklerden yani dönemin Rus devrimcilerinden tamamen uzak durmayı tercih etti. Çünkü Tolstoy’un düşündüğü devrim ve toplumsal dönüşüm kanlı/şiddetli olmamalıydı. Tolstoy başından beri devrimin barındırdığı şiddetten tiksiniyordu ve günlüğüne şunları yazmıştı: “Sosyalistler asla fırsat eşitsizliğini ve yoksulluğu bertaraf edemeyecek. En güçlü ve akıllı olanlar daima kendilerinden daha zayıf ve aptal olanları kullanır… Marx’ın öngörüsü gerçekleşse bile, neticede despotluk yalnızca el değiştirecektir.” diyordu.

Dostoyevski 1850’li yıllarda Sibirya’da mahpus olduğu dönem derin bir iç bunalım yaşadı. Geçmişiyle girdiği hesaplaşmada sosyalizm sempatizanlığından uzaklaşarak, dine yaklaştı. Tolstoy ise 1870’li yıllarda yaşadığı bunalım onu dinden uzaklaştırıp, anarşik bir laikliğe yaklaştırmıştır.

Sorunlu geçmişi olanlara Tolstoy’un öğüdü şöyledir: “Pişmanlık duymak için vakit hiçbir zaman geç değildir.”

Tolstoy’un İtirafları yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Her kitap için değil ama bazı kitaplar için benzer şeyleri düşünüyorum. Bundan 25 yıl önce hapisten çıkarken orada okuduğum bazı kitapları yanımda dışarı çıkardım. Normalde hapishane koğuşundan dışarıya kitap çıkarmak mahpuslar tarafından kabul gören bir şey değildir. Kişiliğinize değer katan kitaplarla özel bağ kuruyor insan. Hep kitaplığınızda, yanı başınızda olsun istiyorsunuz.  Yıllar oldu halen daha o kitapları kitaplığımda görünce iyi hissediyorum kendimi. Okurken altını çizdiğimiz kitaplar insanın sırdaşı gibidir. Hele bir de o alıntıları yazdığınız bir kitabınızda paylaşmışsanız daha bir haşir neşir oluyorsunuz. Tıpkı sevdiğiniz bir dostunuz gibi hatırasını unutamıyorsunuz. Hapisten çıkardığım kitaplardan biri Octavio Paz’ın Yalnızlık Dolambacı kitabı idi. Paz bu kitabında Meksika’nın yalnızlığı üzerinden bize kıymetli bir yalnızlık anlatısı sunuyor. Hapishane yıllarımda bu kitap bana çok iyi gelmişti. Mahpus yalnızlığıma bir tarif ararken cevabını bu kitapta bulmuş bazı satırların altını çizmiştim. Şöyle diyordu Paz, “Yalnızlık duygusunun iki anlamı var: Bir anlamda yalnızlık “Kendini bil”mektir; öteki anlamdaysa, kendimizden (yalnızlığımızdan) kaçıp kurtulma özlemidir. Yaşamın temel koşulu olan yalnızlık, kaygıdan ve kararsızlıktan kurtulacağımız bir sınav ve arınmadır. Bu yüzden yalnızlık labirentinin çıkış kapısında, mutluluğa, tüm dünya ile yeniden birlik durumuna erişeceğimizi umarız.” Dışarıdaki dünya hakkında Paz kadar umutlu olmasam da içinde bulunduğum yalnızlığımı az da olsun teselli ettiği için iyi gelmişti. Kitap insanı içten çoğaltan bir şey olması bakımından her zaman insana iyi gelir, hapishanedeki insana çok daha iyi gelir. Bazen bana soruyorlar edebiyat ne işe yarar? Hapiste insanın ayakta kalmasına yarar diyorum. Hapishane gibi insansız bir ortamda kitaplarla çoğaldığımı anlayabiliyordum. Roman okudukça bir süre sonra roman kahramanlarıyla hemhal oluyorsunuz. Filozof Descartes “İyi kitaplar okumak, geçmiş yüzyılların en iyi insanlarıyla sohbet etmek gibidir.” demiş. Bu sözünü çok tutmuştum. Sanki hapishane koğuşundaki kitaplarla oluşturduğum dünyamı tarif etmişti. Günde on saat kitaplarla hemhal olmak bir kitap kurdu için az şey değildi. Hapishanede on yıl on saatlik bir kitap okuma mesaisiydi, benimkisi. Eskiler “Okumak dolmak yazmak boşalmaktır.” derdi. Her okuyan yazmaz ama çok okuyanın sonu genellikle yazmakla sonuçlanır. Benimkisi de tam olarak böyle oldu. Kitaba, edebiyata çocukluğumdan beri ilgim vardı. Dışarının koşturmacasından hengâmesinden yeterince kitap okuyamadım, hapishanede kitaplarla olan dostluğumu yeniden kurdum. Her mahpus kitap okumaz ama okumak isteyen için elverişli olanaklar sunar. Hapishaneyi yata yata bitirenler değil de yaza yaza bitiren şair ve yazarlar daha çok ilgimi çekmiştir. Bugün evdeki kitaplığımızda hapishane edebiyatına dair bir bölüm vardır. Sadece Türk edebiyatından değil, dünya edebiyatında hapishaneler üzerine yazılmış birçok yazarın kitabı bulunur. Dostoyevski’nin Ölüler Evinden Anılar’ı da Oscar Wilde’ın De profundis’i de Reading Zindanı Baladı Nazım Hikmet, Kerim Korcan ve Sabahattin Ali’nin hapishane şiirleri de kitaplığımızın iyi yerinde dururlar. Bazı kitaplar insana kitap yazdırır.

Yazmak herkese rağmen yazmaktır

Bana niçin yazar olduğumu soranlara bazen anlatıyorum: Tutuklanıp hapishaneye götürüldüğümde içerideki koğuş arkadaşlarım bana, “Dışarıyla ilgili hiçbir şey konuşma, kimseye bir şey anlatma burada her yerde Devletin kulağı var.” demişlerdi. “Devletin her yerde kulağı var” sözü beni tedirgin etmişti. Çok tuhaf bulduğum bu durum on yıl boyunca beni içime kapatmıştı. On yıl sonra hapisten çıktığımda ise bu kez dışarıdaki tanıdıklarım, “Hapishaneyle ilgili kimselere bir şey anlatma, hapis yattığını bilmesinler. Başına bir iş gelir, dışlarlar seni ve hiçbir yerde iş bulamazsın!” diyorlardı.

On yıl içerideyken dışarıda ne yaşadığımı kimselerle konuşamadım. Eğer dışarıdakilerin sözünü dinlemiş olsaydım, içeride neler yaşadığımı kimselerle konuşamayacak yazamayacaktım. Yazmaya başlayınca da bu kez yakınlarım ve dostlarım herkesten daha çok rahatsız oldular. Başka yazarların kitabı çıktığında ilk sevinen yakınları oluyordur. Benimkiler mahalleyi eleştirdiğim için kızıyorlar bana. Bazıları için sevimsiz kitapların yazarı olduğumu biliyorum. İnsanlar kitaplarımı sevsinler diye değil, rahatsız olsunlar diye yazıyorum. İyi bir kitap güzel olmaz, özgün olur farkındalık yaratır. Bu çağda sevimsiz olan maruz kaldığımız hayatlar ve yaşanmışlıklardır. İnsan öldürenlere, en yakınındaki yoldaşını öldürenlere bu canilikleri niçin yapıyorsunuz diyemeyenler, bu konuların yazarına dönüp, “Bunları niye yazıyorsun, amacın nedir?” diyorlar. Bu gibi eleştirileri dikkate almıyor ve kimseyi dinlemiyorum, insan bir tek kendini dinlediğinde özgür ve özgün olur.

G. Orwell: “Yazmak istiyorum, çünkü ortaya çıkarmak istediğim bir yalan, dikkat çekmek istediğim bir olgu var ve başlangıçtaki kaygım, sesimi duyurmak.” diyordu. Hep öyle olmuştur zaten. Derdi yazmak olanın işi okumak olmalıdır.

Bazı kitapları yeniden okumak…

Yine en verimli değerli zamanımı 2025 yılında kitaplara ayırdım. Daha önce okuduğum bazı kitapları yeniden okudum. Dostoyevski’nin Yeraltından Notlar ve Suç ve Ceza bunlardan ikisi. Bu kitapları en son hapishanede okumuştum nereden bakarsak 25 yıl oluyor. “Bazı kitapları kaç yaşında okumak gerekir?” başlığı altında bir yazı yazmak iyi olabilir. Şu iki kitap üzerinden durumu anlatırsam daha açıklayıcı olabilir. Yeraltından Notlar’ı ilk okuduğumda anlaşılması zor bir kitap olarak kalmıştı, hafızamda. O yüzden de az not almışım. Okurken altını daha az çizmiştim. 25 yıl sonraki okumam daha verimli, anlaşılır oldu. Epey bir yerin altını çizdim, notlar aldım. Şöyle diyeyim Yeraltından Notlar bir orta yaş üstü okunması gereken kitaptır. Bana göre Dostoyevski kitapları içinde okunması en zor ve bir o kadar da sert bir kitaptır.

Suç ve Ceza romanını ilk okuduğumda daha çarpıcı ve etkileyici gelmişti. Ama 25 yıl sonra okuduğumda aynı heyecanı, etkiyi hissetmedim. Dostoyevski 644 sayfa olan bu kitabı 300 sayfa civarında tutmuş olsaydı roman içeriğinden bir şey kaybetmezdi diye düşünüyorum. (Ama Karamazov Kardeşler 795 sayfa olmasına rağmen uzun bir roman demiyorum çünkü bu romanda fazlalık yoktur) Karamazov Kardeşler Dostoyevski edebiyatının toplamıdır. Suç ve Ceza için de özeti diyebiliriz.

Klasik romanların yeni kuşaklar üzerinde şöyle bir baskısı var. 19. yüzyılda yazılmış eleştiri ve yorumlar bugünlere abartılarak taşındı. Sadece Dostoyevski için değil birçok yazar ve kitap hakkında eski yazılar sürekli güncellenerek bu yazıların etkisi hep devam ettirildi. Suç ve Ceza’daki roman kahramanı Raskolnikov abartılı bir roman kahramanıdır. Tolstoy’un Diriliş romanındaki kahraman Nahludov bize bütün Çar rejiminin hukuk sisteminin nasıl çalıştığını ve yozlaştığını anlatır. Bir insanın geçmişiyle nasıl yüzleşmesi gerektiğini anlatır. Ama Raskolnikov bu derece ezberimizi bozacak, farkındalık yaratacak bir mesaj vermez bize.

Suç ve Ceza’da aksiyon vardır ama mesaj zayıftır, Diriliş’te aksiyon zayıftır ama mesajlar derin ve anlamlıdır.

Derdi Yazmak Olanın İşi Okumak Olmalıdır yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Hapiste olduğum yıllarda dünya edebiyatı okurken, Dostoyevski’nin bir dönem hapishanede kaldığını öğrendiğimde hapishanede ilk kez bir keramet aramaya başlamıştım. Vakti zamanında o da bizler gibi, 19. yüzyıl Rusya’sında devlet düzenini yıkmaya çalıştığı gerekçesiyle tutuklanmış ve Sibirya hapishanelerine gönderilmişti. Dostoyevski 1850’li yıllarda Çar I. Nikola’nın baskıcı yönetimi altında, siyasal ve toplumsal reform hareketlerinin etkisi altında kalmış ve bu hareketi yürütenlerin toplantılarına katılmıştı. Bu grubun adı Petraşevski idi. Uzun soruşturmalardan sonra aralarında Dostoyevski’nin de bulunduğu 21 kişinin kurşuna dizilmeleri kararlaştırılır. Dostoyevski’nin, cezaların indirilmesine ilişkin Çarlık fermanının açıklanmasından önce kurşuna dizilme hazırlıkları sırasında yaşadığı korku dolu anlar belleğinde silinmez izler bırakır. Eserlerinin sayfa aralarında bu korkunun olağanüstü anlatımına rastlarız. Dostoyevski’nin ölüm cezası Sibirya’nın Omsk bölgesinde dört yıl ağır hapse ve er rütbesiyle dört yıllık askerlik hizmetine çevrilir.

Bazı edebiyat tarihçileri Dostoyevski’nin yazarlığını ve edebiyatını iki döneme ayırır: hapishaneden önce ve hapishaneden sonra. Daha da somutlaştırmak açısından, hapishane anılarını anlattığı Ölü Evinden Anılar romanından önce ve sonra da diyebiliriz. Dostoyevski hapishanenin üzerinde yarattığı etkiyi şöyle tanımlar:

“Bu dört yıla gelince, ben onları diri diri gömüldüğüm, bir tabutta kapatıldığım bir dönem sayıyorum. Ne korkunç bir dönemdi bu. Hapishane bende birçok şeyi öldürdü, birçoğunu da meydana çıkardı. Bu benim ödülümdür ve ben ona lâyık oldum.”

Dostoyevski’nin ödülüm dediği şey, hapishane sonrasında yazdığı Yeraltından Notlar, Suç ve Ceza, Karamazov Kardeşler ve diğer romanlarıdır. Tüm bu hapishane ve sürgünlük sürecini “Hapishane çöplüğünde altın buldum.” diyerek özetler.

Yazar Henri Troyat Dostoyevski adlı kitabında Dostoyevski’nin hapishane yaşamına ilişkin şöyle der:

“Dostoyevski yaşamının en yararlı dört yılını, hırsızların gammazların, katillerin meydana getirdiği bu hayvanlar topluluğu içinde geçirmiştir.” (Henri Troyat, Dostoyevski, İletişim Yay., s. 146) 

Edward H. Carr ise Dostoyevski adlı kitabında şöyle der:

“Hapishane, Dostoyevski’nin şimdiye dek duyduğu her türlü ahlâkî değeri yıktı. Toplumun erdem ve kötülük kategorileri artık ahlâk çizgisinin iki zıt kutbu gibi görünmüyordu; aslında bunların biri diğerini olanaksız kılan şeyler olmadığı bile açıktı. Dostoyevski ilk kez Ölüler Evi’nde, yalnızca insan yasasının değil, fakat genellikle kabul edilen ahlâkî değerlerinde yetersizliğini görmeyi, iyinin ve kötünün alışılmış tanımlamalarının sınırından ötede bir gerçek aramayı öğrendi. Suç ve Ceza’nın yükünü oluşturacak olan ahlâkî sorunun ilk donuk, belirsiz parlamalarını burada yakaladı.”

Stefan Zweig ise Üç Büyük Usta adlı kitabında Dostoyevski’nin farklı bir yanını anlatır:

“Dostoyevski Saint-Petersburg’a döndüğü zaman büsbütün unutulmuştu artık; edebiyat alanındaki koruyucuları onu terk etmişlerdi, dostları dağılıp gitmişti. Onu sürükleyip götürmüş olan dalgadan cesaretle, kuvvetle kendini kurtarmayı bildi. Ölüler Evinden Anılar’ı, bir kürek mahkumunun hayatını anlatan bu ölmez eser, Rusya’yı uyuşuk kayıtsızlığından çekip çıkarabildi. Bütün millet Rus dünyasını dümdüz ve sakin yüzeyi altında çeşit çeşit işkencelerin yer aldığı cehennemi bir tabakanın bulunduğunu dehşetle gördü. Suçlamaların alevi Kremlin’e kadar yükseldi; çar bu kitabı okurken göz yaşlarını tutamadı; herkesin ağzında Dostoyevski adı dolaşıyordu.” (Stefan Zweig, Üç Büyük Usta, İş Kültür Yay., s.103.)

Dostoyevski Yeraltından Notlar kitabında sanki tüm bu olup bitenlere bir cevap vermek ister:

“Bana gelince, sizlerin ancak yarı yarıya yürütmek yürekliliğini gösterdiğiniz şeyleri ben sonuna dek götürmekten başka bir şey yapmadım yaşamımda.” der. Belki de bu sözlerinden dolayı Dostoyevski edebiyatta bir ısrar ve ısrarda başarının sembolü olmuştur.

Hapishanelerin yazarlar üzerinde her dönem edebî bir büyüsü olmuştur. Dünya edebiyatında Dostoyevski, bizde Nazım Hikmet bunun doruğunu temsil ederler. Birçok yazarı ve Dostoyevski’yi de hapishanede okudum. Kırklareli Hapishanesi’nde Dostoyevski’nin Ölü Evinden Anılar kitabını okuduğumda kafamda bir şeyler canlanmıştı. Hapishaneler üzerine yazılmış başka kitaplar da okudum. Tüm bu kitaplar, devletlerin hapishanelerini anlatıyordu. Ama bana inancımı kaybettiren, sol örgütlerin hapishane içinde hapishanelerini anlatan bir kitabın henüz yazılmadığını anladım. Bu ülkede devletin hapishanelerini yazmanın yeni bir şey olmayacağını düşündüm. Zaten bu konuda bizde de epey yazılmış olanları vardı. Bir yenisini daha yazmak bana tekrar gibi geliyordu; fakat içinde yaşadığımız ve örgütlerin kurduğu bu iç hapishaneyi yazmak yeni bir şey olabilir diyordum.

Hapishane içinde hapishaneleri yazmama neden olan yazar olması açısından Dostoyevski bende hep iyi bir yerde durur. Hapishane yıllarımda ne zaman ümitsizliğe kapılsam Dostoyevski romanlarına dönüyordum. Özel nedeni sanırım şöyle bir şey olabilir: Dostoyevski, Yeraltından Notlar romanında, Liza’ya neden babasının evini bırakıp bu geneleve geldiğini sorduğunda, Liza gizemli bir rezaleti ima eder: “Ya işler orada, burada olduğundan daha kötü idiyse?” Dostoyevski’nin önemli özelliğinden biri, romanlarında insana her daim beterin de beteri olabileceğini hatırlatmış olmasıdır. Bundan ötesi yok dediğiniz yerde Dostoyevski hemen araya giriyor, adeta bize seslenir gibi, “Daha beteri de var” diyor. Bu daha beter olanı duyduğunuzda, içinde bulunduğunuz durum daha katlanabilir olabiliyor. Teselli ikramiyesi gibi bir şey diyelim.

Dostoyevski edebiyatında ve 19.yüzyıl edebiyatçılarının roman ve hikâyelerine yedirilmiş şöyle bir şey fark ettim. Bu dönemin eserlerinde hapishaneler ve cinayet konusu irdelenirken suç genellikle inançsız olan ya da inanç sorunu yaşayan kahramanlar tarafından işlendiği yazılır. Bu konu tartışmalı bir konudur. Bana göre dün de bugün de dünyanın her yerinde canice cinayet işleyenler, davasına, kitabına inanan insanlardır. Dünya edebiyatı ve de özellikle Dostoyevski gibi idol olmuş yazarlar bir de bu yönleriyle okunmalıdır. Bir an Dostoyevski’nin tersinden yazmış olduğunu; ‘Hayır, bu caniliği yapanlar basbayağı inançlı insanlardır.’ dediğini düşünelim. Dostoyevski romanlarının gerçek yaşama dönüşümü nasıl olurdu? Benim deneyimimden çıkardığım sonuç şu oldu: İnsanın vahşetini ve yıkıcılığını inançlı veya inançsız olmayla açıklamak eksik bir tanımlama olur. İnsanın uyguladığı şiddet ve yıkıcılık da diğer birçok şey gibi insanın yetenekleri arasındadır. Bu anlamıyla insan şiddet uygulamak “zorunda kalabilir” değil, insan “yapmak zorunda kalmadan” da yapabilir. Bu yetenek insanda içkin olandır!

Ölüler Evinden İçimizdeki Hapishaneye

Dostoyevski’nin Ölüler Evinden Anılar kitabını ilk hapishanede okumuştum. O gün bugün hâlâ aynı fikirdeyim, hapishaneler üzerine yazılmış en etkili anı roman olduğunu düşünüyorum. 1860’lı yıllarda Çar’a hapishane reformu yaptırmasına vesile olduğu söylenir. Yine bir başka anlatıya göre Çar kitabı okurken ağlamıştır. Muhtemelen o dönem Sibirya hapishanesinde mahpusların bedenine vurulan 2 bin 3 bin kez kırbaçlama cezasının anlatıldığı bölümlerdir.

Dostoyevski’nin bu kitabı bana hapishane anılarımı nasıl yazmayacağımı öğretti. Dostoyevski’nin bu kitabından sonra Devletlerin hapishanesini anlatmak yeni bir şey olmayacağı için, kurguyu başka biçimde kurdum. Dostoyevski’nin bu kitabını erkenden okumak İçimizdeki Hapishane kitabımın ortaya çıkması açısından iyi bir deneyim olmuştu benim için. Okurların bu iki kitaba ilişkin tepkilerinin takipçisi oldum. Bununla da yetinmeyip iki kitabın ve iki yazarın karşılaştırılmalı hapishane deneyiminin kitabını yazdım. 2023’te yayınlanan Dostoyevski’nin Hapishanesi böyle bir kitaptır. Bu kitap sadece iki yazarın değil, dünya hapishane edebiyatının karşılaştırılmalı analizidir. Bu karşılaştırmalı kitabı okuyanların tepkilerinin ne olacağını kitabı yazmaya başladığımda merak etmeye başlamıştım. Doğrusu çok cesaretli ama bir o kadar da riskli bir girişimdi benim için. Birçok yazar Dostoyevski hakkında makale yazmaya çekinirken, kalkıp Dostoyevski üzerine kitap yazmak zaten az buz şey değil. Bunu bir de kendi deneyimimle karşılaştırmalı yapmak büyük bir riskti ve ben bu riski göze aldım. İçimizdeki Hapishane kitabı “hapishane içindeki hapishaneleri” anlatması bakımından hapishane edebiyatına dair yazılan anlatılan tüm ezberleri bozdu. Kitabı okuyan her okurun ilk tepkisi “İnanmıyorum, inanamıyorum.” olmuştur. Okurun böyle bir tepki vereceğini önceden bildiğim için “İnanmıyorum!” diyenlere cevabı kitabın içinde vermiştim, o cevap şöyledir, “İnanılır gibi değil, ama gerçek!”

İçimizdeki Hapishane kitabını 30 yılda yazdım. İlk baskısı 2003’te, yeni baskısı bu yıl (2025) yapıldı. İkinci baskısına yeni yazılar eklenerek kitap sayfa hacmi olarak artmış oldu. Kitaba 20 yıl sonra eklenen Önsöz yazısını özellikle öneririm. Bazı kitap önsözleri tek başına ayrı bir kitap gibidirler, işte bu önsöz de onlardan biridir.

Dostoyevski İyimserliği

Dünya yazın tarihinde bence “Dostoyevski iyimserliği” diye bir şey var. Düşünsenize ya 1850’lerde dönemin Rus Çarlığı Dostoyevski’yi sekiz yıllığına Sibirya’da önce (4 yıl) kürek hapisliği, sonra Sibirya’nın dondurucu soğuklarında er olarak (4 yıl) sürgün cezası vermişler. Özellikle hapiste diri diri gömmüşler kendisini. Kaldığı Omsk kalesi hapishanesinde İncil’in dışında içeriye kitap almak yasak. Dostoyevski dört yıl kitapsız kalemsiz geçiriyor yıllarını. Buna rağmen ne hapishanede ne de sürgün yıllarında Rusya’dan umudunu kesmiyor. Siyasî görüşleri bakımından, Dostoyevski ülkesini seven tam Rus milliyetçisi bir insandır.

Şöyle düşünün, Devletiniz sizi az kalsın kurşuna dizecekken son anda kurtuluyorsunuz. Sonra hapsediliyorsunuz sekiz yılınız hapishane ve sürgünlerde heba oluyor. Ama buna rağmen ülkenizi seviyorsunuz. Sevmekle kalmıyorsunuz, Rusya’nın gelecekte dünyanın kurtarıcısı olacağını kitaplarınızda yazıyorsunuz. Dostoyevski’nin bu iyimserliği üzerinden bir yüzleşme yapabilir miyiz? Kitapta bu konuya özel bir bölüm açtım. Bunca baskılara maruz kalmış Dostoyevski kendi ülkesiyle (üstelik 1850’li yıllar Rusya’nın en baskıcı olduğu yıllardır) bireysel yüzleşmesini yaparak barışmışken bizim kuşak neden bunu yapamıyor?

Bizdeki devlet şöyle böyle diyenleri duyar gibiyim. Dostoyevski Rusya’sı da hiç masum değil ki… bir savaştan çıkıp öbürüne giriyor. İçerde baskı diz boyu. Bunun en sert mağdurlarından birinin de Dostoyevski olduğu halde. İdam cezası ve köleliğin yürürlükte olduğu bir Rusya düşünün.

Bu mesele derin bir mesele, “Dostoyevski iyimserliği ne baktığımızda, bizdeki kötümserliğin niçin işe yaramadığını ve bizi iyileştirmediğini anlayacağız.

Misal ben hapisten çıkalı 25 yıl oldu ama devletle hiçbir yakınlık kuramıyorum. Bizdeki devlet çok kötü de Çar Rusya’sı iyi miydi? Sanırım bu öfke önemli oranda iki taraflı aşırı ideolojik etkiden kaynaklanıyor. Dostoyevski hapishanede yüzleşti kendisiyle, biz bilenerek mi çıktık? Bunda devletin sosyal içerme gibi bir politikasının olmadığını bir etken olarak belirtebiliriz. Mahpusluğunuz son bulduğunda bile “sabıka” kaydınız devlet arşivinde sürekli önünüze çıkartılıyor. Bu mimlenme hali 25 yıldır boynuma asılmış bir çıngırak gibi hep benimle. Nereye gidersem gideyim boynumdaki çıngırağın sesi ta uzaklardan bile duyuluyor.

Uzun yılların muhasebesi sonucu şöyle bir sonuca ulaştım: İnsan hükümete/iktidara muhalif olabilir ve bu yüzden de sevmek zorunda değildir. Ama yurttaşı olduğu ülkesine küsmemelidir. Hükümetler gidici ülke kalıcıdır. Bizim yani kuşağımın kategorik olarak devlet/ülke karşıtı olmasında ne gibi etkenler var. Bu yanılsamalı durumu bilinç yarılmasını Dostoyevski’nin Hapishanesi kitabımda karşılaştırmalı olarak masaya yatırdım. Dostoyevski’nin mutsuzluktan canavara dönüşen adlî mahpuslarının yanına, aşırı ideolojiden canavara dönüşmüş sol devrimci radikal mahpusları ekledim. Hangilerinin daha beter olduğuna, okur karar verecek!

Boynuma Astığım Liyakat Nişanı

Hapisten çıkalı yirmi yılı geride bıraktığım halde bazıları için hâlâ “eski mahpus”um. İnsan bir defa mahpus olduktan sonra artık eskisi gibi olamıyor. Hapishane mahpus olana, hayat boyu sürecek bir statüsüzlük kazandırıyor. Hapishane sonrası yeteneğiniz ve mesleğiniz ne olursa olsun “eski mahpus” etiketiniz hepsini bastırıyor. Hapisten sonra onbir kitap yazdım ama yine de bu etiketim yakamdan düşmedi. Bu kez “eski mahpus yazar” olarak çağrılıyorum. Hapishaneden tanıdığım birçok arkadaşım dışarı çıkar çıkmaz izini kaybettirdi. “Eski mahpus” etiketini yememek için, hapishane geçmişlerini gizli tutmaya özen gösterdiler. Çoğu on yıl yirmi yıl kaldığı hapishane geçmişlerini geride bırakıp unutmaya çalıştılar. Peki gizleyebildiler mi, hayır! Unutabildiler mi, hayır! Bir insanın hapishane geçmişi unutulacak gizlenecek bir şey değildir. Doğru olanı o sorunlu geçmişle yüzleşmektir. Ben ikincisini yaptım. Çıktığım günden beri hapishane geçmişimi inkâr etmek, onu gizlemek yerine bir liyakat nişanı gibi boynuma asarak dolaşıyorum. Hapishane anılarımı yazmakla kalmadım, hapiste benden geriye kalanların daha iyi koşullarda yaşamaları için bu ülkede hapishane reform çalışmalarının başlatıcılarından oldum. Bunu yapmış olmaktan pişmanlık duymadım. Pişmanlık duyduğum ya da yanlış bulduğum şey, şiddeti bir yöntem olarak kullanan bir örgüte katılmış olmaktı.

Yirmili yaşlarımda henüz bilmiyordum, ama sonradan öğrendim, hiçbir amaç için, insanların ölümüne yol açan bir davayı savunmamak ve içinde olmamak gerektiğini. Gittiğim katıldığım her toplantıda gençlere şunu söylüyorum: Yasal meşru olmayan hiçbir mücadele yöntemini denemeyin ve içinde olmayın! Legal meşru olmayan her şey sizi yeraltına çeker. Yeraltı dünyası adı gibi karanlık ve hiçbir yere çıkarmaz sizi. En iyi ihtimal eğer sağ kalırsanız son durağınız hapishane olacaktır. Benim kuşağımdan (1990’lar) hapis olanlar kendini şanslı görürdü. Çünkü hapiste değil de dağlarda olsa birçokları gibi çatışmanın birinde ölebilirdi de. Hatırlıyorum 1993’te İstanbul Bayrampaşa hapishanesinde bir görüş günü ziyaretime gelen Annemi, ziyaret anında mutlu görmüştüm. Bu sevincini kendisine sorduğumda, “Oğlum senin mahalleden arkadaşın H. yok muydu, işte onun dağdan ölüsünü getirdiler.” demişti. Benim kuşağımdan Kürt Anaları çocuklarının Dağda ölmektense hapishanede olmasına seviniyorlardı. Hapisten çıktıktan sonra da Anneme birkaç kez o günkü görüş yerindeki konuşmamızı hatırlattığımda her defasında bana aynı şeyleri söyledi. “Beterin beteri var oğlum, buna da şükür.” derdi. Beterin beterini yaşayan bir kuşağın insanı olduğumu hiçbir zaman unutmadım ve unutmayacağım!

Görsel çizim: Çetin Özgör

Dostoyevski’nin Hapishanesi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bazı yazarlar klasik romanları yarıştırıyorlar, ben bu yarıştırmayı terk edeli çok oluyor. Bu gibi romanları birbirinin karşısına değil de yan yana okunması gereken kitaplar olarak görüyorum. Mesela Tolstoy’un yaşayan torunları “Dedemizin en büyük eseri Anna Karenina’dır” demişlerdir. Ben olsam böyle bir cümle kurmak yerine “Savaş ve Barış, Anne Karenina ve Diriliş Tolstoy’un en özgün üç romanıdır.” derdim. Bir de şöyle bir şey var, Tolstoy başka yazarlarla karşılaştırılacak bir yazar değildir. Çok yönlü bir yazardır. Sadece yazar değil Peygamber seviyesinde tutulmuş ve ölümünden sonra düşüncelerini devam ettiren insanlar olmuştur. Rusya ve Uzakdoğu’da Tolstoy’a halen Peygamberliğini ilan etmemiş bir Peygamber gözüyle bakılır.

Anna Karenina’yı yeniden okumam çok iyi oldu. Türkçe’ye çevrilmiş Tolstoy külliyatını okuduğum için romanın içine gizlenmiş Tolstoy’un yaşamına dair bazı şeyler buldum.

Dostoyevski romanını okuyup bitirdiğinizde bir süre daha bitirmiş olmazsınız, bir süre kulağınıza sesler gelir. O ses Dostoyevski’nin içe dönük derinliğinin uğultulu sesidir.

Tolstoy romanını okuyup bitirdiğinizde ise bir süre daha görmeye devam edersiniz. O görünen şey Tolstoy romanlarının dışarıya dair gösterdiği ayrıntıların görselidir.

Dostoyevski çok sesli, Tolstoy çok gözlü bir yazardır.

Yazar Merejovski’ye göre ise, “Tolstoy’da gördüğümüz için işitiriz, Dostoyevski’de ise işittiğimiz için görürüz.”

Dostoyevski romanlarında konunun içine derin bir kuyuya girer gibi girersiniz, Tolstoy romanlarının konusu dışarıya doğru genişledikçe genişler. Eğer roman sanatı ayrıntılardan oluşuyorsa hiç kuşkusuz bu ayrıntı sanatının en iyi mimarlarından biri Lev Tolstoy’dur.

Anna Karenina romanı Tolstoy’un bunaldığı dönemde yazıldı.

Dünya edebiyatında bazı romanların giriş cümlesi bazılarının da bitiş cümlesi çok etkileyicidir. Ama Tolstoy’un Anna Karenina romanının hem giriş cümlesi hem de bitiş cümlesi çok iyidir. Roman şu cümleyle başlar: “Mutlu aileler birbirine benzerler, her mutsuz aileninse kendine özgü bir mutsuzluğu vardır.” Bu giriş sanki romanın bir özeti gibidir.

Tolstoy 1870’li yılların başında Savaş ve Barış romanının ardından derin bir bunalım yaşadı. Hatta yazmayı bırakmayı bile düşündüğü söylenir. Yakın dostlarının teşvikiyle tekrardan yazmaya dönüş yaptıysa da bir süre ısınamadı. Biraz toparlanır gibi olduğunda da Rus tarihine ilişkin bir kitap yazmak üzerinde düşündü. Deli Petro hakkında yazmak ister ama yeterince yoğunlaşamaz. Aile ilişkileri üzerine bir roman yazmaya karar verdiğinde ilginç bir olay ona esin kaynağı olur. Bu olay 4 Ocak 1872’de olmuştur. Anna Stepannovna adında bir kadın dostu tarafından aldatıldığı için, Yasenki istasyonunda kendini bir yük treninin altına atmak suretiyle yaşamına son vermiştir. Ölmeden önce birlikte yaşadığı Bibikov adındaki dostuna şu pusulayı göndermişti: “Siz benim katilimsiniz. Mutlu olunuz, şayet katiller mutlu olabiliyorsa… isterseniz, Yasenki’de rayların üzerinde cesedimi görebilirsiniz.” Bu intiharın ertesi günü Tolstoy merak içinde, bir polis müfettişi eşliğinde cesedin otopsisinin yapıldığı istasyon barakasına gitmiştir. (Henri Troyat, Lev Tolstoy, İletişim Yay., s.474) 

Aldatıldığı için intihar eden Anna Stepannovna Tolstoy’un yazacağı yeni romanın esin kaynağı olur. Eşi Sonya Tolstoy’dan tarihî bir roman yazmasını beklerken bir süre sonra aile ilişkilerini konu edinen yeni romanın ilk nüshalarıyla karşılaşır.

Savaş ve Barış’ta olduğu gibi, Lev Tolstoy (Anna Karenina romanı için de) modellerini çevresinden topluyordu, Kiti’ye Sonya’nın kimi özelliklerini veriyor, Levin’e kendinden epey bir şeyler katıyor, Oblenski’yi, Veranka’yı betimlemek için o veya bu arkadaşından bir şeyler araklıyor, Levin’in erkek kardeşini, veremden ölen kendi kardeşi Dimitri’nin bir kopyası yapıyordu.

Tolstoy yeni romanına öncelikle İki Çift ya da İki Evlilik isimlerini koymayı düşünmüştü çünkü ilk versiyonda Anna Karenina boşanacak ve Voronski’yle evlenecekti. Fakat roman kişileri kendi istediklerini yazara dayatmaya başladıkça konu bir başka yöne evrildi. Savaş ve Barış’ta, yazar şu veya bu tarih, strateji ya da siyaset meselesine ilişkin bakış açısını ifade etmek üzere doğrudan müdahil olurken, Anna Karenina’da roman kişilerinin arkasına saklanır ve çok önemsediği fikirlerini onlara vermekle yetinir. Tarafsızlık kaygısıyla, bunların karşısına itiraz edenleri çıkarır.

Vladimir Nabokov: Anna Karenina romanının öyküsünü şöyle tarif eder: “Levin – Kiti öyküsüyle Vronski – Anna öyküsü arasında koşutluk kurarak daha iyi anlayabiliriz. Levin’in evliliği yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda metafizik bir aşk anlayışı üzerine, her an özveriye hazır olmak üzerine, karşılıklı sevgi üzerine kuruludur. Anna – Vronski birlikteliği ise yalnızca cinsel aşk üzerine kuruludur ve yıkılmasına neden olan da budur.”

Romanda bu iki çift için iki şehir seçilmiştir. Anna – Vronski için ST. Petersburg, Levin – Kiti için Moskova. Anna romanın başlarında Petersburg’dan Moskova’ya gelirken Vronski’nin annesiyle yolculuk yapmıştır. Yol boyunca Anna, Vronski’nin annesinden Vronski hakkında o kadar çok şey dinlemiştir ki… Bu yolculuk sonrasında Vronski ile tanışmış ve önce gizliden gizliye sonraları da açıktan aşk hayatları başlar ve bir süre sonra çevrelerinde herkesin duyabileceği kadar aşikâr bir hale gelir.

Anna Karenina romanında ayrıntılar sadece birer ayrıntı değildir. İlk başlarda ayrıntı gibi görünen şey sonraki zamanlarda sorunun kendisi olabilmiştir. Misal romanın başlarında 70. sayfasında, Anna Petersburg’dan yola çıkıp Moskova Tren garında indiğinde İstasyon bekçilerinden biri trenin altında kalarak ölmüştür. Bu feci olayı duyan Anna çok üzülür. Yanından geçen biri, “Adam bir anda öldü kurtuldu ne kolay ölüm” der. Anna o gün Tren garında kulaklarıyla duyduğu bu sözü, intihar etmeye karar verdiğinde romanın 759. sayfasında tekrar hatırlar. Ve benzer bir akıbetle yaşamına son verir. Anna romana tren garında giriş yapar ve yine son defa aynı tren garında görülür. Belli ki romanda çok iyi fikri takip vardır. Anna Karenina romanı sayfa bakımından çok hacimli olmasına rağmen her şey ve tüm ayrıntılar yerli yerindedir.

Tolstoy’un tercih ettiği çift: Levin – Kiti çifti.

Romanın adı Anna Karenina konulmuş olsa da romanın ana kurgusu Levin üzerine kurulmuştur. Başlarda Anna – Vronski ilişkisi romana damgasını vurmuş gibi görünebilir ama roman ilerledikçe Levin – Kiti ilişkisi baskın çıkar. Romanın bütününde bu iki çiften birinin eleneceğinin işaretlerini görüyoruz. Tolstoy itiraf etmemiş olsa da savunduğu olmak istediği çift Levin – Kiti çiftidir. Levin karakterine kendi yaşamından bir şeyler katmış olması da bunun sonucudur. Tolstoy bu romanda sadakatsiz ilişkiyi ve eş aldatmayı eleştirir. Bu ilişki de (Anna – Vronski ilişkisinde) bir gelecek görmediği için de çözümsüz bırakır. Bu çözümsüzlük romanda Anna’nın intiharıyla son bulmuştur. Anna’nın intiharı gerçek yaşamdan esinlenen Anna Stepannovna’nınkiyle neredeyse birebir aynıdır. Stepannovna da sevgilisinden intikam almak için intihar etmiştir. Ama nedenleri arasında bir fark vardır. Anna Karenina eşini aldatandır, Anna Stepannovna ise sevgilisi tarafından aldatılan.

Tolstoy’un tercihi Levin – Kiti çifti olmasının birçok nedeni var. Tolstoy’da şehir hayatına karşı kırsal yaşamı tercih eder. Hayatı boyunca hep doğayla olmak istemiştir. Bir şehirli gibi değil, köylü gibi toprak da ekip biçmek istemiştir. Levin de öyle biridir. Ara ara şehre gider ama bir an evvel köyüne dönmek ister. Kalabalıklardan uzaklaşıp tarlada hasada tırpan sallamak ona iyi gelir. Hayvanlarla hemhal olmak ona iyi gelir. Köylülerle görünmek onlarla birlikte bir şeyler yapmak ister. Levin de Tolstoy gibi sürekli yazan biridir, günlükler yazar. Dikkat edilirse Levin’de anlatılan tüm bu şeylerin bir benzerini Tolstoy’un gerçek yaşamında fazlasıyla görebiliriz. Sadece bu yanlarıyla değil, ruhen de bir benzerlik vardır, Levin’le aralarında. Levin’in bunalımları, hayata bakışı ve siyasî meselelere yaklaşımı da Levin’inkilerle örtüşür.

Levin’in Bunalımları

Anna Karenina romanının yazımı Tolstoy’un derin bir bunalım yaşadığı döneme denk gelmiştir. Bu bunalım romanda Levin karakterinin bunalımlarıyla örtüşüyor. Levin karakterinin güçlü olmasında bu örtüşme halinin çok önemli etkisi olmuştur. Levin’in hayata ilişkin ve ruhsal dünyasına ilişkin kaygılarının gerçek yaşamdaki Tolstoy’un kaygılarının olmadığını kim söyleyebilir. Romanın bir yerinde Levin’in bu hali şöyle anlatılır:

“İlkbahar boyunca kendinde değildi Levin. Korkunç anlar yaşadı. Kendi kendine “neyin nesi olduğumu, bu dünyaya niçin geldiğimi bilmeden yaşamam olanaksız, diyordu. Öğrenemeyeceğim bunu. Öyleyse yaşayamam.” (Anna Karenina, İletişim Yayınları, s.780)

Tolstoy 50’li yaşlarından sonra manevi bir kriz yaşadı ve depresyona girdi. İtiraflarım adlı kitabında şöyle diyordu, “Hayat anlamsız bir kötülüktür, bundan kuşku yok diyordum kendime. Ama ben yaşadım, hâlâ yaşıyorum, bütün insanlık da yaşadı ve yaşıyor. Bu nasıl bir şey? Yaşamamak mümkünken neden yaşıyor? Ne yani bir tek ben ve Schopehauer mi hayatın anlamsızlığını ve kötülüğünü anlayacak kadar akıllıyız” (İtiraf, İş Kültür Yayınları, çev. Ayşe Uzunhasanoğlu s. 47.)

Tolstoy’un hayatın anlamını ve insan ilişkilerini sorgularken içinde bulunduğu çağın kendine göre olmadığını düşünmeye başlamıştı. Sonraki yıllarında hiç huzur bulmadı. İtiraflarının bir yerinde tanığı olduğu hayatı şöyle tanımlıyordu.

“İyi insan olmayı bütün kalbimle istiyordum; ama gençtim, tutkularım vardı, iyiyi aradığım o günlerde yalnızdım, yapayalnızdım. En içten isteklerimi oluşturan bir şeyi, yani ahlâk açısından iyi bir insan olmak istediğimi ne zaman göstermeye çalışsam küçümsemelerle, alaylarla karşılaşıyordum; oysa ne zaman iğrenç tutkulara kapılsam beni övüyor, teşvik ediyorlardı. Mevki ve makam düşkünlüğü, iktidar hırsı, çıkarcılık, şehvet düşkünlüğü, kibir, öfke, intikam… Bunların hepsi saygı görüyordu.”

Bu ilişkileri iğrenç bulan Tolstoy başka bir dünya yaratmak için çözüm arıyordu. Bu hesaplaşmayı yapmak için ilk önce Rus Ortodoks Kilisesi’ne gitti, ancak orada aradığı cevapları bulamadı. Hristiyan kiliselerinin yozlaşmış olduğunu ve din yerine kendi inançlarını geliştirdiğine inanmaya başladı. Ortodoks Kilisesi tarafından aforoz edildi ve uzun zaman polis tarafından gizlice izlendi.

Levin tıpkı Tolstoy gibi içten içe derin bir inanç bunalımı da yaşıyordu. Tolstoy romanda Levin’in bu inanç krizini şöyle anlatır: “İnsana acı veren bir yalandı bu. Ama insan düşüncesinin bu yönde yüzyıllar boyu çalışmasının vardığı son ve tek sonuçtu. İnsan düşüncesinin hemen her alanda yaptığı araştırmaların dayandığı son inançtı. Bu inanç bastırmıştı ötekileri. Daha belirgin olan öteki açıklamaların yanında ne zaman nasıl olduğunu fark etmeden Levin de benimsemişti bu inancı. Ama yalnızca bir yalan değildi bu. Aynı zamanda, insanın boyun eğemeyeceği iğrenç, kötü bir gücün insafsız alayıydı. Kurtulmak gerekti bu güçten. Herkesin kurtuluşu kendi elindeydi. Kötülüğün boyunduruğundan kurtulmak gerekti. Bunun da tek yolu vardı: Ölüm.

Böylece, mutlu bir aile babası, sağlığı yerinde bir insan olan Levin kendini intihara birkaç kez öylesine yakın hissetmişti ki, kendini asmamak için ipi saklamaya, kendini vurmamak için tüfekle dolaşmaktan korkmaya başlamıştı. Ama vurmadı kendini Levin, asmadı da. Yaşamayı sürdürdü.” Tıpkı Tolstoy gibi hayatın anlamsızlığına ve saçmalığına rağmen yaşamını devam ettirdi. Levin bu direncini romanın son cümlesinde dile getirir ve şöyle der: “Gene kızacağım arabacı İvan’a. Gene tartışmalara gireceğim. Yerli yersiz atacağım ortaya düşüncelerimi. Ruhumun en gizli köşesiyle başka insanların -hatta karımın- arasında bir duvar olacak gene. Korktuğu için gene azarlayacağım karımı. Sonra pişman olacağım bu yaptığıma. Gene, niçin dua ettiğimi aklımla anlayamadan dua edeceğim… ama artık yaşamım, bütün yaşamım -bana ne olursa- yaşamımın her dakikası eskisi gibi anlamsız olmak bir yana, ruhuma bilinçli olarak yerleştirebileceğim, kuşku edilemeyecek iyilik kavramıyla dolu olacak!”

Yazar romanın son cümlesini roman kahramanı Levin’e söyletmiş olsa da aslında bu sözleri söyleyen Tolstoy’un ta kendisidir.

Levin Ateist mi?

Levin ateist olduğu için zaman zaman kuşkuya düşer. Sanki bir suç işlemiş gibi bir defasında eşi Kiti’den kendisini af etmesini ister. Tolstoy bu durumu romanın bir yerinde şöyle tarif eder: “İki şey acı veriyordu Levin’e, geçmişinin temiz olmaması ve Tanrıya inanmaması.”

Tolstoy romanda Levin’in Tanrıya inanmamasını onun çok zor bir anında tartışma konusu yapar. Levin’in bu zor an’ı Kiti’nin doğum sancılarının başladığında çaresizlik içinde “Tanrım sen acı bize! Bağışla, yardım et!” der. Levin’in bu yakarışı üzerinden bir yorum çeker Tolstoy ve şunları söyler: “Tanrı’ya inanmayan Levin yalnız ağzıyla söylemiyordu bunu. Şimdi, o anda, içindeki kuşkuların değil, içinde olduğunu bildiği, aklıyla inanmasının olanaksızlığını bile Tanrıya yalvarmasına engel olamayacağını biliyordu. Bunların hepsi yok olmuş, uçup gitmişti ruhunun şimdi. Kendini, ruhunu, sevgisini elinde hissettiği o’na yalvarmayıp da kime yalvaracaktı o anda?” (Anna Karenina, s. 701.)

Tolstoy bu durumu Levin’in iç buhranı olarak değerlendirir. Romanın ilerleyen bölümlerinde Levin’deki bu iç tutarsızlığın analizini yeniden yapar.

“Karısı doğum yaparken hiç beklenmedik bir şey olmuştu Levin’e. Tanrıya inanmıyordu ama o anda, inanan bir insan gibi dua etmeye başlamıştı. Ama o an gelip geçmişti. O andaki ruhsal durumuna ruhunda bir yer veremiyordu şimdi. O zaman gerçeği gördüğünü, şimdi yanıldığını kabul edemiyordu. Çünkü bunu serinkanlılıkla, sakin sakin düşünmeye başlayınca düşünceleri darmadağın oluyordu. Yanıldığını da kabul edemiyordu. Çünkü o andaki ruhsal durumuna değer veriyordu. Bunu zayıflığın bir sonucu olarak kabul etmekle o dakikaların anısını kirletmiş oluyordu. Acı dolu bir çelişki içindeydi. Kendi kendiyle bu çelişkiden kurtulmak için ruhunun bütün gücünü seferber etmişti.” (Anna Karenina, s.779)

Levin benzer bir durumu kardeşi Nikolay’ın ölümü sırasında yaşamıştır. Levin, Abisi Nikolay’ın cenaze töreninde inanmayan binlerce insanın yaptığını yaptı. Şöyle sesleniyordu Tanrı’ya: “Gerçekten varsan, iyileştir onu (birçok kez yinelemişti bunu) o zaman hem onu hem beni kurtarırsın.” (Anna Karenina, s.495)

Levin’in Tanrı ile arasındaki ilişki veya ilişkisizlik, tıpkı Tolstoy’unki gibi tartışmalı bir ilişkiydi. Tolstoy belki Levin kadar cesaretli değildi. O hiçbir zaman ateist olduğunu söylemedi ve yazmadı. Ama Levin sayesinde bu konuyu tartışmaya açmaktan çekinmedi. Benzer şeyi bir sonraki romanı Diriliş’te denedi. Tolstoy’un Tanrı inancı da Levin’inki gibi tartışmalı ve sorunluydu. Tolstoy ömrünün son yıllarında çözümü, Tanrı’yla olan ilişkisini tüm aracıları aradan çıkararak sürdürdü. Diriliş romanında bu aracılardan nasıl kurtulduğunu anlatmaya çalışmıştır.

Levin’in Devrimci Düşüncesi

Levin devrimci biri ama radikal biri değildir. Birçok konudaki benzerlik bu konuda da Tolstoy’la örtüşür. Levin’in devrimci düşünceleri Tolstoy’u çağrıştır. “Halkın durumu değişmelidir. Yoksulluğun yerini topluca zenginlik, mutluluk alacak. Düşmanlığın yerini anlaşma, ortak çıkar… Kısacası, kansız bir devrim olacak bu. Ama çok büyük bir devrim…  Kendini önce ilçemizin küçücük bir toprak parçasında, sonra ilimizde, sonra Rusya’da, en sonunda bütün dünyada gösteren bir devrim. Çünkü hakka dayanan bir düşünce kötü, verimsiz olamaz. Evet, uğrunda çalışıp didinmeye değer bir ülküdür bu.” (Anna Karenina, s.343)

Bu değişimden yana devrimci ülkü şiddetten uzak duran bir ülküdür. Devrim olmalıdır ama kanlı olmamalıdır. Kimsenin canı yanmamalıdır. Rusya’da bu değişimin olması için çok çalışılması ve okunması gerektiğini söylemekle kalmaz. Gerçekleşmesi için iz sürer okur araştırır.

“Bu düşünceler kimi zaman güçlenerek, kimi zaman zayıflayarak eziyorlardı Levin’i. Acı veriyorlardı ona. Ama hiç bırakmıyorlardı peşini. Okuyor, düşünüyordu Levin. Okuyup düşündükçe de ulaşmak istediği amaçtan uzaklaştığını hissediyordu. Moskova’da köyde geçirdiği son aylar içinde, aradığı yanıtı materyalistlerde bulamayacağı kanısına varınca Eflatun’u, Spinoza’yı, Kant’ı, Schelling’i, Hegel’, Schopenhauer’i yaşamı maddeci olmayan bir görüşle inceleyen filozofların hepsini tekrar okudu.” (Anna Karenina, s.779)

Levin’in bu okuma serüveni bildiğimiz Tolstoy okumalarıdır. Tolstoy da gerçek yaşamında tam da böyle yapmıştır. Materyalistleri kaba radikal bulduğu için Spinoza, Kant ve Schopenhauer çizgisinde devam etmiştir.

Levin’in İşçileri

Levin’in işçi sınıfı analizi bize Karl Marx’ı hatırlatıyor. “Kapitalin işçiyi sömürdüğünü, ezdiğini biliyoruz. Bizde işçiler müjikler emeğin bütün yükünü omuzlarında taşımalarına karşın, öyle bir durumda tutulmaktadırlar ki, ne kadar çalışırlarsa çalışsınlar, hayvanca yaşamaktan kurtulamazlar. Kazançlarını, durumlarını düzeltmek, boş zaman bulmak, böylece bir şeyler öğrenmek için kullanabilecekleri artanını kapitalist, işçilerin elinden almaktadır. Düzen böyle kurulmuştur. İşçiler ne denli çok çalışırlarsa, zenginler o ölçüde palazlanırlar. İşçilerin hayvanca yaşayışı da değişmez. Bu böyle sürüp gitmemeli…”

Yukarıdaki alıntı ne Karl Marx’ın 1844 El Yazmaları’ndan ne de F. Engels’in İngiltere’de Emekçi Sınıfın Durumu kitabındadır. Tolstoy’un Anna Karenina romanından bir alıntıdır. Lenin boşuna demiyormuş “Rus işçi sınıfı, kapitalizm eleştirisini Tolstoy romanlarından öğrenecektir.” diye. Bir başka yazısında ise, “Tolstoy Rus devriminin aynasıdır” der.

Levin’in Savaş Karşıtlığı

Romanın bu kısmını okuduğumda Tolstoy hakkında yeni bir şey öğrenmiş oldum. Tolstoy savaş karşıtı olduğunu ilk kez Anna Karenina romanında açıklamıştır. Levin’in savaşa katılmak isteyen gönüllü askerlere ilişkin söyledikleri o dönem bazılarını rahatsız eder. Rahatsız olanlardan biri de Dostoyevski’dir. Anna Karenina romanının ilk ciltleri yayınlandığında Dostoyevski beğenerek bahseder romandan. Ama romanın 8. Bölümü yayınlandığında Bir Yazar’ın Günlüğü kitabında romana yönelik sert eleştiriler yapar. Henri Troyat bu konuda şöyle der: “Dostoyevski Anna Karenina’yı överek cömert davrandı. Özellikle Levin karakterini araştırmak için 1876’da çıkarmaya başladığı bağımsız aylık dergi Bir Yazarın Günlüğü’nün Şubat sayısında romana birkaç sayfa ayırdı. Ancak yıl içinde sonsözü okuyunca, kendini kaybetti. Temmuz – Ağustos sayısında, Levin’i benmerkezci ve Rus halkından kopuk olmakla, vatansever olmamakla kıyasıya eleştirdi.” (Henri Troyat, Dostoyevski, s.251)

Dostoyevski’nin eleştirdiği şeylerden biri de Tolstoy’un Kafkasya’ya savaşa katılmak isteyen gönüllülere ilişkin sözleridir. Tolstoy savaş gönüllüsü gençlere, “Gitmeyin ölürsünüz.” der.

Levin geçmişte katılmış olduğu savaşa dair pişmanlık duymakta ve savaştan nefret etmektedir. “Bence savaş öylesine vahşi öylesine kanlı, öylesine korkunç bir şeydir ki, hiçbir insan -Hıristiyan demiyorum- savaşı başlatmak sorumluluğunu üzerine alamaz. Bu sorumluluğu ancak buna zorlanan, savaş onun için kaçınılmaz olan bir devlet alabilir üzerine. Öte yandan, bilim de sağduyu da devlet işlerinde, özellikle savaşta yurttaşın kişisel iradesini reddederler.” (Anna Karenina, s.795)

Romanın En Zor Yeri: Aldatmak

Anna Karenina romanının en zor bölümleri bence Anna eşi Aleksey ve sevgilisi Vronski üçlüsü arasında geçen çözümü bulunamamış, bulunamadığı için de Anna’nın intiharıyla son bulan kısımdır.  Romanın ilgili yerinde Anna yakını Stepan Arkadyeviç’e eşi Aleksey’den bahsederken şöyle der: “Ben erdemi yüzünden nefret ediyorum ondan. Onunla bir arada yaşayamıyorum. Anla beni, onun dış görünüşü eziyor beni, kaybediyorum kendimi.” (Anna Karenina, s.425)

Bir başka yerde, eşini kastederek, “Onun iyiliği beni öldürüyor.” diyor.  Böyle iyi bir kocanın aldatılmış olması Anna’yı da vicdanen yıpratmaktadır. Romanın en zor dediğim yeri belki de eleştirilecek yeridir. Anna’nın kendisinden yaşça büyük olan kocası Aleksey’den hiçbir şikâyeti yoktur. Romanda Anna’nın eşinde bulamadığı ama Vronski’de bulduğu şeyin tam olarak ne olduğunu bilemiyoruz. Anna ile eşi Aleksey arasında 20 yıl kadar bir yaş farkı var. Tolstoy romanda kadın erkek, aşk gönül ilişkilerini irdelerken bu yaş farkı konusunu belli ki sorun etmiyor. Bunun başlıca nedeni o çağda Tolstoy’un da sorun olarak görmemesinden kaynaklı olduğunu düşünebiliriz. Tolstoy eşi Sonya’dan 16 yaş büyüktür. Kendi yaş farkını sorun etmeyen yazar roman kahramanlarının yaşlarını da sorun etmemiş olabilir.

Tolstoy bu romanda aldatma konusunu çok çarpıcı biçimde eleştirir: “Karısıyla bir arada sekiz yıldır sürdürdüğü mutlu yaşamı boyunca Aleksey Aleksandroviç kocalarını aldatan kadınlara, aldatılan kocalara bakarak kaç kez şöyle geçirmişti içinden: “Bu kadarına göz yumulamaz artık? Bu çirkin duruma nasıl oluyor da son vermiyorlar?” Ama aynı felaket onun başına gelmişken, bu duruma nasıl son vereceğini düşünemediği gibi, durumu bilmezlikten geliyordu. Bu ona çok korkunç, doğaya aşırı aykırı geldiği için böyle davranıyordu.”

Tam da Tolstoy’un dediği gibi olur. Aleksey geçmişte çok eleştirmiştir aldatan kadınları ama eleştirdiği şey kendi başına geldiğinde normal karşılamış ve kendisini aldatan eşi Anna’dan ayrılmak istememiştir. Romanda dönemin Rusya’sında (19. yüzyılın ikinci yarısında) eş aldatmak konusunda meselenin yasalar karşısında hukukî ve dinî boyutunun da kadının lehine olmadığını tüm çıplaklığıyla öğreniyoruz. Tolstoy sadece Anna Karenina da değil başka romanlarında da evlilik konusunda kafa yormuş biridir. Savaş ve Barış, Kroyçer Sonat ve Aile Mutluluğu gibi kitaplarında evlilik ilişkilerine epey yer vermiştir. Kroçer Sonat romanının bir yerinde şöyle der: “İnsanlık tarihinde çok korkunç savaşlar olmuş olabilir, ama bu savaşların hiçbiri yatak odasında cereyan eden kadın ile erkeğin savaşından daha dehşet verici olmamıştır.” der. Tolstoy İngiliz romanlarını evlilik sonrası ilişkileri yeterince irdelemediği için eleştirir. O İngiliz romanları için şöyle diyor: “Bu romanlar her zaman erkeğin kolunu kızın beline dolamasıyla son bulur, sonra evlenirler, erkeğe bir mülk ve baronet payesi miras kalır. Bu yazarlar, romanlarını kızı ve erkeği evlendirerek bitirirler. Halbuki bir roman evlenmeden önce olanlarla değil, evlendikten sonra olanlarla ilgilenmelidir.” (Henri Troyat, Lev Tolstoy, s.218)

Sonuç olarak bir iki şey daha deyip yazımı sonlandırmak istiyorum ama içim de rahat değil. Eğer Anna Karenina üzerine bir şeyler yazacaksanız iyi düşünüp taşınmanız lazım. Bu roman sadece bir roman değil, 19. yüzyıl Rus toplumunun aynası özelliğini taşıyor. Her ne kadar Rus toplumu dediysem de biz bu aynayı geniş anlamda konusu ve mesajları bakımından evrensel düzeyde tüm topluma tutabiliriz. Tolstoy bu romanda Anna – Vronski ikilisi üzerinden nasıl yaşamamamız gerektiğini, Levin – Kiti çifti üzerinden ise nasıl yaşamamız gerektiği mesajını veriyor. Elbette ki daha başka şeyler de anlattığını yazımda parçalar halinde anlatmaya çalıştım.

Orhan Pamuk Anna Karenina romanı üzerine yazdığı bir yazıda, “Roman sanatı konusunda eğitim için okunacak, defalarca okunacak ilk roman Anna Karenina’dır.” diyor. Sadece roman sanatı için değil, bunu daha da geliştirebiliriz Anna Karenina romanını hayatı öğrenmek isteyenlere de önerebiliriz. Anna Karenina romanı insanın ufkunu genişleten tecrübe kazandıran bir okul gibidir. Bu okulun okuyucularından biri olmanın çok keyifli bir şey olduğunu söyleyerek yazımı bitirmek istiyorum.

Anna Karenina Romanı Üzerine yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

1924’te Lenin ölmeden önce, Rus büyüklerinin heykellerinin dikilmesi gündeme geldiğinde, Lenin 150 kişilik Rus büyüğü listesi içinden Tolstoy’u seçip ilk sıraya koyar. “Önce Tolstoy” der. Lenin’e göre Tolstoy gelmiş geçmiş Rus tarihinin en büyüğüdür. Lenin’in Tolstoy sempatisinin izini sürdüm ve enteresan bir gerçekle karşılaştım. Lenin 1902’de Bolşevik grubun başına geçtiğinde Rusya örgütlerinden özellikle taşradan gelen haberlere pek şaşırır. Rus köylüleri Rus devrimine öncülük eden kişinin Lenin değil, Tolstoy olduğuna inanmıştır. Tolstoy’a selam, saygı ve bağlılıklarını bildiren mektuplar yazarlar ve Lenin bu mektuplardan bazılarını okur. Köylülerde yoğun bir Tolstoy sevgisi ve bağlılığı olduğuna inanır. Sonraki zamanlarda bu büyünün bozulmasını istemez. Sanki Tolstoy da Bolşeviklerle birlikteymiş gibi bir izlenim oluştururlar.

Bazı Rus araştırmacıların anlatımına göre, eğer 1900’ün başlarında Tolstoy Rus halkına ayaklanın çağrısı yapsa hemen ayaklanacak bir halk gerçekliği varmış. Tolstoy 1905 ayaklanmasının kanlı geçtiğine tanıklık ettiği için uzak durur, bu tür eylemlerden. Çünkü o ilkesel olarak şiddet karşıtıdır. Şiddetle hiçbir şeyin olmasını istemez. Bu kısmı özetlemem gerekirse Lenin dönemin Rusya’sında Tolstoy etkisini erkenden fark eder. Tolstoy ve taraftarlarıyla bir uzlaşı içine girer. Tolstoy edebiyatının etkisi üzerine 1908 ve 1911 tarihleri arasında Rus Devriminin Aynası Tolstoy adlı kitapta yer alan birkaç önemli yazıyı yazar.

Yazar Nikolay Berdyeav bir makalesinde, “Lenin devrimi Tolstoy’un mirası üzerinde gerçekleştirdi.” der. Rus devriminin gerçek liderinin de Lenin değil, Tolstoy olduğunu belirtir. Yazın tarihinden öyle anlaşılıyor ki Bolşevikler Tolstoy’u yücelttikleri oranda Dostoyevski’yi şeytanlaştırmışlardır. Bolşevik Partisinin Edebiyat kolu başkanı Maksim Gorki 1905’te “Dostoyevski şeytandı, gericiydi, zulme karşı sessizliği savunmuştu.” diyordu. Böylesi bir değerlendirme Dostoyevski gibi bir yazara haksız ithamdı. Bolşeviklerin Dostoyevski ile olan dertleri, yazarın Cinler romanından ötürüydü. Dostoyevski o romanında Rus devrimcilerini “yoldaş katili” olarak itham ediyordu. Daha sonraki zamanlarda (1870 sonrası) Dostoyevski’nin ömrünün son yıllarında Çar’ın dış politikasını savunuyor olması ve Çar rejimine eleştirel yaklaşmaması Bolşevikleri rahatsız eden bir başka önemli etken olmuştur. Ama asıl tepkinin Cinler romanındaki Rus devrimcilerine yönelik tavrından kaynaklandığı anlaşılıyor. Dostoyevski herhangi bir siyasi davanın yazarı değildi, o insanların kalbini ve ne hissettiklerini dışarıya döktüğü için, birçokları gibi onun edebiyatından Rus devrimcileri de hoşlanmıyorlardı. Zira Bolşeviklere Çernişevski’nin Nasıl yapmalı’da anlattığı toplum mühendisi kahramanlar lazımdı. Ya da Maksim Gorki’nin Ana romanının kahramanı Pavel gibi, her şeyi devrimden sonraya ertelemiş militan kadrolar lazımdı. Dostoyevski’nin kahramanları dümdük insanlardı. Günlük hayatlarında hiçbir şeylerini ertelemiyorlardı. Ne aşklarını ne de cinayetlerini.

Bolşeviklerin Dostoyevski karşıtlığı Türkiye’deki solculara da yansıdı. Bazen “gerici” bazen devrim karşıtı denilerek 1970’li yıllardan itibaren okuma programlarından uzaklaştırdılar. Gerçeği ve kalpten geleni ne kadar erteleyebilirsiniz ki. Hayat kalbi olanı insandaki insanı anlatan Dostoyevski’yi değil, kalpleri kaskatı olan Bolşevikleri yalanladı.

Tolstoy’un ölümünden (1910) sonra Bolşeviklerin Tolstoycuların başına neler getirdiğini yine bu konularda yazılmış kaynaklardan öğreniyoruz. Yazar Mark Popovski bu konuda “Zorba bir rejimde yaşayan bir insanın direnmesi, dürüstlüğünü bozmadan koruması mümkün müdür? Tolstoycular bu soruya hayatlarıyla cevap verdiler.” demiştir. (Rosamund Bartlett, Tolstoy Bir Rus Hayatı, Çev: Zafer Avşar, Everest Yayınları, 2017, İstanbul, s.428)

Bolşevik hükümeti 1928’de Tolstoy’un yüzüncü yıl kutlamalarını düzenlediğinde henüz Tolstoy düşüncesiyle kavga içinde değildir. Yıldönümünde Tolstoy için görkemli bir kutlama yapılır. Yurtdışından konuklar davet edilir. Bu konuklardan biri de Tolstoy hayranı yazar Stefan Zweig’tir. Zweig bir fırsatını bulur dönemin kültür işlerinden sorumlu bakanı Lunaçarski’ye, Tolstoy un gerici mi yoksa ilerici mi olduğunu sorar. Aldığı cevap ilginçtir. Şöyle der: “Bütün dünyayı değiştirme arzusu içinde olduğundan dolayı Tolstoy, müzmin bir Rustur.” der. Lunaçarski o gün öyle demiş olsa da ertesi yıl işini kaybeder görevlerinden uzaklaştırılır. Bolşevik iktidar ise 1930’lardan itibaren Tolstoy düşüncesini Bolşevik ideolojisi içinde eritmek için elinden geleni yapmıştır.

Bolşevikler Rusya’da iktidarı pekiştirdikçe devrimin kanlı giyotini Tolstoyculara kadar uzanmıştı. Başlarda Lenin’in Tolstoy uzlaşısı zaman içinde çatışmaya dönüştü. 1930’lara kadar yüzlerce Tolstoycu idam edildi. Bazıları ülkeyi terk etmek zorunda kaldılar. Rusya’yı terk edenlerden biri de Tolstoy’un kızı Aleksandra Tolstoy idi.

Tolstoy’un Devrimcileri…

Tolstoy’un Dekabristler kitabı (14 Aralık 1825 isyancılarını konu edinir) İlk Rus devrimcilerinin anlatıldığı ve 1860’larda yazmak istediği ama yazamadığı, sonraki yazarlık hayatının belli dönemlerinde üç defa yazma girişiminde bulunduğu, ama bir türlü yazıp da bitiremediği romanın notlarından oluşuyor. Bu romanı yazamamasının başlıca nedeni Tolstoy’un Devrimciler konusunda kafasının karışık olmasından kaynaklanıyordu. Dostoyevski 19. Yüzyıl Rus devrimcileri konusunda daha nettir. Cinler romanında devrimcilerin nasıl karşıtlarına dönüştüğünü, daha devrim olmadan “yoldaş katili” olduklarını anlatır. Bu tavrından dolayı da Rus devrimcileri hiçbir zaman Dostoyevski’yi sevmediler. Ona karşı hep hoyrat davrandılar.

Tolstoy böyle değildi. Rus devrimcilerine hep sempatiyle yaklaştı. Son romanı Diriliş’te anlattığı devrimcileri okuduğumuzda dönemin devrimcilerine karşı bir sempatisinin olduğu izlemine kapılırız. Buna benzer nedenlerden dolayı 1905’ten sonra Bolşevikler Tolstoy’u hep ayrı bir yere koydular. Lenin kitaplarını tüm Rusya’ya ve işçilere öneriyordu.

Hayatın kötü bir tecellisi diyelim, Çar rejiminin 1825’te ve sonrasında Dekabristler’e yaptığını, Bolşevikler de 1917 devriminde ve sonrasında Tolstoyculara yaptılar. Eğer Tolstoy yaşayıp da görseydi yapılanları Dekabristleri değil, Bolşevikleri uzun uzun yazardı.

Rus Devriminin Aynası Tolstoy yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

İşte o torunlardan bazıları

Tolstoy torunlarından birinin, Tolstoy’un doğup büyüdüğü ev olan Yasnaya Polyana Müzesi’ne müdür olması edebiyat tarihinin sevindirici gelişmelerinden biri olmuştur. Bugün bile Yasnaya Polyana’ya gittiğinizde Tolstoy torunu Yekaterina Tolstoya karşılayacaktır sizi.

Yekaterina Tolstoya, Tolstoy’un son dönemlerinde hiç kimseye söylemeden gittiği yeri hâlâ kimsenin bilmediğini belirterek çok ilginç bir cümle kuruyor. “Belki de gerçeği aradığı yere gitmişti” diyor.

Köy çocuklarına okul açtı

Ünlü yazarın torununun torunu Yekaterina Tolstoya; ailesine hep sevgi ile yaklaşan Tolstoy’un sorunlara bile olumlu yönden yaklaştığını ifade eder. Eserlerini okumanın tüm dünyada olduğu gibi kendisine de büyük bir zevk verdiğini kaydeden Yekaterina Tolstaya, “Tolstoy’un hayatındaki en önemli olay, köy çocukları için açtığı okul. Zaten kendisi de en önemli eserinin çocuklar için yazdığı Alfabe ile Çocuk Hikâyeleri olduğunu söyler” diyor. Yasnaya Polyana Devlet Müzesi ile ilgili bilgi de veren Yekaterina Tolstoya, müzede Tolstoy’a ait 50 bin obje bulunduğunu açıklamaktadır. Tolstoy’un eşinin, yazarın ölümünden sonra her şeyi not aldığını vurgulayan Yekaterina Tolstoya, “Tolstoy’un ölümünden bir yıl sonra, 1911 yılında müzeye dönüştürülen evinin 3 odası ziyarete açıldı. 1994’te 96 çalışanı olan müzenin şu anda 954 çalışanı var” şeklinde kaydediyor.

Bir başka torun Anastasiya Tolstoya ise, Tolstoy torunu olmanın anlamını şöyle ifade ediyor: “Bu hem gurur verici hem de büyük bir sorumluluk. Dünyanın dört bir yanında bu ailenin fertleri var. Aramızda büyük bir dayanışma söz konusu. Bunda Tolstoy büyük bir role sahip”

TV yıldızı Fekla Tolstoya

Lev N. Tolstoy’un torunu olan 1971 doğumlu Fyokla Tolstaya, Rusya’da popüler bir isim. O bir televizyon yıldızı. Filoloji bölümü mezunu, tam dört dil biliyor. Bunların üzerine bir de yönetmenlik eğitimi almış. Üniversite yıllarında garsonluk, oyunculuk, gazetecilik gibi birbirlerinden çok farklı meslekleri deneyip çeşitli kültür programlarının kamera arkasında çalıştıktan sonra, kendi TV programının sunucusu olmuş. Tolstoy’ların bir kısmı torun Fekla’nın seçtiği mesleği destekliyor, ama bazı aile büyükleri, akademik kariyerden uzaklaşıp şov dünyasının parçası olarak kendilerini utandırdığını düşünüyor. Onun eleştirilere verdiği yanıt ise “Bu kadar büyük ve dünyaca ünlü bir ailenin parçası olmak çok güzel. Ama çok da sorumluluk gerektiriyor. Bazen de seçeneklerinizi kısıtlayabiliyor. Bu da benim seçimim.” Fekla’nın gözleri ve siması Dedesi Tolstoy’a ne çok benziyor.  

Ahmet Arif’in Gelini Natalie Tolstoya

Ahmet Arif’in oğlu Filinta Önal’ın eşi Ressam Natalie, 26 yıldır Türkiye’de olduğunu ve kendi dilini konuşurken zorluk çekebildiğini ifade ediyor. Tolstoy’un torunu olduğunu tanıştığı insanlara söylemediğini belirten Natalie, şunları ifade ediyor: ‘Ben torunuyum’ diyerek insanlara rahatsızlık vermek istemem, karakterime uymuyor. Tolstoy’un torunu olduğum için gurur duyuyorum, belki sanata olan yeteneğim de oradan geliyor. Resim ve müziğe yatkınlığım, üniversiteye severek girmem, bence ondan aldığım özellikler. Ama üstünden çok zaman geçti, önemli olan kimin torunu olduğumuz değil, nasıl bir kişiliğimizin olduğu…”

Torun Tolstoy Natalie, Filinta Önal’la birlikte sakin sessiz bir yaşam sürdürüyorlar.

Torunların favorisi Tolstoy romanı: Anna Karenina

Tolstoy torunları Dedelerinin en sevdikleri eserinin Anna Karenina olduğu konusunda hemfikirmiş. Bu konuda torunlara katılamıyorum. Benim favorim üç büyük romanı birden anmak daha doğru olur. Diriliş ve Savaş ve Barış romanları olmadan Tolstoy eksik kalır.

Bir Kucak Dolusu Tolstoy Torunları yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Esasında Dostoyevski gibi dünya edebiyatına damgasını vurmuş bir yazar hakkında yazılmış kitaplar önerirken seçici olmak gerekir. Hazırlamak istediğim Dostoyevski okuma kılavuzundan kastettiğim şey, hem yazar hakkında yazılmış kitaplar seçkisi hem de kendi yazdığı kitapları kastediyorum. Aradan 150 yıl geçmesine rağmen Dostoyevski hakkında halen yeni kitapların yazıldığını görüyoruz. Belki de şöyle dememiz gerekiyor Dostoyevski hakkında şu ana kadar yazılmış Türkçeye çevirisi yapılmış özgün kitaplar şimdilik bunlardır. Gelecekte yazar hakkında yeni kitapların da yazılacağını hatırlatmak iyi olabilir. Yeri gelmişken burada bir konuya açıklık getirmek faydalı olabilir. Dostoyevski’den ilk çevrilen kitap 1933 yılında, Haydar Rıfat’ın çevirdiği Ölü Bir Evden Hatıralar’dır. Yazar’ın Sibirya’da geçirdiği dört yıllık hapishane anılarını anlatan bu kitap yaklaşık 90 yıl önce dilimize çevrilmiş olmasına rağmen Dostoyevski hakkında yazılan kitapların Türkçe’ye çevrilmesi daha geç tarihlerde olmuştur. Aşağıda listelediğim Dostoyevski hakkında yazılmış kitapların Türkiye’de yayınlanmasının aşağı yukarı 30 yıllık bir geçmişi var.  Hazırlamış olduğum on kitaplık Dostoyevski listesi yakın dönem içinde Türkçeye çevirisi yapılmış olan kitaplardır. Muhtemelen başka dillerde Dostoyevski hakkında yazılmış ama henüz çevirisi yapılmamış olan kitaplar da vardır. Bu okuma klavuzunun Dostoyevski edebiyatını ve yazarlığını tanımamızda yardımcı olacağını düşünüyorum.

1. Dostoyevski, Joseph Frank
2. Dostoyevski, Henri Troyat
3. Dostoyevski, Edward H. Carr

Dostoyevski hakkında yazılmış yukarıdaki bu üç kitap Dostoyevski’nin yaşamını ve yazarlığını anlatır. Bu üç kitap içinde en kapsamlısı ve özgün olanı Joesph Frank’ın kitabıdır. Troyat ve Carr’ın kitapları da mutlaka okunmalıdır.

4. Üç Büyük Usta, Stefan Zweig bu kitabında Balzac ve Charles Dickens’ın yanısıra Dostoyevski’nin yazarlığını edebiyatını çok etkileyici biçimde anlatır. Sanırım yazarların hayatını anlatan kitapları edebiyatçılardan okumanın tadı başka oluyor. İlgili kitapta Dostoyevski için şunları söylüyor: “Dostoyevski Saint-Petersburg’a döndüğü zaman büsbütün unutulmuştu artık; edebiyat alanındaki koruyucuları onu terk etmişlerdi, dostları dağılıp gitmişti. Onu sürükleyip götürmüş olan dalgadan cesaretle, kuvvetle kendini kurtarmayı bildi. Ölüler Evinden Anılar’ı, bir kürek mahkûmunun hayatını anlatan bu ölmez eser, Rusya’yı uyuşuk kayıtsızlığından çekip çıkarabildi. Bütün millet Rus dünyasını dümdüz ve sakin yüzeyi altında çeşit çeşit işkencelerin yer aldığı cehennemi bir tabakanın bulunduğunu dehşetle gördü. Suçlamaların alevi Kremlin’e kadar yükseldi; çar bu kitabı okurken göz yaşlarını tutamadı; herkesin ağzında Dostoyevski adı dolaşıyordu.”
5. Dostoyevski’nin Poetikası, Mihail Bahtin ise ilgili kitabında çok derin bir Dostoyevski analizi yapar. O “Dostoyevski’nin geleceği ileride” diyerek şu analizi yapar: “İlk kez o anladı modern zamanların insanlarını, bir kafaya doğrunun yerleştirilemeyeceğini, doğrunun ancak tamamlanmamış diyalogda ortaya çıktığını, insanın ve insanlığın içsel olarak sonsuz olduğunu anladı.”
6. Dostoyevski’nin Dünya Görüşü, Nikolay A. Berdayaev. Bana göre Dostoyevski hakkında yazılan kitaplar içinde Dostoyevski edebiyatını ve onun dünya görüşünü çözümleyen en kapsamlı ve bilimsel olanını Bardeyaev yazmıştır. Bardeyaev’ın bu kitabı okunmadan Dostoyevski analizlerimizin eksik kalabileceğini düşünüyorum. Bardeyaev şöyle tanımlıyor Dostoyevski’yi: “Dostoyevski insana, onu nihayetinde tamamen özgür kılacak olan hakikatin yolunu özgürce kabul ederek takip etme fırsatını verir. Fakat bu yol karanlıktan, uçurumun içinden, ikilem içeren bir trajediden geçer. Bu yol ne düz ne de pürüzsüzdür. İnsan bu yolda hayalet görerek, aldatıcı bir ışıkla, daha da karanlık içine çekilerek kaybolur.”
7. Dostoyevski, Andre Gide de Dostoyevski’yi yazarlığı ve edebiyatı üzerinden anlatmış.
8. Tolstoy mu Dostoyevski mi? Georgeo Steiner bu kitabında tarihî tartışmayı yeniden kurcalar. İki yazarın da farklı özgünlükleri olduğu gerçeği üzerinden bazı sonuçlara ulaşır. Ulaştığı sonuç: Ne o ne de o dur. Tolstoyevski’dir.
9. Fyodor Dostoyevski, Anna Dostoyevski, eş Dostoyevski ve yazar Dostoyevski’yi kendi tanıklığı üzerinden anlatır.
10. Dostoyevski Yeraltı İnsanı, Rene Girard bu kitabında Dostoyevski’yi bir yeraltı insanı ve yazarı olarak, başka yazarlarla karşılaştırır ve onu en tepe bir yere koyar.
11. Dostoyevski’nin Hapishanesi, Aytekin Yılmaz. Bu kitabımda Dostoyevski hapishanesinden benim hapishanelere bir tünel kazdım. Dostoyevski hapishanesinden itibaren 150 yıllık dünya hapishane edebiyatının izi sürülerek yazılmış karşılaştırmalı bir hapishane kitabıdır. Dostoyevski hapishane sonrası yaşamında hapishaneden bahsederken, “Hapishane çöplüğünde altın buldum.” der. Ben de hapis olduğum koğuşta Dostoyevski’nin hapishane anılarını anlattığı “Ölüler Evinden Anılar” kitabını bulmuştum. Kimin daha şanslı olduğunu kim bilebilir?

Dostoyevski’nin kitaplarını okumaya nereden başlamalı?

Kitap okurlarına Dostoyevski’nin kitaplarını reçete yazmak, yazılacak reçetelerin en acılı olanı olsa gerek. Dostoyevski okumanın zor olduğunu biliyorum. Cemal Süreyya bir söyleşisinde, “1944 yılında Dostoyevski okudum, odur budur huzurum yoktur.” der. Başkalarını bilmem ama Dostoyevski okumak hapishanede bana iyi gelmişti. Dostoyevski benim için şöyle bir yazar: “Yok artık bundan da beteri mi olurmuş?” dediğimiz yerde, Dostoyevski “durun daha beteri var.” uyarısını yapandır. Dostoyevski, “Yeraltından Notlar kitabında, Liza’ya neden babasının evini bırakıp bu geneleve düştüğünü sorduğunda, Liza gizemli bir rezaleti ima eder, “Ya işler orada burada olduğundan daha kötü idiyse?”

Dostoyevski’nin önemli bir özelliği, romanlarında insana her daim beterin daha beteri olabileceğini hatırlatmış olmasıdır.

1. Ölüler Evinden Anılar

Dostoyevski’nin yazarlığının iki döneme ayrılması gerektiğini düşünüyorum. 1850 yılından önce ve sonrası. Hapishane öncesi ve sonrası olmak üzere okunmasını ve ona göre değerlendirilmesini öneriyorum. Birinci dönem (1840’lar) yazarlığının ilk dönemidir ve en başarılı bulunan kitabı “İnsancıklar” dır. Dönemin eleştirmenleri Nekrasov ve Belinski bu romanı çok beğenmiş olmalarına rağmen hemen devamında yazacağı “Öteki” romanı aynı eleştirmenler tarafından eleştirilir. Dostoyevski bu başarısızlığın altında ezilir ve birkaç yıl sonra ise Sibirya’da hapislik dönemi başlar. Hapishane sonrası Dostoyevski’nin edebiyatta ikinci dönemi başlar. Hem de birinci dönemiyle kıyaslaması bile yapılamayacak biçimde… Dört yıl kaldığı Sibirya hapishanesi onun için bir edebiyat okulu olmaz, çünkü dört yıl kaldığı bu hapishanede ona kutsal kitabın dışında kitap verilmez, mektup yazmasına bile müsaade edilmez. Bu anlamıyla edebi açıdan tam bir çölleşme yaşamıştır Dostoyevski. Okumak istediği kitapların hiçbirini okuyamamış ve edebiyat çevrelerini takip edememiştir. Bir yerde bu durumdan sitem ederken, “Dört yıl hayvan gibi insanlarla birlikte kaldım.” der. Hayvan gibi insan dediği kişiler, Baba katili, çocuk katili, kadın katili gibi her gruptan çeşitlilikte katilleri kastetmiştir. Dostoyevski hapisten çıkar çıkmaz, orada yaşadıklarını tanıklığını “Ölüler Evinden Anılar” adıyla anı roman biçiminde yazar. Kitap yayınlandığında çok ses getirir. Stefan Zweig’ın dediği gibi on yıl uzaklaştığı edebiyat alanına müthiş bir giriş yapar. Bana göre de dünya edebiyatında hapishaneler üzerine yazılmış en etkili kitap bu kitaptır. Bu kitap sadece Rusya’ya değil, insanlığa yazılmış bir hapishane raporudur. Dostoyevski’nin edebiyat alanındaki yeri esasında hapishane sonrası yani “Ölüler Evinden Anılar”ın yayınlanmasından sonra başlar. Daha sonra yazacağı romanların kökü kendisinin çarpıcı anlatımıyla, “Hapishane çöplüğünde” bulduğu bu altın deneyimlere ve anılara dayanır.

2. Yeraltından Notlar

Bir romanın giriş cümlesi olarak Dostoyevski…

Okuduğum romanlar arasından en etkili favori roman giriş cümlelerinden biri, Dostoyevski’nin “Yeraltından Notlar” romanının giriş cümlesidir. Cümle aynen şöyle: “Ben hasta bir adamım… Gösterişsiz, içi hınçla dolu bir adamım ben.” İlk okuduğumda bir yazar kendi özgünlüğünü bir cümlede ancak bu kadar iyi anlatır dedim.

Bu romandaki giriş cümlesi aslında Dostoyevski’nin bütün hayatının özetiydi. Hayatı boyunca hasta olduğunu söyleyip durdu, kimseleri inandıramadı. Eşi Anna’yı bile inandıramıyordu. Anna bir gün Dostoyevski’ye, “Çok düşünceli ve sürekli tedirginsin.” dediğinde, onun cevabı, “Çok görüyorum çok hissediyorum, hastayım ben görmüyor musun.” der.

Hasta olduğunu hem kitaplarında hem de yakınındakilere söylemesine rağmen, kimseler onun bu hasta ruh halini anlamak istemediler. Edebiyat dünyası onu roman sanatının dehası olarak gördü. Psikanalizciler ise onun iyi bir psikolog olduğunu yazıp söylediler.

Oysa bu gibi sorulara Dostoyevski’nin cevabı çok net olmuştur. Bir yazısında bu konuya ilişkin şöyle der, “Bana Psikolog diyorlar: Doğru değil, ben sadece yüksek anlamda gerçekçiyim, yani insan ruhunun bütün derinliklerini tasvir ediyorum.”

Dostoyevski romanının bir yerinde, “Her şeyi fazlasıyla anlamak bir hastalıktır; hem de tam anlamıyla, gerçek bir hastalık.” olduğunu söylüyor. Buna edebileceğimiz itiraz şu olabilir, her şeyi olanca fazlalığıyla yazmak bir hastalık değilse, yazılanı fazlasıyla anlamak da hastalık olmamalıdır. Dostoyevski’nin Yeraltından Notlar’ına bir intikam kitabı olarak da bakılabilir. Hayat karşısında alçalmış bireyin, hayatı alçaltarak karşı koyuşudur.

3. Suç ve Ceza

Gerek Suç ve Ceza romanı olsun gerekse de daha sonra yazacağı Cinler ve Karamazov Kardeşler gibi romanlarında Dostoyevski’nin Sibirya Omsk kalesi hapishanesinden tanıdığı gerçek kişilerin izlerini görürüz. Raskolnikov karakterini yaratmak onun için zor olmadı. Hapishaneden tanıdığı Orlov kişiliğinin Dostoyevski’de bıraktığı etkiye değinen Edward H. Carr, hapisten tanıdığı Orlov, “Dostoyevski’de bir çeşit hayranlık yaratmıştı. Bu, Raskolnikov’un ve daha sonra daha başarılı biçimde (Cinler’deki) Krillov’un aradığı ülküdür.”

Suç ve Ceza romanını Rusça’dan Türkçe’ye çeviren Mazlum Beyhan kendi çevirisine yazdığı önsözde romanın öneminden şöyle bahseder: “Dostoyevski’nin bu romanı, yalnızca ezilmişliğin ve toplumsal kötülüklerin sürükleyici trajizmini dile getirmekle kalmaz. Bu aynı zamanda en yüce yargı yeri olarak vicdana ve insan aklına bir başvurudur. (…) Büyük yazar, bir hiç olarak kalmak, ses çıkarmadan boyun eğmek, her şeye sürekli katlanmak istemeyen, tam tersine, bütün varlığıyla toplumsal eşitsizliklere başkaldıran, haksızlıkla uzlaşmayan insanın ahlaki yüceliğini tutkuyla, coşkuyla savunmuştur.” Kanaatimce de Dostoyevski romanları içinde bireyi sorunlu geçmişiyle yüzleştiren ve oradan bir çıkış arayan çok kıymetli bir yüzleşme romanıdır. Suç ve Ceza bu ve başka özellikleriyle Dostoyevski edebiyatının bir özeti gibidir.

4. Cinler

Cinler romanının (İletişim Yayınları’nın) Türkçe çevirisine önsöz yazan Orhan Pamuk roman hakkında şöyle diyor: “Cinler, insanoğlunun yazabildiği en sarsıcı yedi – sekiz romandan biri, hiç şüphesiz, gelmiş geçmiş en büyük siyasal romandır.”

Dostoyevski üzerine en kapsamlı kitabı yazmış olan Joseph Frank Cinler romanını hakkında şunları yazıyor: “Gizli bir devrim hazırlığı konusunda bugüne kadar yazılmış en yetkin roman olma özelliğini hâlâ koruyan Cinler, Neçayev Olayı’na dayanır. Sergey Neçayev’in önderliğindeki bir yeraltı grubunun üyesi olan genç bir öğrenci öldürülmüştür. Bu çelik iradeli, tamamıyla vicdansız kışkırtıcı Neçayev, Devrimcinin El Kitabı diye bir şey oluşturmuştu, buna göre sözüm ona toplum yararına olacak bir amaç için her türlü aracın kullanılması mübahtı, bu yararcı Neçayev’in yanında Machiavelli çocuk kalıyordu.”

19.Yüzyılın son çeyreğinde Rus devrimciliğini bu kadar etkili anlatan başka bir roman var mıdır sanmıyorum. Roman yayınlandıktan sonra Rus devrimciliği çok ağır eleştirel bir teşhire uğrar. O dönemin Rus devrimci aydınları Nasıl Yapmalı? Romanının yazarı Çernişevski etrafında toplanmıştır. Dostoyevski Cinler romanında devrimcileri yoldaş katilliğiyle eleştirince ortalık birden sertleşir. Dostoyevski’ye karşı amansız bir dışlama mekanizması hayata geçirilir. Ve kısa süre içinde Dostoyevski edebiyat çevrelerinde yalnızlaştırılır.

Nikolay Berdyaev Dostoyevski Üzerine Görüşler kitabında konu hakkında şöyle diyor: “Dostoyevski Solcu Rus entelektüellerinin görünüşte özgürlüğü seven, devrimci ideolojisinde “sınırsız despotizm” olduğunu ortaya çıkardı. O, diğerlerinden çok daha önce bu gerçeği gördü. Dostoyevski Rusya’nın yeraltında, yeraltı katmanında ortaya çıkan devrimin özgürlüğe yol açmayacağını biliyordu.” Bunu bildiği için de kendi kuşağının devrimcilerine hiç inanmadı.

5. Karamazov Kardeşler

Dostoyevski’nin son romanı Karamazov Kardeşler belki en sonuncusu olduğu için en kapsamlı ve etkileyici romanıdır. Bu romanı roman sanatının ilk sırasına koyanların sayısı o kadar çok ki. Suç ve Ceza Dostoyevski romanlarının özetiyse Karamazov Kardeşler onun edebiyatının toplamı ve doruğudur. Dostoyevski için de roman sanatı için de bundan öte köy yok gibidir. Aslında Suç ve Ceza’da yarım bıraktığı günah çıkarmayı bunda tamamlar, Cinler romanında yarım bıraktığı “Yoldaş katilliği”ni, Karamazov Kardeşler’de “Baba katilliği”yle tamamlar.

Dostoyevski’ye göre Devrim, her zaman baba katilidir. İvan Karamazov ile onun alt benliği olan Smerdyakov arasındaki ilişkinin tasviri, Dostoyevski’nin en ustaca tasvirlerinden biridir. Burada Devrim Sosyalist Rus Devrimi, baba metaforu ise Rusya’yı temsil etmektedir. Dostoyevski Karamazov Kardeşler’de sosyalizmin Rusya’ya ve Rus insanına yabancı olduğunu düşünür. Karamazov Kardeşler’in yaşlı Zosiması şöyle söyler: “Gerçekten, onların bizden çok daha fazla fantazileri var. Dünyayı adil bir şekilde inşa edeceklerini düşünüyorlar. Oysa Mesih’i reddederek dünyayı kanla dolduracaklar, kan için kan çağrısı yapacaklar ve nihayetinde kılıcı çeken çektiği kılıçla yok olacak. Mesih’in vaadi olmasaydı, yeryüzünün son iki kişi kalıncaya dek birbirlerini yok ederlerdi.” Çok değil romanın yazılışından 40 yıl sonra 1917 Bolşevik devriminde olup bitenleri düşününce yaşlı Zosima’nın öngörüsü tutmuş gibi oldu.

Dostoyevski dünya yazınında en çok Karamazov Kardeşler romanıyla anılmıştır dersek abartmış olmayız. İşte bazı örnekler:

Einstein, Karamazov Kardeşler romanının yazın dünyasındaki en büyük başarılardan biri olduğunu söylerken, Sigmund Freud, kendisini doruk noktasına bu romanla çıkaran Dostoyevski’nin edebî anlamda Shakespeare’in hemen yanıbaşında olduğunu belirtir.

Tolstoy, Karamazov Kardeşler hakkında en sevdiğim kitap der. James Joyce’a göre Tolstoy Dostoyevski’nin edebî kabiliyetine değil kalbine hayrandır.

Orhan Pamuk’a göre Karamazov Kardeşler, baba korkusu, nefret, para hırsı, şehvet gibi duyguların kurgulanan olayın içinde muhteşem bir biçimde eritilebildiği ender romanlardandır. Bu yönden Karamazov Kardeşler ona göre en iyi romanlardan biri belki de en iyisidir.

6. Bir Yazarın Günlüğü

Bir Yazarın Günlüğü’nün yazarı Dostoyevski, vasatlıkta içimizden biridir, bu anlamıyla kitapta yer alan siyasî makalelerin özgünlüğü yoktur. Bu aynı zamanda gündelik hayattaki gerçek Dostoyevski’dir. Bu kitap ömrünün son yıllarında yazdığı günlüklerden ve siyasî makalelerden oluşan derleme bir kitaptır. Kendi döneminde hayata ve siyasete dair yazdığı makaleler ve kısa öykülerden oluşuyor. Romanlarını okuyanlar onu edebiyatın dâhisi olarak görüp ulaşılmaz bir yere koyuyorlar, ama Bir Yazarın Günlüğü’nü okuyanlar, Dostoyevski’yi kabullenmekte zorlanıyorlar. Hayatın içindeki gerçek Dostoyevski’yle arkadaş olmak kolay olmayabilir çünkü. O siyasette tam bir Rus/Slav milliyetçisi ve savaşı savunan biri. 1870’lerin sonunda “Günlük” gazetesine yazdığı makaleleri keşke Dostoyevski yazmasaydı, edebiyatından ve yazarlığından ne eksilirdi? Bir şey eksilmezdi, ama hayat geçmişe doğru yaşanmıyor ne yazık ki!

Dostoyevski edebiyatına, yazarlığına en büyük gölge düşüren yine kendisi olmuştur. Bazen yanılma payı bırakıyorsunuz, o dönemin koşullarında onu anlamaya çalışalım diyorsunuz, ama bazı şeyleri koşullara bağlayamayız. Mesela ilkesel olarak şiddet karşıtlığı böyle bir şeydir. Şiddet yanlısı ve şiddet karşıtlığı ikilemini koşullarla, dönemlerle açıklamamalıyız. Tolstoy ömrünün ikinci yarısını şiddet/savaş karşıtlığı yaparak geçirdi. Bunu çok istikrarlı yaptı ve bu konuda savaş karşıtlığı üzerine yazılar ve kitaplar yazdı.

Dostoyevski’nin Bir Yazarın Günlüğü etrafındaki son yılları ve yazdığı makaleler benim için tam bir hayal kırıklığı olmuştur. Yazdığı romanlar edebi dünyasında onu dâhileştirirken, gerçek hayata dair yazdığı yazılar edebiyatına gölge düşürmüştür. Özellikle Rusya’nın siyasi meselelerine ilişkin yazmaya başladığında tam bir vasat, yancı bir siyasetçiyle karşılaşırız. O edebî romanlarının arkasından bir Slav/Rus milliyetçisiyle karşılaşmamız Dostoyevski edebiyatının trajedisi olmuştur. İstanbul’un Rusya tarafından işgal edilmesinin ateşli biçimde Dostoyevski tarafından Çar’a önerilmesi, bu konularda makaleler yazması Dostoyevski’yi daha iyi biri yapmadı.

Sigmund Freud “Psikanaliz Açısından Edebiyat” başlığı altında Dostoyevski’nin bu edebiyattan uzaklaşıp siyasallaşan yanını çarpıcı biçimde analiz eder. İlgili yazısında şöyle der: “Dostoyevski, bireyin içgüdüsel istekleri ile topluluk hayatının gereklerini uzlaştırmak için çetin savaşlara girdikten sonra dünyasal ve ruhsal otoritelere baş eğmek; Hristiyanların Tanrısının Çar’ın önünde eğilmek ve kaba bir Rus milliyetçiliği düşüncesine bağlanmak durumuna düştü. Oysa, pek de zeki olmayan kimseler, daha az çaba harcayarak aynı sonuçlara varmışlardı. Dostoyevski gibi büyük bir kişiliğin zayıf noktası işte budur. İnsan uygarlığının geleceği, bu bakımdan, Dostoyevski’ye çok az şey borçlu olacaktır. Dostoyevski, insanlığın öğretmeni ve kurtarıcısı olmak şansını tepmiş ve kendi düşmanları ile birleşmiştir. Bu duruma, etkisinde bulunduğu nevroz yüzünden düştüğü söylenebilir. Yoksa, zekasının yüceliği ve insanlığa karşı duyduğu sevginin gücü, ona, peygamberce bir hayatın yolunu açabilirdi.”

Ömrünün son yıllarında gazeteci Dostoyevski edebiyatçı Dostoyevski’ye adeta savaş açmıştır. Dostoyevski siyasallaştıkça edebiyattan uzaklaşmış, siyasete bulaştıkça Çar yönetimine yaklaşmıştır. Bu da Dostoyevski edebiyatına gölge düşürmüştür.

Dostoyevski okumaları

Dostoyevski okuma kılavuzu başlığı altında önerdiğim ilk 11 kitap yazar hakkındadır. Kendi kitaplarından altısını burada listeye aldım ama bu diğerlerinin (İnsancıklar, Öteki, Ezilenler, Kumarbaz, Budala, Delikanlı vd.” önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. Bu yazımda Dostoyevski’yi #Dostoyevski yapan eserlerini ve Dostoyevski’yi anlatan kitapları tanıttım.

Dostoyevski Okuma Kılavuzu yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

İkincisi de yine birincisiyle bağlantılıdır. Eğer bir yazar özgün olur, ezber bozarsa akıntılara karşı yürek çekerse ekstra bir yalnızlık daha eklenir normal yalnızlığına…

Yalnızlığın birinci kategorisinde çok yazar vardır. Sürekli okuyup yazdıkları için çevreleri çok kalabalık olmaz ve bu okuyan yazan yazarın tercihidir. İkinci kategorideki yazarların sayısı çok değildir. Bunlar normal yalnızlığın üzerine özgün oluşları ve ezber bozmaları nedeniyle de mahallelerinden aforoz edilirler. Dünya edebiyatında Tolstoy, Dostoyevski, Kafka bu ekolden sayılırlar. Kafka bir yazısında, “Yazmak, mutlak bir yalnızlıktır, kişinin kendi soğuk benliğine düşmesidir.” Ernest Jünger ise, “Yalnızlık yazarın acılarına değil, sermayesine dahildir.” der.

Decartes ise yazarın başka bir özelliğinden bahseder ve yalnız olmadığını söyler: “İyi kitaplar okumak, geçmiş yüzyılların en iyi insanlarıyla sohbet etmek gibidir.” Kitap okuyan bir yazarın yalnız olmadığı fikri bir başka yaygın görüştür. Stefan Zweig, “Kitap okuyan insanlar, dünyayı yalnız kendi gözleriyle değil, sayısız insanların ruhsal bakışlarıyla görebilirler.” diyerek bu görüşü derinleştirir. Kendi deneyimimden bahsedecek olursam bence de kitap okuyan biri yalnız değildir. Dünya klasiklerini okuyan bir insana yalnızdır diyebilir miyiz? Tolstoy, Victor Hugo, Balzac, Dostoyevski, Anton Çehov okuyan birinin yalnız olduğunu kim iddia edebilir. Hatırlıyorum on yıl kaldığım hapishane günlerimde kendimi hiç yalnız hissetmedim. Bunu kesinlikle okuduğum kitaplara borçluyum. Kitapların eşlik ettiği bir dünya yalnız değildir. Bazen roman kahramanlarından çok şey öğrenir insan, hatta birlikte kaldığın insanlardan daha çok. Roman okumuş insanlar anlar ne dediğimi. Bazen etrafınızda çok insan olur ama siz yalnız olduğunuzu hissedersiniz. Bazen yanınızda kimseniz olmaz ama kitaplarla hemhal olduğunuz için yalnız hissetmezsiniz kendinizi. Victor Hugo kitabın önemi üzerine şöyle bir cümle kurmuştur: “Bir kitap dünyadan daha büyüktür, çünkü maddeye düşünceyi de katar.” devamında ise, “En mutlu insan, kitap hazinesine veya kitapsever arkadaşlara sahip olandır.” der. Kitapların insan üzerinde yarattığı ruhsal zenginlik küçümsenmemelidir. İnsanın yalnızlığını sayısal bakımdan açıklayan görüş, kitapların insan üzerinde yarattığı ruhsal çoğulluğu ve anlamı göz ardı ediyordur.

Konuyu özetleyecek olursam öncelikle yazarların yalnız oluşları bir kusur değil, uğraşlarının ve yeteneklerinin sonucudur. İkincisi kitaplarla hemhal olan bir yazar ruhsal bakımdan kendini yalnız hissetmiyor olabilir. Buraya kadar anlattıklarım edebiyata, edebî olana içkindir. Bugün bu süreç böyle devem ediyor mu emin değilim. Günümüz yazarı artık yalnız değil, kalabalık olmak istiyor. Her gün bir toplantıya, bir kitap fuarına davet etseniz koşa koşa gidecek olanlar var. Eskiden yazarların boş vakti yoktu. En dolu zamanlarında bile kitap okurlardı. Şimdi boş zamanlarında bile kitap okumak istemeyen yazarlar var. Geçmişte yazarın yalnızlığı bir asalet sayılırken, bugün bu yalnızlık bir kusur sayılıyor. Eskiden yazarlar özgün şeyler yazdıkları için mahalleleri tarafından linç edilirlerdi. Şimdiki yazarlar mahalleleri tarafından baş tacı edilmek istiyorlar. Dijital çağla birlikte edebi olan çok şey edepsizleştirildi. Edepsiz olan baş tacı olunca, edebî olanın yalnızlığını özlüyoruz.

Sahici Yazar Yalnızdır yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.