Ancak, Türkiye’de özellikle bazı çevrelerde AİHM’e bundan daha ileri bir anlam yüklenmektedir. Mahkeme âdeta hata yapması mümkün olmayan, kararları tartışılamayacak kutsal bir makam gibi görülmektedir. AİHM Türkiye aleyhine karar verdiğinde yalnızca kararın bağlayıcı olduğu değil, aynı zamanda kararın hukuk, demokrasi ve insan hakları açısından tartışılmaz biçimde doğru olduğu varsayılmaktadır.

Liberal düşünce açısından bu problemli bir yaklaşımdır. Liberalizm hiçbir siyasi veya hukukî otoriteyi kutsallaştırmaz. Devletler gibi mahkemeler de hata yapabilir. Hâkimler içinde yaşadıkları dönemin fikrî, kültürel ve siyasi atmosferinden etkilenebilir. Millî mahkeme kararları nasıl eleştirilebiliyorsa uluslararası mahkeme kararları da eleştirilebilir. Uluslararası olmak yanılmaz olmak anlamına gelmez.

Cumhurbaşkanlığı Baş Hukuk Müşaviri Mehmet Uçum’un AİHM’in son Kavala kararından sonra yaptığı değerlendirmeler bu tartışmayı yeniden gündeme taşıdı. Uçum’un özellikle AİHM’in Türk mahkemelerinin üzerinde bir istinaf veya temyiz mahkemesi olmadığı yolundaki hatırlatması önemlidir. Gerçekten de AİHM’in görevi Türk ceza davalarını yeniden görmek veya Yargıtay’ın üzerinde yeni bir temyiz makamı olarak hareket etmek değildir. Görevi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ihlal edilip edilmediğini denetlemektir.

Ancak, buradan AİHM kararlarına uyup uymamanın tamamen millî makamların tercihine bırakıldığı sonucu da çıkmaz. Kesinleşmiş AİHM kararlarının bağlayıcılığının temel kaynağı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 46. maddesidir. Burada önemli ayrım şudur: Bir devlet çoğu zaman kararın nasıl uygulanacağı konusunda belli bir serbestiye sahip olabilir; fakat kararı tamamen yok sayma konusunda aynı serbestiye sahip değildir.

Dolayısıyla, bana göre, iki uç yaklaşım da yanlıştır. “AİHM karar verdi, artık hiçbir şey tartışılamaz” demek de, “AİHM bir üst mahkeme değildir, öyleyse kararlarına uyulması tamamen tercihe bağlıdır” demek de doğru değildir. Bir karara hukuk gereği uymak ile o kararın doğru olduğunu düşünmek birbirinden farklıdır.

Leyla Şahin, Refah Partisi ve AİHM’in yanılabilirliği

AİHM’in geçmişte Türkiye hakkında verdiği bazı kararlar mahkemenin insan hakları konusunda yanılmaz olmadığını göstermektedir. Leyla Şahin/Türkiye davasında AİHM Büyük Dairesi üniversitedeki başörtüsü yasağını Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne aykırı bulmadı. Bu karara ne yazık ki o zamanki mahkeme kadrosunda Türkiye hakimi olan ve bugün Kavala kararı üzerine aşırı yorumlar yapmakta bir beis görmeyen Rıza Türmen de katıldı. Oysa, klasik liberal açıdan, yetişkin bir üniversite öğrencisinin başkalarına hiçbir şekilde zarar vermeyen kıyafet tercihinin devlet tarafından yasaklanmasının din ve vicdan özgürlüğüne ciddi bir müdahale olduğu açıktır. AİHM burada bireysel özgürlüğü genişletmek yerine dönemin Türkiye’sindeki oldukça katı laiklik anlayışına geniş bir takdir alanı tanıdı. Bireylerin mağdur edilmesini görmezden geldi.

Refah Partisi kararı da benzer biçimde tartışmalıdır. Milyonlarca seçmenden oy alan ve demokratik seçimlerde ülkenin en büyük partisi hâline gelen bir siyasi partinin kapatılması, demokratik rejimin karşılaşabileceği en ağır darbelerden biridir. Elbette demokrasi kendisini şiddet yoluyla ortadan kaldırmak isteyen bir örgüte karşı savunmasız kalmak zorunda değildir. Ancak, gerçek ve yakın bir şiddet tehdidi bulunmadıkça fikirlerle mücadele edilmesi gereken yer siyasi alandır. AİHM’in Refah Partisi’nin kapatılmasını Sözleşme’ye uygun bulması, onun çoğulculuk ve ifade özgürlüğü konusundaki diğer kararlarıyla birlikte tartışılmayı hak etmektedir.

Bu kararlar, görüldüğü gibi, AİHM’in insan haklarının kendisi olmadığını hatırlatmaktadır. İnsan haklarını korumakla görevli bir mahkeme de zaman zaman hakları daraltıcı kararlara imza atabilir.

Kavala davasına tek taraftan bakmamak

Osman Kavala davası ise çok daha karmaşıktır. Bu davayı yalnızca “ifade ve örgütlenme özgürlüğünün cezalandırılması” şeklinde anlatmak doğru olmaz. Türkiye’de ilgili savcılığın ve mahkemelerin Kavala’ya yönelttiği suçlama sıradan bir gösteriye katılmak veya sivil toplum faaliyeti yürütmek değildi. Kavala’nın Gezi olaylarının hazırlanması, örgütlenmesi ve finansmanında önemli roller oynadığı; uluslararası bağlantıları yönettiği ve demokratik meşruiyete sahip hükümeti cebir ve şiddet kullanarak ortadan kaldırmaya yönelik girişimin organizasyonunda bulunduğu iddia edildi.

Gezi olaylarının tamamını barışçı gösterilerden ibaret saymak da doğru değildir. Olayların çeşitli safhalarında katılımcılar tarafından ciddi şiddet kullanıldı, kamusal ve özel mülke zarar verildi ve güvenlik güçleriyle çatışmalar meydana geldi. Dolayısıyla böyle bir hareketi organize eden, finanse eden veya şiddeti hükümeti devirmeye yönelik bir araç olarak kullanan kişilerin bulunduğuna dair delil varsa devletin bunları soruşturması meşrudur.

Fakat, bir suçlamanın ağır olması onun ispatlandığı anlamına gelmez. AİHM’in Kavala dosyasındaki temel yaklaşımı da burada ortaya çıkmaktadır. Mahkeme, Kavala ile meydana gelen şiddet arasında kendisine yüklenen ağır ceza sorumluluğunu kuracak derecede somut bir bağ bulunmadığına hüküm verdi.

Son Kavala kararında AİHM adil yargılanma meselesine de geniş yer ayırdı. Daha önce beraat kararı veren hâkimlere ilişkin süreçleri, davanın farklı mahkemeler ve heyetler arasındaki seyrini, siyasi makamların devam eden yargılama hakkında kullandığı dili, mahkemenin bağımsızlığına ve tarafsızlığına ilişkin tartışmaları ve savunmanın bazı temel iddialarının yeterince cevaplandırılmadığı kanaatini birlikte ele aldı.

Bu değerlendirmeler de elbette tartışılabilir. AİHM’in millî mahkemelerin delil değerlendirmesine ne kadar yaklaşabileceği ciddi bir hukuk meselesidir. Mehmet Uçum’un AİHM’in bir üst derece mahkemesi olmadığı yolundaki itirazı özellikle burada önem kazanmaktadır. Bir insan hakları mahkemesinin “adil yargılanma gerçekleşmedi” demesi ile millî mahkemenin delillerini yeniden tartarak “bu mahkûmiyet ayakta kalamaz” sonucuna ulaşması arasında hassas bir sınır vardır.

Dolayısıyla, Kavala konusunda iki şeyi aynı anda söylemek gerekir: Türkiye’nin ileri sürdüğü iddialar ifade özgürlüğüyle sınırlı değildir ve son derece ağırdır. Fakat ağır suçlamalar da güçlü delillerle ispatlanmak zorundadır. AİHM kendi açısından bu ispat standardının karşılanmadığını düşünmektedir. Bunun doğru olup olmadığı ise eleştirilebilir ve tartışılabilir.

AİHM kararlarına direnişin örnekleri

AİHM kararlarının uygulanmamasının Türkiye’ye özgü olmadığını gösteren çeşitli örnekler vardır. Bunlardan birkaç tanesine göz atmakta fayda var.

Yunanistan: Türk azınlığının dernekleşme hakkı

Türkiye açısından belki de en çarpıcı örnek Yunanistan’dır. Batı Trakya’daki Türk azınlığı kendisini “Türk” olarak adlandıran dernekler kurmak istemekte, Yunan makamları ise Lozan Antlaşması’nda “Müslüman azınlık” ifadesinin kullanıldığını ileri sürerek “Türk” kelimesini taşıyan derneklere uzun süredir problem çıkarmaktadır.

AİHM, Tourkiki Enosi Xanthis, yani İskeçe Türk Birliği davasında derneğin kapatılması konusunda Yunanistan aleyhine karar verdi. Bekir-Ousta ve Diğerleri ile Emin ve Diğerleri davalarında da Türk azınlığına ait derneklerin tescil edilmemesinin örgütlenme özgürlüğünü ihlal ettiğine hükmetti. Buna rağmen, mesele çözülmedi. Yunan mahkemeleri yıllar sonra dahi bu derneklerin statüsünü AİHM kararlarının gerektirdiği şekilde düzeltmedi ve Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi kararların uygulanmasındaki gecikmeden duyduğu ciddi rahatsızlığı defalarca dile getirdi. Dahası, konu geçmişte de kalmadı. 2025 tarihli Sagir ve Diğerleri/Yunanistan kararında AİHM bu defa İskeçe İli Türk Kadınları Kültür Derneği’nin tescil edilmemesini Sözleşme’ye aykırı buldu.

Bu tablo Türkiye bakımından üzerinde durulmaya değer. Türkiye’den AİHM kararlarının uygulanması büyük bir kararlılıkla talep ediliyorsa Yunanistan’dan da kendi vatandaşlarının kendilerini Türk olarak tanımlama ve bu kimlikle dernek kurma haklarını koruyan AİHM kararlarını uygulaması aynı kararlılıkla istenmelidir. İnsan haklarının evrenselliği bunu gerektirir.

Birleşik Krallık: Mahkûmların oy hakkı ve 13 yıllık direnç

AİHM kararlarına karşı direncin yalnızca Doğu veya Güney Avrupa ülkelerinde görülmediğini gösteren en ilginç örneklerden biri Birleşik Krallık’tır. AİHM Büyük Dairesi 2005 tarihli Hirst v. United Kingdom (No. 2) kararında cezaevindeki bütün mahkûmların oy kullanmasını otomatik olarak yasaklayan İngiliz sistemini Sözleşme’ye aykırı buldu. Fakat İngiliz siyasi sistemi kararı hemen uygulamadı. Tam tersine, AİHM’in İngiliz Parlamentosunun alanına müdahale edip etmediği konusunda çok sert bir egemenlik tartışması başladı. İngiliz hükümetleri yıllarca kapsamlı bir değişiklik yapmaktan kaçındı. Parlamento içinde AİHM kararına açıkça karşı çıkan güçlü bir siyasi çoğunluk oluştu. Neticede İngiltere oldukça sınırlı düzenlemeler yaptı. Belirli koşullardaki az sayıdaki mahkûmun oy kullanabilmesine imkân sağlandı ve Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi dosyanın denetimini ancak 2018’de kapattı. Yani AİHM Büyük Dairesi’nin kararından kararın uygulanmış sayılmasına kadar yaklaşık 13 yıl geçti.

Bu örnek önemlidir. İngiltere dünyanın en eski anayasal ve parlamenter demokrasi geleneklerinden birine sahiptir. Buna rağmen, bir AİHM kararı yıllarca tartışılmış ve uygulanmasına karşı direnç gösterilmiştir. Bu, AİHM ile millî demokrasi ve egemenlik arasındaki gerilimin Türkiye’ye özgü olmadığını göstermektedir.

Macaristan: Cezaevi koşulları ve bitmeyen yapısal problem

Macaristan’da Varga ve diğerleri kararları cezaevlerindeki aşırı kalabalık ve kötü şartlara ilişkindir. AİHM cezaevlerinin bazı koşullarının insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı bakımından ciddi problem oluşturduğunu ve mahkûmların etkili bir hukuk yoluna sahip olmadığını tespit etti.

Macar hükümeti yeni cezaevleri açarak ve kapasiteyi artırarak bazı adımlar attı. Fakat Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi bu tedbirlerin sorunun temelini çözmeye yetmediği kanaatine vardı. Cezaevlerinin yeniden dolması, mahkûm sayısının yüksekliği ve etkili başvuru mekanizmaları konusundaki eksiklikler devam etti.

Burada Macaristan AİHM kararını açıkça “tanımıyorum” demedi. Fakat kararın gerektirdiği yapısal değişikliklerin tam olarak gerçekleştirilmemesi nedeniyle mesele yıllardır sürmektedir. AİHM kararlarının uygulanmamasının her zaman açık siyasi ret şeklinde ortaya çıkmadığını bu örnek iyi göstermektedir. Bazen devlet kararı kabul ettiğini söyler fakat kararın gerektirdiği düzenlemeleri yıllarca tamamlamaz.

Polonya: AİHM ile Anayasa Mahkemesi karşı karşıya

Polonya örneği çok daha doğrudan bir hukuk ve egemenlik çatışmasını göstermektedir. AİHM, Polonya’da özellikle hâkimlerin atanması ve Yüksek Mahkemenin bazı dairelerinin oluşumu konusunda bir dizi ihlal kararı verdi. Reczkowicz kararında bazı hâkimlerin atanma süreci nedeniyle başvurucunun “kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız mahkeme” hakkının ihlal edildiği sonucuna ulaştı. Broda ve Bojara davasında ise mahkeme yöneticilerinin Adalet Bakanı tarafından görevden alınmasına karşı etkili yargısal denetim bulunmamasını problemli gördü.

Polonya Anayasa Mahkemesi ise AİHM’in bazı yorumlarının Polonya Anayasasıyla bağdaşmadığı yönünde karar verdi. Başka bir ifadeyle millî anayasa yargısı ile Strasbourg açık biçimde karşı karşıya geldi. Avrupa Konseyi buna, devletlerin iç hukuklarını Sözleşme yükümlülüklerini yerine getirmemek için gerekçe gösteremeyeceği cevabını verdi.

Daha sonraki Polonya hükümetleri bu çatışmayı azaltmak ve AİHM kararlarının gereklerini yerine getirmek için reform yapacaklarını açıkladılar. Fakat olay, bir AB üyesi devletin dahi AİHM’in yetkisinin sınırları konusunda açık bir hukukî mücadeleye girebildiğini göstermesi bakımından önemlidir.

İtalya: Açık ret değil, yıllarca süren uygulama

İtalya’nın durumu biraz farklıdır. İtalya çoğunlukla AİHM kararlarına siyasi olarak meydan okumamış, fakat özellikle yargılamaların aşırı uzunluğu gibi yapısal problemlerin çözümü yıllarca sürmüştür. İtalya hakkında AİHM’e uzun yıllar boyunca hukuk, ceza ve idare davalarının makul sürede tamamlanmaması nedeniyle binlerce başvuru yapılmıştır. Strasbourg, yargının yavaşlığını sürekli bir hak ihlali kaynağı olarak görmüştür.

İtalyan devleti çeşitli tazmin yolları oluşturmuş, yeni hâkimler ve yardımcı personel istihdam etmiş, yargının dijitalleşmesine yönelmiş ve usul kanunlarında reformlar yapmıştır. Ancak, yapısal problemlerin büyüklüğü nedeniyle bazı karar grupları uzun yıllar Bakanlar Komitesi’nin denetiminde kalmıştır.

Dolayısıyla, İtalya örneğinde “AİHM kararına karşı çıkıyorum” şeklinde siyasi bir restten çok, “kararı uygulamak için gerekli yapısal reformu bir türlü tamamlayamıyorum” durumu söz konusudur. Bu ayrım önemlidir. Bir devletin AİHM kararını tanımamasıyla onu tanıdığı hâlde uzun yıllar tam olarak uygulayamaması aynı şey değildir. Ancak her iki durumda da kararın gereğinin uzun süre yerine getirilmemesi sonucu ortaya çıkmaktadır.

Romanya: Yüzlerce kararın uygulama denetiminde kalması

Romanya da AİHM kararlarının yapısal sorunlarla karşılaştığı ülkeler arasındadır. 2025 sonu itibarıyla Romanya hakkında yüzlerce karar Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’nin uygulama denetimi altında bulunmaktaydı. Bunların bir kısmı cezaevlerindeki kötü koşullar, psikiyatri kurumları, aile içi şiddet, kolluk kuvvetlerinin aşırı güç kullanması ve etkili soruşturma yükümlülüğüne ilişkin yapısal sorunlarla bağlantılıydı.

Romanya son yıllarda önemli ilerlemeler de kaydetmiştir. Uygulanmayı bekleyen dava sayısını azaltmış ve bazı yapısal reformlar gerçekleştirmiştir. Bu yüzden Romanya’yı AİHM kararlarını açıkça reddeden ülke olarak tarif etmek doğru olmaz. Ancak örnek yine önemli bir gerçeği gösteriyor: AİHM’in ihlal kararı vermesi ile ihlali üreten devlet yapısının değiştirilmesi arasında bazen yıllar, hatta on yıllar bulunabilmektedir.

Bosna-Hersek: 2009’dan beri çözülemeyen ayrımcılık

AİHM kararlarının uygulanmasındaki en çarpıcı örneklerden biri Bosna-Hersek’tir. 2009 tarihli Sejdić ve Finci/Bosna-Hersek davası ülkenin anayasal sistemindeki doğrudan bir ayrımcılıkla ilgiliydi. Dayton Anlaşması sonrasında oluşturulan sistem devlet başkanlığı ve Halklar Meclisi’ndeki belirli görevlere aday olma imkânını üç “kurucu halk”a, yani Boşnaklara, Sırplara ve Hırvatlara bağlamıştı. Roman kökenli Dervo Sejdić ile Yahudi kökenli Jakob Finci bu nedenle ülkenin en yüksek siyasi görevlerinden bazılarına aday olamıyordu. AİHM bunun açık bir ayrımcılık olduğuna karar verdi. Kararın uygulanması için Bosna-Hersek Anayasası’nın değiştirilmesi gerekiyordu. Fakat ülkenin etnik ve siyasi yapısı nedeniyle gerekli uzlaşma sağlanamadı.

Sonuç olarak 2009 tarihli karar on yılı aşkın süre boyunca tam olarak uygulanamadı ve ayrımcı anayasal sistem büyük ölçüde varlığını sürdürdü. Buradaki hak ihlali son derece açıktır. İnsanlar yalnızca etnik kimliklerinden dolayı bazı kamu görevlerine aday olamamaktadır. Buna rağmen AİHM kararı uzun süre hayata geçirilememiştir. Bu durum, AİHM kararlarının uygulanmasının yalnızca hukuk meselesi değil, bazen çok ağır bir iç siyasi uzlaşma problemi olduğunu göstermektedir.

Azerbaycan: Kavala prosedürünün ilk örneği

Azerbaycan’daki İlgar Mammadov davası Kavala tartışması bakımından ayrıca önemlidir.

Mammadov muhalif bir siyasetçiydi. AİHM onun tutuklanmasının ve özgürlüğünden mahrum bırakılmasının görünürdeki ceza soruşturmasının ötesinde siyasi bir amaç taşıdığı sonucuna vardı.

Azerbaycan kararı uzun süre gereği gibi uygulamadı. Mammadov serbest bırakılmadı ve mahkûmiyetinin sonuçları ortadan kaldırılmadı. Bunun üzerine Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Sözleşme’nin 46/4. maddesindeki olağanüstü ihlal prosedürünü ilk defa işletti. Mesele yeniden AİHM Büyük Dairesinin önüne taşındı ve Mahkeme Azerbaycan’ın AİHM kararını yerine getirme yükümlülüğünü ihlal ettiğine hükmetti. Daha sonra Mammadov serbest bırakıldı, Azerbaycan Yüksek Mahkemesi mahkûmiyet kararını bozdu ve tazminata hükmetti. Bunun ardından ihlal prosedürü kapatıldı.

Bu prosedürün tarihte ikinci kez kullanıldığı dava Osman Kavala/Türkiye olmuştur. Dolayısıyla Kavala konusunda Türkiye’ye yönelik mekanizmanın yalnızca Türkiye için oluşturulduğunu söylemek doğru değildir. Fakat aynı zamanda AİHM sisteminin kararlarını uygulatmak için millî hukuk sistemleri üzerinde giderek kuvvetlenen bir uluslararası denetim geliştirdiğini de görmek gerekir.

AİHM gerekli ama kutsal değil

Bütün bu örneklerden çıkacak sonuç “Başkaları AİHM kararlarına uymuyor, Türkiye de uymasın” olamaz. Bir başka devletin hukukî yükümlülüğünü ihlal etmesi Türkiye’ye aynı şeyi yapma hakkı vermez. Fakat bunun tersi de doğrudur: Türkiye’yi AİHM kararlarının uygulanmasında Avrupa’nın tek veya bütünüyle istisnai problemi gibi göstermek gerçeklere uygun değildir.

Yunanistan Türk azınlığının örgütlenme hakkıyla ilgili kararları yıllarca uygulamamıştır. Birleşik Krallık mahkûmların oy hakkı kararına on yılı aşkın süre direnmiştir. Macaristan cezaevi koşullarındaki yapısal ihlalleri tam anlamıyla giderememiştir. Polonya AİHM ile kendi Anayasa Mahkemesi’ni doğrudan karşı karşıya getiren bir hukukî çatışma yaşamıştır. İtalya ve Romanya’da yapısal kararların uygulanması uzun yıllar sürmüştür. Bosna-Hersek 2009 tarihli temel bir ayrımcılık kararının gerektirdiği anayasal değişikliği hâlâ tamamlamakta zorlanmaktadır. Azerbaycan ise AİHM kararını uygulamadığı için Sözleşme tarihindeki ilk 46/4 ihlal prosedürüne muhatap olmuştur.

Mehmet Uçum’un son Kavala kararı sonrasında yaptığı değerlendirmeler de bu tartışmaya başka bir boyut eklemektedir. Uçum’un AİHM’in Türk mahkemelerinin hiyerarşik üstü olmadığı yolundaki tespiti doğrudur ve üzerinde durulmalıdır. Özellikle AİHM’in millî mahkemelerin delil değerlendirmesine ne kadar müdahale edebileceği ciddi bir hukuk meselesidir. Ancak, buradan, kesinleşmiş AİHM kararlarına uymanın bütünüyle ihtiyarî olduğu sonucu çıkarılmamalıdır. Sözleşme’nin 46. maddesi bu konuda devletlere açık bir yükümlülük getirmektedir.

Asıl ayrım şudur: AİHM kararlarının bağlayıcılığını kabul etmek AİHM’in yanılmazlığını kabul etmek değildir. Leyla Şahin kararını eleştirebiliriz. Refah Partisi kararını yanlış bulabiliriz. Kavala kararında AİHM’in millî yargının alanına gereğinden fazla girdiğini savunabiliriz. Yunanistan’ın Türk azınlığı kararlarında Avrupa kurumlarının yeterince kararlı davranmadığını ileri sürebiliriz. Bunların hiçbiri insan haklarına karşı çıkmak değildir. Tam tersine, liberalizm açısından insan haklarını gerçekten ciddiye almak hiçbir mahkemeyi insan haklarının üzerinde görmemeyi gerektirir.

AİHM değerli bir kurumdur, ama kutsal değildir. AİHM insan haklarının koruyucu mekanizmalarından biridir; ama insan haklarının kendisi değildir.

AİHM Kutsal bir Mahkeme midir?  yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Fakat bu operasyonlar yalnızca ceza hukuku bakımından değil, Türkiye’de din, cemaat, ekonomi ve devlet ilişkilerinin nasıl algılandığını göstermesi bakımından da dikkat çekici. Özellikle muhafazakâr medyanın bir bölümünde kullanılan dil hayli ilginç. “Dinî duyguların istismarı”, “dinin ticarete alet edilmesi”, “cemaat üzerinden ekonomik güç oluşturulması” gibi ifadeler giderek daha sık karşımıza çıkıyor.

Bu dil bana Türkiye’nin yakın geçmişinden tanıdık geliyor. Uzun yıllar Kemalist çevreler dini grupları hemen hemen aynı kavramlarla suçladı. Bir dinî topluluğun ekonomik faaliyet yürütmesi, mensuplarının birbirleriyle ticaret yapması veya dinî aidiyetin ekonomik dayanışmayı kolaylaştırması başlı başına şüpheli faaliyetler gibi sunuldu. Şimdi roller kısmen tersine dönmüş görünüyor. Geçmişte bu tür genellemelerden şikâyet eden bazı muhafazakâr çevreler, benzer kavramları başka dinî gruplara karşı kullanmaya başlıyor.

Oysa meseleyi böyle ele almak hem sosyolojik hem de iktisadî bakımdan problemlidir.

Aidiyet, Cemaat Ve Iktisadî Hayat Suç Değildir

İnsan sadece ekonomik hesap yapan mekanik bir varlık değildir. Elbette iktisadî hayatın temelinde ihtiyaçlar, çıkarlar, maliyetler ve kazanç beklentileri bulunur. Fakat insanlar ekonomik kararlarını yalnızca bunlara dayanarak vermez. Güven, dostluk, akrabalık, din, ideoloji, etnik aidiyet, hemşehrilik ve kültürel yakınlık da ekonomik ilişkilerin kurulmasında son derece önemli rol oynar.

Bu, yalnızca dindarlara özgü değildir. Sosyalistler birbirleriyle daha kolay iş yapabilir, aynı siyasi veya ideolojik çevreye mensup insanlar birbirlerine müşteri gönderebilir, Kemalistler birbirlerinin işletmelerini tercih edebilir. Bir Kemalist yayınevi Mustafa Kemal’in fotoğraflarını, sözlerini ve sembollerini ekonomik faaliyetin parçası hâline getirebilir. Bir şirket belirli bir hayat tarzına veya ideolojik çevreye seslenebilir. Bütün bunlar piyasa toplumunda olağan davranışlardır.

Dolayısıyla bir Müslümanın başka Müslümanlarla ticaret yapmasını veya belirli bir dinî grubun mensuplarının birbirleriyle ekonomik dayanışma geliştirmesini “dinin ekonomiye alet edilmesi” diye nitelemek tek başına fazla bir şey söylemez. Din insanların hayatının gerçek bir parçasıysa, ekonomik davranışlarında da etkili olması şaşırtıcı değildir.

Benzer durum etnik ve ailevi ilişkiler için de geçerlidir. Türkiye’de uzun yıllar çeşitli biçimlerde dışlanmış Kürtlerin, aile ve aşiret bağları sayesinde gittikleri şehirlerde birbirlerine iş, sermaye, müşteri ve sosyal çevre sağlamaları ekonomik yükselişlerinde rol oynamıştır. Anadolu’nun farklı şehirlerinden büyük kentlere göç eden insanların hemşehri dayanışmaları da aynı işlevi görmüştür. İnsanların birbirlerini tanıması ve güvenmesi, işlem maliyetlerini azaltır; ekonomik iş birliğini kolaylaştırır.

Dinî cemaatler açısından da durum esas itibarıyla farklı değildir. İnsanlar gönüllü olarak bir topluluğa katılabilir, bir dinî önderi takip edebilir ve kendilerini belli bir çevreye ait hissedebilir. Modern insanın mutlaka bütün aidiyetlerinden sıyrılmış, yalnız başına yaşayan atomize bir birey olması gerekmez. İnsanların çoğu bir gruba ait olmaktan, tanıdık bir çevre içinde yaşamaktan ve belli konularda kendilerinden daha fazla bilgi sahibi olduğuna inandıkları kişileri takip etmekten hoşlanır. Bunun psikolojik ve toplumsal faydaları da vardır. İnsan böylece hazır bir sosyal çevre, dayanışma ağı ve hayatına anlam kazandıran bir çerçeve bulabilir.

Bu yüzden “cemaat kurmak” kendi başına suç değildir. Üstelik cemaat kavramını yalnızca dinî yapılara uygulamak da hatalıdır. Seküler cemaatler de vardır. İdeolojik hareketler, siyasi çevreler, yoğun bağlılık yaratan düşünce grupları ve hatta kimi kültürel topluluklar dinî cemaatlere benzeyen sosyolojik özellikler gösterebilir.

Burada “insanlar kandırılıyor” şeklindeki çok kolay kullanılan argümana da dikkat etmek gerekir. Bir kişinin başka bir dinî veya ideolojik lideri takip etmesini sırf bizim tercihimize uymadığı için “kandırılmak” olarak nitelediğimizde kendimizi epistemolojik olarak üstün bir konuma yerleştiririz. Biz gerçeği gören insanlarız, onlar ise göremeyen ve kolayca kandırılan insanlardır. Bu yaklaşımın paternalist bir tarafı vardır.

Yetişkin insanların tercihlerinin yanlış olabileceği elbette doğrudur. İnsanlar “kötü” yatırımlar yapabilir, “kötü” liderlerin peşine düşebilir, “yanlış” dini veya siyasi kanaatlere sahip olabilirler. Fakat özgür toplumun hareket noktası, insanların kendi hayatlarını kendilerinin yönetme hakkına sahip olmasıdır. Bizim beğenmediğimiz bir dinî lideri gönüllü olarak takip etmek de bu özgürlüğün kapsamındadır.

Aynı şekilde insanların dinî motivasyonlarla ekonomik faaliyete katılmaları da tek başına suç teşkil etmez. Bir cemaat mensubu kendi grubundaki bir işletmeden alışveriş yapabilir; o işletmenin sahibi de gelirinin bir kısmını benimsediği dinî faaliyetlere harcayabilir. Bunların hukuken yasaklanması için dinî motivasyondan daha fazla bir şeye ihtiyaç vardır.

Asıl soru şudur: Bu ilişkiler gönüllü müdür ve hukuk içinde mi gerçekleşmektedir?

Sınır Nerede Başlar: Hukuk, Gönüllülük ve Mülkiyet

Dinî veya seküler grupların meşruiyetini değerlendirirken kullanılabilecek daha sağlam ölçüler vardır. Birincisi, grubun toplum üzerinde tekel kurma ve kendi hayat tarzını başkalarına zorla dayatma arzusudur. Bir dinî cemaat “hakikat bizdedir” diyebilir. Bu, kendi mensupları bakımından olağandır. Fakat “hakikat bizdedir ve dolayısıyla herkes bizim kurallarımıza uymalıdır” demeye başladığı anda mesele değişir. Aynı şey seküler ideolojiler için de geçerlidir. Kendi dünya görüşünü bütün topluma zorla dayatmaya çalışan her grup totaliter bir eğilimin içine girmiş olur.

İkinci ölçü hukuktur. Bir insan dinî, ideolojik veya etnik hangi saikle hareket ederse etsin, ülkenin genel hukuk kurallarına tabidir. Cemaat mensubu olmak vergi kanunlarından muafiyet sağlamaz. Dinî amaçla kurulan şirket, ticaret ve muhasebe mevzuatına uymak zorundadır. Bir şirketin kayıt dışı işlem yaptığı, sahte fatura kullandığı, suç gelirini akladığı veya kamu kurumlarını dolandırdığı iddia ediliyorsa bunlar araştırılmalıdır. Savcılığın Süleymancılar çevresindeki son soruşturmasında ileri sürdüğü suçlamalar da tam olarak bu tür malî fiillerle ilgilidir. Bu iddialar doğruysa dinî aidiyet onları meşrulaştırmaz; yanlışsa da mensupların dinî kimliği onları suçlu hâle getirmez.

Aynı ölçü Furkan Vakfı çevresindeki soruşturmada da uygulanmalıdır. Savcılık suç örgütü kurma, nitelikli dolandırıcılık, malvarlığı değerlerini aklama, belgede sahtecilik ve vergi mevzuatına aykırılık gibi iddialar ileri sürüyor. Bunların doğruluğu dinî tartışmalarla değil delillerle belirlenmelidir. “Bunlar dinî bir gruptur, dolayısıyla masumdur” demek ne kadar yanlışsa “dinî duyguları kullanıyorlar, dolayısıyla suçludurlar” demek de o kadar yanlıştır.

Üçüncü ve belki de en önemli ölçü gönüllülüktür. Grup içindeki ekonomik ilişkiler gönüllülükten çıktığı anda ciddi bir problem başlar. Bir kişinin malına veya şirketine cemaat menfaati gerekçesiyle zorla el konuluyorsa, kişi istediği ekonomik faaliyeti yapmaktan grup baskısıyla alıkonuluyorsa veya ayrılmak isteyen bir üye ekonomik ve fizikî tehditlerle karşılaşıyorsa artık özgür bir sivil toplum örgütlenmesinden söz edilemez.

Bir gruba girmek özgür olduğu kadar gruptan çıkmak da özgür olmalıdır. Kişinin mülkiyeti kendi mülkiyeti olarak kalmalı ve grup liderleri insanların serveti üzerinde kendiliğinden tasarruf hakkına sahip olduklarını düşünmemelidir. Dinî sadakat, mülkiyet hakkını ortadan kaldırmaz.

Alparslan Kuytul’un geçmişte kullandığı bazı ifadeler de elbette ayrıca siyasî ve hukukî değerlendirmeye tabi tutulabilir. “Erdoğan’ın kalemi kırılmıştır” sözü çok tartışıldı. Kuytul bunun dış gelişmelere bakarak yaptığı siyasî bir analiz olduğunu ve darbeden önceden haberdar olduğu anlamına gelmediğini söyledi. 15 Temmuz gecesi ilk haberler üzerine “darbe yapılmış vaziyette” ifadesini kullandı; daha sonra darbe girişimini açık biçimde kınadı. Bir insanın bu siyasî analizleri yanlış, tuhaf veya rahatsız edici bulunabilir. Eğer bir konuşmanın suç oluşturduğu düşünülüyorsa buna da hukuk karar verir. Ancak bir kişinin siyasî sözlerinden hareketle bağlantılı bütün iktisadî faaliyetlerini kendiliğinden suç saymak başka bir şeydir.

Burada kayyum meselesine de özellikle dikkat etmek gerekir. Kayyum, soruşturma sırasında şirket varlıklarının korunması veya suç faaliyetlerinin devamının engellenmesi için geçici bir tedbir olarak düşünülebilir. Fakat geçici tedbir ile mülkiyetin fiilen ve kalıcı biçimde devlete geçirilmesi arasında büyük fark vardır.

Nitekim Süleymancılar soruşturmasında kayyum atanan şirketlerden biri hakkında mahkeme daha ertesi gün kayyum kararını kaldırdı ve şirket, yönetiminin değişmeden faaliyetlerine devam ettiğini açıkladı. Bu örnek bile tedbirlerin sürekli gözden geçirilmesinin önemini göstermektedir.

Kayyum uygulaması kolaylıkla cezaya dönüşmemelidir. Henüz mahkûmiyet kararı bulunmayan kişilerin şirketlerinin yönetimi yıllarca ellerinden alınır, ekonomik değerleri aşındırılır ve sonunda beraat ettiklerinde geriye işlemez hâle gelmiş şirketler bırakılırsa hukuk devleti açısından çok ciddi bir problem ortaya çıkar. Bunun etkisi yalnızca ilgili cemaat veya şirketlerle sınırlı kalmaz. Ekonomik aktörler, siyasî veya toplumsal bir ihtilafın kendi mülkiyetlerini de tehdit edebileceğini düşünmeye başlar. Mülkiyet güvenliği zayıfladığında yatırım isteği de azalır.

Devlet elbette suç gelirini korumak zorunda değildir. Mahkeme kararıyla suçtan elde edildiği kanıtlanan malvarlığına hukuk çerçevesinde el konulabilir. Fakat suç geliri olduğu henüz kanıtlanmamış özel mülkiyet ile kesinleşmiş suç varlığı arasında ayrım yapmak gerekir.

Bu meselede asıl ihtiyacımız yeni bir Kemalist cemaat siyaseti değildir. Dinî grupları “gerici”, “halkı kandıran” veya “dinî duyguları istismar eden” yapılar olarak peşinen mahkûm eden eski yaklaşım, muhafazakârların elinde yeniden üretilmemelidir. Dün dindarlara karşı yanlış olan bir anlayış bugün başka dindarlara yöneltildiğinde doğru hâle gelmez.

Ölçümüz kimlik değil davranış olmalıdır. Dinî cemaat de seküler cemaat de kurulabilir. İnsanlar gönüllü olarak bu yapılara katılabilir, birbirleriyle ekonomik dayanışma kurabilir ve ortak değerlerinden iktisadî hayatta yararlanabilirler. Fakat hiçbiri hukukun üzerinde değildir; hiçbiri mensuplarının mülkiyetini gasp edemez, başkalarına kendi dünya görüşünü zorla dayatamaz, vergi ve ticaret mevzuatını ihlal etmeyi grup sadakatiyle meşrulaştıramaz.

Aynı şekilde devlet de bir grubun dinî kimliğini, ekonomik varlığına müdahale etmek için gerekçe hâline getiremez. Suç varsa suçun üzerine gidilir; delil varsa yargılama yapılır; suç kanıtlanırsa gereken ceza verilir. Ama dinî aidiyet, ekonomik dayanışma veya bir cemaat liderinin peşinden gönüllü olarak gitmek kendi başına suç değildir.

Türkiye’nin geçmişi, kimliklerden hareketle suç üretmenin ne kadar tehlikeli olduğunu yeterince gösterdi. Aynı hatayı bu kez başka aktörlerle tekrarlamanın anlamı yoktur. Hukuk devletinin üstünlüğü tam da burada belli olur: Sevmediğimiz, yanlış bulduğumuz, hatta dünyasını hiç paylaşmadığımız insanların da özgürlüğünü, gönüllü ilişkilerini ve mülkiyetini hukuk içinde koruyabilmekte…

Cemaat, Piyasa ve Hukuk: Roller Neden Tersine Dönüyor? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

— H.L.A. Hart, The Concept of Law (1961)

“Hiçbir kural kendi uygulamasını belirleyemez; yorumun önünü kesecek bir kural yoktur.”

— Ludwig Wittgenstein, Felsefi Soruşturmalar (1953)

“Hukuk, güçlünün iradesini evrensel bir norm olarak sunan bir söylem biçimidir.”

— Roberto Mangabeira Unger, The Critical Legal Studies Movement (1983)

Özet

Bu makale, hukukun güvenilirliğine ilişkin ana akım hukuk felsefesinin varsayımlarına sert bir epistemolojik itiraz yöneltmektedir. Temel argüman şudur: Hukuk, yapısal açıdan likitten — yani sabit olmayan, yoruma, bağlama ve güce göre sürekli yeniden biçimlenen bir normatif malzemeden — oluşmaktadır; bu likidite, istisnaî bir uygulama hatasının ya da kötü niyetin sonucu değil, hukukun dilsel ve kurumsal mimarisinin zorunlu bir çıktısıdır. Dil belirsizliği (Hart’ın açık doku teorisi), yorum çoğulluğu (Dworkin’in yorumsal topluluk sorunu), içtihat çelişkisi ve kurumsal aktörlerin kural seçim kapasitesi; bu yapısal açıklığın birbirini besleyen dört mekanizmasıdır. Makale, söz konusu mekanizmaların yalnızca teknik-hukuki sorunlar değil; hukukun meşruiyet iddiasının temelini oyan sistemik çelişkiler olduğunu ileri sürmektedir. Bu çerçevede Kritik Hukuk Çalışmaları (CLS) geleneğinin temel tespitleri, analitik hukuk felsefesi literatürüyle ve dil felsefesinin ilgili kavramlarıyla birlikte ele alınmaktadır. Makale, hukukun güvenilmezliğinin pratik telafi edilemez niteliğini savunurken, hukuksuzluğu savunmamaktadır; tersine, hukukun gerçekte ne yaptığının yanılsama-temizlenmiş bir okumasının zorunluluğunu öne sürmektedir.

1. Giriş: Güvence Yanılsaması

Modern hukuk düzenleri, kendilerini birincil olarak öngörülebilirlik ve güvence aygıtları olarak sunar. Hukuk devleti ilkesinin merkezinde yatan vaatte, normların keyfi güçten bağımsız biçimde işleyeceği ve benzer durumların benzer şekilde değerlendirileceği iddiası yer almaktadır. Bu vaadin cazibesini anlamak güç değildir: insan topluluklarının sürdürülebilir bir arada yaşaması için nesnel bir çerçeveye ihtiyaç duyduğu ve hukukun bu çerçeveyi sunduğu fikri, Aristoteles’ten Rawls’a uzanan geniş bir literatürün ortak zeminini oluşturmaktadır.

Bu makalenin savunduğu tez, söz konusu vaadin yapısal olarak gerçekleştirilemez olduğudur. Sorun, hukukun kötü uygulanmasında ya da yetersiz kurumsal kapasitede değildir. Sorun, hukukun üzerine inşa edildiği malzemenin — dilin — ve bu malzemeyi işleyen kurumların — mahkemeler, yargıçlar, savcılar, yasama organları — doğasında yatmaktadır. Hukuk, likitten; yani sabit değil, sürekli yeniden biçimlenen bir normatif maddeden üretilmektedir. Bu likidite, hata değil; yapının ta kendisidir.

“Likidite” metaforu bu çalışmada kasıtlı biçimde seçilmiştir. Sıvı maddeler, kap değiştirdikçe şekil değiştirir; ancak hacimlerini ve bileşimlerini büyük ölçüde korurlar. Hukuk normları da benzer biçimde davranır: görünürde aynı kural — örneğin “eşit muamele” ya da “makul süre” ilkesi — farklı mahkemelerde, farklı dönemlerde ve farklı güç ilişkileri bağlamlarında kökten farklı içerikler üretir. Normun sözel biçimi sabit kalır; içeriği akar. Bu akış, yorumlama faaliyetinin kaçınılmaz bir ürünüdür; yorumlama ise hukukun işleyişinin değil, hukukun kendisinin ayrılmaz bir parçasıdır.

2. Yapısal Likiditeyi Üreten Dört Mekanizma

2.1. Dilin Açık Dokusu: Hart’ın Tespiti ve Sınırları

H.L.A. Hart, The Concept of Law adlı çalışmasında hukuk dilinin kaçınılmaz bir özelliğini tespit etmiştir: “açık doku” (open texture).^¹ Hart’a göre hukuki kavramlar, merkezi bir uygulama alanına sahip olmakla birlikte, sınır vakalarında belirsizliklerini korumaktadır. “Motorlu taşıt” sözcüğünün park alanını düzenleyen bir kural içinde geçtiğini varsayalım: otomobil açıkça kapsam dahilindedir; tekerlekli sandalye ise belirsizlik bölgesindedir. Bu belirsizlik, kötü bir yasa yazarının ürünü değildir; dilin kendisinin yapısal özelliğinden kaynaklanmaktadır.

Hart’ın tespiti doğrudur; ancak ciddi biçimde yetersizdir. Hart, açık doku sorununu sınır vakalarına, yani olağandışı ve nadir durumlara sınırlı tutma eğilimindedir. Bu sınırlama yapay ve yanıltıcıdır. Gerçekte, hukukun en işlevsel olması beklenen alanlar — anayasal haklar, sözleşme yorumu, suç tanımları, delil değerlendirmesi — belirsizliğin istisnai değil sistematik olduğu alanlardır. “Makul adam” ölçütü, “kamu yararı” kavramı, “orantılılık ilkesi”, “olağanüstü hal” tanımı; bunların hiçbiri merkezi uygulama bölgesi tartışmasız olan kavramlar değildir. Açık doku, istisnai değil; işlevsel merkezde yer almaktadır.

Daha da önemlisi, Hart’ın çözüm önerisi — yargısal takdir yetkisi (judicial discretion) — sorunu çözümlemez, adlandırır. Belirsizlik bölgesinde yargıcın takdir kullanacağını söylemek, hukukun bu bölgedeki güvenilirliğini kabul etmektir; değil güvence altına almak. Takdir, normu uygulamak değil, üretmektir. Bu üretim faaliyeti, hukuki meşruiyet çerçevesi içinde gerçekleştiğinde bile doğası itibarıyla siyasi bir eylemdir.

2.2. Yorumun İçinden Çıkılmazlığı: Dworkin’in Çözümü ve Kendi Çelişkisi

Ronald Dworkin, Hart’ın takdir anlayışına güçlü bir itiraz yöneltmiştir. Law’s Empire adlı çalışmasında Dworkin, hukukun ilke ve kurallardan oluşan bir bütün olarak ahlaki değerlendirilmeye açık olduğunu ve her davada “doğru bir yanıt” bulunabileceğini ileri sürmektedir.^² Bu doğru yanıt, “Herkül” adını verdiği ideal bir yargıç figürü tarafından — mevcut hukukun tüm ilkelerini, toplumun ahlaki bütünlüğünü ve içtihat tutarlılığını birlikte gözeten bir otorite tarafından — bulunabilmektedir.

Dworkin’in teorisi, Hart’ın yargısal keyfilik sorununu aşmaya çalışırken kendi içsel çelişkisini üretmektedir. Herkül bir idealizasyondur; gerçek dünyada var olmaz. Gerçek yargıçlar ise farklı siyasi, kültürel ve kurumsal arka planlardan gelen, birbirinden kökten farklı yorumlara ulaşan somut bireylerdir. Dworkin’in teorisi, doğru yanıtın var olduğunu kanıtlar; bu yanıtın nasıl bulunacağını değil. Peki hangi mahkeme, hangi kararı verdiğinde Herkül’e en yakın olduğunu kim ve nasıl belirleyecektir?

Bu sorunun yanıtsızlığı, Dworkin’in yorumsal topluluk sorununda teslim ettiği bir gerçeği açığa çıkarır: yorumlama, topluluksal bir pratiktir ve bu pratik, güç ilişkilerinden bağımsız değildir. Hangi ilkelerin “hukukun ahlaki bütünlüğü” içinde yer aldığı; hangi içtihadın bağlayıcı, hangisinin ayırt edilebilir olduğu; hangi normatif değerin somut davada ağır bastığı — bütün bu kararlar, soyut bir hakikat prosedürünün değil; kurumsal pozisyon, entelektüel gelenek ve fikrî eğilimin bileşiminin ürünüdür.^³

2.3. İçtihat Çelişkisi: Hukuki Meşruiyetin Kendi Kendini Çürütmesi

Hukukun güvenilirlik iddiasına yönelik en somut ve en rafine edilmesi güç itiraz, içtihat çelişkisinin sistematik niteliğinden gelmektedir. İçtihat çelişkisi, aynı hukuki soruya farklı mahkemelerin ya da aynı mahkemenin farklı dönemlerinde farklı ve birbirine zıt yanıtlar vermesini ifade etmektedir.

Bu çelişki, istisnai bir anomali değildir. İnsan hakları hukuku alanında, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin benzer olgusal çerçeveler içinde verdikleri kararların birbiriyle çeliştiği onlarca örnek belgelenmiştir. ABD Yüksek Mahkemesi, anayasal yorumda onlarca yıl içinde köklü dönüşümler geçirmiş; aynı Anayasa metninin farklı dönemlerde birbirini dışlayan sonuçlar ürettiğini göstermiştir. Türk hukuku bağlamında, aynı tür sözleşme ihtilaflarının benzer verilerle farklı bölge mahkemelerinde farklı sonuçlara ulaştığı ve Yargıtay içtihatlarının zaman içinde köklü biçimde değiştiği gözlemlenmektedir.

Bu içtihat çelişkisinin açıklaması olarak ortaya konan iki hipotez mevcuttur. Birinci hipotez, olgu farklılığıdır: görünürde benzer davalar, ayrıntıda farklıdır ve hukuk bu farklılığa duyarlı biçimde yanıt vermektedir. İkinci hipotez, yorum tercihidir: Aynı hukuki normu yorumlayan farklı aktörler, farklı değer hiyerarşilerine göre farklı sonuçlara ulaşmaktadır. Ampirik inceleme, olgulardaki ayrıntı farklılıklarının mahkeme kararlarındaki sapmaları açıklamak için gerekli ama yetersiz kaldığını tutarlı biçimde göstermektedir.^⁴ Bu bulgu, ikinci hipotezin ağırlığını artırmaktadır: içtihat çelişkisi, büyük ölçüde yorum tercihinin — yani hukukun dışından gelen bir değişkenin — sistematik etkisinden kaynaklanmaktadır.

2.4. Kural Seçimi: Manipülasyonun Meşru Görünümü

Hukukun yapısal açıklığını en somut biçimde ortaya koyan mekanizma, belki de kural seçimidir. Hukuki bir sorun çoğunlukla birden fazla geçerli kural tarafından kapsanabilir; bu kurallar birbiriyle çelişkili sonuçlar üretmektedir. Uygulanacak kuralın seçimi, mantıksal zorunluluğun değil; aktörün önceliklerinin, yorumsal eğilimlerinin ve stratejik hesaplarının ürünüdür.

Duncan Kennedy, bu dinamiği “kurallı akıl yürütmenin çalışması” olarak adlandırmış ve hukuki aktörlerin arzuladıkları sonuca önce karar verip ardından bu sonucu destekleyen hukuki gerekçeyi devşirdiklerini ileri sürmüştür.^⁵ Kennedy’nin bu tezi, en hafif yorumda dahi son derece rahatsız edicidir; çünkü hukukun uygulandığını sandığımız yerde, tercihin meşrulaştırıldığı bir söylemsel oyunun sahnelenmekte olduğuna işaret etmektedir.

Bu dinamik, salt avukatlık pratiğine özgü değildir. Yargıçlar da kural seçimi yapmaktadır; hangi içtihadın bağlayıcı, hangisinin ayırt edilebilir sayılacağı; hangi genel ilkenin somut olgulara öncelikle uygulanacağı; hangi delil standardının benimseneceği — bu kararların tümü, hem hukukun içinden hem de dışından gelen tercihlerin harmanıdır. Yüksek mahkeme yargıçları üzerinde yürütülen ampirik çalışmalar, siyasi atama süreçleri ile kararlar arasındaki korelasyonun, hukuki metodoloji ile kararlar arasındaki korelasyondan istatistiksel olarak güçlü olduğunu ortaya koymaktadır.

3. Dil Felsefesinin Tanıklığı: Hukukun Dilsel Temeli Üzerine

3.1. Wittgenstein’ın Kural Paradoksu

Hukukun dilsel temellerine yönelik en sarsıcı felsefi argüman, Wittgenstein’ın Felsefi Soruşturmalar‘daki kural-izleme analizinden gelmektedir.^⁶ Wittgenstein’ın ortaya koyduğu paradoks şudur: hiçbir kural kendi uygulamasını belirleyemez. Bir kuralı nasıl uygulayacağımızı gösteren başka bir kurala ihtiyaç duyarız; o kuralı uygulamak için de başka bir kurala; bu zincir sonsuza dek gider. Dolayısıyla kural uygulaması, mantıksal çıkarım değil; bir pratik içindeki eğitim ve topluluksal mutabakatın ürünüdür.

Bu argümanın hukuk felsefesine aktarımı yıkıcı sonuçlar doğurmaktadır. Bir hukuk kuralını “doğru” uygulamak, bu uygulamanın zorunluluğunu garanti eden bağımsız bir standarda başvurmayı gerektirir. Ama bu standart nereden gelmektedir? Hukuk geleneğinin içinden mi? O zaman gelenek nasıl yorumlanacaktır? Doğal hukuktan mı? O zaman hangi doğal hukuk teorisi referans alınacaktır? Toplumsal uzlaşıdan mı? O zaman hangi toplumun hangi andaki uzlaşısı? Her yanıt, cevapladığından daha fazla soru üretmektedir.

Kripke, bu Wittgensteinyen paradoksu “kriptanormativizm” tehlikesiyle birlikte okumuş ve hukuki anlamın topluluksal normatif pratikten bağımsız biçimde tespit edilemeyeceğini göstermiştir.^⁷ Bu bulgu, hukukun anlamının belirsiz olduğunu değil; anlamın zorunlu olarak bağlamsal ve topluluksal olduğunu; dolayısıyla evrensel ve öngörülebilir bir standartta sabitlenemeyeceğini ortaya koymaktadır.

3.2. Derrida ve Hukukun Apo Riyası

Derrida, “Yasanın Gücü” adlı çalışmasında hukukun temelinin kendisinin temelsize — “yasasız güce” — dayandığını ileri sürmektedir.^⁸ Her hukuk sistemi, kendisini hukuka dayanarak meşrulaştıramayan bir kurucu eylemle başlar: devrimler, anayasal kuruluşlar ve uluslararası antlaşmalar, kendi meşruiyetlerini oluştururken meşruiyet için başvurulabilecek bir önceki hukuku silmişlerdir ya da hiç var olmadığı için başvuramamışlardır. Hukukun kendisi, hukukun dışından gelir.

Bu argümanın pratik sonucu şudur: hukukun meşruiyet iddiası, kaçınılmaz olarak döngüsel bir mantığa dayanmaktadır. Hukuk, gücünü meşruiyetinden aldığını ileri sürer; meşruiyetini ise hukuki prosedürlerden. Bu döngü, sistemin işlemesini engellemez; ancak sistemin normatif güvenilirliğinin, döngüsel meşruiyet üzerine kurulu olduğunu açığa çıkarır. Döngüsel bir temel, ne kadar sağlam olursa olsun, bağımsız bir temel değildir.

3.3. Hukuki Dil ve İktidar: Bourdieu’nün Katkısı

Pierre Bourdieu, “Hukukun Gücü Üzerine” adlı makalesinde hukuki dili, sembolik iktidar biçiminin son derece rafine edilmiş bir tezahürü olarak analiz etmiştir.^⁹ Bourdieu’ye göre hukuki söylem, belirli çıkarları evrensel norm olarak sunma kapasitesine sahiptir; çünkü bu söylemin taşıyıcıları, söylemin içerikleri ve üretim prosedürleri, hukuki alanın içsel mantığı tarafından meşrulaştırılmaktadır. Bu öz-meşrulaştırma mekanizması, hukuki söylemin toplumsal kökenini ve çıkar bağlantılılığını görünmez kılar.

Bourdieu’nün analizinin hukukun likiditesine katkısı şu noktada yoğunlaşmaktadır: hukukun belirsiz içeriğinin doldurulması, her zaman belirli bir habitus içinde, belirli bir alan pozisyonundan gerçekleşmektedir. Yargıçların hangi hukuk fakültesinde eğitim aldıkları, hangi ideolojik gelenekten geldikleri, siyasi atama süreçleriyle nasıl bir ilişki içinde oldukları — bunlar hukuki kararların içeriksiz arkapjanı değil; belirleyici bağlamsal değişkenlerdir. Hukuki yorum, toplumsal boşlukta değil; somut güç ilişkileri içinde gerçekleşmektedir.

4. Kritik Hukuk Çalışmaları: Yanılsamanın Anatomisi

4.1. CLS’nin Temel Argümanı: Belirlenemezlik Tezi

1970’lerin sonlarında ABD hukuk akademisinde filizlenen Kritik Hukuk Çalışmaları (Critical Legal Studies — CLS) hareketi, ana akım hukuk düşüncesine yönelik en kapsamlı içkin eleştiriyi üretmiştir. Roberto Mangabeira Unger, Duncan Kennedy ve Morton Horwitz gibi isimler tarafından geliştirilen hareketin merkezi tezi, hukukun belirlenemez (indeterminate) olduğudur.^¹⁰

Belirlenemezlik tezi şunu ileri sürmektedir: hukuk, hukuki sonuçları tek bir yönde belirleyecek kadar tutarlı bir içeriğe sahip değildir. Her önemli hukuki sorun, zıt yönlerde akıl yürütülmesine imkân tanıyan eşit ölçüde geçerli argümanlar barındırmaktadır. Sözleşme hukukunda “sözleşme özgürlüğü” ile “tarafların eşit müzakere kapasitesi” ilkeleri; anayasa hukukunda “bireysel özgürlük” ile “kamu yararı”; ceza hukukunda “kişisel sorumluluk” ile “yapısal belirlenimcilik” — bu çiftlerin her biri, mevcut hukukun içinden çekilebilen ve birbirini dışlayan sonuçlar üretmektedir.

Kennedy bu dinamiği somutlaştırmak için avukatlık pratiğini analiz etmiştir. Deneyimli bir hukukçunun büyük çoğunlukla her iki taraf için de savunulabilir hukuki argümanlar üretebileceği; davayı kazanmanın, hukuki normların tek doğru yorumunu bulmaktan değil, hâkimi belirli bir yorumu benimsemeye ikna etmekten ibaret olduğu gözlemi, hukukun işlevine dair yerleşik varsayımları köklü biçimde sarsmaktadır.^¹¹

4.2. Çelişki Tezi: Hukukun İçsel Tutarsızlığı

CLS’nin belirlenemezlik tezini tamamlayan ikinci argüman, çelişki tezidir. Unger, modern hukukun birbirini dışlayan iki farklı normatif mantığı — bireysel özerklik ve kolektif refah — aynı anda barındırdığını ve bu çelişkinin hiçbir içkin hukuki mekanizma tarafından giderilemeyeceğini ileri sürmektedir.^¹² Bu çelişki, kötü bir yasa yazımının ürünü değildir; modern toplumun kendisini kuran değer çatışmalarının hukuki sisteme yansımasıdır.

Sözleşme hukuku bu çelişkinin en çıplak biçimde gözlemlendiği alandır. Bir yanda “pacta sunt servanda” ilkesi — tarafların gönüllü mutabakatta kaldıkları koşullar geçerlidir — öte yanda “unconscionability” doktrini — bazı sözleşme koşulları, taraflardan biri güçsüz konumdaysa geçersizdir. Bu iki ilke, aynı pozitif hukuk sistemi içinde birlikte var olmaktadır ve hangisinin baskın çıkacağı, hukuki zorunlulukla değil; yargısal tercihle belirlenmektedir. Hukuk, bu çelişkiyi ortadan kaldırmaz; onu yönetilir biçimde görünmez kılar.

4.3. CLS’ye Yöneltilen İtirazlar ve Sınırları

CLS’nin belirlenemezlik tezi ciddi itirazlarla karşılaşmıştır. En güçlü itiraz, pratik yakınsamadır: eğer hukuk gerçekten bu denli belirsiz ise, neden hukuk profesyonelleri çoğu zaman benzer sonuçlara ulaşmaktadır? Brian Leiter, belirlenemezlik tezinin aşırı bir iddia olduğunu; hukukun sınır vakalarında belirsiz, çekirdek vakalarda ise yeterince belirgin olduğunu ileri sürmektedir.^¹³

Bu itiraz kısmen geçerlidir. Hukuk, tamamen belirsiz değildir; aksi halde hiçbir toplumun hukuki sistemi işleyemezdi. Mesele, salt belirlenemezlik değil; belirlenemezliğin nerede konuşlandığıdır. Rutin, düşük çıkarlı ve siyasi baskıdan uzak davalarda hukuk tutarlı işleyebilmektedir. Ama tam da önemli olan davalarda — anayasal, siyasi sonuçları yüksek, büyük ekonomik çıkarlar barındıran ve toplumsal değer çatışmalarının odağındaki davalarda — belirsizlik sistematik biçimde işlemekte ve güç lehine çözümlenmektedir.

5. Yapısal Açıklığın Araçsallaştırılması: Manipülasyonun Meşru Görünümleri

5.1. Yasama Düzeyinde Kasıtlı Belirsizlik

Hukuk normlarının manipülasyona açıklığı, yalnızca uygulama düzeyinde değil; üretim düzeyinde de başlamaktadır. Yasama süreçleri, çoğu zaman kasıtlı belirsizlik üretmektedir. Siyasi aktörler, tartışmalı konularda uzlaşmak yerine belirsiz normlar koymayı ve çözümü yargıya bırakmayı tercih eder; bu strateji, hem siyasi maliyeti düşürür hem de geleceğe yönelik yorum kapısını açık tutar.

Bu gözlem, salt bir olumsuz tespit değildir; yasama pratiğinin ampirik kaydından çıkan bir sonuçtur. AB direktiflerinin “makul süre”, “orantılı tedbir” ve “uygun çerçeve” gibi kasıtlı olarak geniş bırakılmış kavramlarla dolu olduğu; bu kavramların üye devletler tarafından kendi iç siyasi öncelikleriyle doldurulduğu bilinmektedir.^¹⁴ Bu yapı, hukuki uyumu merkezi bir standarda göre değil; her devletin kendi tercihine göre ölçmektedir; bu ise hukukun öngörülebilirlik iddiasını en üst kurumsal düzeyde çürütmektedir.

5.2. Yargısal Aktivizm ve Pasivizm: Sonuç Odaklı Gerekçelendirme

Yüksek mahkeme kararlarının gerekçelerini inceleyen ampirik hukuk çalışmaları, tutarlı bir bulguyu defalarca ortaya koymuştur: sonuçlar ile gerekçeler arasındaki ilişki, mantıksal bir çıkarım zinciri değil; çoğunlukla geriye dönük bir meşrulaştırma sürecidir. Hâkim önce belirli bir sonucu benimsemekte; ardından o sonucu destekleyen hukuki argümanı seçmekte ya da inşa etmektedir.

Segal ve Spaeth’in ABD Yüksek Mahkemesi kararları üzerinde yürüttükleri kapsamlı çalışma, yargıçların “tutumsal model” — yani kişisel siyasi tercihleri — çerçevesinde karar verdiklerini ve hukuki gerekçenin bu tercihleri meşrulaştırma işlevi gördüğünü ortaya koymuştur.^¹⁵ Bu bulgu, münhasıran Amerikan yargısına özgü değildir: Almanya ve İngiltere’deki benzer çalışmalar, farklı niteliklerde olmakla birlikte yargısal karar verme sürecinde hukuki metodolojinin dışındaki faktörlerin belirleyici rol oynadığını göstermektedir.

5.3. Kurumsal Tasarım ve Güç Asimetrisinin Normalizasyonu

Morton Horwitz’in Amerikan özel hukukunun tarihini inceleyen çalışması, on dokuzuncu yüzyılda mahkemelerin sözleşme ve mülkiyet hukukunu sistematik biçimde sermaye lehine yeniden yorumladığını belgeleyen tarihsel analizlerden biridir.^¹⁶ Horwitz’in bulgusunun önemi, bu yorumsal dönüşümün açık siyasi bir tercihten değil; görünürde tarafsız hukuki kavramlar — rekabet, sözleşme özgürlüğü, zarara neden olma — aracılığıyla gerçekleşmesinden kaynaklanmaktadır. Güç asimetrisinin normalizasyonu, hukuki söylemin içinden yürütüldüğünde en az görünür, en az itiraz götürür ve en kalıcı biçimde işlemektedir.

Bu dinamik tarihsel bir anomali değildir. Ekonomik düzenleme hukukunda büyük şirketlerin mevzuat süreçleri üzerindeki etkisi, vergi hukukunda karmaşıklık aracılığıyla üretilen kaçış yolları, fikri mülkiyet hukukunda telif sürelerinin sistematik uzatılması — hukukun karmaşıklığını ve belirsizliğini kaynak ve uzmanlık kapasitesine sahip aktörlerin lehine araçsallaştırma eğilimi, günümüz hukuk sistemlerinde de yapısal biçimde işlemeye devam etmektedir.

6. Olası Yanıtlar ve Onların Yetersizlikleri

6.1. Prosedüralist Yanıt

Hukukun substantif içeriğinin belirsiz olduğu kabul edilse bile, adil prosedürlerin bu belirsizliği telafi edebileceği ileri sürülebilir. John Rawls’ın prosedürel adaleti ve Jürgen Habermas’ın iletişimsel akıl yürütme teorisi, bu yanıtın en rafine akademik biçimlerini sunmaktadır. Bu yaklaşıma göre hukukun meşruiyeti, sonuçların öngörülebilirliğinden değil; kararların alınış sürecinin katılımlı ve kamusal gerekçeye dayanan niteliğinden kaynaklanmaktadır.

Prosedüralist yanıtın çekiciliği gerçektir; ancak kendi sınırlarını da içermektedir. Prosedürler de yoruma açıktır. “Adil yargılanma”, “hakkaniyete uygun süreç”, “tarafsız hâkim” — bu kavramların her biri, substantif hukuki normlarla aynı yapısal açıklığı taşımaktadır. Prosedürün adaleti, yalnızca onu tanımlayan normatif çerçevenin güvenilirliği kadar güvenilir olabilmektedir; bu çerçeve de aynı likiditeden mustarip olmaktadır.

6.2. Kurumsal Tasarım Yanıtı

İkinci yanıt, hukukun meşruiyet sorununu kurumsal tasarımla çözmeye çalışır: bağımsız yargı, şeffaf yargılama, temyiz denetimi ve anayasal denetim mekanizmaları, likiditeden kaynaklanacak arbitrariliği sınırlayabilir. Bu yanıt, kısmen doğrudur ve kurumsal tasarımın önemi yadsınamaz.

Ancak kurumsal tasarımın hukukun yapısal açıklığını ortadan kaldıramayacağı gerçeği, bu yanıtın sınırını belirlemelidir. Yargı bağımsızlığı, hâkimleri kendi yorumsal tercihlerinden özgür kılmaz; yalnızca bu tercihleri dışsal siyasi baskıdan görece korur. Anayasal denetim, yorumun gerekliliğini ortadan kaldırmaz; yorumu hiyerarşik olarak tahsis eder. Temyiz denetimi, içtihat çelişkisini önlemez; geriye dönük olarak bir tutarlılık üretmeye çalışır; çoğunlukla başarısız biçimde.

6.3. Pragmatist Yanıt: “Yeterince İyi” Olarak Hukuk

Belki de en yaygın gündelik yanıt, hukukun mükemmel olmasa da yeterince iyi işlediği iddiasıdır. Bu yanıtın pragmatik doğruluğu kabul edilebilir. Hukuk gerçekten de belirli bir düzeyde koordinasyon, çatışma çözümü ve toplumsal işbirliği sağlamaktadır. Hukuksuzluğun ya da tamamen keyfi yönetimin ürettiği maliyetler, mevcut hukuk sistemlerinin ürettiği maliyetlerden çoğu zaman daha ağır olabilmektedir.

Ama bu pragmatist yanıt, hukukun güvenilirlik iddiasını kurtarmaz; sessizce terk eder. “Yeterince iyi” ile “güvenilir” arasındaki fark belirleyicidir: ilki bir pratik işlevsellik iddiasıdır, ikincisi bir normatif güvence iddiasıdır. Ana akım hukuk söylemi ikincisini iddia etmektedir; pragmatist yanıt ise ancak birincisini savunabilmektedir. Bu kayma, hukuka yaslanmanın niteliği hakkında derin bir çıkarım yapmayı gerektirir: hukuk, güvenilir bir normlar sistemi değil; kullanılabilir ama güvenilmez bir koordinasyon aracıdır.

7. Sonuç: Yanılsamadan Arınmış Bir Hukuk Anlayışına Doğru

Bu makale, hukukun güvenilmezliğini savunmaktadır; hukuksuzluğu değil. Bu ayrım belirleyicidir. Hukukun yapısal likiditesini kabul etmek, her hukuki sonucun keyfi olduğu ya da hukuksal muhakemenin tamamen anlamsız olduğu sonucunu zorunlu kılmamaktadır. Pek çok hukuki mesele, görece dar bir belirsizlik aralığında çözüme kavuşmaktadır. Güçlü içtihat birikimine sahip, siyasi baskıdan görece bağımsız ve gerçek anlamda değer tartışmasına zemin açık bir yargı sistemi; yapısal açıklığı minimize etme kapasitesi taşımaktadır.

Bununla birlikte, ana akım hukuk söyleminin ürettiği güvence vaadinin yapısal olarak gerçekleştirilemez niteliği inkâr edilemez bir gerçek olarak kalmaktadır. Hukuk, dışından nesnel biçimde denetlenen ve sabit içerikli normları otomatik biçimde uygulayan bir mekanizma değildir. Aktörlerin, kurumların ve toplumsal güç ilişkilerinin belirsizliği belirli yönlere doğru doldurduğu, sürekli yeniden müzakere edilen bir pratiktir. Bu gerçeği görmezden gelen bir hukuki güvence inancı, hukukun ne yaptığına dair değil; ne yaptığını sandığımıza dair bir olgudur.

Bu yanılsamanın pratik maliyeti yüksektir. Hukukun tarafsız bir hakem olduğuna inanan bireyler, kurumsal aktörlerin bu yanılsamayı araçsallaştırdığı bağlamlarda yapısal olarak dezavantajlı konuma düşmektedir. Hukuki söylemin gerçekte ne yaptığını görmek — kimin yorumunun baskın çıktığını, hangi belirsizliğin kimin lehine doldurulduğunu, hangi içtihat seçiminin hangi güç ilişkisini yeniden ürettiğini — hem entelektüel bir dürüstlük hem de pratik bir öz-savunma meselesidir.

Likitten olan şeye taş gibi güvenmek, bir epistemolojik hatadır. Hukuka ihtiyaç duyulabilir; ancak hukuk güvenilebilir değildir.

Dipnotlar

¹ Hart, H. L. A. (1961). The Concept of Law. Oxford University Press, s. 124-136. Açık doku (open texture) teorisinin sistematik sunumu; Friedrich Waismann’ın dil felsefesinden ödünç alınan kavramın hukuka uygulanması.

² Dworkin, R. (1986). Law’s Empire. Belknap Press, s. 225-275. “Hukuki bütünlük” (law as integrity) ilkesi ve Herkül yargıç figürünün ayrıntılı formülasyonu.

³ Fish, S. (1989). Doing What Comes Naturally: Change, Rhetoric, and the Practice of Theory in Literary and Legal Studies. Duke University Press, s. 87-119. Yorumsal toplulukların hukuki anlam üretimindeki rolü ve bu üretimin güç ilişkilerinden bağımsız olmadığı argümanı.

⁴ Sunstein, C. R., Schkade, D., Ellman, L. M. ve Sawicki, A. (2006). Are Judges Political? An Empirical Analysis of the Federal Judiciary. Brookings Institution Press, s. 3-42. Yargısal kararlar ile yargıçların atama süreçleri arasındaki korelasyona ilişkin ampirik bulgular.

⁵ Kennedy, D. (1997). A Critique of Adjudication. Harvard University Press, s. 155-196. “Sonuç odaklı akıl yürütme” tezinin ayrıntılı analizi; avukatların ve yargıçların argüman inşa süreçleri üzerine.

⁶ Wittgenstein, L. (1953). Philosophical Investigations. Blackwell, §138-242. Kural izleme paradoksu ve özel dil argümanının birlikte değerlendirilmesi; hukuki normlara uygulanabilirliği için bkz. Endicott, T. A. O. (2000). Vagueness in Law. Oxford University Press.

⁷ Kripke, S. A. (1982). Wittgenstein on Rules and Private Language. Harvard University Press, s. 7-54. “Kripkenstein” paradoksu: kural uygulamasının topluluksal normatif pratiğe bağımlılığı.

⁸ Derrida, J. (1990). Force of Law: The Mystical Foundation of Authority. Cardozo Law Review, 11(5-6), 920-1045. Hukukun kurucu şiddetle ilişkisi ve adaletin hesaplanamaz niteliği üzerine.

⁹ Bourdieu, P. (1987). The Force of Law: Toward a Sociology of the Juridical Field. Hastings Law Journal, 38(5), 805-853. Hukuki alanın sembolik iktidar üretim mekanizmaları ve hukuki söylemin toplumsal kökeninin görünmez kılınması.

¹⁰ Unger, R. M. (1983). The Critical Legal Studies Movement. Harvard Law Review, 96(3), 561-675. CLS hareketinin temel manifesto metni; belirlenemezlik ve çelişki tezlerinin sistematik sunumu.

¹¹ Kennedy, D. (1997). A Critique of Adjudication. Harvard University Press, s. 131-154.

¹² Unger, R. M. (1983), s. 628-644. Özel hukukun iç çelişkilerine ilişkin analiz.

¹³ Leiter, B. (2002). Law and Objectivity. In J. Coleman ve S. Shapiro (der.), The Oxford Handbook of Jurisprudence and Philosophy of Law. Oxford University Press, s. 969-989. Belirlenemezlik tezinin aşırılık eleştirisi.

¹⁴ Directives Interpretive Flexibility konusunda bkz. Prechal, S. (2005). Directives in EC Law. Oxford University Press, s. 56-82. AB hukuku bağlamında kasıtlı normatif esneklik.

¹⁵ Segal, J. A. ve Spaeth, H. J. (2002). The Supreme Court and the Attitudinal Model Revisited. Cambridge University Press, s. 41-89. Yargısal tutumların kararlar üzerindeki etkisine ilişkin sistematik ampirik analiz.

¹⁶ Horwitz, M. J. (1977). The Transformation of American Law, 1780-1860. Harvard University Press, s. 1-30. Sermaye birikimi süreciyle özel hukuk doktrininin evriminin paralel seyri.

Kaynakça

Bourdieu, P. (1987). The Force of Law: Toward a Sociology of the Juridical Field. Hastings Law Journal, 38(5), 805-853.

Derrida, J. (1990). Force of Law: The Mystical Foundation of Authority. Cardozo Law Review, 11(5-6), 920-1045.

Dworkin, R. (1986). Law’s Empire. Belknap Press.

Endicott, T. A. O. (2000). Vagueness in Law. Oxford University Press.

Fish, S. (1989). Doing What Comes Naturally: Change, Rhetoric, and the Practice of Theory in Literary and Legal Studies. Duke University Press.

Hart, H. L. A. (1961). The Concept of Law. Oxford University Press.

Horwitz, M. J. (1977). The Transformation of American Law, 1780-1860. Harvard University Press.

Kennedy, D. (1997). A Critique of Adjudication. Harvard University Press.

Kripke, S. A. (1982). Wittgenstein on Rules and Private Language. Harvard University Press.

Leiter, B. (2002). Law and Objectivity. In J. Coleman ve S. Shapiro (der.), The Oxford Handbook of Jurisprudence and Philosophy of Law. Oxford University Press, s. 969-989.

Prechal, S. (2005). Directives in EC Law. Oxford University Press.

Segal, J. A. ve Spaeth, H. J. (2002). The Supreme Court and the Attitudinal Model Revisited. Cambridge University Press.

Sunstein, C. R., Schkade, D., Ellman, L. M. ve Sawicki, A. (2006). Are Judges Political? An Empirical Analysis of the Federal Judiciary. Brookings Institution Press.

Unger, R. M. (1983). The Critical Legal Studies Movement. Harvard Law Review, 96(3), 561-675.

Wittgenstein, L. (1953). Philosophical Investigations. Blackwell

Likit Norm: Hukukun Yapısal Manipülasyon Açıklığı ve Güvenilmezliğinin Sistematik Temelleri Üzerine yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu gelişmeler karşısında kamuoyunda birbirine zıt iki tavır ortaya çıkıyor. Bir kesim, soruşturmalardaki bütün iddiaları daha yargılama tamamlanmadan kesinleşmiş gerçekler gibi kabul etmekte ve suçlanan kişileri peşinen mahkûm etmekte. Diğer kesim ise soruşturmaların tamamını siyasi operasyon olarak nitelendirmekte, dosyalara girdiği açıklanan tanık ifadelerini, ihbarları ve maddi bulguları baştan geçersiz saymakta.

Kanaatimce her iki tavır da yanlıştır. Hukuk devleti, ne insanları soruşturma açıldığı anda suçlu ilan etmeyi ne de siyasi mensubiyetlerinden dolayı haklarındaki ciddi iddiaları görmezden gelmeyi gerektirir.

Masumiyet Karinesi, Deliller ve Hukuki Süreç

Her hukuk devletinde, özellikle ceza yargısı süreçlerinde, masumiyet karinesi geçerlidir. Yani, herkes, iddialar ve isnatlar ne olursa olsun, hakkındaki mahkûmiyet hükmü kesinleşinceye kadar suçsuz kabul edilir. Bu ilke, kişinin CHP’li, AK Partili, MHP’li veya başka bir siyasi partiye mensup olup olmamasına göre değişmez. Seçilmiş belediye başkanları da sıradan vatandaşlar da aynı masumiyet karinesinden yararlanmak durumundadır.

Ancak, masumiyet karinesi, hakkında ciddi iddialar ve şüphe oluşturacak deliller bulunan kişilerle ilgili soruşturma yapılmayacağı veya yapılamayacağı anlamına gelmez. Soruşturma zaten suçun işlenip işlenmediğini, şüphelerde haklılık bulunup bulunmadığını ve delillerin iddiaları mahkemeye taşımaya yeterli olup olmadığını anlamak için yapılır. Bu yüzden, “Henüz mahkûm olmadı” demek başka bir şeydir; “Hakkında soruşturma açılamaz” demek başka bir şeydir. Bu iki cümle birbirine karıştırıldığında hukuk tartışması anlamsızlaşır. Hakkında soruşturma açılan her insan suçlu değildir. Fakat sanıkların suçlu olup olmadığı araştırılmadan da gerçeğe ulaşılamaz. Hukukun görevi soruşturmayı engellemek değil, soruşturmanın hukuka uygun biçimde yapılmasını sağlamaktır.

Türkiye’de siyasi kutuplaşma insanların yolsuzluk iddialarına yaklaşımını da etkilemektedir. İnsanlar, sevmedikleri siyasetçiler hakkında ortaya atılan en zayıf iddialara dahi kolayca inanırken kendi siyasi çizgilerine yakın kişiler hakkındaki en ciddi suçlamaları bile düşünmeden reddedebilmektedir. Rakip partinin belediye başkanı hakkında soruşturma açıldığında “Zaten bunların hepsi böyledir” denilmekte; kendi partisinin belediye başkanı hakkında soruşturma açıldığında ise “Bu tamamen siyasi bir operasyondur” savunmasına sığınılmaktadır. Böyle bir yaklaşım haklı ve hukuka uygun değildir. Bu, suçun ve masumiyetin parti rozetine göre belirlendiği kabileci bir davranış tarzıdır.

Bir yolsuzluğun ahlâken ve hukuken yanlış olup olmadığı, onu yapan kişinin hangi partiye mensup olduğuna göre değişmez. Kamu parasını şahsi veya siyasi çıkar için kullanmak CHP’li biri yaptığı zaman da yanlıştır, AK Partili biri yaptığı zaman da. Rüşvet, irtikâp, ihaleye fesat karıştırma veya kamu malını kötüye kullanma, failin siyasi kimliğine göre farklı anlamlar kazanmaz.

CHP’li belediyeler hakkında yürütülen soruşturmalara yönelik savunmalarda çoğu zaman iddiaların yalnızca iktidar tarafından üretildiği ileri sürülmektedir. Oysa kamuya yansıyan çoğu dosyada suçlamaların CHP çevresinden gelen beyanlara, belediyelerle iş yapmış kişilerin ifadelerine, müteahhitlerin ihbarlarına ve etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanmak isteyen şüphelilerin anlatımlarına dayandığı görülmektedir.

Bazı tanıkların ve şüphelilerin CHP’li olması veya CHP’li belediyelerle uzun süre çalışmış bulunması elbette anlattıkları her şeyin doğru olduğu anlamına gelmez. Ancak bu durum, soruşturmaların tamamının dışarıdan ve hiçbir maddi temeli bulunmadan kurgulandığı iddiasını zayıflatmaktadır.

Kişiler kendi cezalarını azaltmak, şahsi hesaplaşmaya girişmek veya başka menfaatler elde etmek amacıyla gerçeğe aykırı ifadeler verebilir. Bu yüzden, yalnızca “İtirafçı var” veya “Tanık böyle söyledi” denilerek mahkûmiyet kararı verilemez. Fakat, tanık anlatımları para hareketleri, telefon kayıtları, baz verileri, ihale belgeleri, şirket ilişkileri, dijital materyaller ve başka maddi bulgularla destekleniyorsa bunların da sırf sanıklar muhalefet partisine mensuptur diye yok sayılması mümkün değildir. Hukukta önemli olan, tanığın hangi partiye mensup olduğu değil, ifadesinin başka delillerle doğrulanıp doğrulanmadığıdır.

Etkin pişmanlıktan yararlanmak isteyen kişilerin ifadeleri özellikle dikkatli değerlendirilmelidir. Çünkü, bu kişiler kendi cezalarını azaltma veya soruşturmadaki durumlarını iyileştirme beklentisi içinde olabilirler. Bu sebeple itirafçı beyanları tek başına kesin gerçek olarak kabul edilmemelidir. İfadenin zaman içindeki tutarlılığına, başka tanıklıklarla örtüşüp örtüşmediğine, maddi kayıtlarla desteklenip desteklenmediğine ve kişinin anlatım karşılığında elde ettiği menfaatlere bakılmalıdır.

Bununla beraber, etkin pişmanlıktan yararlanan her kişiyi otomatik olarak yalancı ilan etmek de doğru değildir. Suç örgütleri, rüşvet ağları ve organize yolsuzluk ilişkileri çoğu zaman sistemin içinden birilerinin konuşmasıyla ortaya çıkarılabilir. Dünyanın pek çok ülkesinde örgütlü suçların ve büyük yolsuzlukların çözülmesinde içeriden gelen tanıklıklardan yararlanılmaktadır. Önemli olan, bu anlatımların bağımsız maddi delillerle desteklenmesidir. Bir tanığın beyanı baz kayıtlarıyla, banka hareketleriyle, mesajlarla, ihale dosyalarıyla veya şirket kayıtlarıyla doğrulanıyorsa artık ortada yalnızca sözlü bir itham değil, araştırılması gereken daha güçlü bir şüphe bulunmaktadır.

Soruşturulan veya yargılanan siyasetçilerin sıkça başvurduğu savunmalardan biri, kendi siyasi geçmişlerini, halka yaptıkları hizmetleri ve seçim başarılarını anlatmaktır. “Benim bütün hayatım ortada”, “Beni halk seçti”, “Yıllardır bu partiye hizmet ediyorum”, “Halka hizmet etmekten başka suçum yok” veya “Bu bir siyasi operasyondur” şeklindeki sözler siyasi açıdan etkileyici olabilir. Ancak, bunlar, hukuki savunma değildir.

Bir kişiye belirli bir tarihte belirli bir müteahhitten para aldığı, belirli bir ihaleye müdahale ettiği veya bir şirket aracılığıyla kamu kaynağını aktardığı suçlaması yöneltiliyorsa cevap da aynı somutlukta verilmelidir. O kişiyle neden görüştüğünü, söz konusu para hareketinin hiç olmadığını veya hangi meşru ilişkiden kaynaklandığını, ihalenin nasıl yapıldığını, belediye şirketinin neden devreye sokulduğunu ve kayıtların hangi sebeple o şekilde oluştuğunu açıklamalıdır. Hukuk, hayat hikâyeleriyle değil, iddia ve karşı delillerle ilgilenir.

Bir sanığın iyi bir insan olması, geçmişte yararlı işler yapması veya seçim kazanmış olması kendisine yöneltilen somut suçlamayı ortadan kaldırmaz. Aynı şekilde, hakkında suçlama bulunması da geçmişte yaptığı bütün hizmetleri değersiz hâle getirmez. Hukuki muhakeme, kişiyi bütünüyle iyi veya bütünüyle kötü ilan etmez. Belirli bir anda suç teşkil eden fiilin işlenip işlenmediğini araştırır.

Belediye başkanlarının halk tarafından seçilmiş olması önemlidir. Seçmen iradesine saygı gösterilmeli ve seçilmiş yöneticilerin görevden uzaklaştırılması sıradan bir idari işlem hâline getirilmemelidir. Ancak, seçilmiş olmak da ceza hukuku bakımından dokunulmazlık sağlamaz. Seçim kazanmak, kamu kaynağını sınırsız kullanma veya suç işlendiğine dair ciddi iddialar karşısında hesap vermeme hakkı vermez.

Demokrasi yalnızca seçimden ibaret değildir. Demokrasi, seçilenlerin hukukla bağlı olması ve kamu kaynaklarını nasıl kullandıkları konusunda hesap vermesi anlamına da gelir. “Beni halk seçti” sözü, hukuka bağlı demokratik bir sistemde “Beni kimse soruşturamaz” anlamına gelemez. Bununla beraber, seçilmiş kişilerin soruşturulması sırasında ölçülülüğe özellikle dikkat edilmelidir. Soruşturmanın kendisi cezaya dönüştürülmemeli, kamuoyunda peşin mahkûmiyet oluşturacak yöntemlerden ve işlemlerden kaçınılmalıdır.

CHP’li belediyeler hakkındaki soruşturmaların en fazla tartışılan yönlerinden biri tutuklama uygulamalarıdır. Tutuklama, henüz suçluluğu kesinleşmemiş bir kişinin özgürlüğünden mahrum bırakılması anlamına geldiği için istisnai bir tedbir olmalıdır. Kaçma, delilleri karartma, tanıklara baskı yapma veya suç faaliyetini sürdürme tehlikesi gibi somut gerekçeler bulunmadığı sürece tutuksuz yargılama esas alınmalıdır.

Bu ilke yalnızca CHP’liler için değil, herkes için geçerli olmalıdır. Bir AK Partili belediye başkanı hakkında aynı şartlar bulunmuyorsa onun da tutuklanmaması gerekir. Hukuki eşitlik, herkesin tutuklanması değil, aynı şartlarda aynı tedbirin uygulanmasıdır.

Muhalefetin “İktidar partisine mensup belediye başkanları tutuksuz yargılanırken CHP’liler neden tutuklanıyor?” sorusu, bu nedenle, tamamen değersiz değildir. Soruşturmaların sayısı kadar, kullanılan tedbirlerin niteliği ve ağırlığı da karşılaştırılmalıdır. Ancak, bu eleştiri yapılırken “Onlar da tutuklansın” anlayışına savrulmak doğru olmaz. Doğru talep, gereksiz tutuklamaların bütün sanıklar bakımından sona erdirilmesidir. Hukukta eşitlik, kötü uygulamanın herkese yayılması değil, doğru uygulamanın herkes için geçerli olmasıdır.

Hukukta Parti Kotası Olmaz

CHP’li belediyeler hakkındaki soruşturmalara karşı en sık dile getirilen itirazlardan biri şudur: “AK Partili belediyelerde hiç mi yolsuzluk yok? Neden yalnızca CHP’li belediyelere operasyon yapılıyor?”

Bu soru önemlidir ve peşinen reddedilemez. Elbette AK Partili belediyelerde de yolsuzluk ihtimali vardır. Aynı ihtimal MHP’li, İYİ Partili, DEM Partili veya başka bir partiye mensup belediyeler için de geçerlidir. Hiçbir siyasi parti, üyelerinin ve yöneticilerinin ahlâkî üstünlüğünü garanti edemez. Hiçbir parti, kendi mensuplarının hiçbir zaman yanlış yapmayacağını ileri süremez. İnsan tabiatı siyasi partiye göre değişmez. İktidarın, paranın, imar yetkisinin, ihale dağıtma gücünün ve kamu kaynaklarını kullanma imkânının bulunduğu her yerde yolsuzluk ihtimali vardır.

Belediyeler bu bakımdan özellikle dikkatle denetlenmesi gereken kurumlardır. Çünkü belediyeler ruhsat verir, imar düzenlemeleri yapar, büyük ihaleler açar, şirketler kurar, reklam ve tanıtım harcamaları yapar ve çok geniş kamu kaynaklarını kullanır. Bütün bunlar iyi niyetli ve dürüst kişiler tarafından kamu yararına kullanılabileceği gibi kötü niyetli kişiler tarafından şahsi veya siyasi menfaat için de kullanılabilir.

Bu nedenle, “AK Partili belediyelerde hiç yolsuzluk olmaz” demek savunulabilir bir görüş değildir. Ancak, “AK Partili belediyelerde de yolsuzluk olabilir” demek, CHP’li belediyeler hakkındaki somut soruşturmaların görmezden gelinmesini veya durdurulmasını gerektirmez. Bir CHP’li belediye hakkında somut bir ihbar ve delil varsa “Önce bir AK Partili belediye bulun, sonra bizi soruşturun” denilemez. Aynı şekilde bir AK Partili belediye hakkında ciddi belgeler varsa “CHP’li belediyelerde de yolsuzluk var” denilerek o dosya kapatılamaz.

Hukukta parti kotası olmaz. Soruşturmaların sayısı siyasi partiler arasında eşit biçimde dağıtılmak zorunda değildir. Soruşturma, siyasi denge sağlamak için değil, bir suç işlendiğine dair makul şüphe bulunduğu için yapılır. Bir partinin on belediyesi hakkında güçlü deliller bulunurken başka bir partinin yalnızca bir belediyesi hakkında delil bulunuyorsa soruşturma sayılarının eşit olmaması adaletsizlik değildir. Adaletsizlik, hakkında delil bulunan belediyenin siyasi kimliği yüzünden korunması veya hakkında delil bulunmayan belediyenin sırf siyasi denge görüntüsü vermek için soruşturmaya uğratılmasıdır.

Adalet, herkese aynı sayıda soruşturma açmak değildir. Adalet, benzer durumda bulunanlara benzer şekilde davranmaktır. Delil varsa soruşturma yapılmalı, delil yoksa soruşturma yapılmamalıdır. Sadece CHP’li belediyeler hakkında soruşturma açıldığı iddiası mevcut açıklamalarla uyuşmamaktadır. İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi, 31 Mart 2024 yerel seçimlerinden sonra belediyeler hakkında yürütülen binlerce inceleme içinde 1.298 dosyada soruşturma izni verildiğini; bunların 591’inin AK Partili, 321’inin CHP’li, 102’sinin MHP’li, altısının İYİ Partili, 18’inin DEM Partili ve 260’ının diğer belediyelerle ilgili olduğunu açıklamıştır. Daha sonraki güncellenmiş açıklamada ise soruşturma izni sayılarının AK Partili belediyeler için 677’ye, CHP’li belediyeler için 371’e ve MHP’li belediyeler için 128’e ulaştığı bildirilmiştir. Bakanlık verilerine göre mutlak sayı bakımından en fazla soruşturma izni AK Partili belediyeler hakkında verilmiştir.

Bu rakamlar, “AK Partili belediyeler hakkında hiçbir inceleme veya soruşturma yapılmıyor” şeklindeki kategorik iddianın doğru olmadığını göstermektedir. Mamafih, rakamları ihtiyatla değerlendirmek gerekir. Soruşturma izni verilmesi ile ceza davası açılması aynı şey değildir. Bir belediye hakkında inceleme yapılması, belediye başkanının suçlu olduğu anlamına gelmez. Aynı belediyeyle ilgili birden fazla dosya bulunup bulunmadığı da açıklanan toplamların yorumlanmasında önemlidir.

Dahası, muhalefet, soruşturma izinlerinin sonuçlarının ne olduğunu, kaç dosyada dava açıldığını, kaç belediye başkanının görevden uzaklaştırıldığını ve soruşturmaların hangi hızla yürütüldüğünü sormakta haklıdır. CHP temsilcileri de açıklanan yüzlerce AK Partili belediye dosyasının hangi belediyelerle ilgili olduğunu ve bunların hangi aşamada bulunduğunu Meclis gündemine taşımıştır. Bu soruların açık biçimde cevaplandırılması gerekir. Şeffaflık, yalnızca soruşturma sayısını açıklamakla sağlanamaz.

İçişleri Bakanlığının açıkladığı rakamlar önemlidir; fakat bu rakamlar tek başına siyasi tarafsızlığı ispatlamaya yetmeyebilir. Sağlıklı değerlendirme yapabilmek için soruşturma izinlerinin kaç ayrı belediyeyi, kaç belediye başkanını ve kaç ayrı dosyayı kapsadığının bilinmesi gerekir. Bir belediye hakkında on ayrı dosya bulunması ile on farklı belediye hakkında birer dosya bulunması aynı şey değildir.

Ayrıca, partilerin sahip olduğu belediye sayıları da hesaba katılmalıdır. Çok sayıda belediyesi bulunan bir parti hakkında mutlak soruşturma sayısının yüksek çıkması tek başına şaşırtıcı değildir. Soruşturma sayılarının toplam belediye sayılarına oranı da değerlendirilmelidir.

Bunun yanında dosyaların hangi sonuçlara ulaştığı açıklanmalıdır. Kaç dosyada soruşturma izni kesinleşmiştir? Kaç dosya savcılığa gönderilmiştir? Kaç dosyada takipsizlik kararı verilmiştir? Kaç dosyada dava açılmıştır? Kaç belediye başkanı görevden uzaklaştırılmıştır? Kaç kişi tutuklanmış, kaç kişi tutuksuz yargılanmıştır? Dosyalar ortalama ne kadar sürede sonuçlanmıştır? Bu bilgiler açıklanmadıkça yalnızca toplam rakamlar üzerinden “Herkese eşit davranılıyor” veya “Yalnızca muhalefet soruşturuluyor” sonucuna kesin biçimde ulaşmak zordur.

AK Partili belediye başkanları hakkında da soruşturma ve mahkûmiyet kararlarının bulunduğunu gösteren yakın tarihli örneklerden biri Kırıkkale’nin Keskin ilçesinde vuku buldu. Keskin Belediye Başkanı Ekmel Cönger, rüşvet alma suçlamasıyla yargılandığı davada Kırıkkale 1. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından 5 yıl 2 ay 15 gün hapis cezasına mahkûm edilmiştir. Aynı davada müteahhit Mustafa Yurtseven’e de rüşvet verme suçundan 6 yıl 3 ay hapis cezası verilmiştir. Cönger daha sonra İçişleri Bakanlığı tarafından görevinden uzaklaştırılmıştır. Kararın kanun yollarındaki durumu ayrıca gözetilmelidir; ilk derece mahkemesi kararı kesinleşmiş hüküm gibi sunulmamalıdır. Bu örnek, AK Partili belediye başkanlarının hiçbir zaman soruşturulmadığı veya yargılanmadığı iddiasını çürütmektedir.

Bir iktidar partisi, kendi belediye başkanlarından biri hakkında verilen mahkûmiyet kararını göstererek bütün belediyelerinin temiz olduğunu ispatlamış olmaz. Aynı şekilde, bir muhalefet partisi de bir soruşturmanın siyasi yönlerini göstererek bütün belediye yöneticilerinin masum olduğunu kanıtlamış olmaz. Her dosya kendi delilleri içinde değerlendirilmelidir.

Adapazarı Belediye Başkanı Mutlu Işıksu hakkında kamuoyuna yansıyan olay ise bir yolsuzluk soruşturmasıyla aynı kategoride değildir. Işıksu, özel hayatına ve bir üniversite öğrencisiyle ilgili iddialara ilişkin tartışmaların ardından AK Parti tarafından disipline sevk edilmiş ve daha sonra partisinden istifa etmiştir. Kendisi iddiaları reddetmiş ve bunları itibar suikastı olarak nitelendirmiştir. Bu örneği kesinleşmiş bir cinsel suç veya yolsuzluk mahkûmiyeti gibi sunmak yanlış olur. Burada söz konusu olan, iddialar üzerine çalışan siyasi disiplin mekanizması ve ardından gelen parti istifasıdır. Bununla birlikte, olay, siyasi partilerin mensupları hakkındaki ağır etik iddialar karşısında yalnızca ceza mahkemelerinin kararlarını beklemek zorunda olmadığını göstermektedir.

Ceza sorumluluğu, siyasi sorumluluk ve ahlâkî sorumluluk birbirinden farklıdır. Bir fiilin ceza mahkûmiyetine yeterli bulunmaması, siyasi açıdan hiçbir sorun bulunmadığı anlamına gelmez. Bunun tersi de doğrudur: Siyasi tartışma ve parti disiplin süreci, kişinin ceza hukuku bakımından suçlu olduğunu göstermez.

Partilerin, Muhalefetin ve Medyanın Sorumluluğu

AK Partili veya MHP’li belediyeler hakkında ciddi yolsuzluk iddiaları varsa, muhalefetin yapması gereken şey yalnızca genel suçlamalar yöneltmek değildir. Somut belgeler savcılıklara ve ilgili idari makamlara sunulmalıdır. Belediye ihaleleri, şirket ilişkileri, imar değişiklikleri, mal varlığı artışları, para hareketleri, usulsüz ruhsatlar veya kamu kaynaklarının parti faaliyetlerinde kullanılması konusunda kanıt bulunduğu düşünülüyorsa suç duyurusunda bulunulmalıdır.

Savcılıkların hareketsiz kaldığı düşünülüyorsa verilen dilekçeler, dosya numaraları ve sunulan belgeler kamuoyuna açıklanabilir. Konu Meclis’e taşınabilir, soru önergeleri verilebilir ve gazeteciler tarafından araştırılabilir. Böylece “İktidar partisine dokunulmuyor” iddiası soyut bir siyasi slogan olmaktan çıkar ve denetlenebilir bir hukuk devleti meselesine dönüşür.

Türkiye’de muhalif medya, iktidar mensupları hakkındaki yolsuzluk iddialarını araştırmaya son derece isteklidir. Bazen doğruluğu yeterince kontrol edilmemiş iddiaların dahi kesin gerçekmiş gibi sunulduğu görülmektedir. Dolayısıyla, gerçekten güçlü belgelerin bulunması durumunda bunların kamuoyuna taşınması için geniş bir alan mevcuttur. Burada önemli olan, iddiayı delil yerine koymamaktır. “Bu belediyede yolsuzluk var” demek tek başına yolsuzluk kanıtı değildir. Hangi ihale, hangi ödeme, hangi şirket, hangi kişi, hangi mevzuat ihlali ve hangi kişisel menfaat söz konusudur? Bunlar gösterilmelidir.

Yolsuzluk soruşturmalarının sağlıklı yürütülmesinde medyanın önemli bir rolü vardır. Ancak medya, soruşturma makamlarının propaganda aracı hâline gelmemelidir. İddianameler henüz hazırlanmadan suçlamaların kesin gerçekmiş gibi sunulması, şüphelilerin fotoğraflarıyla birlikte “hırsız”, “çete” veya “suç örgütü” ilan edilmesi masumiyet karinesine zarar verir.

Öte yandan, muhalif medya da kendi siyasi çizgisine yakın kişileri korumak amacıyla dosyalardaki bütün delilleri görmezden gelmemelidir. Gazeteciliğin görevi, siyasi kampa göre suçlu veya masum üretmek değildir. Belgeleri araştırmak, tarafların görüşlerini almak, iddialarla olguları birbirinden ayırmak ve kamuoyunu doğru bilgilendirmektir.

Bir soruşturma haberinde “savcılığa göre”, “iddianamede ileri sürüldüğü üzere”, “tanığın beyanına göre” veya “ilk derece mahkemesinin kararına göre” gibi ifadeler önemlidir. Bunlar, iddia ile kesinleşmiş gerçeğin birbirine karıştırılmasını önler. Türkiye’de siyasi haberciliğin en büyük problemlerinden biri, yargılama başlamadan hüküm verilmesidir. Hâlbuki gazeteci savcı, hâkim veya parti sözcüsü değildir.

CHP’nin (ve Yeni Parti’nin) bugün yapması gereken, belediye başkanlarını ve belediye görevlilerini topluca ve kayıtsız şartsız savunmak değildir. Parti yönetimi her dosyayı ayrı ayrı incelemelidir. Delilsiz ve siyasi nitelikli soruşturmalarla gerçekten ciddi yolsuzluk iddiaları birbirinden ayrılmalıdır. Haksızlığa uğrayan belediye başkanları güçlü biçimde savunulmalıdır. Ancak, ciddi deliller bulunan dosyalarda parti dayanışmasına sığınılmamalıdır.

Bir siyasi partinin, mensupları hakkında açılan bütün soruşturmaları otomatik biçimde “darbe”, “kumpas” veya “operasyon” olarak nitelemesi kendi içinde temizlik yapma imkânını ortadan kaldırır. CHP’nin çıkarı ile yolsuzluk yaptığı ileri sürülen herhangi bir kişinin çıkarı aynı değildir. Bir belediye yöneticisinin suç işlemiş olması, bütün CHP’nin suçlu olduğu anlamına gelmez. Fakat CHP’nin deliller karşısında o kişiyi koşulsuz koruması partiye daha büyük zarar verir.

Parti, belediye yöneticilerinden açık hesap vermelerini istemelidir. İhale süreçleri, belediye şirketleri, reklam harcamaları, bağışlar ve müteahhit ilişkileri şeffaf biçimde açıklanmalıdır. Suçlama yöneltilen kişilerden siyasi nutuk değil, somut cevap talep edilmelidir.

Aynı sorumluluk AK Parti ve MHP için de geçerlidir. İktidar partileri yalnızca “Bizim belediyelerimize de soruşturma izni veriliyor” demekle yetinmemelidir. Bu dosyaların hangi aşamada bulunduğunu açıklamalı ve suç işlediği mahkeme kararıyla ortaya çıkan kişiler, Keskin Belediye Başkanı örneğinde de görüldüğü gibi, siyasi koruma altında tutmamalıdır.

Soruşturmaların muhalefet belediyeleri bakımından hızlı, iktidar belediyeleri bakımından yavaş yürüdüğü izlenimi oluşuyorsa bunu ortadan kaldırmak öncelikle iktidarın görevidir. Çünkü yürütme gücünü kullanan, müfettişlik sistemini yöneten ve kamu yönetiminin genel işleyişinden siyasi olarak sorumlu olan iktidardır.

Bütün partiler, kendi belediye başkanları hakkındaki ihbarların üzerine gitmelidir. Partiler, özellikle Yeni Parti, “Bizimkiler yapmaz” anlayışından vazgeçmelidir. Siyasette en büyük ahlâkî çürüme, insanların kendi çevrelerinde yapılan yanlışı görmemeye başlamasıyla ortaya çıkar.

Bir siyasetçinin ceza mahkemesinde mahkûm edilmemesi, siyasi olarak hiçbir sorumluluk taşımadığı anlamına gelmez. Ceza mahkemeleri, suçun kuşkuya yer bırakmayacak şekilde ispatlanmasını arar. Siyasi sorumluluk ise daha geniştir. Bir yönetici ciddi ihmal, kötü yönetim, etik ihlal veya kamu güvenini sarsan davranışlar nedeniyle ceza almasa bile görevinden ayrılmak zorunda kalabilir. Bunun tersi de önemlidir. Bir kişi hakkında siyasi kampanya yürütülmesi veya partisinden ihraç edilmesi, o kişinin ceza hukuku bakımından suçlu olduğu anlamına gelmez. Bu ayrım korunmalıdır. Partiler, ceza mahkemelerinin yerine geçerek insanları suçlu ilan etmemeli; fakat ceza mahkûmiyeti çıkmadığı gerekçesiyle siyasi ve ahlâkî sorumluluğu da tamamen ortadan kaldırmamalıdır.

Yolsuzluğu Önlemek ve Kamu Kaynaklarını Korumak

Yolsuzlukla mücadele yalnızca savcılık operasyonlarından ibaret değildir. Hatta asıl başarı, yolsuzluk gerçekleştikten sonra suçluları yakalamaktan çok, yolsuzluk imkânlarını baştan azaltabilmektir.

Belediyelerin mali yapıları daha şeffaf hâle getirilmelidir. İhaleler, belediye şirketleri, reklam harcamaları, taşınmaz satışları, imar değişiklikleri ve ruhsat işlemleri vatandaşların kolayca takip edebileceği sistemlerde yayımlanmalıdır.

İhaleye katılan şirketlerin ortaklık yapıları, belediyeden aldıkları işlerin toplamı, sözleşme değişiklikleri ve sonradan yapılan maliyet artışları kamuya açık olmalıdır. Belediye şirketleri denetim dışı alanlar hâline gelmemelidir. Kamu hizmetlerinin şirketler üzerinden görülmesi, hesap verme yükümlülüğünü ortadan kaldırmamalıdır.

Sayıştay raporlarının etkisi artırılmalı, belediye meclislerindeki muhalefet üyelerinin bilgiye erişimi kolaylaştırılmalı ve “ticari sır” gerekçesinin kamu harcamalarını gizlemek için kötüye kullanılması engellenmelidir. Şeffaflık arttıkça yolsuzluk yapmak zorlaşır. Gizlilik arttıkça yolsuzluk ihtimali yükselir.

Belediye bütçeleri belediye başkanlarının veya siyasi partilerin özel mülkiyeti değildir. Belediyelerin harcadığı para vatandaşlardan toplanan vergilerden, alınan ücretlerden ve merkezi bütçeden yapılan aktarmalardan oluşur. Bir belediye başkanının bu kaynakları kendi siyasi kariyeri, yakın çevresi, parti örgütü veya seçim kampanyası için kullanması kabul edilemez.

Yolsuzluk yalnızca bir yöneticinin cebine para koyması şeklinde gerçekleşmez. Kamu kaynaklarının parti propagandası için kullanılması, ihalelerin siyasi yakınlığa göre dağıtılması, belediye şirketlerinin partililer için istihdam alanına çevrilmesi ve yardım faaliyetlerinin oy devşirme aracı hâline getirilmesi de kamu ahlâkı bakımından ciddi sorunlardır.

Bu davranışların bazıları ceza hukuku bakımından kolayca ispatlanamayabilir. Ancak, bu durum, onların siyasi ve ahlâkî açıdan meşru olduğu anlamına gelmez. Demokratik yönetim yalnızca hukuka asgari ölçüde uymak değil, kamu kaynaklarını tarafsız ve dürüst biçimde kullanmaktır.

Sonuç: Rozete Değil Delillere Bakmak

“AK Partili belediyelerde hiç mi yolsuzluk yok?” diye sorulabilir. Ancak, bu soru, CHP’li belediyeler hakkındaki soruşturmaların durdurulması talebine dönüştürülmemelidir. Doğru talep, “CHP’lileri soruşturmayın” değildir. Doğru talep, “Suç işlediğine dair delil bulunan herkesi soruşturun” olmalıdır. Eşitlik, hiç kimsenin soruşturulmaması değildir. Eşitlik, delil kim hakkında bulunursa bulunsun hukukun harekete geçmesidir.

Bir CHP’li belediye başkanı delilsiz biçimde suçlanıyorsa AK Partililerin de buna karşı çıkması gerekir. Bir AK Partili belediye başkanı hakkında ciddi belgeler bulunduğu hâlde işlem yapılmıyorsa CHP’liler kadar AK Partililer de itiraz etmelidir. Hukuk devleti, yalnızca kendi taraftarımızı koruyan bir mekanizma değildir. Rakibimizin haklarını da koruyan düzendir.

CHP’li, Yeni Parti’li belediyeler hakkındaki davalarda yapılması gereken, bağırıp çağırmaktan çok iddianameleri ve delilleri dikkatle takip etmektir. Tanıkların kim olduğu, ne anlattığı, ifadelerin birbiriyle örtüşüp örtüşmediği, baz kayıtlarının gerçekten iddia edilen buluşmaları gösterip göstermediği, para hareketlerinin hangi işlemlerle bağlantılı olduğu ve ihale belgelerinde ne bulunduğu incelenmelidir.

Sanıklar ve avukatları, mahkemelrde asıl konuya girmeyip sadece siyasi hayat hikâyelerini anlatmakla yetinmemelidir. Suçlamaları çürütecek somut karşı deliller ortaya koymalıdır. İtirafçılara güvenilmemesini talep ediyorlarsa onların neden güvenilmez olduğunu, kayıtların hangi sebeple yanlış yorumlandığını, paraların hangi meşru işlemden kaynaklandığını ve ihalelerin mevzuata nasıl uygun olduğunu açıklamalıdırlar.

Yargı makamları da yalnızca tanık anlatımlarıyla yetinmemeli, maddi delilleri eksiksiz toplamalı ve savunmanın bütün itirazlarına gerekçeli cevap vermelidir. Dava sonunda suçlamalar kanıtlanamazsa sanıklar beraat etmeli ve haklarındaki suçlayıcı dil sona ermelidir. Suçlamalar hukuka uygun ve yeterli delillerle ispatlanırsa da hiç kimse siyasi kimliği veya seçilmiş olması gerekçesiyle sorumluluktan kurtulmamalıdır.

Yolsuzluğun partisi yoktur. Fakat yolsuzluğu örten siyasi taassup her çevrede boy gösterebilir. İnsanlar kendi partilerinde yapılan yanlışı görmezden geldikçe, kamu malına el uzatan kişiler siyasi kutuplaşmanın arkasına saklanmaya devam edecektir.

Türkiye’nin ihtiyacı yalnızca muhalefeti soruşturan veya yalnızca iktidarı suçlayan bir hukuk düzeni değildir. Türkiye’nin ihtiyacı, delile ulaştığında failin rozetine bakmayan; delil bulunmadığında siyasi baskıyla suç üretmeyen; tutuklamayı cezalandırma aracı olarak kullanmayan ve herkese aynı usul güvencelerini sağlayan bir hukuk düzenidir.

CHP’li ve Yeni Parti’li belediyeler hakkındaki davalar da AK Partili, MHP’li ve diğer belediyeler hakkındaki dosyalar da aynı ölçüyle değerlendirilmelidir. CHP’lilerden ve Yeni Parti’lileden beklenen, her soruşturmayı peşinen siyasi operasyon ilan etmek yerine somut iddialara somut cevaplar vermeleridir. İktidar partilerinden beklenen ise kendi belediyeleri hakkındaki dosyaların sonuçlarını açık biçimde kamuoyuna duyurmaları ve benzer olaylarda aynı hukuk ölçülerini uygulamalarıdır.

Medyanın görevi insanları peşinen mahkûm etmek veya siyasi yakınlık nedeniyle aklamak değil, gerçekleri araştırmaktır. Vatandaşın görevi de kendi partisinin hırsızını koruyup rakip partinin şüphelisini peşinen suçlu ilan etmek değildir.

Sakin olmak, delile bakmak, yargılamaları takip etmek ve hükmü bağımsız mahkemelere bırakmak gerekir. Fakat mahkemelerin de aynı suça aynı hukukla yaklaşması, kararlarını açık delillere dayandırması ve kamuoyuna güven vermesi şarttır.

Kısacası mesele şudur: Yolsuzluk iddialarının üzerine gidilmelidir. Soruşturma ve yargılamalarda masumiyet karinesi korunmalıdır. Masumiyet karinesi hesap vermekten kaçış yolu olarak kullanılmamalıdır. Parti rozetlerine değil delillere bakılmalıdır, çünkü, kamu malları ve kamu kaynakları hiçbir siyasinin ve hiçbir partinin özel malı değildir.

Yolsuzluk İddialarına, Soruşturmalarına ve Yargılamalarına Nasıl Bakmalıyız? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Ahlâkın temel ilkelerinden biri, doğru ile yanlışın çoğunluğun alışkanlıklarına göre değişmeyeceğidir. Eğer bir haksızlık sırf uzun sürdüğü için hakka dönüşebilseydi, tarihte işlenen sayısız zulmün bugün meşru kabul edilmesi gerekirdi. Oysa vicdan tam tersini söyler. Kölelik yüzyıllar boyunca dünyanın büyük bölümünde olağan kabul edildi. İnsanların alınıp satılması hukuki metinlerle desteklendi, ekonomik sistemlerin temel taşlarından biri hâline geldi. Fakat kölelik hiçbir zaman ahlâken doğru olmadı. Süresi uzun olduğu için değil, insan onuruna aykırı olduğu için yanlıştı. Aynı şekilde sömürgecilik, ırk ayrımcılığı, kadınların temel haklardan mahrum bırakılması ve daha nice uygulama uzun yıllar devam etti. Bugün bunların yanlış olduğunu kabul etmemizin nedeni kısa sürmeleri değil; insanın doğuştan sahip olduğu haklara aykırı olmalarıdır. Toplumsal hafıza ise çoğu zaman alışkanlık üretir. İnsan zihni sürekli gördüğü şeyi normalleştirmeye eğilimlidir. Psikolojide buna “normalleşme etkisi” denir. Sürekli tekrar edilen bir davranış, sorgulanmadan kabul edilmeye başlanabilir. Ancak toplumun bir uygulamaya alışması, o uygulamanın haklı olduğu anlamına gelmez. Bir yanlışın sıradanlaşması, onun sadece görünürlüğünü azaltır, yanlışlığını değil.

Bu nedenle “bugüne kadar böyle gelmiş” cümlesi, haklılığın değil, çoğu zaman düşünsel tembelliğin ifadesidir. Tarihte ilerleme sağlayan bütün büyük dönüşümler tam da bu cümleye karşı çıkabilen insanlar sayesinde gerçekleşmiştir. Eğer insanlık sadece alışılmış olanı doğru kabul etseydi, ne kölelik kaldırılabilir ne kadınlar seçme hakkına kavuşabilir ne de temel insan hakları bugünkü seviyesine ulaşabilirdi. Hukuk da ideal anlamda bu anlayış üzerine kuruludur. Her ne kadar bazı hukuk sistemlerinde uzun süreli fiilî durumların belirli sonuçlar doğurduğu istisnai kurumlar bulunsa da bunların amacı haksızlığı ödüllendirmek değil, toplumsal düzeni korumaktır. Hiçbir hukuk devleti, “Uzun zamandır yapıyorsan artık haklısın” ilkesini evrensel bir adalet ölçüsü olarak benimsemez. Çünkü hukukun varlık sebebi güçlü olanın fiilini kutsamak değil hak sahibini korumaktır. Felsefe tarihinde de benzer bir çizgi görülür. Aristoteles adaleti herkese hakkını vermek olarak tanımlarken, Immanuel Kant insanı hiçbir zaman yalnızca bir araç olarak görmemeyi öğütler. Her iki yaklaşım da hakkın kaynağını süreye değil, ilkeye dayandırır. Bir davranışın yıllarca sürmesi onun ahlâkî niteliğini değiştirmez. Değişen sadece insanların ona karşı geliştirdiği alışkanlıktır.

Toplumlar açısından daha büyük bir tehlike ise “kazanılmış hak” kavramının yanlış yorumlanmasıdır. Gerçek kazanılmış hak, hukuka uygun şekilde elde edilmiş ve korunması gereken menfaatleri ifade eder. Hukuka aykırı biçimde elde edilen bir imtiyaz ise kazanılmış hak değildir. Aksi düşünce kabul edilirse, her usulsüzlük yeterince uzun sürdüğünde meşru hâle gelir. Böyle bir anlayış, adaleti değil fırsatçılığı ödüllendirir. Tarih bunun acı örnekleriyle doludur. Gücü elinde bulunduranlar çoğu zaman önce fiilî durum oluşturmuş, sonra da bu fiilî durumu zamanın desteğiyle meşrulaştırmaya çalışmıştır. Ancak tarih, sonunda bu tür meşruiyet iddialarını değil, adalet talebini haklı çıkarmıştır. Çünkü güç geçicidir hak ise kalıcı bir ideal olarak varlığını sürdürür. Gerçek medeniyet, yanlışları uzun süre sürdürebilmekte değil, ne kadar kökleşmiş olursa olsun onları düzeltebilmektedir. Bir toplumun olgunluğu, alışkanlıklarını savunma becerisiyle değil, gerektiğinde onları sorgulayabilme cesaretiyle ölçülür. Yanlışa alışmak kolaydır onu terk etmek ise karakter ister. Bu nedenle hiçbir birey, kurum veya toplum, “Ben bunu yıllardır yapıyorum” cümlesini ahlâkî bir savunma olarak ileri süremez. Çünkü zaman, haksızlığı hakka dönüştürmez. Sessizlik adalet üretmez. Alışkanlık meşruiyet sağlamaz. Hak, ancak doğru olanın yanında durduğu ölçüde haktır. İnsanlık tarihi de bize defalarca aynı gerçeği hatırlatmıştır: Uzun ömürlü olmak doğru olmanın delili değildir, bazen yalnızca yanlışın yeterince uzun süre sorgulanmamış olmasının sonucudur.

Haksızlık, Zaman ve Meşruiyet İlişkisi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Thaler v. Perlmutter davası, yalnızca “yapay zekâ eser sahibi olabilir mi?” sorusuna verilmiş teknik bir cevap değildir. Yayıncılık açısından bakıldığında bu karar, önümüzdeki 10-20 yılın en kritik ayrımını çizmiştir: Kitap, makale, çeviri, görsel, eğitim içeriği ve dijital yayınlar çağında telif hakkının başlangıç noktası hâlâ insan yaratıcılığıdır.

Mahkeme, Creativity Machine adlı yapay zekânın ürettiği eserde insan yazar bulunmadığı için telif tescilini reddetti. Kararın merkezinde şu ilke var: ABD Telif Hakkı Kanunu bakımından eser, ilk aşamada bir insan tarafından yaratılmış olmalıdır. 

Bu ilke yayıncılar için hayatidir. Çünkü yayıncılığın ekonomik modeli, telif hakkı üzerine kurulur. Telif hakkı yoksa münhasır yayın hakkı, lisanslama, çeviri hakkı, dijital dağıtım, korsanla mücadele ve uzun vadeli katalog değeri zayıflar.

Kararın yayıncılık açısından asıl anlamı

Mahkeme “yapay zekâ kitap yazamaz” demiyor. Onun yerine daha önemli bir şey söylüyor: Yapay zekâ tek başına hukuk düzeninde yazar değildir.

Bu ayrım çok önemli. Artık yakın gelecekte görünen şu ki; piyasada üç tür yayın göreceğiz:

1. İnsan tarafından yazılmış eserler.

2. İnsan tarafından yönetilen, düzenlenen ve yaratıcı biçimde dönüştürülen yapay zekâ destekli eserler.

3. Tamamen yapay zekâ tarafından üretilmiş içerikler.

Thaler kararı üçüncü kategoriye çok sert bir sınır koyuyor. Tamamen yapay zekâ ürünü bir metnin telif koruması yoksa, yayınevi o metni ekonomik varlık olarak güvenle yayımlayamaz. Bir kitabın üretim maliyeti düşük olabilir; ama hukuki koruması yoksa o kitabın uzun vadeli değeri de kırılgan olur.

Mahkemenin açıkça söylediği ve söylemediği şey

Mahkeme açıkça şunu söylüyor: Makine, Telif Hakları anlamında “yazar” olamaz. Çünkü kanunun sistemi yazarın yaşamı, ölümü, mirasçıları, imzası, mülkiyet hakkı ve iradesi gibi insana ait kavramlar üzerine kuruludur.

Ama mahkemenin söylemediği, fakat yayıncıların anlaması gereken şey şudur: Bundan sonra telif dünyasında asıl mesele “eser üretildi mi?” değil, “eserde korunabilir insan katkısı var mı?” sorusu olacak.

Bu da doğal olarak yayıncıyı yeni bir pozisyon almaya itiyor: Yayınevi artık sadece metni basan, dağıtan, pazarlayan kurum olmuyor. Aynı zamanda insan yaratıcılığının izini, editoryal müdahaleyi ve telif zincirini belgeleyen kurumda olur.

Yapay zekâ çağında editör ve çevirmenin rolü büyüyor

Bu karar editörleri ve çevirmenleri önemsizleştirmiyor tam tersine daha kritik hâle getirir.

Yapay zekâ bir taslak üretebilir. Ancak eserin yapısını kuran, argümanını geliştiren, üslubunu belirleyen, kaynaklarını denetleyen, anlam dünyasını inşa eden ve metni yayınlanabilir entelektüel forma dönüştüren insan katkısı telif bakımından belirleyici olacak.

Bu nedenle geleceğin yayınevinde editör eserin insan yaratıcılığı taşıdığını gösteren ana aktörlerden biridir.

Çevirmen için de aynı durum geçerlidir. Yapay zekâ destekli çeviri yapılabilir; fakat nihayet metinde çevirmenin seçimi, yorumu, üslubu ve kültürel aktarımı yoksa telif ve mesleki değer tartışmalı hâle gelir.

Tamamen yapay zekâ kitapların ticari problemi

Tamamen yapay zekâ tarafından üretilmiş bir kitabın ilk bakışta cazibesi yüksektir, hızlıdır, ucuzdur, çok sayıda üretilebilir. Fakat yayıncı açısından asıl soru şudur: Korunamayan bir içeriği neden yatırım yapılabilir bir yayın olarak göreyim?

Telif koruması olmayan bir YZ kitabı:

* kolayca kopyalanabilir,

* münhasır hak iddiası zayıflar,

* korsanla mücadelede sorun çıkarır,

* çeviri ve yan hak satışlarında güven vermez,

* uzun vadeli marka değeri üretmez.

Bu yüzden ucuz içerik, her zaman iyi yayıncılık anlamına gelmiyor. Yayıncılığın değeri yalnızca metnin varlığından değil, hak sahipliği, editoryal kalite, güvenilirlik ve kültürel sermaye üretmesinden de gelir.

Bu davanın getirdiği sorular?

Bu dava hiç açılmamış olsaydı, yayıncılar şu sorularla daha büyük bir gri alanda kalacaktı:

* Yapay zekâ tarafından üretilmiş bir kitap telifli midir?

* Bu kitabın yazarı kimdir?

* Yayınevi gerçekten münhasır hak alabilir mi?

* YZ çıktısı korsanlanırsa dava açılabilir mi?

* Bir yazar “ben yazdım” dediğinde yayınevi bunu nasıl doğrulayacaktır?

* YZ destekli eserle tamamen YZ eseri arasındaki sınır nerede çizilecektir?

Karar bu belirsizliklerin tamamını çözmüyor. Ancak temel taşı yerine koyuyor: Telif hukukunun merkezinde hâlâ insan var.

Anthropic, OpenAI ve Meta Davalarıyla Bağlantısı

Thaler kararı, YZ eğitim verisi davalarından farklı bir yerde duruyor. Çünkü Thaler davası “YZ çıktısının sahibi kim?” sorusuna odaklanırken Anthropic, OpenAI ve Meta gibi davalar ise “YZ modelleri hangi kitaplarla eğitildi ve bu kullanım telif ihlali midir?” sorusunu gündeme getiriyor.

Fakat iki hat birleştiğinde yayıncılar için büyük tablo ortaya çıkıyor:

Bir tarafta mahkemeler, YZ çıktısının telif alabilmesi için insan katkısı arıyor. Diğer tarafta yayıncılar, YZ sistemlerinin kendi telifli kitaplarını izinsiz eğitim verisi olarak kullanıp kullanmadığını sorguluyor.

Yani gelecek hukuk düzeni iki temel soru etrafında şekillenecek gibi görünüyor.

YZ neyi kullanarak öğrendi?

YZ’nin ürettiği şeyde kimin yaratıcı emeği var?

Yayıncılar bu iki soruya hazırlıklı değilse, hem girdide hem çıktıda hak kaybı yaşayabilir.

Türkiye’deki yayınevleri açısından önemi

Türkiye’de bu karar doğrudan bağlayıcı değil. Fakat yayıncılık piyasası uluslararası telif, çeviri hakları, ajans sözleşmeleri, dijital dağıtım ve global platformlar üzerinden işlediği için etkisi Türkiye’ye de gelecektir.

Türkiye’deki yayınevleri bugünden itibaren sözleşmelerine şu maddeleri eklemeyi düşünmeliler:

* Eserde yapay zekâ kullanılıp kullanılmadığına dair beyan.

* Kullanıldıysa hangi aşamada kullanıldığı.

* Nihai metindeki insan yaratıcı katkısının açıkça belirtilmesi.

* Yazarın, eserin üçüncü kişilerin telif haklarını ihlal etmediğine dair garantisi.

* YZ kullanımından doğacak hukuki sorumluluğun düzenlenmesi.

* Editoryal süreç kayıtlarının saklanması.

* Bu yapılmazsa yayınevi, birkaç yıl sonra hak sahibi olduğunu sandığı bir eserin aslında korunabilir telif değeri taşımadığını öğrenebilir.

Yayıncı Birlikleri için Başlangıç Önerisi?

Dünya yayıncı birlikleri bu kararı pasif biçimde izlememeli. Üç alanda politika geliştirmeliler: Birincisi, insan yazarlığı ilkesini koruyan uluslararası standartlar oluşturulmalı.İkincisi, YZ şirketlerinin eğitim verilerinde telifli kitap kullanımına karşı lisanslama ve şeffaflık rejimi talep edilmeli. Üçüncüsü, yayınevleri için YZ kullanım rehberi hazırlanmalılar: Hangi kullanım kabul edilebilir, hangisi risklidir, hangi durumda eser telif koruması bakımından zayıflar?

Bir yayıncı olarak bu karardan çıkardığım 10 önemli ders

1. Telifin merkezinde insan kalmalıdır. Yayıncılığın ekonomik ve kültürel temeli, insan emeğinin korunmasına dayanır.

2. YZ araçtır, yazar değildir. Yayınevleri yapay zekâyı kullanabilir; fakat onu yazarın yerine geçiren model hukuken kırılgandır.

3. Sözleşmeler YZ çağı çerçevesinde yeniden yazılmalıdır. YZ beyanı, insan katkısı, garanti ve sorumluluk maddeleri artık standart hâle gelmelidir.

4. Editörlük daha stratejik bir meslek olacaktır. Editör, yalnızca metni düzeltmeyecek; eserin yaratıcı niteliğini de güçlendirecektir.

5. Çevirmen emeği daha görünür kılınmalıdır. YZ çevirisinin yaygınlaştığı dünyada nitelikli insan çevirisi ayırt edici değer hâline gelir.

6. Eser Katalog değeri telif güvenliğine bağlıdır. Korunabilir hak yoksa, kitap uzun vadeli yatırım nesnesi değildir.

7. Ucuz üretim aldatıcı olabilir. YZ ile hızlı üretilen içerik, yayınevine kısa vadeli hacim sağlar; fakat uzun vadeli marka değeri üretmeyebilir.

8. Korsanla mücadele zorlaşabilir. Tamamen YZ üretimi içerikte telif zayıfsa, kopyalamaya karşı hukuki savunma da zayıflar.

9. Yayıncı insan yaratıcılığının belgelendiricisi olacaktır. Taslaklar, editoryal kayıtlar, yazar beyanları ve revizyon süreçleri önem kazanacaktır.

10. Geleceğin yayıncılığı teknolojiye karşı değil, teknolojiyi insan yaratıcılığına tabi kılan yayıncılık olacaktır. Asıl mesele YZ kullanıp kullanmamak değil; YZ’yi kimin yönettiği, metne insan aklının ne kattığı ve bu katkının nasıl ispatlandığıdır.

Sonuç olarak: Thaler v. Perlmutter kararı, yayıncılığa basit ama tarihî bir hatırlatma yapıyor: Kitabı değerli kılan yalnızca metin üretimi değildir; insan zihni, editoryal irade, kültürel sorumluluk ve korunabilir hak zinciridir. Bu karar, yapay zekâ çağında yayıncılığın insan merkezli hukuki temelini koruyan en önemli eşiklerden biridir.

Kaynak

Thaler v. Perlmutter Kararının Tam Metni

Kapak görseli: YZ ile hazırlanan çalışma kapağı.

Yapay Zeka’nın Yazdığı Kitabın Telifi Olur mu? Thaler v. Perlmutter Davası yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Örneğin Tanör, 1961 Anayasası’nın ruhuna, sacayaklarına dair şu önemli tespitleri yapmaktadır:

 “Türkiye 1961 Anayasası’yla kalkınmayı, sosyal adaleti ve demokrasiyi birlikte gerçekleştirmeyi hedeflemişti. Bu aslında zor bir denemeydi. Modelin üzerine oturtulmak istendiği sacayağının her bir bacağı ayrı bir özlemin ifadesiydi; bunları birbirleriyle bağdaştırmak güçtü. Bugünkü gelişmiş Batı demokrasileri bile kalkınmalarını demokrasi ve sosyal eşitlik taleplerini uzun süre baskı altında tutarak ve dış kaynakları sömürerek gerçekleştirmişlerdi. Günümüzün gelişme yolundaki ülkeleri için ise, böyle bir dış kaynak kullanma olanağı yoktu. Büyümenin yolu iç kaynakları alabildiğince seferber edip hızlı bir sermaye birikiminin sağlanmasından geçiyordu. Sosyal adalet, sosyal devlet ve sosyal haklar sistemine bağlı kalmak ise, sermaye birikimini ve büyümeyi yavaşlatıcı bir etken olarak gösterilmekteydi. Özgürlükçü ve çoğulcu bir demokrasinin geniş halk kitlelerine sağlayacağı talep ve hareket serbestliği de, bazılarınca, kalkınma davasını köstekleyen ikinci engeldi. Kısacası, “kalkınma-sosyal adalet- demokrasi” üçgeni, azgelişmiş bir ülkede birbirleriyle uzlaştırılması zor unsurlardan kuruluydu.”  Bülent Tanör, Osmanlı Türk Anayasal Gelişmeleri, YKY, s.376.

Bilindiği üzere ülkemizde bir süredir yeni anayasa çalışmaları dile getirilmektedir. Hatta AK Parti yeni anayasa çalışmalarına ilişkin bir komisyon da kurmuştur ve bu komisyon çalışmalarını sürdürmektedir.

Ülkemizin yeni bir anayasaya ihtiyacı olduğu açıktır. Değişmesi gereken maddeler vardır, tartışmamız gereken konular vardır. Bu hususlara dair daha evvel yazdığım iki yazıda birtakım hususları tartışmış ve öneriler sunmuştum:

Yeni Ama Nasıl Bir Anayasa? 

Türkiye’de Kurumsallaşma Üzerine Düşünceler 

Ancak yeni anayasada sadece aksaklıklara, değişmesi gereken birtakım maddelere odaklanmakla kalmamalıyız. Yeni anayasa, aynı zamanda toplum-endüstri 4.0’ı, toplum 5.0’ı, yeni ekonomi ve finans anlayışını, yapay zekânın, robotik teknolojilerin, genetik alanındaki gelişmelerin, uzay teknolojilerinin yol açacağı değişiklikleri ve çok kutuplu politik düzeni anlayabilmiş, bu hususları da gözetmiş, yeni nesil hakları da tartışmış, alınması gereken tedbirleri de alabilmiş, insan ve insan onuru odaklı bir metin olabilme iddiasını taşımalıdır. 

Bu dediklerim teoride kalmasın, biraz somutlaştırmaya çalışayım:

Örneğin toplum-endüstri 4.0 ya da dijital toplum düzeninden bahsettiğimizde aklımıza gelenler şunlardır: Üretim hızlanacak, otomatikleşecek ve makineleşecek. İnsan unsuru azalacak. Pek çok meslek farklılaşacak, bir kısmı yok olacak. Bir kısım yeni meslekler ortaya çıkacak. Nesnelerin interneti yaygınlaşacak. Uzay teknolojileri hayatımıza girecek, robotik teknolojiler daha sıkı şekilde kullanılacak, yapay genel zekâ ile birlikte makineler düşünmede çağ atlamış olacak, sibernetik ve genetik alanlarında önemli gelişmeler yaşanacak… Toplum 5.0 ise Japonya tarafından geliştirilen ve teknolojik gelişmelerin insan odaklı ilerlemesini hedefleyen bir düzendir. Tüm bu teknolojiler hayatımıza girerken toplum 5.0, “insana odaklanmayı” sürdürülebilir refahı, sağlıklı uzun yaşamı, akıllı ve insan odaklı şehirleri, çözülemeyen sorunlara yeni teknolojilerle yaklaşmayı hedeflemekte. Başarabilirlerse oldukça faydalı bir model olacak. Ancak bu hedefleri benimsemeyen, değişim ve dönüşümün farkında olmayan pek çok toplum ve tekno-oligark da mevcut. Nihayetinde teknolojinin çok hızlı ilerlemesinin sonuçları hakkında farklı teoriler, farklı fikirler de var. Çünkü iyi yanları kadar tehdit ettikleri de var. Öte yandan bu akan bir nehir ve teknolojiden uzak durmak mümkün değil ve gerçek şu ki bir değişim ve dönüşüm süreci başladı bile. Yeni bir düzen muhtemelen çok da uzak olmayan bir gelecekte bizlerle olacak.

Şimdi bunun anayasa ile ilgisi nedir diye düşünebilirsiniz elbette. Bunu açıklayacağım. İlk olarak aklımıza şu hususları getirirsek eğer demek istediklerim daha iyi anlaşılabilir:

Yeni düzende insana dair olanı korumak, insanı merkezde tutabilmek önemlidir. Kime karşı? Belki ileride makinelere karşı ama evvelemirde teknolojiyi yönetenlere karşı. 

Birkaç örnekle açıklayayım:

Bugün hepimizin kullandığı sosyal medya araçları, web araçları aynı zamanda milyarlarca dolarlık bir ticari ağ. Bunlarla beraber müthiş bir toplumsal mühendislik araçları. Basit bir algoritma ile kitleleri rahatlıkla yönlendirebiliyorlar. Bunun ne kadar tehlikeli olabileceği izahtan varestedir.

Mesela bu teknolojiler istihbaratta kullanılıyor ve adeta silah yerine geçiyor. Palantir’in Filistin’de yaptıkları ortaya çıktı…İran’da kullanılan yapay zeka teknolojileri de korkutucuydu. Sormamız gereken asıl soru ise şu: Bu veriler nerden sağlanıyor?

Yapay zekânın pek çok dil modeli yine öyle. Pek çok muazzam faydasının yanı sıra ürkütücü yanları da var. Hacker yapay zekâlar aslında her şeyi ortaya koyuyor. Dijitaldeki hiçbir şeyin güvende olmayabileceği bir evrenin fragmanını bizlere gösteriyor.

Başka şeyler de var elbette. Bu teknolojiler müthiş derecede su tüketiyorlar. Bildiğimiz tatlı su. Olayın başka bir yönü de bu. Yani çevre.

Uzay teknolojileri de günden güne ilerliyor. Uzay turizmi olayın popüler kısmı, uydular, gözetim sistemleri, özel ilaçlar, tarım teknolojileri vs… Bunların çok da olumlu tarafları var elbette. Yine robotlar da öyle… En basitinden robot süpürgeler yahut mutfaktaki basit aletler dahi müthiş kolaylaştırıyor hayatımızı. Dahası ise muhtemelen çok yakında yaygınlaşacak. İnsansız arabalar, insansız gemiler, yardımcı robotlar vs. Bunlar faydalı elbette. Ancak sorumluluk kısmı başta olmak üzere üzerine düşünmemiz gereken konular var.

Teknolojideki ilerlemenin hem iyi hem de dikkat etmemiz gereken tarafları olduğu açık. Dahası tüm bunlar, hayatımızı, toplumsal düzeni değiştirecek -değiştiriyor- olan gelişmeler.

Dolayısıyla insanı, insana dair olanı korumak şart; refahı ve özgürlüklerimizi sürdürebilmek için. Ancak koruyan da bunları bahane ederek tahakküm altına almamalı, yasakları yaygınlaştırmamalı, otoriterleşmemeli. İşte bir sistem arayışı burada devreye girmeli. Bunu tartışabilmeliyiz.

Şimdi yukarıda anlattıklarımı biraz daha somutlaştırmak istiyorum ki konunun ne kadar yakınımızda olduğu ve anayasa ile neden ilgili olduğunu anlayabilelim:

Biliyorsunuz, sıkça duyuyoruz, inekler çok su tüketen ve karbon ayak izi yüksek olan hayvanlar. Yukarıda bahsettiğimiz teknolojiler de öyle. Kaynaklar ise sınırlı. Bir noktada sınırlı kaynakların kullanımını tercih etmemiz gerekecek. Yahut zaten sınırlı kaynaklara parayı veren sahip olacak. Bu noktada sormamız gerekiyor: Tercihimiz ne olacak?

Biliyoruz ki inekler lobi yapamaz. Tarım sektörü de yapay etin daha kârlı olduğu düşüncesine kapılabilir; lobi yapmak istemeyebilir.Teknoloji firmaları ise iyi lobi yapabilir, halkı örgütleyebilir, yalan yanlış haberler yayabilir. Yayabilir mi? Yayabilir. Sigara faydalı denmemiş mi eskiden? Zeytinyağı zararlı, margarin faydalı diye reklam filmi oynamamış mı? Her Allah’ın günü yeni bir takviye çıkmıyor mu ortaya? Yarın bir gün dana eti zararlı aslında denir, inekler öcü ilan edilir, yapay et aslında tansiyona, şekere iyi gelmekte diye süslenir. Olabilir mi? Olabilir.

Anayasadan buraya nasıl geldik demeyin: Mevzu et değil, inek de değil. Mevzu anayasanın da ötesinde aslında… Asimov’un eserlerini, Cesur Yeni Dünya’yı, 1984’ü, Fahrenheit 451’i, Eksik Tohum’u okuyanlar, fütürolojiye biraz ilgi duyanlar bana hak verecektir.

Bu konuyu anayasa başlığına sıkıştırmamın ise iki sebebi var:

İlki, bahsettiğim gibi, anayasaların bir sistem, bir ruh inşa ediyor olması. İkincisi ise güzel ülkemizde anayasa hariç her şeyin kolayca ve hızlıca değişebiliyor olması.

Öyleyse anayasa derken asıl tercihlerin tartışıldığını, bir metinden öte bir ruh inşa ettiğimizi anlamamız lazım evvela. İşte bu nedenle anayasa tartışırken, teknik konuların yanı sıra bu hususları, 4. ve 5. kuşak haklar tartışmalarını da gözeterek ele almak gerekir.

Şimdi çerçeve şekilde birkaç öneri sunayım:

– Tıpkı Japon hükümeti gibi, bizler de değişimi ve dönüşümü anlamalıyız. Hedeflerimiz olmalı. Dijitalleşmiş ama özüne yabancılaşmamış bir toplum idealinde olmalıyız. Çevreye, doğaya saygılı teknoloji, temiz gıda, iyi tarım, iyi hayvancılık, akıllı, güvenli, insan odaklı ama doğaya saygılı ve iç içe şehirler... İnsan olmanın özüne ve onuruna uygun yaşama dair standartlara ve “haklara” yer verebilmeliyiz. Örneğin temiz gıda, sağlıklı hayvancılık, iyi tarım, akıllı ve doğaya saygılı şehirlerde yaşam haklarımız anayasal olmalı ve bu örneğin anayasamızda olduğu gibi “sağlıklı ve dengeli çevre” diye geçiştirilmemeli.  Ayrıca bu hususlara dair esaslı düzenlemeler de bir kurulun inisiyatifine yahut Meclis’teki bir torba yasanın yahut bir belediye meclislerinde üyelerin insafına bırakılmamalı. Çerçeveleri anayasada net ve kapsayıcı bir biçimde çizilmeli.

– Özgürlüklerimiz artmalı, yeni anayasada. Örneğin haberleşme hürriyetinden internete erişimini de anlamalı yahut düşünce ve kanaat hürriyetinden anonimliğin korunmasını da anlamalıyız. Bunların yanı sıra iletişim hakkımız ve aynı zamanda mahremiyet hakkımızı da teknooligarklara karşı koruyabilmeliyiz. Gözetim toplumuna karşı tedbirleri tartışmalıyız. Temiz internet, internete erişim, temiz ve özgür iletişim araçları hakkımız olmalı ve bu şekilde değerlendirilmeli. Ayrıca mahremiyet hakkı yalnızca unutulma hakkına sıkıştırılmamalı ve bir hak olarak ele alınmalı. Siber uzayın güvenliği ve vatandaşların siber güvenliği de anayasada koruma altına alınmalı.

– “4. ve 5. Kuşak Haklar” konusunu, (dijital ve veriye dair hakları, biyolojik, genetik hakları, uzaya dair hakları, gelecek nesillere dair haklar-sorumluluklar) anayasa tartışmalarında ele almalıyız. Öncelikle tıpkı Finlandiya’da olduğu gibi Meclis içerisinde bir “fütüroloji” komisyonu kurmalı, geleceğe dair tartışmaları yapmalı, uygun tekniklerden yararlanarak alternatif senaryolarla geleceğe dair öngörüler ve senaryolar ortaya koyulmalı, raporlaştırılmalı sonrasında bu anayasa komisyonu içerisinde bu raporu ele alarak yeni nesil haklar konusu irdelemeliyiz.

– Belki anayasal iktisat hususunu da tartışmak gerekir; yakın zamanda sıkça duyacağımız ve tartışacağımız vatandaşlık maaşından evvel. Bu kırılgan sosyolojide, bu değişken siyasette bazı şeyleri sabitlemenin artılarını, eksilerini konuşmak gerekir. Bazı kazanımları da öyle keza… Savunma sanayiinde yapılan o kadar yatırım, kazanımlar, sürdürülebilir bir şekilde olmalı. Gerekirse anayasada bu hususa, elbette çerçeve bir ifade ile belki bütçeden zorunlu bir pay şeklinde, yer vermeyi düşünmek gerekir. 

Bu listeyi uzatmak elbette mümkün. Önceki yazılarımda da öneriler sunmuştum. Hem anayasaya dair, hem kurumsallaşmaya ve sisteme dair, hem seçim kanununa dair. Bu yazıyı daha da uzatmamak adına burada bu çerçeve önerilerle yetineceğim. Çünkü bu yazıda anayasanın ruhuna, dijital toplum düzeni çerçevesinden bakmak, anayasa çalışmalarında yeni nesil haklar penceresini de açabilmek, tartışmak ve sorular sormak istedim. Yukarıda değindiğim birtakım hususların anayasada yer almasının tartışmaya açık olduğunun, anayasanın çerçeve bir metin olması gerektiğinin farkındayım. Ancak bazı ifadeleri eklemenin dahi ciddi fark yaratabileceğine inanıyorum. Öte yandan bu yazıda anayasada bir sistem kurgulamamız gerektiğini anlatmaya çalıştım: İnsan odaklı, insan onurunu üstün tutan, özgürlüklere, kurallara inanmış, insan ve doğa arasında uyumu benimsemiş, teknolojiyi insan için faydalı tutma sorumluluğunda ve vizyonunda olan, teknolojiye dayalı baskıcı, gözetici bir toplum kurgusuna karşı tedbir almış, fıtrata, doğaya aykırı bir düzene karşı önlemleri tartışmış ve benimsemiş bunu yaparken devletin sınırlarını da koruyabilmiş bir sistem…

Haldun Barış, Haziran 2026

avbarishaldun@gmail.com

Yararlanılan Kaynaklar

Bülent Tanör, Osmanlı Türk Anayasal Gelişmeleri, YKY, s.376

Society 5.0, https://www8.cao.go.jp/cstp/english/society5_0/index.html

Mathias Risse, The Fourth Generation of Human Rights: Epistemic Rights in Digital Lifeworlds, https://appext.hks.harvard.edu/publications/getFile.aspx?Id=5101

Anastasiia Mernyk, Fourth generation human rights in the context of health care, https://www.wiadomoscilekarskie.pl/Fourth-generation-human-rights-in-the-context-of-health-care,216924,0,2.html

Understanding the Evolution and Generations of Human Rights, https://superkalam.com/upsc-mains/topics/evolution-three-generations-human-rights

Dilek Karabaldır, Toplum 5.0 ve Sosyal Hizmet: Eleştirel Bir Bakış, Mülkiye Dergisi, 48(4), 990-1031., https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3773372

Zübeyde Yaraş, Fikriye Kanatlı Öztürk, Society 5.0 in Human Technology Integration: Digital Transformation in Educational Organizations, International Journal of Progressive Education, Volume 18 Number 1, 2022, https://ijpe.inased.org/files/2/manuscript/manuscript_2944/ijpe-2944-manuscript-141939.pdf

Mehmet Çatlı, Yapay Zekanın Anayasası: Akıllı Anayasa Üzerine,  Adalet Dergisi, 70, 369-383. https://doi.org/10.57083/adaletdergisi.1285766

Murat ŞEN, 1961 ve 1982 Anayasalarında Anayasa Değişikliklerinin Yargısal Denetimi, A.Ü. Erzincan Hukuk Fak. Dergisi, Cilt: II Sayı: 1, https://hukukdergi.ebyu.edu.tr/wp-content/uploads/2015/10/1998_5.pdf, E.T: 06.03.2026

İmran Gürakan, Yağmur Uzunırmak, Toplum 5.0: Büyük Dönüşüm, https://www.toplum.org.tr/wp-content/uploads/2025/04/Toplum-5.0-Buyuk-Donusum-22.04.2025.pdf, Toplum Çalışmaları Enstitüsü.

Yeni Anayasa, Toplum 5.0 ve Bazı Öneriler yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Dava, Anthropic şirketinin büyük dil modelini eğitmek amacıyla telif hakkıyla korunan milyonlarca kitabı Library Genesis (LibGen) ve Pirate Library Mirror (PiLiMi) gibi korsan dijital arşivlerden izinsiz kullandığı iddiasıyla üç yazar tarafından başlatıldı. Ancak süreç kısa sürede bireysel bir telif uyuşmazlığını aşarak yaklaşık yarım milyon hak sahibini kapsayan dev bir toplu davaya dönüştü. Amerika Yayıncılar Birliği ile Yazarlar Birliği’nin davaya müdahil olması, bunun yalnızca yazarların değil, yayıncıların ve yayıncılık sektörünün geleceğini ilgilendiren bir hukuk mücadelesi olduğunu açık biçimde ortaya koydu.

Bu dava, yayıncılık dünyasının önüne üç temel soru koymaktadır: Yapay zekâ şirketleri, yayıncıların büyük yatırımlarla oluşturduğu kitap kataloglarını hangi hukuki sınırlar içinde kullanabilir? Yayıncıların editoryal emeği, çeviri yatırımları ve oluşturdukları yayın portföyü dijital çağda nasıl korunacaktır? Ve en önemlisi, yayıncılığın geleceğini teknoloji şirketleri mi belirleyecek, yoksa fikrî mülkiyet hukukunun koruduğu yayıncı ve yazar hakları mı?

Bir yayıncı olarak bu davayı yalnızca bir teknoloji şirketi hakkında verilmiş hukukî bir karar olarak görmüyorum. Bu dava, yayıncıların dijital çağdaki haklarının korunup korunamayacağını belirleyecek tarihî bir eşiktir. Çünkü yayıncılık yalnızca kitap basmak değildir; yeni fikirleri keşfetmek, onları editoryal süreçlerden geçirerek topluma kazandırmak, önemli finansal riskler üstlenmek ve kültürel hafızayı geleceğe taşımaktır. Yapay zekâ sistemlerinin beslendiği bilgi havuzunun önemli bir bölümü de yayıncıların onlarca yıllık yatırımları sayesinde oluşmuştur.

Mahkemenin en önemli mesajı açıktır: Yapay zekâ şirketleri telif hakkıyla korunan eserleri sınırsız ve denetimsiz biçimde kullanamaz. Mahkeme, yapay zekâ eğitimi konusunda belirli koşullarda “adil kullanım” değerlendirmesi yapmış olsa da, eserlerin korsan kaynaklardan elde edilmesini hukuka aykırı bulmuştur. Bu ayrım, teknolojik yeniliğin fikrî mülkiyet haklarının üzerinde olmadığını göstermektedir. Hiçbir teknoloji şirketi, yayıncıların yıllarca emek ve sermaye harcayarak yayımladığı kitapları ücretsiz bir veri deposu olarak göremez.

Korunması gereken yalnızca yazarın telif hakkı değildir. Yayıncı da fikrî üretim zincirinin asli aktörüdür. Bir kitabın ortaya çıkması; editörün, çevirmenin, redaktörün, tasarımcının ve yayıncının ortak emeğinin yanı sıra ciddi mali yatırımların sonucudur. Yapay zekâ şirketleri yalnızca metinlerden değil, yayıncıların oluşturduğu ekonomik ve entelektüel değerden de yararlanmaktadır.

Türkiye açısından bakıldığında ise bu dava önemli bir uyarıdır. Yapay zekâ teknolojilerinin gelişmesini uzaktan izlemek yerine, yayıncılık sektörünün kendi haklarını bugünden tanımlaması gerekmektedir. Yayıncı meslek birlikleri ve Telif Hakları Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen çalışmalar artık gecikmeden ortak bir stratejiye dönüştürülmelidir. Telif hukukunun güncellenmesi, yapay zekâ şirketleriyle yapılacak lisans sözleşmelerinin temel ilkelerinin belirlenmesi ve dijital içeriklerin kullanımını takip edecek ortak mekanizmaların kurulması artık bir tercih değil, zorunluluktur.

Bununla birlikte yayınevleri de yalnızca yeni düzenlemeleri bekleyen kurumlar olarak kalmamalıdır. Yayıncı meslek birlikleri ve yayınevleri öncelikle ortak bir dijital hak yönetimi stratejisi oluşturmalı; hangi eserlerin yapay zekâ sistemlerinde kullanıldığına ilişkin bilgi paylaşımını sağlayacak izleme mekanizmaları geliştirmelidir. Böylece herhangi bir eserin izinsiz biçimde veri setlerine dâhil edilmesi durumunda sektör, tek tek yayınevlerinin çabasıyla değil, ortak bir kurumsal yapı üzerinden hızlı ve etkili biçimde harekete geçebilir.

Anthropic davası, yayıncıların tek başına değil, kurumsal dayanışma içinde hareket ettiklerinde çok daha güçlü sonuçlar elde edebileceğini göstermiştir. Türkiye’de de yayıncı kuruluşlarının ortak hareket etmesi, hem ulusal hem de uluslararası düzeyde yayıncı haklarının korunması açısından kritik önem taşımaktadır.

Yayıncılar olarak yapay zekâya karşı çıkmamızın bir anlamı yoktur. Asıl ihtiyaç, teknolojik gelişmeyle fikrî mülkiyet haklarını dengeleyen adil bir hukuk düzeni kurmaktır. Çünkü yarının bilgi ekonomisinde korunması gereken yalnızca kitaplar değil, o kitapları mümkün kılan yayıncılık ekosistemidir. Eğer bu denge kurulamazsa, yayıncılar içerik üreten kurumlar olmaktan çıkıp, yalnızca yapay zekâ sistemlerini besleyen görünmez veri sağlayıcılarına dönüşme riskiyle karşı karşıya kalacaktır.

Bugün Anthropic davasını yalnızca Amerika’da görülmüş bir hukuk davası olarak okumak büyük bir hata olur. Asıl mesele, Türkiye’nin bu dönüşüm karşısında nasıl bir pozisyon alacağıdır. Eğer yayıncılar, meslek birlikleri ve kamu kurumları bugünden ortak bir irade ortaya koyabilirse, yapay zekâ çağında fikrî mülkiyet haklarını koruyan güçlü bir yayıncılık ekosistemi kurulabilir. Aksi hâlde yarının dijital ekonomisinde değeri üreten yayıncılar değil, yalnızca ürettikleri değeri başkalarının kullandığı bir sektör hâline gelme riskiyle karşı karşıya kalabiliriz.

Anthropic Davası: Yapay Zekâ Çağında Yayıncıların Haklarını Kim Koruyacak? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Milletvekili dokunulmazlığı, seçilmiş kişilere tanınmış şahsî bir üstünlük veya ayrıcalık sayılmaz. Dokunulmazlığın temel amacı, milletvekilinin iktidarın, bürokrasinin ve yargı mekanizmasının baskısına uğramadan görevini yapabilmesini sağlamaktır. Bir milletvekili, Meclis kürsüsünden iktidarı sert biçimde eleştirebilmeli, yolsuzluk iddialarını dile getirebilmeli, devlet görevlilerini sorgulayabilmeli ve toplumun hoşuna gitmeyen görüşleri dahi savunabilmelidir. Bunları yaptığı için hakkında soruşturma açılması, tutuklanma tehdidiyle karşılaşması, parlamentoyu yürütme organı ve bürokrasi karşısında etkisiz hâle getirir. Bu sebeple, yasama sorumsuzluğu, demokratik sistemin vazgeçilmez bir ögesidir. Milletvekilleri Mecliste kullandıkları oylar, yaptıkları konuşmalar ve açıkladıkları düşünceler sebebiyle suçlanmamalı ve yargılanmamalıdır. Bu, sadece milletvekilini değil, onu seçen vatandaşları ve demokratik sistemi de korur.

Ancak, yasama sorumsuzluğu ile yasama dokunulmazlığı aynı şey değildir. Yasama sorumsuzluğu, milletvekilinin Meclisteki oylarını, sözlerini ve düşünce açıklamalarını korur. Yasama dokunulmazlığı ise milletvekilinin Meclis dışındaki davranışları sebebiyle soruşturulmasını, tutulmasını, tutuklanmasını veya yargılanmasını sınırlayan geçici bir korumadır. Türkiye’de bu ikinci korumanın kapsamı oldukça geniştir.

Bu genişliğin sebepleri anlaşılabilir. Özellikle yargının siyasallaşabildiği, yürütmenin muhalefet üzerinde baskı kurabildiği ve tekelci bir resmî ideolojiye sahip ülkelerde dokunulmazlık gerçekten önemli bir güvence olabilir. İktidarın hoşlanmadığı milletvekilleri hakkında kolayca soruşturmalar açılması, resmî ideolojiye ters düşenlerin taciz edilmesi, muhalif vekillerin gözaltına alınması veya tutuklanması, Meclisteki siyasî dengeyi suni biçimde değiştirebilir. Böyle bir ihtimal karşısında milletvekillerinin belirli bir ölçüde korunması demokratik bakımdan şarttır.

Fakat, bu güvence, milletvekilinin bütün hayatını örten bir zırha dönüşürse, ciddi problemler ortaya çıkar. Rüşvet, dolandırıcılık, şiddet, tehdit, cinsel saldırı, ihaleye fesat karıştırma, organize suç veya başka bir adi suçun milletvekilliği görevinin gerekleriyle bir ilgisi yoktur. Bir insanın milletvekili seçilmesi, onu ceza kanunlarının dışında bırakmamalıdır. Sıradan bir vatandaşın yargılandığı bir fiilden milletvekilinin yıllarca yargılanamaması, kanun önünde eşitlik ilkesini zedeler. Dokunulmazlık böyle kullanıldığında demokratik bir güvence olmaktan çıkar ve bir tür suç işleme ve cezasızlık aracına dönüşebilir.

Burada iki farklı tehlikeyi aynı anda görmek gerekir. Birinci tehlike, fezlekelerin ve ceza soruşturmalarının siyasî baskı, dışlama ve engelleme aracı hâline getirilmesidir. Özellikle muhalefet milletvekillerinin sözleri, toplantıları veya siyasî faaliyetleri kolayca suç konusu hâline getiriliyorsa, dokunulmazlığın kaldırılması siyasî çoğunluğun azınlık üzerindeki baskısına dönüşebilir. İkinci tehlike ise milletvekilliğinin, gerçekten suç işleyen kişiler için güvenli bir sığınak hâline gelmesidir. Demokratik bir hukuk düzeni bu iki tehlikeden yalnızca birine karşı değil, her ikisine karşı da tedbir almak zorundadır. Dünyadaki uygulamalara bakıldığında, özellikle yerleşik demokrasilerde parlamentodaki söz ve oyların güçlü biçimde korunduğu, fakat milletvekillerine adi suçlar bakımından sınırsız bir koruma sağlanmadığı görülmektedir.

İngiltere’de milletvekilleri parlamentodaki konuşmalarından dolayı yargılanamaz. Parlamento içindeki söz hürriyeti çok güçlüdür. Ancak, parlamenter ayrıcalık, ceza gerektiren adi suçlara karşı genel bir dokunulmazlık sağlamaz. Bir milletvekilinin Meclis dışındaki suçları, milletvekilliği sıfatı sebebiyle cezasız kalmaz.

Amerika Birleşik Devletleri’nde de Kongre üyelerinin yasama faaliyetleri anayasal koruma altındadır. Bir Kongre üyesi, Kongredeki konuşmaları ve oyları sebebiyle başka bir yerde sorgulanamaz. Buna karşılık, Kongre üyeleri rüşvet, dolandırıcılık, şiddet veya başka ceza suçları bakımından sıradan vatandaşlardan farklı bir genel dokunulmazlığa sahip değildir. Korumanın merkezi milletvekilinin şahsı değil, yasama faaliyetidir.

Almanya ve Fransa’da ise Türkiye’ye kısmen benzeyen, fakat daha sınırlı ve usule bağlı korumalar bulunmaktadır. Parlamento içindeki konuşma ve oylar güçlü biçimde korunurken, Meclis dışındaki suçlamalar konusunda soruşturma ve yargılama belirli izin mekanizmalarına bağlanmıştır. Amaç, milletvekilini hukukun üstüne çıkarmak değil, siyasî maksatlı işlemlere karşı korumaktır. Başka bir deyişle koruma, milletvekilinin suç işleme serbestisini değil, temsil görevini güvence altına almaktadır.

Türkiye’nin ihtiyacı da bu iki amacı dengeleyecek bir sistemdir. Meclis kürsüsü, yapılan konuşmalar, kullanılan oylar, komisyon çalışmaları ve bütün yasama faaliyetleri mutlak veya mutlak denecek ölçüde güçlü biçimde korunmalıdır. Milletvekilleri iktidarı eleştirdikleri, sert sözler söyledikleri, iktidarı, partileri veya bazı toplum kesimlerini rahatsız edici görüşleri dile getirdikleri için suçla itham edilmemeli ve yargılanmamalıdır. Buna karşılık, milletvekilliği göreviyle ilgisi bulunmayan adi suçlarda dokunulmazlık alanı daraltılmalıdır.

Elbette burada suçlamanın niteliği kadar soruşturmayı yürüten kurumların bağımsızlığı, tarafsızlığı ve kurallara bağlılığı da önemlidir. Yargı siyasî iktidarın veya belli ideolojik görüşlerin etkisi altındaysa en iyi hukuk kuralı bile kötüye kullanılabilir. Bu nedenle, dokunulmazlık reformu yalnızca Anayasa’nın bir maddesinin değiştirilmesi olarak düşünülmemelidir. Bağımsız ve tarafsız yargı, açık ölçütler, hızlı karar veren Meclis mekanizmaları ve siyasî ayrımcılığı engelleyen usuller de gereklidir.

Fezlekelerin yıllarca bekletilmesi de sağlıklı görünmemektedir. Bir milletvekili hakkında ciddi bir suç isnadı varsa dosyanın uzun süre beklemede tutulması hem milletvekiline hem seçmenlere hem de adalete zarar verir. Fezlekeler belirli, açık ve tarafsız ölçütlere dayanarak kısa sürede ele alınmalıdır. Yasama faaliyetiyle ilgili olan dosyalarla adi suçlara ilişkin dosyalar birbirinden ayrılmalı ve adi suçlara ilişkin olanlara işlem yapılmalıdır.

Demokrasi, seçilmiş kişileri korur; fakat onları hukukun üstüne çıkarmaz. Milletvekili dokunulmazlığı bir şahsî imtiyaz değil, millet iradesinin ve parlamentonun bağımsızlığının güvencesidir. Bu yüzden, kürsüdeki söz ve oy güçlü biçimde korunmalı, fakat milletvekilliğiyle ilgisi bulunmayan suçlar için dokunulmazlık bir cezasızlık zırhına dönüşmemelidir. Türkiye’nin ihtiyacı, özellikle muhalif vekilleri baskıdan koruyan; fakat suç işleyen milletvekilini de sıradan vatandaşın üstüne çıkarmayan dengeli bir sistemdir.

Dokunulmazlık Cezasızlığa Dönüşebilir mi? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Dış yaptırım en çok soykırım, savaş suçları, ırk ayrımcılığı rejimi (apartheid) gibi uygulamalar karşısında anlamlı olur. İsrail bütün bunları uygularken, üstelik bu uygulamalar Uluslararası Adalet Divanı ve Uluslararası Ceza Mahkemesi gibi merciiler tarafından tespit edilmişken, İsrail’li devlet görevlilerine AB tarafından hiçbir yaptırım kararı verilmedi. Türkiye Adalet Bakanı’na ise sadece demokratik süreçleri sekteye uğratan yargı kararlarındaki rolü sebebiyle yaptırım uygulanması tartışmaya açılıyor. Bir yanda insan onurunu en ağır şekilde ihlal eden uygulamalar görmezden gelinirken, diğer yanda siyasal mücadelenin taraflarından biri diğer tarafa haksızlık etti diye cezalandırılmak isteniyor.

Vurgulamak gerekir ki AB’nin, özellikle de Gazze soykırımından sonra, kendine vehmettiği gibi bir ahlâkî itibarı kalmamıştır. O yüzden bu tür yaptırım kararları insan hakları ve demokrasi kavramlarına zarar vermekten ve bunları savunanların işini zorlaştırmaktan başka bir işe yaramaz. Seçici olduğu konusunda herkesin mutabık olduğu bu tür yaptırımlar, hedef aldığı kişi ya da grubu iç siyasal mücadelede güçlendirmekten başka bir sonuç da doğurmaz.

Elbette ki bu söylenenler, 19 Mart ve 21 Mayıs süreçlerinin dış aktörler tarafından eleştirilemeyeceği anlamına gelmez. Özellikle (sözde de olsa) bir ortaklık pazarlığına girdiğimiz ve çeşitli platformlarında temsil edildiğimiz Avrupa’da bu tür vakaların politikacılar tarafından eleştirilmesi doğaldır. Ancak yaptırım, müdahale etmek anlamına gelir. Temelsiz dış müdahale, en çok da müdahalenin hedefindeki kişi/grupla siyasal mücadele yürütenlere zarar verir. Yaptırım fikrini dillendiren AB politikacıları kendilerini kurtarıcı rolünde tasavvur ediyor olabilir ama Türkiye’de siyasal mücadele yürüten hiç kimsenin AB yaptırımlarına ihtiyacı yoktur. Velhasıl, gölge etmeyin…

AB Yaptırımları ve Seçicilik yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.