— H.L.A. Hart, The Concept of Law (1961)

“Hiçbir kural kendi uygulamasını belirleyemez; yorumun önünü kesecek bir kural yoktur.”

— Ludwig Wittgenstein, Felsefi Soruşturmalar (1953)

“Hukuk, güçlünün iradesini evrensel bir norm olarak sunan bir söylem biçimidir.”

— Roberto Mangabeira Unger, The Critical Legal Studies Movement (1983)

Özet

Bu makale, hukukun güvenilirliğine ilişkin ana akım hukuk felsefesinin varsayımlarına sert bir epistemolojik itiraz yöneltmektedir. Temel argüman şudur: Hukuk, yapısal açıdan likitten — yani sabit olmayan, yoruma, bağlama ve güce göre sürekli yeniden biçimlenen bir normatif malzemeden — oluşmaktadır; bu likidite, istisnaî bir uygulama hatasının ya da kötü niyetin sonucu değil, hukukun dilsel ve kurumsal mimarisinin zorunlu bir çıktısıdır. Dil belirsizliği (Hart’ın açık doku teorisi), yorum çoğulluğu (Dworkin’in yorumsal topluluk sorunu), içtihat çelişkisi ve kurumsal aktörlerin kural seçim kapasitesi; bu yapısal açıklığın birbirini besleyen dört mekanizmasıdır. Makale, söz konusu mekanizmaların yalnızca teknik-hukuki sorunlar değil; hukukun meşruiyet iddiasının temelini oyan sistemik çelişkiler olduğunu ileri sürmektedir. Bu çerçevede Kritik Hukuk Çalışmaları (CLS) geleneğinin temel tespitleri, analitik hukuk felsefesi literatürüyle ve dil felsefesinin ilgili kavramlarıyla birlikte ele alınmaktadır. Makale, hukukun güvenilmezliğinin pratik telafi edilemez niteliğini savunurken, hukuksuzluğu savunmamaktadır; tersine, hukukun gerçekte ne yaptığının yanılsama-temizlenmiş bir okumasının zorunluluğunu öne sürmektedir.

1. Giriş: Güvence Yanılsaması

Modern hukuk düzenleri, kendilerini birincil olarak öngörülebilirlik ve güvence aygıtları olarak sunar. Hukuk devleti ilkesinin merkezinde yatan vaatte, normların keyfi güçten bağımsız biçimde işleyeceği ve benzer durumların benzer şekilde değerlendirileceği iddiası yer almaktadır. Bu vaadin cazibesini anlamak güç değildir: insan topluluklarının sürdürülebilir bir arada yaşaması için nesnel bir çerçeveye ihtiyaç duyduğu ve hukukun bu çerçeveyi sunduğu fikri, Aristoteles’ten Rawls’a uzanan geniş bir literatürün ortak zeminini oluşturmaktadır.

Bu makalenin savunduğu tez, söz konusu vaadin yapısal olarak gerçekleştirilemez olduğudur. Sorun, hukukun kötü uygulanmasında ya da yetersiz kurumsal kapasitede değildir. Sorun, hukukun üzerine inşa edildiği malzemenin — dilin — ve bu malzemeyi işleyen kurumların — mahkemeler, yargıçlar, savcılar, yasama organları — doğasında yatmaktadır. Hukuk, likitten; yani sabit değil, sürekli yeniden biçimlenen bir normatif maddeden üretilmektedir. Bu likidite, hata değil; yapının ta kendisidir.

“Likidite” metaforu bu çalışmada kasıtlı biçimde seçilmiştir. Sıvı maddeler, kap değiştirdikçe şekil değiştirir; ancak hacimlerini ve bileşimlerini büyük ölçüde korurlar. Hukuk normları da benzer biçimde davranır: görünürde aynı kural — örneğin “eşit muamele” ya da “makul süre” ilkesi — farklı mahkemelerde, farklı dönemlerde ve farklı güç ilişkileri bağlamlarında kökten farklı içerikler üretir. Normun sözel biçimi sabit kalır; içeriği akar. Bu akış, yorumlama faaliyetinin kaçınılmaz bir ürünüdür; yorumlama ise hukukun işleyişinin değil, hukukun kendisinin ayrılmaz bir parçasıdır.

2. Yapısal Likiditeyi Üreten Dört Mekanizma

2.1. Dilin Açık Dokusu: Hart’ın Tespiti ve Sınırları

H.L.A. Hart, The Concept of Law adlı çalışmasında hukuk dilinin kaçınılmaz bir özelliğini tespit etmiştir: “açık doku” (open texture).^¹ Hart’a göre hukuki kavramlar, merkezi bir uygulama alanına sahip olmakla birlikte, sınır vakalarında belirsizliklerini korumaktadır. “Motorlu taşıt” sözcüğünün park alanını düzenleyen bir kural içinde geçtiğini varsayalım: otomobil açıkça kapsam dahilindedir; tekerlekli sandalye ise belirsizlik bölgesindedir. Bu belirsizlik, kötü bir yasa yazarının ürünü değildir; dilin kendisinin yapısal özelliğinden kaynaklanmaktadır.

Hart’ın tespiti doğrudur; ancak ciddi biçimde yetersizdir. Hart, açık doku sorununu sınır vakalarına, yani olağandışı ve nadir durumlara sınırlı tutma eğilimindedir. Bu sınırlama yapay ve yanıltıcıdır. Gerçekte, hukukun en işlevsel olması beklenen alanlar — anayasal haklar, sözleşme yorumu, suç tanımları, delil değerlendirmesi — belirsizliğin istisnai değil sistematik olduğu alanlardır. “Makul adam” ölçütü, “kamu yararı” kavramı, “orantılılık ilkesi”, “olağanüstü hal” tanımı; bunların hiçbiri merkezi uygulama bölgesi tartışmasız olan kavramlar değildir. Açık doku, istisnai değil; işlevsel merkezde yer almaktadır.

Daha da önemlisi, Hart’ın çözüm önerisi — yargısal takdir yetkisi (judicial discretion) — sorunu çözümlemez, adlandırır. Belirsizlik bölgesinde yargıcın takdir kullanacağını söylemek, hukukun bu bölgedeki güvenilirliğini kabul etmektir; değil güvence altına almak. Takdir, normu uygulamak değil, üretmektir. Bu üretim faaliyeti, hukuki meşruiyet çerçevesi içinde gerçekleştiğinde bile doğası itibarıyla siyasi bir eylemdir.

2.2. Yorumun İçinden Çıkılmazlığı: Dworkin’in Çözümü ve Kendi Çelişkisi

Ronald Dworkin, Hart’ın takdir anlayışına güçlü bir itiraz yöneltmiştir. Law’s Empire adlı çalışmasında Dworkin, hukukun ilke ve kurallardan oluşan bir bütün olarak ahlaki değerlendirilmeye açık olduğunu ve her davada “doğru bir yanıt” bulunabileceğini ileri sürmektedir.^² Bu doğru yanıt, “Herkül” adını verdiği ideal bir yargıç figürü tarafından — mevcut hukukun tüm ilkelerini, toplumun ahlaki bütünlüğünü ve içtihat tutarlılığını birlikte gözeten bir otorite tarafından — bulunabilmektedir.

Dworkin’in teorisi, Hart’ın yargısal keyfilik sorununu aşmaya çalışırken kendi içsel çelişkisini üretmektedir. Herkül bir idealizasyondur; gerçek dünyada var olmaz. Gerçek yargıçlar ise farklı siyasi, kültürel ve kurumsal arka planlardan gelen, birbirinden kökten farklı yorumlara ulaşan somut bireylerdir. Dworkin’in teorisi, doğru yanıtın var olduğunu kanıtlar; bu yanıtın nasıl bulunacağını değil. Peki hangi mahkeme, hangi kararı verdiğinde Herkül’e en yakın olduğunu kim ve nasıl belirleyecektir?

Bu sorunun yanıtsızlığı, Dworkin’in yorumsal topluluk sorununda teslim ettiği bir gerçeği açığa çıkarır: yorumlama, topluluksal bir pratiktir ve bu pratik, güç ilişkilerinden bağımsız değildir. Hangi ilkelerin “hukukun ahlaki bütünlüğü” içinde yer aldığı; hangi içtihadın bağlayıcı, hangisinin ayırt edilebilir olduğu; hangi normatif değerin somut davada ağır bastığı — bütün bu kararlar, soyut bir hakikat prosedürünün değil; kurumsal pozisyon, entelektüel gelenek ve fikrî eğilimin bileşiminin ürünüdür.^³

2.3. İçtihat Çelişkisi: Hukuki Meşruiyetin Kendi Kendini Çürütmesi

Hukukun güvenilirlik iddiasına yönelik en somut ve en rafine edilmesi güç itiraz, içtihat çelişkisinin sistematik niteliğinden gelmektedir. İçtihat çelişkisi, aynı hukuki soruya farklı mahkemelerin ya da aynı mahkemenin farklı dönemlerinde farklı ve birbirine zıt yanıtlar vermesini ifade etmektedir.

Bu çelişki, istisnai bir anomali değildir. İnsan hakları hukuku alanında, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin benzer olgusal çerçeveler içinde verdikleri kararların birbiriyle çeliştiği onlarca örnek belgelenmiştir. ABD Yüksek Mahkemesi, anayasal yorumda onlarca yıl içinde köklü dönüşümler geçirmiş; aynı Anayasa metninin farklı dönemlerde birbirini dışlayan sonuçlar ürettiğini göstermiştir. Türk hukuku bağlamında, aynı tür sözleşme ihtilaflarının benzer verilerle farklı bölge mahkemelerinde farklı sonuçlara ulaştığı ve Yargıtay içtihatlarının zaman içinde köklü biçimde değiştiği gözlemlenmektedir.

Bu içtihat çelişkisinin açıklaması olarak ortaya konan iki hipotez mevcuttur. Birinci hipotez, olgu farklılığıdır: görünürde benzer davalar, ayrıntıda farklıdır ve hukuk bu farklılığa duyarlı biçimde yanıt vermektedir. İkinci hipotez, yorum tercihidir: Aynı hukuki normu yorumlayan farklı aktörler, farklı değer hiyerarşilerine göre farklı sonuçlara ulaşmaktadır. Ampirik inceleme, olgulardaki ayrıntı farklılıklarının mahkeme kararlarındaki sapmaları açıklamak için gerekli ama yetersiz kaldığını tutarlı biçimde göstermektedir.^⁴ Bu bulgu, ikinci hipotezin ağırlığını artırmaktadır: içtihat çelişkisi, büyük ölçüde yorum tercihinin — yani hukukun dışından gelen bir değişkenin — sistematik etkisinden kaynaklanmaktadır.

2.4. Kural Seçimi: Manipülasyonun Meşru Görünümü

Hukukun yapısal açıklığını en somut biçimde ortaya koyan mekanizma, belki de kural seçimidir. Hukuki bir sorun çoğunlukla birden fazla geçerli kural tarafından kapsanabilir; bu kurallar birbiriyle çelişkili sonuçlar üretmektedir. Uygulanacak kuralın seçimi, mantıksal zorunluluğun değil; aktörün önceliklerinin, yorumsal eğilimlerinin ve stratejik hesaplarının ürünüdür.

Duncan Kennedy, bu dinamiği “kurallı akıl yürütmenin çalışması” olarak adlandırmış ve hukuki aktörlerin arzuladıkları sonuca önce karar verip ardından bu sonucu destekleyen hukuki gerekçeyi devşirdiklerini ileri sürmüştür.^⁵ Kennedy’nin bu tezi, en hafif yorumda dahi son derece rahatsız edicidir; çünkü hukukun uygulandığını sandığımız yerde, tercihin meşrulaştırıldığı bir söylemsel oyunun sahnelenmekte olduğuna işaret etmektedir.

Bu dinamik, salt avukatlık pratiğine özgü değildir. Yargıçlar da kural seçimi yapmaktadır; hangi içtihadın bağlayıcı, hangisinin ayırt edilebilir sayılacağı; hangi genel ilkenin somut olgulara öncelikle uygulanacağı; hangi delil standardının benimseneceği — bu kararların tümü, hem hukukun içinden hem de dışından gelen tercihlerin harmanıdır. Yüksek mahkeme yargıçları üzerinde yürütülen ampirik çalışmalar, siyasi atama süreçleri ile kararlar arasındaki korelasyonun, hukuki metodoloji ile kararlar arasındaki korelasyondan istatistiksel olarak güçlü olduğunu ortaya koymaktadır.

3. Dil Felsefesinin Tanıklığı: Hukukun Dilsel Temeli Üzerine

3.1. Wittgenstein’ın Kural Paradoksu

Hukukun dilsel temellerine yönelik en sarsıcı felsefi argüman, Wittgenstein’ın Felsefi Soruşturmalar‘daki kural-izleme analizinden gelmektedir.^⁶ Wittgenstein’ın ortaya koyduğu paradoks şudur: hiçbir kural kendi uygulamasını belirleyemez. Bir kuralı nasıl uygulayacağımızı gösteren başka bir kurala ihtiyaç duyarız; o kuralı uygulamak için de başka bir kurala; bu zincir sonsuza dek gider. Dolayısıyla kural uygulaması, mantıksal çıkarım değil; bir pratik içindeki eğitim ve topluluksal mutabakatın ürünüdür.

Bu argümanın hukuk felsefesine aktarımı yıkıcı sonuçlar doğurmaktadır. Bir hukuk kuralını “doğru” uygulamak, bu uygulamanın zorunluluğunu garanti eden bağımsız bir standarda başvurmayı gerektirir. Ama bu standart nereden gelmektedir? Hukuk geleneğinin içinden mi? O zaman gelenek nasıl yorumlanacaktır? Doğal hukuktan mı? O zaman hangi doğal hukuk teorisi referans alınacaktır? Toplumsal uzlaşıdan mı? O zaman hangi toplumun hangi andaki uzlaşısı? Her yanıt, cevapladığından daha fazla soru üretmektedir.

Kripke, bu Wittgensteinyen paradoksu “kriptanormativizm” tehlikesiyle birlikte okumuş ve hukuki anlamın topluluksal normatif pratikten bağımsız biçimde tespit edilemeyeceğini göstermiştir.^⁷ Bu bulgu, hukukun anlamının belirsiz olduğunu değil; anlamın zorunlu olarak bağlamsal ve topluluksal olduğunu; dolayısıyla evrensel ve öngörülebilir bir standartta sabitlenemeyeceğini ortaya koymaktadır.

3.2. Derrida ve Hukukun Apo Riyası

Derrida, “Yasanın Gücü” adlı çalışmasında hukukun temelinin kendisinin temelsize — “yasasız güce” — dayandığını ileri sürmektedir.^⁸ Her hukuk sistemi, kendisini hukuka dayanarak meşrulaştıramayan bir kurucu eylemle başlar: devrimler, anayasal kuruluşlar ve uluslararası antlaşmalar, kendi meşruiyetlerini oluştururken meşruiyet için başvurulabilecek bir önceki hukuku silmişlerdir ya da hiç var olmadığı için başvuramamışlardır. Hukukun kendisi, hukukun dışından gelir.

Bu argümanın pratik sonucu şudur: hukukun meşruiyet iddiası, kaçınılmaz olarak döngüsel bir mantığa dayanmaktadır. Hukuk, gücünü meşruiyetinden aldığını ileri sürer; meşruiyetini ise hukuki prosedürlerden. Bu döngü, sistemin işlemesini engellemez; ancak sistemin normatif güvenilirliğinin, döngüsel meşruiyet üzerine kurulu olduğunu açığa çıkarır. Döngüsel bir temel, ne kadar sağlam olursa olsun, bağımsız bir temel değildir.

3.3. Hukuki Dil ve İktidar: Bourdieu’nün Katkısı

Pierre Bourdieu, “Hukukun Gücü Üzerine” adlı makalesinde hukuki dili, sembolik iktidar biçiminin son derece rafine edilmiş bir tezahürü olarak analiz etmiştir.^⁹ Bourdieu’ye göre hukuki söylem, belirli çıkarları evrensel norm olarak sunma kapasitesine sahiptir; çünkü bu söylemin taşıyıcıları, söylemin içerikleri ve üretim prosedürleri, hukuki alanın içsel mantığı tarafından meşrulaştırılmaktadır. Bu öz-meşrulaştırma mekanizması, hukuki söylemin toplumsal kökenini ve çıkar bağlantılılığını görünmez kılar.

Bourdieu’nün analizinin hukukun likiditesine katkısı şu noktada yoğunlaşmaktadır: hukukun belirsiz içeriğinin doldurulması, her zaman belirli bir habitus içinde, belirli bir alan pozisyonundan gerçekleşmektedir. Yargıçların hangi hukuk fakültesinde eğitim aldıkları, hangi ideolojik gelenekten geldikleri, siyasi atama süreçleriyle nasıl bir ilişki içinde oldukları — bunlar hukuki kararların içeriksiz arkapjanı değil; belirleyici bağlamsal değişkenlerdir. Hukuki yorum, toplumsal boşlukta değil; somut güç ilişkileri içinde gerçekleşmektedir.

4. Kritik Hukuk Çalışmaları: Yanılsamanın Anatomisi

4.1. CLS’nin Temel Argümanı: Belirlenemezlik Tezi

1970’lerin sonlarında ABD hukuk akademisinde filizlenen Kritik Hukuk Çalışmaları (Critical Legal Studies — CLS) hareketi, ana akım hukuk düşüncesine yönelik en kapsamlı içkin eleştiriyi üretmiştir. Roberto Mangabeira Unger, Duncan Kennedy ve Morton Horwitz gibi isimler tarafından geliştirilen hareketin merkezi tezi, hukukun belirlenemez (indeterminate) olduğudur.^¹⁰

Belirlenemezlik tezi şunu ileri sürmektedir: hukuk, hukuki sonuçları tek bir yönde belirleyecek kadar tutarlı bir içeriğe sahip değildir. Her önemli hukuki sorun, zıt yönlerde akıl yürütülmesine imkân tanıyan eşit ölçüde geçerli argümanlar barındırmaktadır. Sözleşme hukukunda “sözleşme özgürlüğü” ile “tarafların eşit müzakere kapasitesi” ilkeleri; anayasa hukukunda “bireysel özgürlük” ile “kamu yararı”; ceza hukukunda “kişisel sorumluluk” ile “yapısal belirlenimcilik” — bu çiftlerin her biri, mevcut hukukun içinden çekilebilen ve birbirini dışlayan sonuçlar üretmektedir.

Kennedy bu dinamiği somutlaştırmak için avukatlık pratiğini analiz etmiştir. Deneyimli bir hukukçunun büyük çoğunlukla her iki taraf için de savunulabilir hukuki argümanlar üretebileceği; davayı kazanmanın, hukuki normların tek doğru yorumunu bulmaktan değil, hâkimi belirli bir yorumu benimsemeye ikna etmekten ibaret olduğu gözlemi, hukukun işlevine dair yerleşik varsayımları köklü biçimde sarsmaktadır.^¹¹

4.2. Çelişki Tezi: Hukukun İçsel Tutarsızlığı

CLS’nin belirlenemezlik tezini tamamlayan ikinci argüman, çelişki tezidir. Unger, modern hukukun birbirini dışlayan iki farklı normatif mantığı — bireysel özerklik ve kolektif refah — aynı anda barındırdığını ve bu çelişkinin hiçbir içkin hukuki mekanizma tarafından giderilemeyeceğini ileri sürmektedir.^¹² Bu çelişki, kötü bir yasa yazımının ürünü değildir; modern toplumun kendisini kuran değer çatışmalarının hukuki sisteme yansımasıdır.

Sözleşme hukuku bu çelişkinin en çıplak biçimde gözlemlendiği alandır. Bir yanda “pacta sunt servanda” ilkesi — tarafların gönüllü mutabakatta kaldıkları koşullar geçerlidir — öte yanda “unconscionability” doktrini — bazı sözleşme koşulları, taraflardan biri güçsüz konumdaysa geçersizdir. Bu iki ilke, aynı pozitif hukuk sistemi içinde birlikte var olmaktadır ve hangisinin baskın çıkacağı, hukuki zorunlulukla değil; yargısal tercihle belirlenmektedir. Hukuk, bu çelişkiyi ortadan kaldırmaz; onu yönetilir biçimde görünmez kılar.

4.3. CLS’ye Yöneltilen İtirazlar ve Sınırları

CLS’nin belirlenemezlik tezi ciddi itirazlarla karşılaşmıştır. En güçlü itiraz, pratik yakınsamadır: eğer hukuk gerçekten bu denli belirsiz ise, neden hukuk profesyonelleri çoğu zaman benzer sonuçlara ulaşmaktadır? Brian Leiter, belirlenemezlik tezinin aşırı bir iddia olduğunu; hukukun sınır vakalarında belirsiz, çekirdek vakalarda ise yeterince belirgin olduğunu ileri sürmektedir.^¹³

Bu itiraz kısmen geçerlidir. Hukuk, tamamen belirsiz değildir; aksi halde hiçbir toplumun hukuki sistemi işleyemezdi. Mesele, salt belirlenemezlik değil; belirlenemezliğin nerede konuşlandığıdır. Rutin, düşük çıkarlı ve siyasi baskıdan uzak davalarda hukuk tutarlı işleyebilmektedir. Ama tam da önemli olan davalarda — anayasal, siyasi sonuçları yüksek, büyük ekonomik çıkarlar barındıran ve toplumsal değer çatışmalarının odağındaki davalarda — belirsizlik sistematik biçimde işlemekte ve güç lehine çözümlenmektedir.

5. Yapısal Açıklığın Araçsallaştırılması: Manipülasyonun Meşru Görünümleri

5.1. Yasama Düzeyinde Kasıtlı Belirsizlik

Hukuk normlarının manipülasyona açıklığı, yalnızca uygulama düzeyinde değil; üretim düzeyinde de başlamaktadır. Yasama süreçleri, çoğu zaman kasıtlı belirsizlik üretmektedir. Siyasi aktörler, tartışmalı konularda uzlaşmak yerine belirsiz normlar koymayı ve çözümü yargıya bırakmayı tercih eder; bu strateji, hem siyasi maliyeti düşürür hem de geleceğe yönelik yorum kapısını açık tutar.

Bu gözlem, salt bir olumsuz tespit değildir; yasama pratiğinin ampirik kaydından çıkan bir sonuçtur. AB direktiflerinin “makul süre”, “orantılı tedbir” ve “uygun çerçeve” gibi kasıtlı olarak geniş bırakılmış kavramlarla dolu olduğu; bu kavramların üye devletler tarafından kendi iç siyasi öncelikleriyle doldurulduğu bilinmektedir.^¹⁴ Bu yapı, hukuki uyumu merkezi bir standarda göre değil; her devletin kendi tercihine göre ölçmektedir; bu ise hukukun öngörülebilirlik iddiasını en üst kurumsal düzeyde çürütmektedir.

5.2. Yargısal Aktivizm ve Pasivizm: Sonuç Odaklı Gerekçelendirme

Yüksek mahkeme kararlarının gerekçelerini inceleyen ampirik hukuk çalışmaları, tutarlı bir bulguyu defalarca ortaya koymuştur: sonuçlar ile gerekçeler arasındaki ilişki, mantıksal bir çıkarım zinciri değil; çoğunlukla geriye dönük bir meşrulaştırma sürecidir. Hâkim önce belirli bir sonucu benimsemekte; ardından o sonucu destekleyen hukuki argümanı seçmekte ya da inşa etmektedir.

Segal ve Spaeth’in ABD Yüksek Mahkemesi kararları üzerinde yürüttükleri kapsamlı çalışma, yargıçların “tutumsal model” — yani kişisel siyasi tercihleri — çerçevesinde karar verdiklerini ve hukuki gerekçenin bu tercihleri meşrulaştırma işlevi gördüğünü ortaya koymuştur.^¹⁵ Bu bulgu, münhasıran Amerikan yargısına özgü değildir: Almanya ve İngiltere’deki benzer çalışmalar, farklı niteliklerde olmakla birlikte yargısal karar verme sürecinde hukuki metodolojinin dışındaki faktörlerin belirleyici rol oynadığını göstermektedir.

5.3. Kurumsal Tasarım ve Güç Asimetrisinin Normalizasyonu

Morton Horwitz’in Amerikan özel hukukunun tarihini inceleyen çalışması, on dokuzuncu yüzyılda mahkemelerin sözleşme ve mülkiyet hukukunu sistematik biçimde sermaye lehine yeniden yorumladığını belgeleyen tarihsel analizlerden biridir.^¹⁶ Horwitz’in bulgusunun önemi, bu yorumsal dönüşümün açık siyasi bir tercihten değil; görünürde tarafsız hukuki kavramlar — rekabet, sözleşme özgürlüğü, zarara neden olma — aracılığıyla gerçekleşmesinden kaynaklanmaktadır. Güç asimetrisinin normalizasyonu, hukuki söylemin içinden yürütüldüğünde en az görünür, en az itiraz götürür ve en kalıcı biçimde işlemektedir.

Bu dinamik tarihsel bir anomali değildir. Ekonomik düzenleme hukukunda büyük şirketlerin mevzuat süreçleri üzerindeki etkisi, vergi hukukunda karmaşıklık aracılığıyla üretilen kaçış yolları, fikri mülkiyet hukukunda telif sürelerinin sistematik uzatılması — hukukun karmaşıklığını ve belirsizliğini kaynak ve uzmanlık kapasitesine sahip aktörlerin lehine araçsallaştırma eğilimi, günümüz hukuk sistemlerinde de yapısal biçimde işlemeye devam etmektedir.

6. Olası Yanıtlar ve Onların Yetersizlikleri

6.1. Prosedüralist Yanıt

Hukukun substantif içeriğinin belirsiz olduğu kabul edilse bile, adil prosedürlerin bu belirsizliği telafi edebileceği ileri sürülebilir. John Rawls’ın prosedürel adaleti ve Jürgen Habermas’ın iletişimsel akıl yürütme teorisi, bu yanıtın en rafine akademik biçimlerini sunmaktadır. Bu yaklaşıma göre hukukun meşruiyeti, sonuçların öngörülebilirliğinden değil; kararların alınış sürecinin katılımlı ve kamusal gerekçeye dayanan niteliğinden kaynaklanmaktadır.

Prosedüralist yanıtın çekiciliği gerçektir; ancak kendi sınırlarını da içermektedir. Prosedürler de yoruma açıktır. “Adil yargılanma”, “hakkaniyete uygun süreç”, “tarafsız hâkim” — bu kavramların her biri, substantif hukuki normlarla aynı yapısal açıklığı taşımaktadır. Prosedürün adaleti, yalnızca onu tanımlayan normatif çerçevenin güvenilirliği kadar güvenilir olabilmektedir; bu çerçeve de aynı likiditeden mustarip olmaktadır.

6.2. Kurumsal Tasarım Yanıtı

İkinci yanıt, hukukun meşruiyet sorununu kurumsal tasarımla çözmeye çalışır: bağımsız yargı, şeffaf yargılama, temyiz denetimi ve anayasal denetim mekanizmaları, likiditeden kaynaklanacak arbitrariliği sınırlayabilir. Bu yanıt, kısmen doğrudur ve kurumsal tasarımın önemi yadsınamaz.

Ancak kurumsal tasarımın hukukun yapısal açıklığını ortadan kaldıramayacağı gerçeği, bu yanıtın sınırını belirlemelidir. Yargı bağımsızlığı, hâkimleri kendi yorumsal tercihlerinden özgür kılmaz; yalnızca bu tercihleri dışsal siyasi baskıdan görece korur. Anayasal denetim, yorumun gerekliliğini ortadan kaldırmaz; yorumu hiyerarşik olarak tahsis eder. Temyiz denetimi, içtihat çelişkisini önlemez; geriye dönük olarak bir tutarlılık üretmeye çalışır; çoğunlukla başarısız biçimde.

6.3. Pragmatist Yanıt: “Yeterince İyi” Olarak Hukuk

Belki de en yaygın gündelik yanıt, hukukun mükemmel olmasa da yeterince iyi işlediği iddiasıdır. Bu yanıtın pragmatik doğruluğu kabul edilebilir. Hukuk gerçekten de belirli bir düzeyde koordinasyon, çatışma çözümü ve toplumsal işbirliği sağlamaktadır. Hukuksuzluğun ya da tamamen keyfi yönetimin ürettiği maliyetler, mevcut hukuk sistemlerinin ürettiği maliyetlerden çoğu zaman daha ağır olabilmektedir.

Ama bu pragmatist yanıt, hukukun güvenilirlik iddiasını kurtarmaz; sessizce terk eder. “Yeterince iyi” ile “güvenilir” arasındaki fark belirleyicidir: ilki bir pratik işlevsellik iddiasıdır, ikincisi bir normatif güvence iddiasıdır. Ana akım hukuk söylemi ikincisini iddia etmektedir; pragmatist yanıt ise ancak birincisini savunabilmektedir. Bu kayma, hukuka yaslanmanın niteliği hakkında derin bir çıkarım yapmayı gerektirir: hukuk, güvenilir bir normlar sistemi değil; kullanılabilir ama güvenilmez bir koordinasyon aracıdır.

7. Sonuç: Yanılsamadan Arınmış Bir Hukuk Anlayışına Doğru

Bu makale, hukukun güvenilmezliğini savunmaktadır; hukuksuzluğu değil. Bu ayrım belirleyicidir. Hukukun yapısal likiditesini kabul etmek, her hukuki sonucun keyfi olduğu ya da hukuksal muhakemenin tamamen anlamsız olduğu sonucunu zorunlu kılmamaktadır. Pek çok hukuki mesele, görece dar bir belirsizlik aralığında çözüme kavuşmaktadır. Güçlü içtihat birikimine sahip, siyasi baskıdan görece bağımsız ve gerçek anlamda değer tartışmasına zemin açık bir yargı sistemi; yapısal açıklığı minimize etme kapasitesi taşımaktadır.

Bununla birlikte, ana akım hukuk söyleminin ürettiği güvence vaadinin yapısal olarak gerçekleştirilemez niteliği inkâr edilemez bir gerçek olarak kalmaktadır. Hukuk, dışından nesnel biçimde denetlenen ve sabit içerikli normları otomatik biçimde uygulayan bir mekanizma değildir. Aktörlerin, kurumların ve toplumsal güç ilişkilerinin belirsizliği belirli yönlere doğru doldurduğu, sürekli yeniden müzakere edilen bir pratiktir. Bu gerçeği görmezden gelen bir hukuki güvence inancı, hukukun ne yaptığına dair değil; ne yaptığını sandığımıza dair bir olgudur.

Bu yanılsamanın pratik maliyeti yüksektir. Hukukun tarafsız bir hakem olduğuna inanan bireyler, kurumsal aktörlerin bu yanılsamayı araçsallaştırdığı bağlamlarda yapısal olarak dezavantajlı konuma düşmektedir. Hukuki söylemin gerçekte ne yaptığını görmek — kimin yorumunun baskın çıktığını, hangi belirsizliğin kimin lehine doldurulduğunu, hangi içtihat seçiminin hangi güç ilişkisini yeniden ürettiğini — hem entelektüel bir dürüstlük hem de pratik bir öz-savunma meselesidir.

Likitten olan şeye taş gibi güvenmek, bir epistemolojik hatadır. Hukuka ihtiyaç duyulabilir; ancak hukuk güvenilebilir değildir.

Dipnotlar

¹ Hart, H. L. A. (1961). The Concept of Law. Oxford University Press, s. 124-136. Açık doku (open texture) teorisinin sistematik sunumu; Friedrich Waismann’ın dil felsefesinden ödünç alınan kavramın hukuka uygulanması.

² Dworkin, R. (1986). Law’s Empire. Belknap Press, s. 225-275. “Hukuki bütünlük” (law as integrity) ilkesi ve Herkül yargıç figürünün ayrıntılı formülasyonu.

³ Fish, S. (1989). Doing What Comes Naturally: Change, Rhetoric, and the Practice of Theory in Literary and Legal Studies. Duke University Press, s. 87-119. Yorumsal toplulukların hukuki anlam üretimindeki rolü ve bu üretimin güç ilişkilerinden bağımsız olmadığı argümanı.

⁴ Sunstein, C. R., Schkade, D., Ellman, L. M. ve Sawicki, A. (2006). Are Judges Political? An Empirical Analysis of the Federal Judiciary. Brookings Institution Press, s. 3-42. Yargısal kararlar ile yargıçların atama süreçleri arasındaki korelasyona ilişkin ampirik bulgular.

⁵ Kennedy, D. (1997). A Critique of Adjudication. Harvard University Press, s. 155-196. “Sonuç odaklı akıl yürütme” tezinin ayrıntılı analizi; avukatların ve yargıçların argüman inşa süreçleri üzerine.

⁶ Wittgenstein, L. (1953). Philosophical Investigations. Blackwell, §138-242. Kural izleme paradoksu ve özel dil argümanının birlikte değerlendirilmesi; hukuki normlara uygulanabilirliği için bkz. Endicott, T. A. O. (2000). Vagueness in Law. Oxford University Press.

⁷ Kripke, S. A. (1982). Wittgenstein on Rules and Private Language. Harvard University Press, s. 7-54. “Kripkenstein” paradoksu: kural uygulamasının topluluksal normatif pratiğe bağımlılığı.

⁸ Derrida, J. (1990). Force of Law: The Mystical Foundation of Authority. Cardozo Law Review, 11(5-6), 920-1045. Hukukun kurucu şiddetle ilişkisi ve adaletin hesaplanamaz niteliği üzerine.

⁹ Bourdieu, P. (1987). The Force of Law: Toward a Sociology of the Juridical Field. Hastings Law Journal, 38(5), 805-853. Hukuki alanın sembolik iktidar üretim mekanizmaları ve hukuki söylemin toplumsal kökeninin görünmez kılınması.

¹⁰ Unger, R. M. (1983). The Critical Legal Studies Movement. Harvard Law Review, 96(3), 561-675. CLS hareketinin temel manifesto metni; belirlenemezlik ve çelişki tezlerinin sistematik sunumu.

¹¹ Kennedy, D. (1997). A Critique of Adjudication. Harvard University Press, s. 131-154.

¹² Unger, R. M. (1983), s. 628-644. Özel hukukun iç çelişkilerine ilişkin analiz.

¹³ Leiter, B. (2002). Law and Objectivity. In J. Coleman ve S. Shapiro (der.), The Oxford Handbook of Jurisprudence and Philosophy of Law. Oxford University Press, s. 969-989. Belirlenemezlik tezinin aşırılık eleştirisi.

¹⁴ Directives Interpretive Flexibility konusunda bkz. Prechal, S. (2005). Directives in EC Law. Oxford University Press, s. 56-82. AB hukuku bağlamında kasıtlı normatif esneklik.

¹⁵ Segal, J. A. ve Spaeth, H. J. (2002). The Supreme Court and the Attitudinal Model Revisited. Cambridge University Press, s. 41-89. Yargısal tutumların kararlar üzerindeki etkisine ilişkin sistematik ampirik analiz.

¹⁶ Horwitz, M. J. (1977). The Transformation of American Law, 1780-1860. Harvard University Press, s. 1-30. Sermaye birikimi süreciyle özel hukuk doktrininin evriminin paralel seyri.

Kaynakça

Bourdieu, P. (1987). The Force of Law: Toward a Sociology of the Juridical Field. Hastings Law Journal, 38(5), 805-853.

Derrida, J. (1990). Force of Law: The Mystical Foundation of Authority. Cardozo Law Review, 11(5-6), 920-1045.

Dworkin, R. (1986). Law’s Empire. Belknap Press.

Endicott, T. A. O. (2000). Vagueness in Law. Oxford University Press.

Fish, S. (1989). Doing What Comes Naturally: Change, Rhetoric, and the Practice of Theory in Literary and Legal Studies. Duke University Press.

Hart, H. L. A. (1961). The Concept of Law. Oxford University Press.

Horwitz, M. J. (1977). The Transformation of American Law, 1780-1860. Harvard University Press.

Kennedy, D. (1997). A Critique of Adjudication. Harvard University Press.

Kripke, S. A. (1982). Wittgenstein on Rules and Private Language. Harvard University Press.

Leiter, B. (2002). Law and Objectivity. In J. Coleman ve S. Shapiro (der.), The Oxford Handbook of Jurisprudence and Philosophy of Law. Oxford University Press, s. 969-989.

Prechal, S. (2005). Directives in EC Law. Oxford University Press.

Segal, J. A. ve Spaeth, H. J. (2002). The Supreme Court and the Attitudinal Model Revisited. Cambridge University Press.

Sunstein, C. R., Schkade, D., Ellman, L. M. ve Sawicki, A. (2006). Are Judges Political? An Empirical Analysis of the Federal Judiciary. Brookings Institution Press.

Unger, R. M. (1983). The Critical Legal Studies Movement. Harvard Law Review, 96(3), 561-675.

Wittgenstein, L. (1953). Philosophical Investigations. Blackwell

Likit Norm: Hukukun Yapısal Manipülasyon Açıklığı ve Güvenilmezliğinin Sistematik Temelleri Üzerine yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu makale, Mehmet Cavid Bey’i idamının yüzüncü yılı vesilesiyle hayatı, yetişme çevresi, fikirleri ve siyasî akıbeti çerçevesinde yeniden değerlendirmektedir. Çalışma, Cavid Bey’in yalnızca bir Osmanlı maliye nazırı ve devlet adamı değil, aynı zamanda geç Osmanlı’dan erken Cumhuriyet’e uzanan dönemde liberal iktisadî düşüncenin en dikkat çekici temsilcilerinden biri olduğunu ileri sürmektedir. Selanik’in kozmopolit yapısı, Mülkiye eğitimi, Ulûm-ı İktisâdiye ve İçtimâiye Mecmuası çevresi ve özellikle İktisat İlmi adlı eseri, onun iktisat anlayışının entelektüel temelini göstermektedir. Ayrıca çeşitli yazıları ve 1924 tarihli İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası raporu, Cavid Bey’in teorik liberalizmini somut iktisat politikası önerileriyle birleştirdiğini ortaya koymaktadır. Makale, İzmir suikasti sonrasında yürütülen yargılamayı hukuk devleti ve adil muhakeme ilkeleri bakımından eleştirel biçimde değerlendirirken, bu idamın Türkiye’de liberal düşünce geleneğinin zayıflaması ve daha çoğulcu bir siyasal gelişme ihtimalinin daralması bakımından taşıdığı tarihî anlamı da tartışmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Mehmet Cavid Bey; liberalizm; Osmanlı iktisat düşüncesi; İttihat ve Terakkî; İzmir suikasti; erken Cumhuriyet; tek parti dönemi; siyasal tasfiye

Abstract

This article reassesses Mehmed Cavid Bey on the centenary of his execution by examining his life, intellectual formation, economic ideas, and political fate. It argues that Cavid Bey should be understood not only as an Ottoman minister of finance and prominent statesman, but also as one of the most notable representatives of liberal economic thought in the late Ottoman and early Republican transition. His upbringing in cosmopolitan Salonica, his Mekteb-i Mülkiye education, his role in the circle of Ulûm-ı İktisâdiye ve İçtimâiye Mecmuası, and especially his book İktisat İlmi reveal the foundations of his economic outlook. His articles and the 1924 economic report prepared under the auspices of the Istanbul Chamber of Commerce and Industry further show that he sought to connect liberal economic theory with concrete policy concerns. The article also offers a critical assessment of his trial and execution in the aftermath of the İzmir assassination affair and discusses their broader implications for the weakening of liberal thought and pluralist political development in Turkey.

Keywords: Mehmed Cavid Bey; liberalism; Ottoman economic thought; Committee of Union and Progress; İzmir assassination; early Republic; single-party period; political purge

Giriş

2026 yılı, Osmanlı’nın son döneminde ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında iz bırakmış devlet adamı, maliye nazırı ve iktisat düşünürü Mehmet Cavid Bey’in idamının yüzüncü yılıdır. Geç Osmanlı siyasal ve iktisadî tarihinin dikkat çekici şahsiyetlerinden biri olan Cavid Bey, yalnızca üst düzey bir bürokrat ve maliyeci değil, aynı zamanda yazıları, ders notları, kitapları ve raporlarıyla iktisadî meseleler üzerine sistemli biçimde düşünen bir fikir adamıdır. Onun adı çoğu zaman İttihat ve Terakkî, Osmanlı maliyesi, savaş yıllarının ekonomik politikaları ve nihayet İzmir suikasti sonrasında yaşanan yargılama süreciyle birlikte anılmaktadır. Bununla birlikte Cavid Bey’in Türkiye’de liberal iktisadî düşüncenin erken temsilcilerinden biri olarak taşıdığı önem, çoğu zaman siyasî biyografisinin veya trajik akıbetinin gölgesinde kalmıştır (Akyıldız, 1993; Ahmad, 1969).

Bu makalenin temel amacı, Mehmet Cavid Bey’i idamının yüzüncü yılında yeniden değerlendirmek; onun hayatını, yetiştiği entelektüel çevreyi, iktisadî ve siyasî fikirlerini ve 1926’daki idamının tarihsel anlamını bir arada ele almaktır. Çalışmanın çıkış noktası şudur: Mehmet Cavid Bey’in şahsında yalnızca bir devlet adamının hayat hikâyesi değil, aynı zamanda Türkiye’de liberal düşünce tarihinin erken fakat kırılgan bir damarının serencamı da görünür hale gelmektedir (Hanioğlu, 1981). Selanik’in kozmopolit yapısı içinde yetişmesi, modern eğitim çevreleriyle teması, iktisat bilimine duyduğu ilgi, maliye nazırlığı sırasında üstlendiği sorumluluklar ve iktisadî meseleleri yalnız idarî değil teorik düzeyde de ele alması, onu benzer dönem şahsiyetleri arasında ayrıksı bir yere yerleştirmektedir (Zürcher, 2017).

Makale, Cavid Bey’in düşünce dünyasını ortaya koyarken mümkün olduğunca birincil kaynaklara dayanmayı hedeflemektedir. Bu çerçevede onun İktisat İlmi adlı eseri özel bir önem taşımaktadır. Söz konusu eser, Cavid Bey’in iktisat anlayışını doğrudan kendi kavramları ve öncelikleri üzerinden takip etmeye imkân vermektedir. Bunun yanında Cavid Bey’in farklı dönemlerde kaleme aldığı makaleler, gazete yazıları ve özellikle 1924’te İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası bünyesinde hazırlanan ekonomik durum raporu, onun iktisadî meseleleri yalnız kuramsal bir alan olarak değil, aynı zamanda ülkenin somut ihtiyaçları ve imkânları çerçevesinde ele aldığını göstermektedir (Toprak, 2019).

Bu çalışmanın ikinci temel ekseni, Cavid Bey’in 1926’da İzmir suikasti bağlamında yargılanması ve idam edilmesidir. Bu süreç, yalnızca bireysel bir ceza davası olarak değil, erken Cumhuriyet döneminde muhalif veya alternatif siyasal geçmişlere sahip aktörlerin tasfiyesi bağlamında da ele alınmayı hak etmektedir. Tarih yazımında bu davanın hukukî niteliği, delil yapısı, siyasî saikleri ve adil yargılama ilkeleri bakımından ciddi tartışmalar bulunduğu bilinmektedir (Tunçay, 1989; Demirel, 2011). Buradan hareketle makalenin ana tezi şu şekilde ifade edilebilir: Mehmet Cavid Bey, geç Osmanlı ile dar anlamda Cumhuriyet arasındaki geçiş hattında Türkiye’de liberal iktisadî düşüncenin en önemli öncülerinden biridir; onun 1926’da idam edilmesi ise yalnızca şahsî bir trajedi değil, aynı zamanda bu topraklarda zaten cılız ve kırılgan olan liberal düşünce damarının daha da zayıflamasına yol açan tarihsel bir kayıp olarak değerlendirilmelidir.

Bu makalenin yöntemi, biyografik çözümleme ile fikir tarihi yaklaşımını birleştirmektedir. Bir yandan Cavid Bey’in hayat çizgisi ve devlet içindeki konumu takip edilirken, öte yandan onun metinleri birincil kaynak olarak okunmakta ve bu metinlerden hareketle iktisadî ve siyasî fikirlerinin omurgası çıkarılmaktadır. Böyle bir yöntem, ne biyografiyi fikirlerin önüne geçirir ne de fikirleri tarihsel bağlamdan koparır. Tersine, Cavid Bey gibi hem bürokrat hem müellif olan bir isim için bu iki düzlemin birlikte ele alınması zorunludur.

Çalışmanın bir başka amacı da Türkiye’de liberal düşünce tarihinin yalnız sonraki dönem liberal yazarlarla başlatılamayacağını göstermektir. Geç Osmanlı dönemi, özellikle iktisat alanında, liberal yönelimlerin ve serbestiyetçi kurumsal arayışların şekillendiği önemli bir evredir. Cavid Bey’in yeniden okunması, bu tarihsel derinliği görünür kılmak bakımından da önem taşımaktadır.

Yöntem bakımından bu makale, iki tür sadeleştirmeden kaçınmaktadır. Birincisi, Cavid Bey’i sadece “İttihatçı” etiketi içine hapsederek fikrî özgünlüğünü görünmez kılan siyasal indirgemeciliktir. İkincisi ise onu yalnızca trajik sonu üzerinden değerlendiren mağduriyet merkezli anlatıdır. Tarihsel olarak verimli olan yaklaşım, Cavid Bey’i hem kurumların içinde görev yapmış bir maliye adamı hem de bu kurumların sınırlarını görebilen bir iktisat düşünürü olarak birlikte ele almaktır. Böyle bir yaklaşım, Osmanlı’dan bir anlamda Cumhuriyet’e geçişte yalnız rejim biçimlerinin değil, siyasal meşruiyet anlayışlarının, iktisadî tercihlerin ve temsil kalıplarının da değiştiğini göstermektedir. Bu nedenle Cavid Bey’in biyografisi, kişisel başarı ve felaketlerin ötesinde, Türkiye’de modern devletin nasıl kurulduğu ve bu kuruluş sürecinde hangi fikir damarlarının güçlenip hangilerinin bastırıldığı sorusuna da ışık tutmaktadır (Akyıldız, 1993; Ahmad, 1995).

1. Mehmet Cavid Bey’in Hayatı ve Yetişme Çevresi

Mehmet Cavid Bey, geç Osmanlı döneminin hem idarî hem de fikrî bakımdan en dikkat çekici simalarından biridir. Onu yalnızca bir maliye nazırı, bir bürokrat veya bir siyasal aktör olarak görmek eksik olur. Cavid Bey, aynı zamanda modern iktisadî meseleler üzerine düşünen, fikirlerini yazıya döken ve devlet idaresi ile iktisat teorisi arasında bağ kurmaya çalışan bir entelektüeldi. Bu sebeple onun hayatını ele almak, yalnız bir biyografi kaleme almak anlamına gelmez; aynı zamanda Osmanlı’nın son döneminde yetişen yeni tip devlet adamının hangi toplumsal ve zihnî şartlarda oluştuğunu da anlamaya yardımcı olur (Mardin, 2008).

Cavid Bey 1875’te Selanik’te doğdu. XIX. yüzyılın sonlarında Selanik, yalnızca ticaretin değil, aynı zamanda fikir hareketlerinin, toplumsal çeşitliliğin ve modernleşme arayışlarının yoğunlaştığı bir Osmanlı liman şehriydi. Müslüman, Yahudi ve Hristiyan toplulukların bir arada yaşadığı; Avrupa ile temasın canlı olduğu; ticaret, basın ve eğitim hayatının hayli hareketli seyrettiği bu ortam, klasik taşra çevrelerinden farklı bir zihnî iklim sunuyordu. Böyle bir şehirde yetişen bir gencin, devlet, toplum, ticaret ve dünya ekonomisi hakkında daha açık ufuklara sahip olması şaşırtıcı değildir. Nitekim Cavid Bey’in ilerleyen yıllarda iktisadî meselelere duyduğu güçlü ilgi ve dışa açık bir kalkınma anlayışına yönelmesi, büyük ölçüde Selanik’in bu kozmopolit atmosferiyle birlikte düşünülmelidir (Georgeon, 2006, s. 43-61; Hanioğlu, 2001).

Onun eğitim hayatı da bu zihnî oluşumun önemli bir parçasıdır. Selanik’teki ilk öğreniminden sonra Mekteb-i Mülkiye’ye gitmesi, Cavid Bey’i klasik medrese veya yalnız bürokratik staj usulüyle yetişen isimlerden ayırmıştır. Mülkiye, Tanzimat sonrasında yetişen yeni Osmanlı idareci tipinin ana kurumlarından biriydi ve burada hukuk, idare, maliye ve siyaset alanlarında sistematik bir eğitim veriliyordu. Bu formasyon, Cavid Bey’in sonraki yıllarda maliye alanındaki uzmanlığına, kamu maliyesi meselelerindeki yetkinliğine ve iktisadî sorunları teorik kavramlarla tartışabilmesine doğrudan katkıda bulunmuştur (Akyıldız, 1993; Ortaylı, 2008: 281-286).

Cavid Bey’in entelektüel karakterini belirleyen bir diğer unsur, II. Meşrutiyet öncesi ve sonrasında şekillenen yeni Osmanlı aydın çevreleriyle kurduğu ilişkidir. Bu dönemde imparatorluğun geleceği hakkında farklı fikir akımları rekabet halindeydi: merkeziyetçilik, Osmanlıcılık, Türkçülük, Batıcılık, adem-i merkeziyetçilik, liberal anayasal rejim arayışları ve farklı iktisat politikası önerileri aynı entelektüel evrende yan yana bulunuyordu. Cavid Bey, bu ortam içinde, özellikle iktisadî akıl yürütmeye önem veren, mali disiplini ve modern ekonomik kurumları ciddiye alan bir çizgiye yöneldi. Böylece daha gençlik yıllarında hem devlet adamı hem iktisat yazarı olmasının zemini oluştu (Mardin, 2008: 215-228; Hanioğlu, 1981: 142-150).

Cavid Bey’in sonraki yıllarda maliye nazırlığına yükselmesi veya iktisat meselelerinde söz sahibi olması tesadüf değildir. Asıl önemlisi, onun bu erken oluşum süreci daha sonra savunacağı iktisadî görüşlerin toplumsal ve zihnî temelini hazırlanmasıdır. Dolayısıyla Mehmet Cavid Bey’in hayatının ilk safhaları yalnız biyografik arka plan değil, aynı zamanda onun liberal iktisadî yönelimini mümkün kılan kurucu zemin olarak değerlendirilmelidir. Bu zemin anlaşılmadan ne fikirlerinin mahiyeti ne de ileride maruz kalacağı siyasî tasfiyenin Türkiye düşünce tarihi bakımından anlamı tam olarak kavranabilir.

Cavid Bey’in hayatı üzerinden görülen bir başka husus da, geç Osmanlı seçkinlerinin bir kısmında gözlenen meslekî uzmanlaşmanın artışıdır. XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren maliye, ticaret, ulaştırma ve dış borçlar gibi alanlar, klasik devlet adamlığının ötesinde teknik bilgi gerektiren sahalara dönüşmüştü. Bu değişim, Osmanlı bürokrasisi içinde maliye konusunda ihtisaslaşan, yabancı iktisadî tartışmaları takip eden ve devletin iktisadî meselelerini kavramsal bir dille ifade etmeye çalışan bir kuşağın doğmasına yol açtı. Cavid Bey, bu kuşağın en güçlü örneklerinden biridir (Ortaylı, 2008: 287-295). Onun eğitim ve memuriyet geçmişi, iktisadî meselelere sırf pratik zorunluluk düzeyinde değil, uzmanlaşmış bir düşünce alanı olarak yaklaştığını göstermektedir

Öte yandan Cavid Bey’in yetişme çevresini belirleyen zihnî kaynaklardan biri de geç Osmanlı modernleşmesinin Avrupa ile kurduğu yoğun temastır. Selanik ve İstanbul gibi merkezlerde yetişen aydınlar, yalnız Fransızca veya başka Avrupa dillerini öğrenmekle kalmamış; aynı zamanda liberal anayasal düşünce, siyasal temsil, iktisadî gelişme ve toplumsal reform tartışmalarını da yakından takip etmişlerdir (Hanioğlu, 2001).. Bu temasın Cavid Bey’in düşüncelerine etkisi, onun iktisat dilindeki açıklıkta ve modern kurumlara verdiği önemde hissedilir. Başka bir deyişle, onun yetişme çevresi hem yerli devlet geleneğinin hem de Avrupa kaynaklı modern iktisadî ve siyasî dilin kesiştiği bir alandır (Mardin, 2008; Hanioğlu, 1986).

2. Mehmet Cavid Bey’in Entelektüel Çevresi ve Fikir Kaynakları

Mehmet Cavid Bey’i yalnızca başarılı bir maliyeci veya yüksek devlet görevlisi olarak ele almak, onun tarihî önemini eksik kavramak olur. Cavid Bey aynı zamanda geç Osmanlı entelektüel dünyasının içinden çıkan, iktisat, toplum ve modernleşme meselelerini teorik düzeyde tartışan bir isimdi. Bu nedenle onun düşüncelerini anlamak için sadece resmî görevlerine veya siyasî kariyerine değil, içinde bulunduğu fikir çevrelerine, ilişki kurduğu aydınlara ve beslendiği düşünce kaynaklarına bakmak gerekir.

Bu çerçevede en önemli duraklardan biri Ulûm-ı İktisâdiye ve İçtimâiye Mecmuası çevresidir. Bu mecmua, Osmanlı düşünce hayatında iktisat, toplum ve modern bilim anlayışını birlikte ele alan erken ve etkili bir platformdur. Cavid Bey’in burada yayımlanan yazıları, onun ilgisinin dar anlamda devlet muhasebesiyle sınırlı olmadığını; ticaret odalarından demiryollarına, maliye kanunlarından istatistiğe kadar uzanan geniş bir kurumsal modernleşme alanına açıldığını göstermektedir (Toprak, 1982: 71-95).

Bu mecmua çevresi, Batı kaynaklı sosyal bilim ve iktisat literatürünü Osmanlı okuruna taşımaya çalışan, toplumsal meseleleri ilmî ve seküler çerçeveler içinde ele alan bir entelektüel iklim üretmiştir. Ahmet Şuayb ve Rıza Tevfik gibi isimlerle birlikte Cavid Bey’in de bu çizgide yer alması, onun klasik bürokrat muhafazakârlığından ziyade modern, analizci ve mukayeseli bir düşünme tarzına yakın durduğunu düşündürür. Nitekim, mecmua, muhtevasıyla, Osmanlı’da iktisadî ve içtimaî meselelerin modern bilim diliyle tartışıldığı öncü mecralardan biri olarak kabul edilmektedir (Mardin, 2008: 255-266).

Cavid Bey’in liberalizmi, tek cümlelik bir etiket değildir. Onun liberal yönelimi bir yandan özel mülkiyet, serbest mübadele, dış ticaret ve dünya ekonomisiyle bütünleşme gibi klasik iktisadî başlıklarda görünür hale gelirken, diğer yandan kurumsal yapılanma, hukukî güvenlik, mali disiplin ve iktisadî rasyonalite vurgularında da kendisini gösterir. Bu nedenle Cavid Bey, yalnız piyasa lehine konuşan biri değil, iktisadî serbestliğin kurumsal şartlarını da düşünen bir isimdir (Cavid Bey, 2001, s. 15-32; Bozpınar, 2020).

Bununla birlikte Cavid Bey’in liberalizmi, dönemin Osmanlı şartları içinde şekillenmiş tarihsel bir liberalizmdir. Geç Osmanlı ekonomisinin dış borç baskısı, sanayi yetersizliği, siyasî kırılganlık ve uluslararası bağımlılık gibi ağır sorunları karşısında liberal reçeteler aynı zamanda bir modernleşme ve kurumsallaşma çağrısı olarak okunmalıdır. Ticaret odaları, şirketler, ulaştırma ağları ve istatistik üzerine yaptığı vurgu, liberalizmini soyut bir ideoloji olmaktan çıkarıp pratik bir program haline getirmektedir (Toprak, 2012: 131-147).

Bu bağlamda Cavid Bey’in entelektüel kaynakları arasında yalnız iktisat yazarları değil, geç XIX. yüzyılın genel toplumsal bilim atmosferi de yer alır. Siyaset, toplum ve ekonomi arasındaki ilişkileri birlikte düşünme eğilimi, onun metinlerinde açıkça görülür. İktisat onun için soyut bir sayı dili değildir; toplumsal düzenin, devlet yapısının ve kamusal ahlâkın işleyişiyle bağlantılıdır. Bu yüzden Cavid Bey’in düşünce dünyasını, sadece klasik iktisat öğretisiyle değil, aynı zamanda modernleşmeci sosyal bilim diliyle de ilişkilendirmek gerekir (Mardin, 2008).

Cavid Bey’in fikir kaynakları içinde dikkate alınması gereken bir diğer unsur, Osmanlı iktisadî geri kalmışlığına ilişkin çağdaş teşhislerdir. Dönemin aydınları, imparatorluğun sanayi alanındaki zayıflığını, finansman darlığını, ticaret ağlarındaki bağımlılığını ve teknik eğitim yetersizliğini tartışıyorlardı (Toprak, 2012: 129-152). Cavid Bey bu sorunlara, devletçi veya romantik-milliyetçi bir iktisat diliyle değil; üretim, verimlilik, sermaye, kurumsal kapasite ve dış dünya ile bağlantı bakımından cevap aramaya çalıştı. Bu tutum, onun fikir dünyasında hem gerçekçiliği hem de liberal yönelimi aynı anda beslemiştir.

Ayrıca Cavid Bey’in entelektüel çevresi ile siyasal çevresi arasındaki ilişki de tek yönlü değildir. O, İttihat ve Terakkî ile irtibatlı bir isimdi; ancak onu yalnızca partizan bir siyasal aktör olarak tanımlamak yetersiz kalır. Çeşitli kaynaklar, onun özellikle maliye ve iktisat alanındaki etkisiyle öne çıktığını, fakat aynı zamanda serbestiyetçi yönelimiyle de ayırt edildiğini göstermektedir. Bu durum, yani güçlü bir siyasal hareket içinde yer alırken daha açık, daha rasyonel ve daha ekonomik serbestliğe dayalı bir perspektifi muhafaza etmesi, onun fikrî kişiliğini daha ilginç hale getirir (Ahmad, 1969; Akyıldız, 1993).

3. Bir İktisatçı Olarak Mehmet Cavid Bey: İktisat İlmi Üzerinden Bir Okuma

Mehmet Cavid Bey’in fikrî portresini en açık biçimde ortaya koyan metinlerin başında İktisat İlmi gelir. Onu yalnızca maliye nazırlığı yapmış bir devlet adamı olarak değil, iktisadı sistemli biçimde kavrayan ve öğretmeye çalışan bir düşünür olarak değerlendirmeyi mümkün kılan başlıca kaynak budur. Eser, servetin üretimi, dolaşımı ve paylaşımı üzerine kurulu klasik iktisat dilini Osmanlı-Türk okuruna aktarırken, bunu yalnız tercüme bir dil ile değil, memleket meseleleriyle irtibat kuran bir bakışla yapar (Cavid Bey, 2001: 1-14).

İktisat İlmi’nin en dikkat çekici yönlerinden biri, iktisadı yalnız hazinenin gelir-gider hesabı veya devletin vergi tekniği düzeyinde ele almamasıdır. Cavid Bey için iktisat, servetin üretimi, dolaşımı, paylaşımı ve toplum hayatındaki kurumsal çerçevenin anlaşılmasıyla ilgili daha geniş bir bilimdir (Cavid Bey, 2001: 33-78). Bu yaklaşım, onun zihninde iktisadın dar anlamda maliyeye indirgenmediğini gösterir. Tam tersine, üretim kapasitesi, ticaret kanalları, ulaştırma, istatistik, şirketleşme, piyasa işleyişi ve sermaye birikimi gibi alanlar onun için iktisadî hayatın asli unsurlarıdır.

Bu çerçevede Cavid Bey’in liberalizmi de soyut bir slogan değil, belirli bir iktisadî muhakeme tarzıdır. O, iktisadî gelişmeyi devletin ekonomik hayatı bizzat kuşatmasına değil, üretimin artmasına, ticaretin genişlemesine, teşebbüs imkânlarının çoğalmasına ve ekonomik aktörlerin daha rasyonel hareket edebilecekleri bir ortamın oluşmasına bağlar. Bu nedenle onun düşüncesinde serbest mübadele, dış ticaret, özel girişim ve ekonomik canlılık arasında güçlü bir ilişki vardır. Ayrıca, Cavid Bey kalkınmayı ülkenin dünya ekonomisiyle temas kurmasıyla birlikte düşünmektedir (Bozpınar, 2020; Cavid Bey, 2001: 91-126).

Burada önemli bir nokta vardır: Cavid Bey’in liberal iktisat anlayışı, yalnız devlet müdahalesine karşı çıkmak şeklinde okunmamalıdır. Onun metinlerinden çıkan daha ince sonuç, ekonomik hayatın keyfîlikten uzak, öngörülebilir, güven veren ve üretimi teşvik eden müesseseler üzerine kurulması gerektiğidir. Ticaret odaları, şirketler, ulaştırma altyapısı, istatistik bilgisi ve mali çerçevenin düzenliliği gibi başlıklara verdiği önem, Cavid Bey’in liberalizminin kurumsal bir zemine dayandığını düşündürmektedir. Yani onun için serbestiyet, başıboşluk değil; üretim, mübadele ve teşebbüsün güvence altına alındığı bir düzen anlamına gelir (Toprak, 1982; Cavid Bey, 2001: 127-168).

Cavid Bey’in iktisadî görüşlerinde üretim meselesi özel bir yer tutar. Ona göre, yoksulluğun ve geri kalmışlığın aşılması yalnızca bütçe tedbirleriyle değil, üretici kapasitenin geliştirilmesiyle mümkündür. Ziraat, ticaret, ulaşım ve pazara erişim meseleleri birbirinden ayrı değil, birbirini tamamlayan başlıklardır. Bu nedenle, Cavid Bey, sadece serbest ticaretin ilkesel savunusunu yapmakla kalmaz; üretimin pazara ulaşabilmesi için gerekli altyapı ve organizasyon şartlarını da düşünür (Bozpınar, 2020).

Sermaye meselesi de onun düşüncesinde önemli bir yer işgal eder. Sermaye yalnız para birikimi değil, bilgi, organizasyon, beceri ve kurumsal düzen meselesidir. Böylece Cavid Bey’in liberalizmi, üretici güçlerin serbest bırakılması kadar onların oluşmasını sağlayan sosyal ve ekonomik önkoşullara da dikkat eder (Toprak, 2012: 143-148). Bu bakımdan o, yüzeysel bir serbest piyasacı değil; kapital oluşumu, verimlilik ve kalkınma arasındaki ilişkileri kavrayan bir iktisat düşünürüdür.

Dolayısıyla İktisat İlmi yalnızca tarihî bir belge değil, Türkiye’de liberal iktisadî düşüncenin köklerini anlamak bakımından temel bir metindir. Eser, Cavid Bey’in maliye nazırlığında üstlendiği rollerden bağımsız olarak, onun zihninde nasıl bir ekonomik düzen tasavvuru bulunduğunu ortaya koyar. Bu tasavvur; üretimi önceleyen, ticareti önemseyen, girişimi teşvik eden, ekonomik bilgiyi ciddiye alan ve ülkenin dünya ekonomisiyle bağ kurmasını gerekli gören bir çizgidir.

Cavid Bey’in eserinde dikkat çeken noktalardan biri de, iktisadın ahlâkî ve toplumsal sonuçlarına dolaylı biçimde temas etmesidir. Her ne kadar klasik iktisat dili kullanılsa da, üretimin genişlemesi, tasarruf alışkanlığı, girişimcilik ve güvenilir kurumsal çerçevenin toplumun genel refahı bakımından ne anlama geldiği hissedilmektedir. Bu yönüyle Cavid Bey, yalnız teknik bir maliyeci değil, iktisadî düzen ile toplumsal hayat arasındaki bağı kavrayan bir yazardır. Onun serbestiyet anlayışı, toplumun daha üretken, daha disiplinli ve daha müreffeh olmasına dönük bir beklenti de ihtiva eder.

Bunun yanında, Cavid Bey’in iktisat dili, devletin tamamen önemsiz olduğu bir çerçeve sunmaz. O, iktisadî serbestliği savunurken, aynı zamanda, hukukî istikrarı, mali ciddiyeti ve kurumların güvenilirliğini de önemser. Bu ise devletin yokluğunu değil, devletin keyfîlikten arınmış ve kurumsal işleyişe saygılı olmasını ima eder. Dolayısıyla, Cavid Bey’in iktisat anlayışı, mutlak devlet karşıtlığından ziyade sınırlı, rasyonel ve öngörülebilir devlet fikrine daha yakındır. Bu ayrım önemlidir; çünkü onu yüzeysel bir laissez-faire savunucusundan ayırır.

Ayrıca İktisat İlmi’nin Türk düşünce tarihi bakımından önemi, yalnız içerdiği tezlerde değil, kullandığı öğretici dilde de yatmaktadır. Eser, iktisadî meseleleri geniş bir okur çevresine ve öğrencilere hitap eden bir açıklıkla ele alır. Bu durum, Cavid Bey’in kendisini sadece devlet içinde görev yapan bir uzman olarak değil, aynı zamanda toplumun iktisadî ufkunu genişletmek isteyen bir öğretici olarak da gördüğünü düşündürür. Türkiye’de iktisat disiplininin yerli kaynaklar üzerinden gelişme süreci dikkate alındığında, bu eser pedagojik bakımdan da özel bir yere sahiptir (Cavid Bey, 2001).

4. Yazıları ve Raporları Işığında Cavid Bey’in Somut İktisat Görüşleri

Mehmet Cavid Bey’in iktisat anlayışını yalnız İktisat İlmi gibi daha sistematik bir eser üzerinden değil, çeşitli yazıları ve raporları üzerinden de takip etmek gerekir. Hatta onun gerçek ağırlığı tam da burada daha görünür hale gelir. Çünkü, bir düşünürün teorik metinleri kadar, güncel meseleler karşısında ne söylediği, hangi kurumlara dikkat çektiği ve memleketin somut problemlerine hangi çözümleri önerdiği de önemlidir. Cavid Bey’in süreli yayınlarda kaleme aldığı yazılar ile 1924’te İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası bünyesinde hazırlanan rapor, onun iktisadı yalnızca bir ders veya teori alanı olarak görmediğini; aksine, ülkenin toparlanması, üretimin canlanması, ticaretin geliştirilmesi ve ekonomik hayatın rasyonel esaslara bağlanması için düşünce ürettiğini göstermektedir (Toprak, 1982; Toprak, 2019).

Cavid Bey’in yazılarında dikkat çeken ilk husus, iktisadî gelişmenin kendiliğinden değil, belirli kurumsal şartlar altında mümkün olacağı yönündeki kanaatidir. O, ekonomik faaliyeti yalnız bireysel çaba veya devlet buyruğu arasında sıkışmış bir alan gibi görmez; bunun yerine teşebbüs, piyasa, ulaşım, istatistik bilgisi, ticaret örgütlenmesi ve güven veren hukukî-mali çerçeve arasında ilişki kurar. Ticaret odaları, şirketler, demiryolları, sayım ve istatistik gibi konular onun zihninde iktisadî gelişmenin vazgeçilmez unsurlarıdır. Buradan şu sonuç çıkarılabilir: Cavid Bey için kalkınma yalnız daha çok üretelim türünden genel bir çağrı değildir; ekonomik hayatı daha hesaplanabilir, daha örgütlü ve daha bağlantılı hale getirmek gerekir (Toprak, 1982: 79-90).

Bu genel çerçeve, 1924 tarihli İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası raporunda daha da belirginleşir. Savaşların, siyasi kırılmaların ve iktisadî daralmanın ardından İstanbul’un nasıl yeniden canlandırılabileceği sorusuna cevap arayan bu rapor, Cavid Bey’in teorik iktisat anlayışının somut politika düşüncesine dönüştüğü temel metinlerden biridir. Rapor, İstanbul’un savaş sonrası iktisadî yapısını anlamaya ve canlandırmaya dönük bir değerlendirme olduğu kadar, liman, ticaret, finans ve sanayi ağlarının yeniden örgütlenmesi için de bir yol haritası niteliği taşır (Toprak, 2019: 210-215).

Bu raporun önemi yalnız tarihî bir belge olmasından gelmez. Asıl önem, Cavid Bey’in teorik liberalizminin burada memleket gerçekliğiyle temas kurmasıdır. Rapor, üretimin, ticaretin, ulaşımın, finansın ve kurumsal kapasitenin birbirinden kopuk alanlar değil, aynı iktisadî canlanmanın unsurları olduğunu göstermektedir. Böylece Cavid Bey’in zihninde iktisadın ne anlama geldiği daha berrak görünür: iktisat, soyut bir servet teorisinden ibaret değildir, şehirlerin, limanların, ticaret ağlarının, üretim kapasitesinin ve mali örgütlenmenin nasıl işler hale getirileceğiyle ilgilidir.

Burada Cavid Bey’in iktisat görüşlerinin birkaç somut eksen etrafında toplandığı söylenebilir. Birincisi, ekonomik canlılığın yeniden doğması için ticaretin önündeki engellerin azaltılması gerekir. İkincisi, şehir ekonomisinin toparlanması için ulaştırma ve bağlantı kanallarının güçlendirilmesi önem taşır. Üçüncüsü, ekonomik kararların rastgele değil, veri ve kurumsal temsil mekanizmaları üzerinden şekillenmesi gerekir. Dördüncüsü, ekonomik hayatı boğan keyfîlik yerine daha güvenilir ve öngörülebilir bir ortam tesis edilmelidir. Dolayısıyla, Cavid Bey’in raporculuğu, onun yalnız eleştiren değil, aynı zamanda teşhis ve öneri üreten bir iktisatçı olduğunu göstermektedir (Toprak, 2019; Cavid Bey, 2001).

Ayrıca bu metinler, Cavid Bey’in yalnız büyük ilkelerden değil, orta düzey kurumlardan da söz ettiğini gösterir. Ticaret odaları, şirketler, istatistik mekanizmaları, ulaştırma ağları ve mali düzenlemeler, çoğu zaman büyük ideolojik tartışmaların gölgesinde kalan ama gerçek ekonomik hayatı taşıyan yapılardır. Cavid Bey’in bunlara verdiği önem, onun liberalizmini daha gerçekçi ve idari tecrübeyle beslenmiş bir zemine oturtur. O, serbestiyetin ancak belirli kurumsal dayanaklar varsa üretken sonuç vereceğini kavramış görünmektedir.

Cavid Bey’in yazıları ve raporları, onun iktisadî modernleşmeyi nasıl anladığını da gösterir. O, iktisadî gelişmeyi yalnız yerli üretimi koruma veya devlet eliyle kalkınma gibi tek boyutlu reçetelere sıkıştırmaz. Aksine, modernleşmeyi ekonomik kurumların olgunlaşması, ticari hayatın serbestleşmesi, sermaye birikiminin kolaylaştırılması ve ülkenin dünya ekonomisiyle daha sağlıklı bağlar kurması çerçevesinde düşünür. Bu bakımdan, onun teorik liberalizmi, somut meseleler karşısında dağılmamakta; tersine, daha uygulanabilir bir hale gelmektedir.

Özellikle savaş sonrası İstanbul’un iktisadî yapısı düşünüldüğünde, Cavid Bey’in dikkatini şehir ekonomisinin çok katmanlı karakterine verdiği anlaşılır. İstanbul yalnız bir idarî merkez değil; aynı zamanda liman, ticaret, finans, ulaştırma, hizmetler ve sanayi açısından son derece karmaşık bir ekonomik organizmadır. Böyle bir şehrin canlandırılması için tek bir sektöre odaklanmak yetmez. Cavid Bey’in raporu, bu çok katmanlı yapıyı kavrayan bir zihinle hazırlanmıştır. Bu yönüyle rapor, yalnız dönemin şartlarına cevap arayan pragmatik bir metin değildir; aynı zamanda, iktisadî bütünlük duygusu taşıyan bir düşünce ürünüdür.

Burada Cavid Bey’in dikkat çekici özelliklerinden biri, piyasa mekanizmasına duyduğu güven ile kamu kurumlarına atfettiği rolü aynı metin içinde uzlaştırabilmesidir. O, ekonomik faaliyeti sadece bireysel menfaatlerin toplamı olarak görmez; örgütlenme, temsil, bilgi ve altyapı gibi kolektif unsurların da önemini teslim eder. Bu nedenle Cavid Bey’in düşüncesi, hem klasik liberal öğeler taşır hem de piyasa ekonomisinin kurumsal önşartları konusunda hassasiyet gösterir. Bu özellik, onu çağdaş iktisadî kurumsalcılık tartışmalarına uzaktan akraba kılan bir çizgiye yerleştirir.

Bu açıdan bakıldığında, Cavid Bey’in raporculuğu ile kitap yazarlığı arasında yapısal bir süreklilik vardır. Aynı zihnî çerçeve, birinde teorik dil, diğerinde pratik politika diliyle ortaya çıkmaktadır. Bu süreklilik, onun fikirlerinin konjonktürel ve rastlantısal olmadığını; belirli bir iktisadî dünya görüşüne dayandığını gösterir. Cavid Bey’i önemli kılan da biraz budur: devlet pratiğinin içinde yer alırken dahi teorik omurgasını büyük ölçüde muhafaza etmesi.

Bu sürekliliğin bir başka sonucu da, Cavid Bey’in iktisadî meseleleri “devlet mi piyasa mı?” gibi basit bir ikilik içinde tartışmamasıdır. Onun yaklaşımında asıl soru, ekonomik faaliyetin hangi kurumsal çerçevede daha verimli, daha güvenli ve daha geniş toplumsal fayda üretir hale gelebileceğidir. Bu nedenle, Cavid Bey, ekonomik hayatın hukuken korunmuş bir serbestiyet alanına sahip olmasını isterken, bu alanın işlemesini mümkün kılan ara kurumlara da büyük önem verir. Ticaret odaları, şirket hukuku, istatistik kapasitesi, ulaşım ağları ve mali disiplin onun düşüncesinde birbirinden kopuk başlıklar değildir. Hepsi, mübadeleyi kolaylaştıran ve üretkenliği artıran bir genel düzenin parçalarıdır. Bu bakımdan, Cavid Bey’in yazıları, daha sonra Türkiye’de sık görülecek olan “devlet varsa düzen vardır, piyasa varsa düzensizlik çıkar” biçimindeki kaba karşıtlığı doğrulamaz. Tam tersine, iyi kurumların olmadığı yerde ne devlet müdahalesinin ne de piyasa serbestliğinin tek başına çözüm üretmeyeceğini ima eder. Onu dönemi içinde dikkat çekici kılan da budur: iktisadî hayatı, ne salt emir-komuta mantığına ne de kurumsal zeminden kopmuş bir serbestiyet romantizmine teslim etmeyen dengeli bir düşünme tarzı geliştirmiştir. Bu yönüyle Cavid Bey, Osmanlı-Türkiye iktisat düşüncesinde kurumsal kalite ile özgür teşebbüs arasındaki ilişkiyi erken dönemde sezmiş isimlerden biri olarak ayrıca önem taşır (Cavid Bey, 2001; Toprak, 1982; Toprak, 2019).

5. İttihat ve Terakkî İçinde Bir Liberal Figür Olmanın Gerilimleri

Mehmet Cavid Bey’in siyasî ve fikrî portresindeki en dikkat çekici hususlardan biri, onun İttihat ve Terakkî Cemiyeti gibi güçlü, merkeziyetçi ve giderek devletle özdeşleşen bir siyasal oluşum içinde yer almasına rağmen, iktisadî ve zihnî bakımdan daha liberal bir çizgiyi temsil etmesidir. Bu durum, onun şahsında önemli bir gerilim üretmiştir. Çünkü, geç Osmanlı döneminde İttihat ve Terakkî yalnızca bir siyasî teşkilat değil, aynı zamanda devleti kurtarma, merkezi idareyi güçlendirme, toplumu seferber etme ve krizler karşısında hızlı karar alma iddiası taşıyan bir iktidar odağı haline gelmişti.

İttihat ve Terakkî’nin doğduğu tarihsel bağlam, bu gerilimi anlamak için önemlidir. Cemiyet, imparatorluğun çözülme baskısı altında bulunduğu, büyük devlet müdahalelerinin yoğunlaştığı, merkezî otoritenin sarsıldığı ve askerî-siyasî krizlerin birbirini izlediği bir dönemde yükselmiştir. Böyle bir ortamda siyasal öncelik çoğu zaman özgürlüklerin genişletilmesinden çok devletin ayakta tutulması, merkezî karar alma gücünün korunması ve siyasî muhalefetin denetlenmesi yönünde şekillenmiştir. Dolayısıyla, cemiyet içinde yer alan bir liberal için ilk büyük problem, özgürlük ile devleti kurtarma zarureti arasında ortaya çıkan gerilimdir. Liberal düşünce müzakereyi, hukukî güvenliği, sınırlı iktidarı ve bireysel alanı önemserken; kriz dönemlerinin siyasal örgütleri çoğu zaman disiplin, hiyerarşi ve olağanüstü tedbir eğilimleri üretir (Mardin, 2008: 286-300).

Bu gerilimin ikinci boyutu iktisat politikası alanında ortaya çıkar. Mehmet Cavid Bey’in yazıları, kitabı ve raporları onun serbest ticaret, özel girişim, kurumsal düzen, mali rasyonalite ve dünya ekonomisiyle temas gibi başlıklara önem verdiğini göstermektedir. Buna karşılık İttihat ve Terakkî’nin iktidar pratiği, özellikle savaş şartlarının ağırlaşmasıyla birlikte daha müdahaleci, daha seferberlikçi ve daha merkezî bir iktisat siyasetini teşvik etmiştir. Elbette cemiyet tek sesli değildi; içinde farklı eğilimler ve öncelikler vardı. Ancak savaş ekonomisinin doğası ve siyasî kaygılar daha liberal iktisat yaklaşımlarının alanını daraltmıştır (Ahmad, 1969; Toprak, 2012).

Üçüncü bir sorun, cemiyet içindeki aidiyet ile fikrî bağımsızlık arasındaki gerilimdir. Güçlü siyasal örgütler çoğu zaman üyelerinden veya yakın çevrelerinden yüksek derecede sadakat bekler. Böyle yapılarda şahsî kanaatin, teorik tutarlılığın veya eleştirel mesafenin korunması zorlaşır. Mehmet Cavid Bey gibi iktisat üzerine sistemli düşünen ve bunu yazıya döken bir isim için bu durum daha da hassastı. Çünkü o sadece bir parti mensubu değil, aynı zamanda kendi adına konuşabilen bir entelektüeldi. Bu nedenle cemiyet çizgisi ile kendi düşünce çizgisi arasında açılabilecek farklar, sıradan bir yöneticiye kıyasla onun üzerinde daha fazla baskı üretmiş olmalıdır.

Bu gerilimin bir başka boyutu da kamuoyu algısıdır. İttihat ve Terakkî zamanla yalnız bir siyasî hareket değil, imparatorluğun son dönemindeki pek çok sert uygulamanın, başarının ve başarısızlığın da sembolü haline gelmiştir. Böyle bir yapının içinde yer alan bir kişinin liberal kimliği dışarıdan bakıldığında kolayca görünmez hale gelebilir. Nitekim, Mehmet Cavid Bey de, çoğu zaman, önce İttihatçı, sonra nazır, daha sonra ise suikast davasında idam edilen isim olarak hatırlanmış; iktisat düşünürü ve liberal öncü niteliği daha geri planda kalmıştır. Böylece siyasal aidiyet, bireysel entelektüel kimliğin üzerini örtmüştür.

Ayrıca, İttihat ve Terakkî içinde liberal bir figür olmanın ahlakî ve psikolojik bir maliyeti de vardı. Kriz zamanlarında siyasal yapılar, teorik tutarlılıktan çok pratik bağlılık ister. Devletin bekası, savaşın gerekleri, güvenlik ihtiyacı veya siyasî birlik söylemi, bireysel özgürlükler ve hukukî sınırlar üzerinde baskı kurabilir. Liberal bir fikir adamı için bu, sürekli bir iç muhasebe anlamına gelir: Devleti kurtarma adına nereye kadar gidilebilir? Olağanüstü şartlar, hangi ölçüde liberal ilkelere istisna yaratır? Bu sorular, Cavid Bey’in şahsında somutlaşan modernleşme trajedisinin önemli bir parçasıdır.

Mehmet Cavid Bey’in İttihat ve Terakkî içindeki yeri, basit bir aidiyet ilişkisi olarak görülmemelidir. O, bu güçlü siyasal oluşumun içinde yer almış; fakat aynı zamanda iktisadî düşüncesi, entelektüel üretimi ve liberal yönelimiyle ondan belli ölçülerde ayrışmış bir isimdir. Bu durum ona belirli imkânlar sağlamış olabilir; fakat aynı durum ağır bedeller de yüklemiştir: fikrî yalnızlık, siyasî baskı, kamuoyu nezdinde yanlış tanınma ve nihayet değişen rejim şartlarında kolayca şüphe objesi haline gelme.

İttihat ve Terakkî içinde liberal bir figür olmanın yarattığı sorunlardan biri de, siyasî başarının bedeli ile fikrî tutarlılığın bedeli arasındaki farktır. Bir siyasal teşkilat içinde yükselmek, çoğu zaman örgüt mantığına uyum göstermeyi; teorik pozisyonları ise gerektiğinde ikinci plana itebilmeyi gerektirir. Buna karşılık entelektüel tutarlılık, kısa vadeli siyasî ihtiyaçlar ile uzun vadeli ilkesel yönelimler arasındaki gerilimi daha görünür kılar. Cavid Bey’in kariyerinde bu ikili baskının izleri sezilebilir. Bir yandan devlet yönetiminde etkili olmak, diğer yandan iktisadî rasyonalite ve serbestiyet savunusunu korumak kolay bir denge değildi.

Bu gerilim, kamu maliyesi alanında da kendisini göstermiş olmalıdır. Savaş, dış borçlar, vergi ihtiyacı, merkezî seferberlik ve olağanüstü tedbirler, maliye nazırı konumundaki bir ismi sürekli baskı altında bırakır. Böyle anlarda liberal iktisat dili ile devletin acil gelir ihtiyacı veya siyasî güvenlik mantığı arasındaki mesafe büyür. Cavid Bey’in siyasal kişiliğini ilginç kılan nokta, bu baskılar altında dahi iktisat ilmine ve kurumsal rasyonaliteye değer vermeyi sürdürmesidir. Onun liberal karakteri belki her zaman tam manasıyla uygulanabilir bir programa dönüşmemiştir; fakat güçlü bir zihnî yönelim olarak varlığını sürdürmüştür.

Bu gerilim, “milli iktisat” söyleminin yükselişiyle daha da belirginleşmiştir. İttihat ve Terakkî içinde savaş yıllarında güç kazanan iktisadî milliyetçilik, yalnız yabancı sermaye ve kapitülasyonlara duyulan tepkinin değil, aynı zamanda ekonomik hayatın daha yakından yönlendirilmesi arzusunun da ifadesiydi. Cavid Bey ise kurumsal kapasiteyi, üretkenliği ve sermaye birikimini önemsemekle birlikte, ekonomik aklın bütünüyle siyasî iradeye tâbi kılınmasına mesafeli duruyordu. Bu yüzden onun liberalizmi, dönemin “milli iktisat” arayışlarıyla bazen kesişse bile onlarla tam anlamıyla özdeşleşmiyordu. Bir tarafta yerli unsurları güçlendirme ve ekonomik bağımsızlığı artırma hedefi, öte tarafta piyasa sinyallerini, dış bağlantıları ve girişim özgürlüğünü koruma ihtiyacı vardı. Cavid Bey’in asıl güçlüğü de burada ortaya çıkıyordu: O, devletin ekonomik hayata her müdahalesinin modernleşme getirmeyeceğini seziyor; kurumsal güvenlik, sözleşme emniyeti ve bilgiye dayalı yönetim olmaksızın müdahaleciliğin verimsizlik üreteceğini düşünüyordu. Bu nedenle İttihat ve Terakkî içindeki konumu, ne tam bir serbest ticaret dogmatizmine ne de sınırsız bir devletçilik anlayışına indirgenebilir. Daha doğru ifade, onun devletin zorunlu olduğu yerleri kabul eden; fakat siyasetin iktisadî rasyonalitenin yerine geçmesine itiraz eden bir liberal maliyeci olduğudur (Ahmad, 1969; Toprak, 2012; Zürcher, 2017).

Bu mevzuda İttihat ve Terakkî içinde yer almanın sonraki tarih yazımındaki etkisi de hesaba katılmalıdır. Cumhuriyet döneminde İttihatçılık çoğu zaman ya toptan mahkûm edilen ya da seçici biçimde sahiplenilen bir mirasa dönüşmüştür. Bu siyasal hafıza, Cavid Bey’in bireysel fikrî profilinin daha iyi anlaşılmasını zorlaştırmıştır. Oysa onu yalnız örgütsel aidiyetiyle değil, iktisat yazıları, raporları ve kurum tasavvuru üzerinden okumak, geç Osmanlı-Türkiye geçişinin karmaşıklığını daha iyi görmemizi sağlar.

İttihat ve Terakkî içinde liberal olmanın doğurduğu bir başka güçlük, kamuoyunda sonuçlardan sorumlu tutulma ile karar süreçlerinde belirleyici olma arasındaki farktır. Güçlü siyasal yapılar içinde yer alan isimler, çoğu zaman, örgütün bütün mirasının taşıyıcısı gibi görülürler. Böylece bireysel farklılıklar silikleşir. Cavid Bey’in sonraki yıllarda topluca İttihatçı geçmişin yüküyle değerlendirilmesi, bu mekanizmanın tipik bir örneğidir.

6. Dar Anlamda Cumhuriyet’in İlk Yılları, İzmir Suikasti, Yargılama ve İdam

Dar anlamda Cumhuriyet’in ilk yılları, yeni rejimin kurumsallaşmaya çalıştığı, muhalefet alanının daraltıldığı ve siyasal meşruiyetin giderek daha merkezî bir liderlik etrafında yeniden tanımlandığı bir dönemdir. Bu atmosfer içinde geçmiş dönemin etkili simaları, özellikle de İttihat ve Terakkî ile ilişkili olanlar, yalnız tarihî aktörler olarak değil, potansiyel siyasî risk unsurları olarak da görülmeye başlanmıştır. İzmir suikasti girişimi sonrasında açılan davalar da bu genel bağlamdan bağımsız düşünülemez (Tunçay, 1989; Demirel, 2011).

Mehmet Cavid Bey’in bu süreçteki konumu özellikle dikkat çekicidir. Kaynaklar, onun suikastla doğrudan bağlantısını açık biçimde ortaya koyan güçlü bir maddî delil tablosundan ziyade, geçmiş siyasî çevreleri, İttihatçı kimliği, Millî Mücadele yıllarındaki tutumu ve yeni rejim karşısındaki konumu üzerinden ağır ithamlarla karşı karşıya bırakıldığını göstermektedir. Böylece kararın yalnız dar anlamda suikast fiiline değil, daha geniş bir siyasî okuma içine yerleştirildiği anlaşılmaktadır (Demirel, 2011: 204-231).

Bu noktada mesele yalnız Cavid Bey’in şahsî akıbeti değildir. Asıl sorun, yargılamanın hukuk devleti ve adil muhakeme ilkeleri bakımından ne ölçüde savunulabilir olduğudur. İstiklal Mahkemeleri olağanüstü yetkilerle çalışan, siyasî atmosferden güçlü biçimde etkilenen ve temyiz gibi klasik güvencelerden yoksun kalan mahkemelerdi. Böyle bir çerçevede verilen idam kararlarının modern hukuk devleti ölçütleriyle bağdaşmasının son derece güç olduğu açıktır. Bu nedenle, Cavid Bey’in idamı hakkında kesin bir tarihî hüküm kurmaktan kaçınsak bile, yargılamanın ciddi biçimde problemli olduğu ve adalet duygusunu tatmin etmekten uzak kaldığı söylenebilir (Tunçay, 1989; Zürcher, 2017).

Üstelik Cavid Bey’in şahsında yargılanan şeyin yalnızca bir ceza isnadı olmadığı da anlaşılmaktadır. Dava malzemesine ve dönem yorumlarına bakıldığında, onun geçmişi, eski siyasal bağlantıları, entelektüel ağırlığı ve kamusal itibarı da fiilen yargılamanın konusu haline gelmiştir. Bu bakımdan, Cavid Bey, sadece bir sanık değil, eski dönemin tanınmış bir simgesi olarak mahkeme önüne çıkarılmış görünmektedir. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası süreci ve onu izleyen gelişmeler düşünüldüğünde, dönemin çoğulcu siyasal hayat açısından daraltıcı bir çizgiye girdiği açıktır (Karpat, 2019: 201-214; Tunçay, 1989).

Burada Mustafa Kemal’in şahsî rolü hakkında dikkatli ama açık bir dil kullanmak gerekir. Tarihsel ve siyasî sorumluluklar tek bir olaya indirgenemese de, dar anlamda bir Cumhuriyet olan erken Cumhuriyet’in giderek daha merkezî, daha az çoğulcu ve daha az hoşgörülü bir siyasal yapıya yöneldiği yönündeki değerlendirmeler ciddiye alınmalıdır. Bu bağlamda Mehmet Cavid Bey’in idamı, yalnız bir mahkeme kararının sonucu olarak değil, aynı zamanda iktidarın tek elde yoğunlaştığı bir siyasî istikamette yapılan ağır hatalardan biri olarak da okunabilir. Burada tek adam rejimi ifadesini slogan düzeyinde değil, iktidarın merkezileşmesi, alternatif siyasî odakların etkisizleştirilmesi ve hukukî güvencelerin geri plana itilmesi bakımından kullanmak daha doğrudur (Tunçay, 1989; İnsel, 2014).

Cavid Bey’in idamını haksız bulmak için mutlaka onun hakkında ileri sürülen her isnadın tarihsel ayrıntılarını tek tek çürütmek gerekmez. Daha temel bir düzlemde şu söylenebilir: Böylesine ağır bir cezanın, olağanüstü siyasal şartlar içinde çalışan, bağımsızlığı ve usul güvenceleri tartışmalı bir mahkeme eliyle verilmiş olması, başlı başına ciddi bir adalet sorunu doğurmaktadır. Üstelik Cavid Bey gibi esas itibarıyla fikirleri, yazıları, maliye tecrübesi ve entelektüel kimliğiyle öne çıkmış bir şahsiyetin, siyasî atmosferin sertleştiği bir anda geri dönüşsüz biçimde ortadan kaldırılması, yalnız hukukî değil, aynı zamanda fikrî bir kayıptır.

Nihayet Mehmet Cavid Bey’in ölümüyle ortaya çıkan sonuç yalnız geçmişe ait bir acı hatıra değildir. Bu olay, yeni kurulan rejimlerin güvenlik ve birlik adına hukuku ikinci plana itmelerinin ne kadar ağır sonuçlar doğurabileceğini de göstermektedir. Siyasal düzenin kalıcı meşruiyeti, yalnız başarılarla veya kurucu iradeyle değil, muhalif ya da farklı çizgideki isimlere nasıl muamele edildiğiyle de ölçülür. Bu açıdan bakıldığında, Cavid Bey’in idamı dar anlamda Cumhuriyet’in en tartışmalı sayfalarından biri olmaya devam etmektedir.

İzmir suikasti sonrasındaki yargılamalar, dar anlamda Cumhuriyet’in iktidar sahiplerinin kendilerini güvence altına alma arzusuyla muhalefeti sınırlandırma pratiğinin iç içe geçtiği bir durumu temsil eder. Rejimler, kuruluş dönemlerinde güvenlik ve meşruiyet meselelerine özel önem verirler; ancak, tam da bu sebeple, hukukî standartlardan sapma riski artar. Cavid Bey davası, bu genel sorunun Türkiye tarihindeki en dikkat çekici örneklerinden biridir. İddiaların ağırlığı ile yargılama usulünün niteliği arasındaki uyumsuzluk, davanın bugün de niçin tartışıldığını açıklar.

Bu çerçevede, Cavid Bey’in idamı, yalnız geçmişte kalmış bir adlî vaka olarak değil, kurucu iktidarların eleştiriye ve alternatif kadrolara nasıl yaklaştığını gösteren bir turnusol kâğıdı olarak da değerlendirilebilir. Modern siyasal düzenlerin meşruiyeti, sadece ilan ettikleri ilkelerde değil, zor zamanlarda o ilkelere ne ölçüde sadık kaldıklarında sınanır. Erken Cumhuriyet’in hukuk devleti iddiası ile olağanüstü yargı pratiği arasındaki mesafe burada keskin biçimde görünmektedir.

Buna rağmen, Cavid Bey’in akıbetini salt bir mağduriyet anlatısına indirgemek de yeterli değildir. Mesele yalnız bireysel adaletsizlik değil, siyasal alanın daralması ve bağımsız muhakeme imkânının zayıflamasıdır. Çünkü fikir adamlarının kaderi ile kamusal tartışmanın kaderi çoğu zaman birbirine bağlıdır. Cavid Bey’in idamı, Türkiye’de farklı iktisat ve siyaset tahayyüllerinin meşruiyet sınırlarının ne kadar daralabileceğini göstermiştir.

Bu yüzden, Cavid Bey davası, Türkiye’de hukukun siyasallaşması tartışmalarında örnek olay olarak incelenmeye devam etmektedir. Olayın tarihsel özgüllüğü ne olursa olsun, olağanüstü mahkeme mantığı ile geri dönüşsüz ceza arasındaki birleşim, modern anayasal devlet açısından daima kaygı verici görülmelidir. Cavid Bey’in kaderi, kurucu dönemlerde hukukî frenlerin zayıflamasının nasıl telafisi imkânsız sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir.

Bu çerçevede, Cavid Bey’in yargılanması, erken Cumhuriyet’te siyasal meşruiyetin nasıl kurulduğu sorusunu da açığa çıkarır. Kurucu iktidarlar çoğu zaman kendi tarih anlatılarını yalnız başarı hikâyeleri üzerinden değil, dışladıkları ve etkisizleştirdikleri aktörler üzerinden de inşa ederler. Cavid Bey’in mahkeme önüne çıkarılış biçimi, bu anlamda yalnız adlî değil, kurucu bir siyasî jest olarak da okunabilir. Çünkü onun şahsında eski dönemin tanınmış bir maliyecisi, uluslararası itibarı olan bir iktisatçısı ve kamuoyu nezdinde ciddiye alınan bir fikir adamı hedef alınmıştır. Tek parti rejiminin oluşumu üzerine yapılan çalışmalar, 1920’lerin ikinci yarısında siyasal alanın giderek daha az rekabetçi ve daha az müzakereci bir çerçeveye sıkıştığını göstermektedir (Tunçay, 1989; Demirel, 2011; Zürcher, 2017). Bu bağlamda Cavid Bey’in idamı, hukukî standardın düşmesi kadar, siyasî çoğulluğun da daralması anlamına gelir. Dikkatle kurulduğunda şu yargı savunulabilir: Bu olay, Mustafa Kemal etrafında yoğunlaşan iktidarın, alternatif kadrolar ve bağımsız ağırlığı olan şahsiyetler karşısında daha tahammülsüz hale geldiği bir istikamette gerçekleşmiştir. Dolayısıyla idamın problemli oluşu yalnız delil yapısının zayıflığından değil, kararın verildiği siyasî iklimin çoğul temsile kapalı oluşundan da kaynaklanmaktadır.

7. Bir Liberal Öncünün Kaybı: Türkiye’de Liberal Düşünce Açısından Anlamı

Mehmet Cavid Bey’in idamının tarihî anlamı, yalnızca bir devlet adamının veya bir iktisatçının hayatının sona erdirilmesinde aranamaz. Onun kaybı, daha geniş bir fikrî ve siyasî bağlam içinde değerlendirilmelidir. Çünkü Cavid Bey, geç Osmanlı ile dar anlamda Cumhuriyet arasındaki geçiş hattında liberal iktisadî düşünceyi sistemli biçimde savunan az sayıdaki güçlü isimden biriydi. Bu nedenle onun ortadan kaldırılması, bireysel bir trajedinin ötesinde, zaten sınırlı olan bir fikir damarının kamusal etkisinin zayıflaması anlamına gelmiştir (Bozpınar, 2020; Toprak, 2012).

Bu noktada dar anlamda Cumhuriyet rejiminin niteliği meselesi özel önem taşır. Resmî adı cumhuriyet olan bir rejimin, siyaset teorisi bakımından gerçekten cumhuriyetçi veya demokratik olup olmadığı ayrıca tartışılabilir. Cumhuriyetçilik yalnız monarşinin kaldırılması veya devlet başkanının hanedan dışından gelmesi demek değildir; aynı zamanda, kamusal işlerin temsil kabiliyeti bulunan aktörler arasında müzakere yoluyla yürütülmesi, iktidarın tek elde toplanmaması ve siyasal topluluğun ortak meselelerine farklı seslerin katılabilmesi anlamına gelir (Pettit, 1997, s. 5-31; Skinner, 1998, s. 9-33; Lovett, 2022).

Oysa, erken Cumhuriyet üzerine yapılan çalışmalar, 1920’lerin ikinci yarısından itibaren rejimin belirgin biçimde tek parti diktatörlüğü karakteri kazandığını, muhalefet alanının daraldığını, kamusal alanın ideolojik aygıtlarla tahkim edildiğini ve devlet-parti bütünleşmesinin ortaya çıktığını göstermektedir. Bu sebeple dar anlamda Cumhuriyet’i, hele hele demokratik bir cumhuriyet olarak nitelemek imkansızdır. Rejimin kuruluş ve kurumsallaşma süreci, çoğul bir heyetin serbest müzakeresinden ziyade giderek daha merkezîleşen bir iktidar yapısının damgasını taşımıştır (Tunçay, 1989; Karpat, 2019; İnsel, 2014).

Bu değerlendirme, Cavid Bey’in idamını daha anlamlı kılar. Eğer bir siyasal düzen, çoğul temsile ve serbest müzakereye açık bir cumhuriyet olmaktan ziyade iktidarın merkezileştiği bir yapıya doğru evriliyorsa, bağımsız ağırlığı olan fikir adamları ve alternatif siyasal hafızalar o düzen için daha kolay sakıncalı hale gelir. Mehmet Cavid Bey tam da böyle bir figürdü: eski rejimin sıradan bir kalıntısı değil, iktisat bilgisi olan, yazan, düşünen, tanınan ve belli bir itibara sahip bir isimdi. Bu nedenle, onun tasfiyesi yalnız geçmişe dönük bir hesaplaşma değil, aynı zamanda yeni rejimin kendi dışındaki meşruiyet kaynaklarını daraltma biçimlerinden biri olarak da okunabilir.

Burada ayrıca bir karşılaştırma yapma imkânı doğar. Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde de güçlü liderlik, merkezîleşme ve iktidarın dar çevrelerde toplanması gibi eğilimler elbette vardı. Ne var ki dar anlamda Cumhuriyet’in bazı safhalarında görülen güç yoğunlaşmasının, artık hanedanî bir çerçevede değil, modern devlet araçları, parti örgütü, bürokrasi ve ideolojik seferberlik mekanizmalarıyla desteklenmiş olması, onu daha kapsamlı bir merkezileşme örneği haline getirmiştir. Bu nedenle tek adam etrafında kuvvet temerküzünün geç Osmanlı’daki örneklerden daha sistematik sonuçlar doğurduğu yönündeki yorum tamamen mesnetsiz değildir (Karpat, 2019; İnsel, 2014).

Cavid Bey’in kaybının liberal düşünce bakımından önemi de tam burada belirginleşir. Liberal düşünce, Türkiye’de sosyalizm, milliyetçilik veya İslamcılık gibi devletçi akımlara kıyasla zaten daha sınırlı kurumsal dayanaklara sahipti. Bu düşünce çizgisi geniş halk hareketlerinden çok, dağınık aydın çevreleri, bazı gazeteler, dergiler ve birkaç güçlü kalem tarafından taşınıyordu. Böyle bir ortamda hem devlet tecrübesine sahip hem de teorik üretim yapabilen bir ismin ortadan kaldırılması, bu geleneğin nesiller arası aktarımını zayıflatmıştır. Fikriyat bazen kurumlardan önce şahıslar üzerinden hayatta kalır; Cavid Bey tam da böyle bir şahsiyetti.

Dolayısıyl,a Cavid Bey’in idamı, yalnız geçmişe ait bir haksızlık değil, aynı zamanda geleceğe dönük bir fikrî imkânın da tahribi olarak değerlendirilebilir. Onun yazıları, kitabı ve raporları, daha güçlü bir liberal iktisat geleneğinin ve daha serbestiyetçi bir kamusal tartışma kültürünün kurulmasına katkı sunabilecek nitelikteydi. Bu imkânın şiddetli bir siyasal tasfiye içinde yok edilmesi, liberal düşüncenin Türkiye’de neden geç ve zayıf geliştiğini anlamak bakımından da önemli bir ipucu vermektedir.

Cumhuriyetin kurucu anlamı bakımından bir başka önemli nokta da, temsil ilkesinin sadece seçimle sınırlı olmamasıdır. Klasik cumhuriyetçi gelenek, kamusal gücün meşruiyetini, yurttaşların ortak işlere erişebilmesine ve karar süreçlerinin bir kişinin veya dar bir zümrenin iradesine kapanmamasına bağlar. Bu yüzden cumhuriyet, hukuken ilan edilen bir rejim adından ziyade, siyasal gücün nasıl dağıtıldığı ve nasıl sınırlandığı sorusuyla ilgilidir. Eğer kamusal alan tek parti, tek lider veya tek resmî ideoloji etrafında daralıyor; muhalefet meşru bir unsur değil güvenlik riski gibi görülüyorsa, rejimin cumhuriyetçi niteliği doğal olarak zayıflar. Erken Cumhuriyet’e yöneltilen eleştiriyi kuvvetlendiren de tam budur: Burada mesele rejimin ismi değil, temsil ve müzakere kapasitesinin sınırlılığıdır. Cavid Bey’in tasfiyesi bu sınırın çok görünür hale geldiği olaylardan biridir; çünkü onun yargılanmasıyla fiilen dışlanan şey, yalnız bir kişi değil, farklı bir siyasal ve fikrî ağırlığın kamusal mevcudiyetidir (Pettit, 1997; Skinner, 1998; Viroli, 2002; Tunaya, 1988).

Burada cumhuriyet kavramının teorik anlamı üzerinde ayrıca durmak gerekir. Cumhuriyetçilik, siyasal düşünce tarihinde yalnız hükümdarsız bir rejim tipini ifade etmez. Skinner ve Pettit’in işaret ettiği gibi cumhuriyetçilik, keyfî tahakkümün sınırlandırılması, ortak işlerin yurttaşlık temelinde tartışılması ve kamusal gücün tek elde toplanmamasıyla yakından ilişkilidir. Bu anlamda cumhuriyet, sadece bir devlet biçimi değil, bir siyasal ahlâk ve kurumsal denge meselesidir (Pettit, 1997; Skinner, 1998).

Bu teorik çerçeve açısından bakıldığında, dar anlamda Cumhuriyet’in kurumsal pratiği ile cumhuriyetçi ideal arasında belirgin bir mesafe olduğu görülür. Evet, hanedan yönetimi sona ermiş ve sözde cumhuriyet ilan edilmiştir; fakat siyasal alanın çoğulluğu, rekabetçi temsil ve müzakereye dayalı kamusal karar alma süreçleri son derece sınırlı kalmıştır. Muhalefetin tasfiyesi, tek parti yapısının kurumsallaşması ve güç yoğunlaşması, rejim resmi olarak cumhuriyet adını almış olsa da cumhuriyetçi felsefenin asli unsurlarının çoğunu taşımadığını düşündürmektedir.

Mehmet Cavid Bey’in tasfiyesi bu yüzden yalnız liberal düşünce bakımından değil, cumhuriyet fikri bakımından da önemlidir. Daha açık söylersek, onun ortadan kaldırılması yalnız bir iktisatçının susturulması değil, farklı fikrî kaynakların ve alternatif kamusal meşruiyetlerin daraltılmasıdır. Oysa cumhuriyetçi bir düzen, tam tersine, kamusal tartışmanın zenginleşmesini ve siyasî kudretin denetlenmesini gerektirir. Böyle bakıldığında Cavid Bey’in idamı, daha çoğulcu bir cumhuriyet ihtimalinin de zedelenmesi anlamını taşır.

Türkiye’de liberal düşüncenin zayıf kalması, yalnız liberal yazarların azlığı veya toplumsal tabanın darlığıyla açıklanamaz. Aynı zamanda bu düşünceyi taşıyabilecek nitelikli şahsiyetlerin siyasî tasfiye süreçlerinde kaybedilmesi de belirleyicidir. Bir fikir geleneği bazen kurumlarını daha sonra kurar; ilk aşamada ise metinler, çevreler ve öncü şahsiyetler tarafından taşınır. Cavid Bey tam da bu tür bir öncüydü. Onun kaybı, liberal fikrî sürekliliğin kırılması demekti.

Cumhuriyet kavramının klasik anlamına yapılan bu vurgu, aynı zamanda muhtemel eleştirilere cevap verme bakımından da önemlidir. Çünkü, burada ileri sürülen tez, cumhuriyetin monarşi karşıtı biçimsel tanımından hareketle değil; cumhuriyetçiliğin özgürlük, temsil, karma yönetim, kamusal erdem ve keyfî iktidarın sınırlandırılması gibi teorik unsurlarından hareketle kurulmaktadır. Bu nedenle dar anlamda Cumhuriyet’e yöneltilen eleştiri, rejimin adından değil, kurumsal ve siyasî pratiğinden kaynaklanmaktadır (Pettit, 1997; Skinner, 1998; Lovett, 2022).

Cumhuriyetçiliğin klasik anlamına ilişkin bu teorik tartışma, Cavid Bey örneğini daha geniş bir siyaset teorisi çerçevesine oturtmayı sağlar. Quentin Skinner’ın işaret ettiği gibi cumhuriyetçi gelenek, özgürlüğü yalnız müdahalesizlik olarak değil, keyfî tahakküme maruz kalmama hali olarak düşünür (Skinner, 1998). Philip Pettit de bu çizgiyi modern siyaset teorisine taşıyarak kamusal gücün hesap verebilir biçimde sınırlandırılmasını cumhuriyetçi özgürlüğün merkezine yerleştirir (Pettit, 1997). Maurizio Viroli ise cumhuriyetçiliğin yurttaşlık, ortak iyilik ve kamusal erdem boyutunu vurgulayarak, cumhuriyetin sadece hükümdarsızlıktan ibaret olmadığını gösterir (Viroli, 20029. Bu yaklaşımlar birlikte düşünüldüğünde, dar anlamda Cumhuriyet’in resmî adlandırmasının tek başına yeterli olmadığı; rejimin gerçekten cumhuriyetçi sayılabilmesi için iktidarın denetlenebilir olması, kamusal işlerin müzakereye açılması ve farklı siyasî eğilimlerin meşru varlık alanı bulması gerektiği sonucuna varılır. Cavid Bey’in tasfiyesi ise tam tersine, iktidarın merkezîleştirilmesi, eleştirel seslerin daraltılması ve alternatif temsil imkânlarının zayıflatılması yönünde işleyen bir pratiğe işaret eder. Bu yüzden onun akıbeti, cumhuriyetin adı ile cumhuriyetçiliğin normatif içeriği arasındaki mesafeyi görünür kılan öğretici bir örnek olarak da okunmalıdır (Lovett, 2022).

Sonuç

Mehmet Cavid Bey, Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan çalkantılı tarih kesitinde, sıradan bir bürokrat veya geçici bir siyasî figür olmanın çok ötesinde bir şahsiyettir. O, bir yandan devlet maliyesinin en kritik alanlarında görev üstlenmiş, öte yandan iktisadî meseleleri kitap, makale ve rapor diliyle ele almış; böylece idare ile fikriyatı aynı şahsiyette buluşturmuştur  (Akyıldız, 1993). Selanik’in kozmopolit ortamından Mülkiye’nin modern eğitimine, Ulûm-ı İktisâdiye ve İçtimâiye Mecmuası çevresinden İktisat İlmi’ne kadar uzanan çizgi, onun sadece siyaset yapan değil, aynı zamanda düşünen, yazan ve iktisadî düzen hakkında sistemli kanaatler geliştiren bir isim olduğunu göstermektedir (Cavid Bey, 2001).

Bu makalede gösterilmeye çalışıldığı üzere, Mehmet Cavid Bey’in önemi yalnız hayat hikâyesinden kaynaklanmaz. Asıl önem, onun geç Osmanlı-Türkiye hattında liberal iktisadî düşüncenin en güçlü ve en bilinçli temsilcilerinden biri olmasındadır. Tarım, pazara dönük üretim, ulaşım altyapısı, sermaye oluşumu ve dünya ekonomisiyle temas konularındaki vurguları, onun iktisadî kalkınmayı yalnız devlet emriyle değil, üretici ve kurumsal bir düzen içinde düşündüğünü göstermektedir (Bozpınar, 2020; Toprak, 2012).

Bu yüzden Cavid Bey’in 1926’daki idamı, yalnızca bireysel bir trajedi yahut dönemin sert siyasî atmosferi içinde verilmiş bir ceza kararı olarak görülemez. Yargılamanın hukukî niteliği, siyasî bağlamı ve olağanüstü mahkeme pratiği birlikte düşünüldüğünde, bu olayın ciddi bir adalet problemi taşıdığı açıktır (Tunçay, 1989). Daha da önemlisi, bu idam iktidarın merkezileştiği, muhalefet alanının daraldığı ve alternatif meşruiyet odaklarının tasfiye edildiği bir siyasî istikametin parçası olarak okunabilir (Demirel, 2011).

Buradan çıkan sonuç şudur: Türkiye’de resmî adı cumhuriyet olan rejim, en azından 1920’lerin ikinci yarısından itibaren, cumhuriyetçiliğin müzakere, çoğul temsil ve kuvvetin tek elde toplanmaması gibi esasları bakımından ciddi sorunlar taşımıştır. Bu nedenle, dar anlamda Cumhuriyet’I demokratik bir cumhuriyet olarak nitelemek güçtür. Cumhuriyetin adı ile cumhuriyetçi yönetimin ruhu arasında açılan bu mesafe, Mehmet Cavid Bey’in tasfiyesinde açık biçimde görülebilir.

Cavid Bey’in kaybının liberal düşünce açısından taşıdığı anlam ve önem de burada belirginleşmektedir. Türkiye’de liberalizm tarihsel olarak güçlü kurumsal dayanaklardan ziyade sınırlı sayıda aydın, yazar ve devlet adamı üzerinden taşınan kırılgan bir damar olmuştur. Böyle bir ortamda hem devlet tecrübesine sahip hem de teorik katkıda bulunabilen bir ismin ortadan kaldırılması, bu damarın daha da zayıflamasına yol açmıştır. Bu yüzden Mehmet Cavid Bey’in idamı yalnız geçmişe ait bir haksızlık değil, aynı zamanda Türkiye’nin entelektüel tarihinde kaybedilmiş bir imkândır.

Dolayısıyla, Mehmet Cavid Bey’i yüzüncü yılında anmak, yalnız tarihî bir şahsiyeti hatırlamak anlamına gelmemelidir. Onu yeniden okumak, Türkiye’de fikir adamlarının siyasal iktidar karşısındaki kırılganlığını, hukukun siyasallaşmasının yol açtığı tahribatı ve cumhuriyet adını taşıyan bir rejimin gerçekten cumhuriyetçi ve çoğulcu olup olmadığının nasıl sorgulanması gerektiğini de yeniden düşünmek demektir. Cavid Bey’in hayatı ve ölümü, bize bir ülkede fikir hürriyetinin, hukuk güvenliğinin ve çoğul siyasal temsilin yalnız soyut ilkeler olmadığını; bunların yokluğunda hem insanların hem de fikir geleneklerinin ağır biçimde zarar görebildiğini göstermektedir.

Bugün Cavid Bey’i yeniden değerlendirmek, yalnız tarihî bir düzeltme yapmak anlamına gelmez. Aynı zamanda Türkiye’de düşünce tarihinin hangi kırılmalarla şekillendiğini, hangi imkanların neden zayıf kaldığını ve siyasî rejimlerin hukuk ile fikir hayatı üzerindeki etkisini yeniden düşünmek demektir. Cavid Bey’in hayatı, biyografi ile fikir tarihinin birbirinden ayrılamayacağı örneklerden biridir.

Bu nedenle onun haksız yere idamının yüzüncü yılına yaklaşırken yapılacak en verimli iş, ne romantik bir iade-i itibar söylemiyle yetinmek ne de onu yalnız eski rejimin bir memuru olarak görmek olacaktır. Asıl yapılması gereken, Cavid Bey’i kendi metinleri, kurumsal tecrübesi ve tarihsel bağlamı içinde yeniden okumaktır. Böyle bir okuma, hem Osmanlı-Türk iktisat düşüncesinin köklerini daha iyi anlamaya hem de cumhuriyet, hukuk ve çoğulculuk meselelerini daha serinkanlı biçimde tartışmaya katkı sağlayacaktır.

Son tahlilde Mehmet Cavid Bey, Türkiye’de liberal düşünce tarihi ile hukuk devleti tartışmasının kesişim noktasında duran simgesel bir şahsiyettir. Onun hikâyesi, liberal iktisadî düşüncenin yalnız kavramlarla değil, insanlarla ve siyasal şartlarla da taşındığını; hukukî güvencelerin çöküşünün sadece bireyleri değil, fikir geleneklerini de tahrip ettiğini göstermektedir.

Buraya kadar yapılan tartışma, Mehmet Cavid Bey’in yalnız bir dönemin mağduru olarak değil, Türkiye’de özgürlük, hukuk ve temsil meselelerinin kesiştiği bir kavşak noktası olarak görülmesi gerektiğini göstermektedir. Onun hayatı, fikirleri ve ölümü birlikte okunduğunda şu daha açık biçimde anlaşılır: Türkiye’de liberal düşüncenin zayıf kalmasının sebepleri yalnız toplumsal taban darlığı veya entelektüel ilgi eksikliği değildir; devlet merkezli siyasal kuruluş tarzı da bu zayıflığın başlıca nedenlerinden biridir. Liberal fikirler, güçlü kurumlar ve uzun süreli kamusal tartışma ortamları içinde kök salar. Buna karşılık tek merkezde yoğunlaşan, muhalefeti güvenlik problemi olarak gören ve alternatif kadroları tasfiye eden rejimler, yalnız insanları değil, düşünce geleneklerini de yarım bırakırlar. Cavid Bey’in yüzüncü yılında yapılması gereken, tam da bu yarım kalmışlığı görünür kılmaktır. Bu, ne tarihe anakronik bir öfke taşımak ne de kurucu kadroların bazı müspet adımlarını inkâr etmek anlamına gelir. Aksine, hukukun üstünlüğünü, adil muhakemeyi ve çoğul temsilin değerini ciddiye alan olgun bir tarih muhasebesi yapmayı gerektirir. Böyle bir muhasebe, Cavid Bey’i yeniden düşünürken Türkiye’de cumhuriyetin, demokrasinin ve liberalizmin hangi koşullarda birbirini tamamlayabileceği sorusunu da yeniden sormaya imkân verir (Karpat, 2019; Tunçay, 1989; Viroli, 2002).

Ayrıca Cavid Bey’in hikâyesi, Türkiye’de iktisat düşüncesinin siyasî tarihten bağımsız okunamayacağını da hatırlatır. Bir ülkede iktisat teorileri yalnız kitaplarda yaşamaz; onları taşıyan kurumlara, dergilere, meclislere, odalara ve şahsiyetlere ihtiyaç duyar. Cavid Bey’in hem bürokrasi içinde hem de kamusal tartışma alanında etkili olabilmiş olması, bu bakımdan istisnaîdir. Onun yokluğu, yalnız bir yazarın eksilmesi değil; devlet tecrübesi ile iktisat bilgisini aynı bünyede birleştiren bir aracının kaybı anlamına gelir. Bu kaybın uzun vadeli sonucu, liberal iktisat dilinin Türkiye’de daha çok dağınık entelektüel çıkışlar halinde kalması, daha sınırlı bir kurumsal süreklilik kurabilmesidir. Dolayısıyla Cavid Bey’in ölümünü, bir rejimin sertliği kadar bir düşünce geleneğinin taşıyıcılarını kaybetmesinin bedeli olarak da görmek gerekir (Bozpınar, 2020; Toprak, 2012; Karpat, 2019).

Sonuç olarak, Mehmet Cavid Bey üzerine yeniden düşünmek yalnız bir tarihî kişiliğe hakkını teslim etmek değildir; aynı zamanda Türkiye’de hukuk güvenliğinin, temsil ilkesinin ve iktisadî özgürlüğün neden birbirinden ayrılamayacağını kavramaktır. Cumhuriyet gerçekten cumhuriyetçi olacaksa, bu ancak gücün tek elde toplanmadığı, muhalefetin meşru sayıldığı, düşünce adamlarının ceza tehdidiyle susturulmadığı ve kamusal tartışmanın kurumsal güvence altına alındığı bir siyasal düzen içinde mümkündür. Cavid Bey’in yüz yıl önce uğradığı akıbet, bu ilkeler ihlal edildiğinde hem insanların hem de fikirlerin nasıl geri dönülmez biçimde yitirilebildiğini göstermektedir. Bu sebeple onun hayatı, yalnız geçmişe ait kapanmış bir dosya değil; bugün için de hukuk devleti ve çoğulcu cumhuriyet tartışmalarına ışık tutan canlı bir hatırlatmadır (Pettit, 1997; Skinner, 1998; Tunçay, 1989).

Bundan dolayı, Cavid Bey’in yeniden değerlendirilmesi, yalnız tarihçiler veya iktisat düşüncesi araştırmacıları için değil, çağdaş siyaset teorisi ve hukuk devleti tartışmaları için de anlamlıdır. Onun biyografisi, siyasal kuruluş dönemlerinde en çok hangi ilkelerin kırılgan hale geldiğini gösterir: adil yargılama, bağımsız düşünce, muhalefetin meşruiyeti ve iktisadî aklın siyasî sadakate tâbi kılınmaması. Bu ilkeler korunmadığında, kamusal hayat kısa sürede daha yekpare, daha denetimsiz ve daha yoksullaştırıcı bir çizgiye kayabilir. Cavid Bey’in akıbetinden çıkarılabilecek ders, bu yüzden sadece geçmişte kimin haklı kimin haksız olduğu sorusuyla sınırlı değildir. Daha geniş ders, cumhuriyetin çoğulcu bir temsil düzeni olarak mı, yoksa tek merkezli bir mobilizasyon rejimi olarak mı yaşatılacağı sorusudur. Eğer ikinci yol seçilirse, rejimin adı cumhuriyet olarak kalsa bile ruhu cumhuriyetçi olmaktan uzaklaşır. Cavid Bey’in idam edimesinin yüzüncü yılında onun hayatını ve fikirlerini yeniden okumak, işte bu uzaklaşmayı teşhis etmek ve hukukla sınırlanmış, müzakereye açık, farklı düşünce damarlarını yaşatabilen bir siyasal düzenin neden vazgeçilmez olduğunu göstermek bakımından da kıymetlidir (Pettit, 1997; Skinner, 1998; Viroli, 2002; Tunaya, 1988).

Bu nedenle Cavid Bey’in hatırasını canlı tutmak, yalnız geçmişte haksızlığa uğramış bir kişiyi anmak değildir; aynı zamanda Türkiye’de siyasal modernliğin hangi bedellerle kurulduğunu dürüstçe tartışmaktır. Kurucu iktidarların başarıları kadar sınırlarının da konuşulabildiği bir tarih bilinci olmadan, ne cumhuriyetin çoğulcu anlamı yeniden üretilebilir ne de liberal düşüncenin meşru yeri sağlamlaştırılabilir. Cavid Bey örneği bize, siyasal merkezileşmenin kısa vadede düzen ve birlik sağlayabilse bile, uzun vadede fikir hayatını kuruttuğunu ve alternatif gelişme yollarını zayıflattığını hatırlatır. Bu sebeple onun hikâyesi, yalnız geçmişin değil bugünün de meselesidir: hukuk güvenliğinin, akademik özgürlüğün, siyasal rekabetin ve kamusal müzakerenin değeri, çoğu zaman ancak bunlar bastırıldığında daha iyi anlaşılır. Mehmet Cavid Bey’in yüzüncü yılında yapılacak en anlamlı değerlendirme, onun yarım kalmış fikrî mirasını güncel bir çoğulcu cumhuriyet ve hukuk devleti tartışmasının parçası haline getirebilmektir.

Kaynakça

Ahmad, F. (1969). İttihat ve Terakki 1908-1914. Kaynak Yayınları.

Ahmad, F. (1995). Modern Türkiye’nin oluşumu. Sarmal Yayınevi.

Akyıldız, A. (1993). Cavid Bey, Mehmed. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 7, 176-178.

Bozpınar, Ş. (2020). Osmanlı iktisadi düşüncesinde liberal iktisat: Mehmed Cavid Bey. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 19(76), 1942-1958.

Cavid Bey, M. (2001). İktisat ilmi. Liberte Yayınları.

Demirel, A. (2011). Tek parti döneminde muhalefet ve siyasal tasfiye. İletişim Yayınları.

Georgeon, F. (2006). Osmanlı-Türk modernleşmesi 1900-1930. Yapı Kredi Yayınları.

Hanioğlu, M. Ş. (1981). Bir siyasal düşünür olarak doktor Abdullah Cevdet ve dönemi. Üçdal Neşriyat.

Hanioğlu, M. Ş. (1986). Bir siyasal örgüt olarak Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jön Türklük (1889-1902). İletişim Yayınları.

Hanioğlu, M. Ş. (2001). Preparation for a revolution: The Young Turks, 1902-1908. Oxford University Press.

İnsel, A. (2014). Cumhuriyetin siyasal kültürü ve tek parti düzeni üzerine. İletişim Yayınları.

Karpat, K. H. (2019). Türk demokrasi tarihi: Sosyal, ekonomik, kültürel temeller. Timaş Yayınları.

Lovett, F. (2022). Republicanism. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford encyclopedia of philosophy (Fall 2022 ed.).

Mardin, Ş. (2008). Jön Türklerin siyasi fikirleri 1895-1908. İletişim Yayınları.

Ortaylı, İ. (2008). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. Timaş Yayınları.

Pettit, P. (1997). Republicanism: A theory of freedom and government. Oxford University Press.

Skinner, Q. (1998). Liberty before liberalism. Cambridge University Press.

Toprak, Z. (1982). Ulum-ı İktisadiye ve İçtimaiye Mecmuası ve Osmanlı iktisat düşüncesi. Toplum ve Bilim, 17, 71-95.

Toprak, Z. (2012). Türkiye’de milli iktisat 1908-1918. Doğan Kitap.

Toprak, Z. (2019). İstanbul’un iktisadi tarihi: Cumhuriyet dönemi sanayi, ticaret, finans. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür AŞ.

Tunaya, T. Z. (1988). Türkiye’de siyasal partiler (Cilt 3). Hürriyet Vakfı Yayınları.

Tunçay, M. (1989). Türkiye Cumhuriyeti’nde tek parti yönetiminin kurulması (1923-1931). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

Viroli, M. (2002). Republicanism. Hill and Wang.

Zürcher, E. J. (1984). The Unionist factor: The role of the Committee of Union and Progress in the Turkish national movement, 1905-1926. E.J. Brill.

Zürcher, E. J. (2017). Modernleşen Türkiye’nin tarihi. İletişim Yayınları.

İdamının Yüzüncü Yılında Mehmet Cavid Bey: Hayatı, Fikirleri ve Bir Liberal Öncünün Tasfiyesi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Özet

Bu çalışma, Türkiye siyasal hayatının merkez aktörlerinden biri olan Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) siyasal davranışlarını klasik parti teorilerinin ötesinde açıklamayı amaçlamaktadır. Siyaset bilimi literatüründe partiler genellikle Downs’un (1957) rasyonel tercih modeli veya Duverger (1954), Sartori (1976) ve Panebianco (1988) çizgisindeki örgütsel ve rekabetçi parti teorileriyle analiz edilmektedir. Ancak CHP örneği, bu yaklaşımların açıklama gücünü aşan biçimde, iktidara yaklaşma dönemlerinde yoğunlaşan kurumsal gerilimler üretmektedir.

Bu bağlamda çalışma, “İktidar Eşiği Korkusu”[1] kavramını geliştirerek, kurucu partilerin iktidar olasılığı arttıkça yaşadığı kimlik dönüşümü, örgütsel gerilim ve kurumsal parçalanma eğilimlerini açıklayan yeni bir teorik çerçeve önermektedir.

Anahtar Kelimeler

Siyasal partiler, kurucu parti, Türkiye siyaseti, kurumsal teori, parti davranışı, iktidar eşiği korkusu

The Fear of Power Threshold and the Paradox of Being the Founding Party
An Institutional Political Theory Analysis over the Experience of Republican People’s Party

Abstract

This study aims to explain the political behavior of the Republican People’s Party (CHP), one of the central actors of Turkish political life, beyond the framework of classical party theories. In the political science literature, political parties are generally analyzed through Downs’s (1957) rational choice model or through organizational and competitive party theories developed along the lines of Duverger (1954), Sartori (1976), and Panebianco (1988). However, the case of the CHP produces institutional tensions that exceed the explanatory capacity of these approaches, particularly during periods when the party approaches the possibility of gaining power.

Within this framework, the study develops the concept of “Fear of the Threshold of Power” and proposes a new theoretical framework for explaining the tendencies of founding parties to experience identity transformation, organizational tensions, and institutional fragmentation as their probability of attaining power increases.

Keywords: Political parties; Founding party; Turkish politics; Institutional theory; Party behavior; Fear of the Threshold of Power

1. Giriş

Siyaset bilimi literatürü, siyasi partileri demokratik rekabetin temel aktörleri olarak ele alır. Downs  partileri rasyonel aktörler olarak tanımlayarak temel motivasyonlarını iktidar kazanma ve oy maksimizasyonu üzerinden açıklar[2]. Sartori ise parti sistemlerini rekabet düzeyi ve sistematik yapı üzerinden sınıflandırır[3] .

Bununla birlikte, Cumhuriyet Halk Partisi bu teorik çerçevelerin tam olarak açıklayamadığı bir davranış örüntüsü sergilemektedir. CHP yalnızca bir seçim partisi değil, aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu siyasal ve kurumsal hafızasının taşıyıcısıdır. Bu durum, partinin davranışlarını klasik rasyonel seçim modellerinden farklılaştıran temel faktördür.

Bu çalışma, bu farklılığı açıklamak üzere “İktidar Eşiği Korkusu” kavramını geliştirmekte ve CHP örneği üzerinden kurucu partilerin iktidar davranışlarını yeniden yorumlamaktadır.

2. Kuramsal Arka Plan

Parti teorileri literatüründe üç ana yaklaşım öne çıkmaktadır:

• Rasyonel tercih yaklaşımı (Downs, 1957)[4]: Partileri oy ve iktidar maksimizasyonu yapan aktörler olarak tanımlar.
• Örgütsel yaklaşım (Panebianco, 1988; Michels, 1911)[5]: Parti içi iktidar ilişkilerini ve oligarşik eğilimleri vurgular.
• Sistem teorisi (Sartori, 1976):[6] Parti rekabetini sistem düzeyinde analiz eder.

Ancak bu literatür, bazı partilerin iktidara yaklaşırken neden içsel olarak destabilize olduğunu yeterince açıklamamaktadır. Özellikle kurucu partilerde gözlenen “iktidar eşiğinde artan iç gerilim” olgusu literatürde boşluk oluşturmaktadır.

3. İktidar Eşiği Korkusu: Kavramsal Çerçeve

Bu çalışmanın merkezinde yer alan “İktidar Eşiği Korkusu” kavramı, CHP’nin siyasal davranışlarını açıklamak üzere geliştirilmiş özgün bir teorik katkıdır. Kavram, yalnızca seçim stratejilerini değil, aynı zamanda kurumsal kimlik, tarihsel hafıza ve iktidar sorumluluğu arasındaki gerilimi açıklamayı hedeflemektedir.

3.1 Kavramın Tanımı

İktidar Eşiği Korkusu Nedir?
İktidar Eşiği Korkusu, bir siyasi partinin muhalefetteyken iktidarı hedeflemesine rağmen, iktidara gerçek anlamda yaklaşmaya başladığında kendi içinde yoğunlaşan çatışmalar, bölünmeler ve yön arayışları yaşaması durumunu ifade eden siyasal bir kavramdır.
Bu korku, seçim kazanma korkusu değildir. Tam tersine, seçim kazanmanın beraberinde getireceği sorumluluklardan, dönüşüm zorunluluğundan ve tarihsel kimliğin aşınması ihtimalinden kaynaklanan kurumsal bir gerilimdir.

Bu kavramı daha akademik bir tanıma dönüştürmek istersek şöyle formüle edebiliriz:

İktidar Eşiği Korkusu: Bir siyasi partinin, iktidar olasılığı yükseldikçe artan yönetim sorumluluğu, kimlik dönüşümü ve iç güç paylaşımı baskıları nedeniyle kurumsal bütünlüğünde gerilim ve parçalanma eğilimleri göstermesi durumudur.

Muhalefette bulunan partiler için siyaset çoğu zaman eleştirmek, ideal hedefler ortaya koymak ve toplumsal talepleri temsil etmek üzerinden yürür. Ancak iktidar, eleştirinin yerini karar almaya; ideallerin yerini öncelik belirlemeye; söylemin yerini uygulamaya bırakır.

İktidar eşiğine yaklaşan partiler şu sorularla yüzleşmek zorunda kalır:

• İktidara geldiğimizde hangi politikaları uygulayacağız?
• Parti içindeki farklı eğilimlerden hangisi belirleyici olacak?
• Tarihsel kimliğimizi korurken değişime ne kadar izin vereceğiz?
• İktidarın gerektirdiği pragmatizm ile ideolojik ilkeler arasında nasıl bir denge kuracağız?

İşte bu soruların yarattığı baskı, bazı partilerde iktidar yolunda birleştirici olmak yerine ayrıştırıcı bir etki yaratabilir.

Bu nedenle İktidar Eşiği Korkusu’nun temel belirtisi, seçim yenilgilerinden sonra değil, seçim kazanma ihtimalinin güçlendiği dönemlerde ortaya çıkan iç krizlerdir.

Kavramın özü şu cümlede özetlenebilir:

“Muhalefette kalmanın maliyeti ile iktidar olmanın sorumluluğu arasında sıkışan siyasi örgütlerin yaşadığı kurumsal gerilim.”

Özellikle kurucu partiler, ideolojik hareketler ve güçlü tarihsel hafızaya sahip siyasi örgütlerde bu durum daha belirgin görülür. Çünkü bu tür partiler için iktidar yalnızca bir yönetim değişikliği değil, aynı zamanda kendi tarihsel kimliklerinin yeniden tanımlanması anlamına gelir.

Bu nedenle İktidar Eşiği Korkusu, bir partinin iktidarı istememesi değil; iktidarın kendi kimliği üzerinde yaratacağı değişimden duyduğu kurumsal kaygıdır.

Bu tanım, kavramın yalnızca bireysel psikolojiye indirgenemeyeceğini, aksine kurumsal hafıza ve tarihsel kimlik ile doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir.

Bunu daha sistematik biçimde ifade etmek gerekirse:

İktidar Eşiği Korkusu, bir siyasi partinin iktidar olasılığı arttıkça yönetim sorumluluğu, örgütsel güç paylaşımı ve kimlik dönüşümü baskıları nedeniyle kurumsal bütünlüğünde gerilim ve parçalanma eğilimleri göstermesidir.

3.2 Teorik Konum

İktidar Eşiği Korkusu üç literatür boşluğunu hedefler:

1. Rasyonel tercih teorilerinin kurumsal kimlik maliyetlerini ihmal etmesi
2. Örgütsel teorilerin kimlik dönüşümünü ikincil değişken olarak ele alması
3. Kurucu parti literatürünün iktidar eşiğinde oluşan kırılmaları sistematikleştirmemesi

Bu nedenle kavram, mevcut literatüre alternatif değil, üçüncü bir analitik katman olarak önerilmektedir.

4. İktidar Eşiği Korkusunun Kuramsal Temelleri

Bu çalışmada önerilen İktidar Eşiği Korkusu kavramı, mevcut parti teorilerine alternatif olmaktan ziyade, onların açıklama kapasitesini tamamlamaya yönelik kavramsal bir öneri niteliği taşımaktadır. Kavram, farklı kuramsal geleneklerden beslenmekle birlikte, bunların hiçbirinin doğrudan açıklayamadığı bir davranış örüntüsünü açıklamayı amaçlamaktadır.

Bu bağlamda kavramın beslendiği ilk teorik alan, tarihsel kurumsalcılıktır. Tarihsel kurumsalcılık, siyasal kurumların yalnızca güncel aktörlerin tercihleriyle değil, aynı zamanda geçmişten devraldıkları kurumsal miras tarafından da şekillendiğini ileri sürmektedir. Douglass North[7]‘un kurumların tarihsel bağımlılığı (path dependence) yaklaşımı, örgütlerin geçmişte geliştirdikleri davranış kalıplarının sonraki dönemlerde de karar alma süreçlerini etkilediğini göstermektedir. Bu açıdan bakıldığında, CHP’nin kurucu parti kimliği yalnızca tarihsel bir aidiyet değil, aynı zamanda güncel siyasal davranışlarını etkileyebilecek kurumsal bir miras olarak değerlendirilebilir.

İkinci teorik dayanak, James G. March ve Johan P. Olsen tarafından geliştirilen “Uygunluk Mantığı” (Logic of Appropriateness)[8] yaklaşımıdır. Bu yaklaşıma göre kurumlar her zaman maliyet–fayda hesabıyla hareket etmezler; çoğu zaman “biz nasıl bir kurumuz?” sorusuna verdikleri cevaba uygun davranışlar geliştirirler. Başka bir ifadeyle, kararlar yalnızca çıkar hesaplarının değil, kurumsal kimliğin de ürünüdür. İktidar Eşiği Korkusu kavramı da bu noktada devreye girmektedir. Çünkü kurucu partiler için iktidar, yalnızca seçim kazanmak değil, aynı zamanda kendi tarihsel kimliklerini yeniden tanımlamayı gerektiren bir süreçtir.

Bu yaklaşım, rasyonel tercih teorisini bütünüyle reddetmemektedir. Aksine, Anthony Downs’un siyasal partileri oy ve iktidar maksimizasyonu yapan aktörler olarak tanımlayan yaklaşımını,[9] kurumsal kimlik ve tarihsel hafıza değişkenleriyle tamamlamayı önermektedir.

Benzer biçimde Samuel P. Huntington, siyasal kurumların istikrarını yalnızca hukuki düzenlemelerle değil, tarihsel olarak geliştirdikleri kurumsallaşma düzeyiyle açıklamaktadır[10].

Son olarak, Alexis de Tocqueville’in demokrasi analizleri de bu çalışmanın teorik zeminini desteklemektedir. Tocqueville, demokratik kurumların yalnızca anayasal düzenlemelerle değil, tarihsel alışkanlıklar ve siyasal kültür tarafından da şekillendiğini vurgulamaktadır.[11]

4.1 Liberal Kurumsal ve Klasik Liberal Yaklaşımın Katkısı

İktidar Eşiği Korkusu kavramı yalnızca kurumsal ya da örgütsel teori literatürüne değil, aynı zamanda klasik liberal siyaset düşüncesine de temas eden bir açıklama düzeyi sunmaktadır.

Friedrich Hayek[12], siyasal ve ekonomik düzenin merkezi planlama yerine kendiliğinden oluşan kurumsal süreçler üzerinden geliştiğini savunur. Bu yaklaşım, siyasal partilerin de yalnızca stratejik aktörler değil, aynı zamanda tarihsel olarak oluşmuş kurumsal reflekslere sahip yapılar olduğunu ima eder.

Karl Popper[13], açık toplum içinde iktidarın sürekli denetlenebilir olması gerektiğini vurgular.

Alexis de Tocqueville, demokratik davranışın siyasal kültür ve tarihsel alışkanlıklarla şekillendiğini ileri sürer.

Türkiye liberal düşünce geleneğinde Atilla Yayla[14], devlet merkezli yapının siyasal rekabeti sınırladığını savunur.

Bu yaklaşım hattı, İktidar Eşiği Korkusu kavramını yalnızca örgütsel bir problem değil, aynı zamanda devlet, özgürlük ve kurumsal dönüşüm ilişkisi içinde okunabilecek daha geniş bir siyaset teorisi problemi haline getirmektedir.

4.2.  Kurucu Parti Paradoksu

Kurucu partiler, sıradan seçim partilerinden farklı olarak devletin kuruluş sürecine doğrudan bağlı tarihsel aktörlerdir. İsmet İnönü döneminde şekillenen CHP kurumsal yapısı, partiyi yalnızca siyasal rekabet alanına değil, devletin süreklilik hafızasına da yerleştirmiştir.Bu durum, partiyi iki farklı rol arasında konumlandırmaktadır:

• Demokratik rekabet aktörü
• Kurucu devlet hafızasının taşıyıcısı

Bu ikili yapı, iktidar süreçlerinde yapısal bir gerilim üretmektedir.

5. Tarihsel Örüntü ve Ampirik Gözlem

CHP’nin tarihsel davranışları incelendiğinde, iç gerilimlerin özellikle iktidar ihtimalinin yükseldiği dönemlerde yoğunlaştığı görülmektedir.

• 1960’lar: Koalisyon ve kurumsal yeniden konumlanma
• 1970’ler: İdeolojik dönüşüm ve kadro çatışmaları
• 1990’lar: Örgütsel parçalanma ve yeniden yapılanma
• 2000 sonrası: Liderlik ve kimlik tartışmaları

Bu örüntü, klasik örgütsel rekabet teorilerinin ötesinde bir yapısal davranış modeline işaret etmektedir.

6. Koalisyon Davranışı: 1999 Örneği

1999 yılında CHP, Bülent Ecevit liderliğinde kurulan azınlık hükümetine katılmamış ancak dışarıdan destek vermiştir. Bu durum, klasik koalisyon teorilerinin öngördüğü tam katılım modelinden sapma göstermektedir.

Bu tercih, yalnızca stratejik değil, aynı zamanda kurumsal sorumluluk riskinin minimize edilmesine yönelik bir davranış olarak değerlendirilebilir.

7. İktidar Eşiği: 2015 Koalisyon Süreci

2015 seçimleri sonrası oluşan parlamenter tablo, Türkiye siyasetinde nadir bir koalisyon ihtimali üretmiştir. Ahmet Davutoğlu ile Kemal Kılıçdaroğlu arasında yürütülen görüşmeler, bu ihtimalin somutlaştığı bir süreçtir.

Ancak koalisyonun kurulmamış olması, yalnızca politik uyumsuzlukla değil, kurumsal kimlik ve iktidar sorumluluğu arasındaki gerilimle de ilişkilendirilebilir.

8. Sonuç

Bu çalışma, CHP’nin siyasal davranışlarının yalnızca seçim performansı ile açıklanamayacağını, aynı zamanda kurucu kimlikten kaynaklanan yapısal bir gerilim içerdiğini göstermektedir.

Bu bağlamda temel sonuç şudur:

CHP’nin temel sorunu iktidar olamamak değil, iktidarın kurucu kimlik üzerinde yaratacağı dönüşümün kurumsal olarak yönetilememesidir.

İktidar Eşiği Korkusu, bu durumu açıklamak üzere geliştirilen ve kurucu partilerin modern demokrasi içindeki davranışlarını yeniden düşünmeye imkân veren yeni bir teorik çerçevedir.

Bu çalışma, bu boşluğu şu öneriyle doldurur:

Kurucu partiler için iktidar, yalnızca yönetim değişimi değil, aynı zamanda kurumsal kimliğin yeniden inşasıdır.

Kaynakça

• Downs, A. (1997). Demokrasinin Ekonomik Teorisi. Ankara: Liberte Yayınları.
• Hayek, F. A. (2004). Özgürlüğün Anayasası. Ankara: Liberte Yayınları.
• Huntington, S. P. (2006). Değişen Toplumlarda Siyasal Düzen. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
• March, J. G., & Olsen, J. P. (2011). Kurumları Yeniden Keşfetmek. Ankara: Liberte Yayınları.
• Michels, R. (2014). Siyasal Partiler: Oligarşinin Demir Yasası. Ankara: Yetkin Yayınları
• North, D. C. (2005). Kurumlar, Kurumsal Değişim ve Ekonomik Performans. Ankara: Liberte Yayınları.
• Panebianco, A. (2009). Siyasal Partiler: Örgüt ve İktidar. Ankara: Liberte Yayınları.
• Popper, K. R. (2010). Açık Toplum ve Düşmanları. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Sartori, G. (1996). Demokrasi Teorisine Geri Dönüş. Ankara: Yetkin Yayınları
• Tocqueville, A. de. (2022). Amerika’da Demokrasi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Yayla, A. (2012). Liberalizm. Ankara: Liberte Yayınları.

Dipnotlar 

[1] Kaya, Hasan, Star Gazaetesi Açık Görüş  CHP ve iktidar eşiği korkusu: Kurucu partinin bitmeyen paradoksu

[2] Downs, A. (1957). An Economic Theory of Democracy.

[3] Sartori, G. (1976). Parties and Party Systems.

[4] Downs, a.g.e.

[5] Robert Michels (1911); Angelo Panebianco (1988).

[6] Sartori, a.g.e

[7] Douglass North (1990).

[8] James G. March & Johan P. Olsen (1989).

[9] Anthony Downs (1957).

[10] Samuel P. Huntington (1968).

[11] Alexis de Tocqueville (1835).

[12] Hayek, Friedrich. The Constitution of Liberty.

[13] Popper, Karl. The Open Society and Its Enemies.

[14] Yayla, Atilla. Liberalizm.

İktidar Eşiği Korkusu ve Kurucu Parti Paradoksu yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Prof. Dr. Atilla Yayla
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-8047-3128

Email: ayayla @medipol.edu.tr ve atillayayla @yahoo.com

Özet

Bu makale, akademik değerlendirmede Q1/Q2 dergi yayınının giderek akademik değerin başlıca ölçüsü haline gelmesini eleştirel biçimde incelemektedir. Dergi temelli metriklerin araştırma kalitesi hakkında sınırlı işaretler verebileceği kabul edilmekle birlikte, bu göstergelerin makalenin gerçek bilimsel katkısının yerine geçirilmesi problemli görülmektedir. Çalışma; metrik fetişizmi, yayın piyasasında oligopol, atıf manipülasyonu, ideolojik tek-tipleşme, Türkçe akademik üretimin değersizleşmesi ve öğretim-araştırma dengesinin bozulması gibi sorunları tartışmaktadır. Çin, İsviçre, Hollanda ve Birleşik Krallık örnekleri, sorumlu araştırma değerlendirmesi arayışlarının küresel bir eğilim haline geldiğini göstermektedir. Makale, Türkiye için Q dergi mecburiyetini sınırlandıran; nitel değerlendirmeyi, uzun vadeli etkiyi, öğretim başarısını, farklı kariyer yollarını ve doçentlik/profesörlük tezi gibi akademik derinliği artırabilecek araçları dikkate alan çoğulcu bir model önermektedir. Temel amaç, akademik yayını reddetmek değil, yayın göstergelerini bilimsel hürriyet, mahalli katkı ve uzun vadeli entelektüel etki ile dengeleyen daha adil bir değerlendirme zemini aramaktır.

Anahtar Kelimeler: Q dergiler; akademik değerlendirme; araştırma değerlendirme reformu; bibliyometri; akademik özgürlük; yayın oligopolü; atıf manipülasyonu; üniversite sıralamaları; öğretim başarısı.

Abstract

This article critically examines the growing tendency to treat publication in Q1/Q2 journals as the primary measure of academic value. While journal-based metrics may provide limited signals about visibility and selectivity, they cannot substitute for the actual scholarly contribution of individual works. The article discusses metric fetishism, the oligopolistic structure of academic publishing, citation manipulation, intellectual and ideological conformity, the marginalization of local-language scholarship, and the imbalance between teaching and research expectations. Cases from China, Switzerland, the Netherlands and the United Kingdom show that responsible research assessment has become an international reform agenda. The article argues that Turkey should not reject indexed journals altogether, but should limit the dominance of Q-journal requirements. It proposes a pluralistic model based on qualitative assessment, long-term intellectual impact, teaching performance, differentiated academic career paths, and the possible reintroduction of associate professorship and professorship theses as instruments of deeper local academic engagement.

Keywords: Q journals; academic assessment; research evaluation reform; bibliometrics; academic freedom; publishing oligopoly; citation manipulation; university rankings; teaching performance.

1. Giriş: Akademik Yayın Gerekir, Fakat Akademi Yayın Puanına İndirgenemez

Akademisyenlik, mahiyeti itibarıyla araştırma, düşünme, yazma, öğretme ve bilimsel tartışmaya katılma mesleğidir. Üniversite hocasının yalnızca ders anlatan bir memur, yalnızca sınav yapan bir görevli veya yalnızca kurumsal prosedürleri yerine getiren bir personel olarak görülmesi yanlıştır. Akademik meslek, bilgi üretme ve aktarma sorumluluğunu içerir. Bu sebeple akademisyenden yayın beklenmesi meşrudur. Üniversite, hocasından bilimsel üretim istemekte haklıdır. Ancak akademisyenden yayın istemek ile akademik hayatı belirli indekslerde ve belirli çeyrek dilimlerde yer alan dergilerde makale yayımlama zorunluluğuna indirgemek aynı şey değildir.

Son yıllarda Türkiye’de ve dünyada akademik değerlendirme sistemleri giderek daha fazla sayısallaştırılmıştır. Yayın sayısı, atıf sayısı, etki faktörü, h-indeksi, Q1 ve Q2 dergi yayını gibi göstergeler, akademik performansın ölçülmesinde merkezi araçlar haline gelmiştir. Bu araçların tamamen faydasız olduğu söylenemez. Bibliyometrik göstergeler, araştırma alanlarının görünürlüğü, dergilerin atıf performansı ve bilimsel iletişim ağlarının izlenmesi bakımından yardımcı olabilir. Fakat bu göstergeler akademik muhakemenin yerine geçtiğinde ciddi problemler doğar. Ölçülebilir olanın değerli, ölçülemeyenin değersiz sayıldığı bir akademik kültür, bilimin tabiatına aykırıdır. Leiden Manifestosu’nun ilk ilkelerinden biri de nicel göstergelerin nitel uzman değerlendirmesini desteklemesi, fakat onun yerine geçmemesi gerektiğidir (Hicks vd. 2015: 429-431).

Bu makalenin temel tezi şudur: Q dergilerde yayın yapmak kendi başına kötü veya değersiz değildir; problem, Q dergi yayınını akademik değerin neredeyse tek ölçüsü haline getiren değerlendirme rejimidir. Bir makalenin Q1 veya Q2 dergide yayımlanmış olması onun kalitesi hakkında bir işaret verebilir; fakat bu işaret nihai hüküm değildir. Aynı şekilde bir makalenin daha düşük görünürlüklü bir dergide, yerel bir akademik mecrada veya Türkçe olarak yayımlanması onun değersiz olduğunu göstermez. Akademik değer, yalnızca yayının nerede çıktığıyla değil, ne söylediği, nasıl söylediği, hangi problemi çözdüğü, hangi tartışmayı açtığı ve uzun vadede nasıl bir etki bıraktığıyla ilgilidir.

Bu mesele özellikle sosyal bilimler ve beşeri bilimlerde daha da önemlidir. Tıp, mühendislik veya biyoloji gibi alanlarda atıf döngüleri, yayın biçimleri ve araştırma ekipleri ile tarih, hukuk, siyaset bilimi, felsefe, iktisat ve sosyoloji gibi alanların yayın kültürü aynı değildir. Bir tarihçinin yıllarca arşiv çalışması yaparak ortaya koyduğu kitap, bir hukukçunun yerel mevzuat ve uygulamaya dair derinlikli incelemesi, bir siyaset bilimcinin ülkesinin siyasi kültürünü anlamaya çalışan Türkçe çalışması veya bir felsefecinin kavramsal analizi, sırf Q1/Q2 dergide makale olarak çıkmadığı için ikincil değerde görülemez. DORA’nın temel uyarısı da bu bağlamda önemlidir: Journal Impact Factor gibi dergi temelli metrikler, tek tek makalelerin niteliğinin, araştırmacı katkısının veya işe alma-yükseltme kararlarının ikamesi olarak kullanılmamalıdır (DORA 2013: General Recommendation 1).

Bu makale, akademik değerlendirmede Q dergi mecburiyetinin doğurduğu problemleri ele alacak; sorumlu araştırma değerlendirmesi konusunda Çin, İsviçre, Hollanda ve Birleşik Krallık örneklerinden yararlanacak; atıf manipülasyonu ve yayın oligopolü sorunlarını tartışacak; akademik yayın süreçlerinde ideolojik tek-tipleşme ihtimaline dikkat çekecek; nihayet Türkiye için daha dengeli bir model önerecektir. Burada savunulan görüş, akademik değerlendirmede ölçülerin tamamen terk edilmesi değildir. Aksine, ölçülerin yardımcı ve sınırlı araçlar olarak kullanılması; fakat akademik değerin yerini almaması gerektiğidir.

2. Q Dergi Rejimi, Metrik Fetişizmi ve Ölçü-Değer Karışıklığı

Q1, Q2, Q3 ve Q4 gibi kategoriler, dergilerin belirli alanlarda atıf performansı veya benzeri göstergelere göre sıralanması sonucunda ortaya çıkar. Bir derginin alanındaki üst çeyrekte yer alması onun Q1, sonraki çeyrekte yer alması Q2 gibi sınıflandırılması anlamına gelir. Bu sınıflandırma, dergiler arasında belirli bir karşılaştırma yapmaya imkân sağlar. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Q sınıflandırması esasen dergiye ilişkindir, tek tek makalelerin niteliğine ilişkin nihai bir hüküm değildir.

Bu ayrım çoğu zaman gözden kaçırılır. Bir derginin yüksek atıf ortalamasına sahip olması, o dergide yayımlanan her makalenin yüksek nitelikli olduğu anlamına gelmez. Tersine, daha düşük etki faktörlü bir dergide yayımlanan bir makale de teorik, metodolojik veya tarihsel bakımdan önemli olabilir. Akademik değerlendirmede yapılan en büyük hatalardan biri, derginin prestijini makalenin değerinin yerine geçirmektir. Bu, bilimin kendisini değil, bilimin dolaşıma girdiği piyasayı ölçmektir.

Dergi temelli değerlendirme, makale ile mecra arasında hatalı bir özdeşlik kurar. Elbette iyi dergiler daha titiz hakemlik yapabilir, daha güçlü editöryal süzgeçlere sahip olabilir ve bazı alanlarda kalite sinyali verebilir. Ancak bu tür sinyaller bir ihtimal meselesidir, kesin hüküm değildir. Dergi düzeyindeki ortalama atıf performansı, makale düzeyindeki özgün katkı hakkında ancak dolaylı fikir verebilir. Bu nedenle DORA, dergi temelli metriklerin araştırmacı ve makale değerlendirmesinde vekil ölçü olarak kullanılmasına karşı çıkar (DORA 2013: Recommendation 1). Leiden Manifestosu da değerlendirme kriterlerinin alanların ve kurumların araştırma misyonlarına uygun kurulması gerektiğini vurgular; yerel olarak anlamlı araştırmaların korunması gerektiğini ayrıca belirtir (Hicks vd. 2015: 429-431).

Bu ayrım Türkiye açısından hayati önemdedir. Türkiye’de Q1 veya Q2 yayın, çoğu zaman akademik yükseltme dosyasının en güçlü unsuru olarak görülmektedir. Bu durum, akademisyeni makalesinin içeriğinden çok yayımlandığı derginin indeks statüsüne odaklanmaya iter. Oysa akademik değerlendirme, dosyadaki çalışmaların gerçekten okunmasını, katkılarının tartışılmasını ve adayın bilimsel şahsiyetinin değerlendirilmesini gerektirir. Dergi adı, bu değerlendirmeye yardımcı olabilir; fakat değerlendirmenin kendisi olamaz.

Ölçü ile değer arasındaki karışıklık sadece teknik bir sorun değildir; ahlâki ve kurumsal sonuçlar doğurur. Akademik kariyerde sayılar belirleyici hale geldiğinde, değerlendirme yapan kurumlar kendi muhakeme sorumluluklarını metriklere devretmiş olur. Böylece akademik jürinin veya üniversite yönetiminin asli görevi olan nitel değerlendirme zayıflar. Kurum, “bu kişi ne söylemiş, hangi problemi çözmüş, hangi literatüre nasıl katkı yapmış?” sorusunu sormak yerine “kaç Q1 yayını var?” sorusuna sıkışır. Bu ise akademik aklın bürokratikleşmesidir.

Bu nedenle Q dergi rejimine yöneltilecek eleştiri, “hiçbir ölçü kullanılamaz” şeklinde anlaşılmamalıdır. Esas itiraz, ölçünün değerin yerine geçirilmesinedir. Akademik kalite, dergi sıralamasıyla bağlantılı olabilir; fakat ona indirgenemez. Hakiki akademik değer, çoğu zaman uzun vadeli bir değerlendirme gerektirir. Bir makalenin yayımlandığı anda kaç atıf alacağı, hangi dergide çıktığı veya hangi indekslerde göründüğü önemlidir; fakat bunlar çalışmanın nihai kaderini belirlemez. Bilim tarihinde ilk anda görmezden gelinen, hatta akademik disiplinin dışına çıkmış görülen çalışmaların daha sonra ekol kurucu hale geldiği çoktur.

Metriklerin akademik hayatta merkezi hale gelmesi, sadece ölçme tekniğiyle ilgili bir mesele değildir; akademik davranışı dönüştüren kurumsal bir teşvik sistemidir. Bir ölçü hedef haline geldiğinde, aktörler o hedefe ulaşmak için davranışlarını değiştirirler. Bu durum genellikle Goodhart yasasıyla ifade edilir: Bir gösterge hedef haline geldiğinde iyi bir gösterge olmaktan çıkar (Strathern 1997: 308). Akademik dünyada da benzer bir süreç yaşanmaktadır. Yayın sayısı, atıf sayısı veya Q dergi yayını akademik performansın asli hedefi haline getirildiğinde, akademisyenler bilgiyi geliştirmekten ziyade bu göstergeleri yükseltmeye yönelir.

Bu dönüşümün bir sonucu araştırma gündeminin bozulmasıdır. Akademisyen, hangi sorunun bilimsel olarak önemli olduğunu değil, hangi konunun daha kolay yayımlanabileceğini düşünmeye başlar. Moda konulara yönelme artar. Metodolojik olarak gösterişli fakat kavramsal olarak zayıf çalışmalar çoğalabilir. Veri bulunması kolay, hızlı makale üretmeye elverişli, literatürde kabul görmüş çerçevelere uygun konular tercih edilir. Uzun soluklu arşiv çalışmaları, sahici teorik yenilikler, yerel ama derin problemler ve riskli entelektüel girişimler geri plana düşer. Fire ve Guestrin’in geniş veri setlerine dayalı çalışması, akademik yayın metriklerinin hedef haline geldikçe manipülasyon ve aşırı optimizasyon risklerine daha açık hale geldiğini gösterir (Fire ve Guestrin 2019: 1-3).

Bir diğer sonuç yayınların parçalanmasıdır. Akademik yükseltme sistemi nicelik üzerinden çalıştığında, araştırmacılar bir büyük çalışmayı birkaç küçük makaleye bölmeye teşvik edilir. Bu durum literatürde “salami slicing” olarak adlandırılır. Bir araştırmanın doğal bütünlüğü parçalanır; her parça ayrı yayın puanı olarak sunulur. Böylece yayın sayısı artar, fakat bilimsel derinlik her zaman artmaz. Aynı problem, aşırı ortak yazarlık, gereksiz yayın tekrarı ve literatürde aynı fikrin küçük varyasyonlarla çoğaltılması gibi sonuçlar da doğurabilir.

Mühim bir sonuç akademik zamanın tahrip edilmesidir. İyi bir akademik çalışma zamana ihtiyaç duyar. Düşünmek, okumak, tartışmak, saha çalışması yapmak, arşiv taramak, kavramları olgunlaştırmak, karşı görüşlerle hesaplaşmak ve metni defalarca yeniden yazmak gerekir. Buna karşılık performans baskısı akademisyeni sürekli çıktı üretmeye zorladığında, düşünme zamanı daralır. Akademik hayat, fikrî olgunlaşmanın değil, yayın takviminin ritmine göre işlemeye başlar. Bu durumda makale yazmak hakikat arayışının parçası olmaktan ziyade kurumsal zorunluluğun nesnesi haline gelir.

Dördüncü sonuç ise akademik şahsiyetin zayıflamasıdır. Akademisyen, kendi entelektüel yolunu izleyen bir fikir insanı olmaktan çıkar; kurumların ve metriklerin beklediği profili üretmeye çalışan bir kariyer aktörüne dönüşür. Elbette akademisyenin kariyerini düşünmesi meşrudur. Ancak, akademik hayatın tamamı kariyer stratejisine indirgenirse, üniversitenin ruhu zedelenir. Üniversite, yalnızca puan toplayan bireylerin rekabet ettiği bir bürokratik alan değil, hakikatin arandığı bir ilim ve fikir ortamı olmalıdır.

Bu noktada “metrik fetişizmi” kavramı açıklayıcıdır. Fetişizm, insan yapımı bir aracın insanın üzerinde güç kazanmasıdır. Akademik metrikler de başlangıçta yardımcı araçlardır; fakat zamanla akademisyenin kaderini belirleyen güçlere dönüşürler. İnsanlar makale yazmaz; Q puanı üretir. Düşünceler tartışılmaz; atıf skorları karşılaştırılır. Akademik dosyalar okunmaz; tablolar incelenir. Böyle bir ortamda ölçme araçları bilimi aydınlatmak yerine bilimin üzerine gölge düşürür.

Benzer bir problem üniversitelerin dünya çapındaki sıralamalarında da görülmektedir. Küresel üniversite sıralamaları, ilk bakışta kurumlar arasında karşılaştırma yapmayı kolaylaştıran araçlar gibi görünür; ancak hangi göstergelerin seçildiği, göstergelere hangi ağırlıkların verildiği, itibar anketlerinin nasıl çalıştığı, araştırma çıktılarının hangi veri tabanlarından çekildiği ve öğretim kalitesinin ne ölçüde gerçekten ölçülebildiği tartışmalıdır. EUA’nın küresel sıralamalar raporu, bu sıralamaların metodolojilerini ve yükseköğretim politikaları üzerindeki etkilerini dikkatle analiz etme ihtiyacına işaret eder (Rauhvargers 2011: 11-17). Fauzi de üniversite sıralamalarında tek boyutluluk, istatistiksel sağlamlık sorunları, kurum büyüklüğü ve alan bileşimine aşırı bağımlılık gibi metodolojik kusurlara dikkat çeker (Fauzi 2020: 96-101). Dolayısıyla, Q dergi metrikleriyle ilgili ihtiyat, üniversite sıralamaları için de geçerlidir: Sıralama bir gösterge olabilir, fakat üniversitenin eğitim, araştırma, toplumsal katkı ve entelektüel iklim bakımından gerçek değerinin yerine geçmemelidir.

3. Yayın Piyasasında Oligopol, Bilginin Ticarileşmesi ve Metrik Manipülasyonu

Q dergi rejiminin arkasında yalnızca akademik kurumların değerlendirme tercihleri yoktur; aynı zamanda büyük bir yayın piyasası ve veri tabanı ekonomisi vardır. Akademik yayıncılık, özellikle son otuz yılda yüksek derecede yoğunlaşmış bir piyasa yapısı kazanmıştır. Larivière, Haustein ve Mongeon, Web of Science kapsamındaki milyonlarca yayına dayanan çalışmalarında akademik yayıncılıkta büyük yayınevlerinin payının özellikle sosyal bilimlerde ve bazı doğa bilimlerinde dikkate değer biçimde arttığını göstermiştir (Larivière vd. 2015: 1-15). Türkiye’de bu meseleye dikkat çeken güncel yazılardan biri Serkan Dilek’in “Bilgi Bedava, Yayın Paralı: Akademik Dünya ve Oligopol” başlıklı yazısıdır; Dilek, akademik dergi piyasasındaki yoğunlaşmayı ve akademisyen emeği ile yayıncı kârı arasındaki dengesizliği açık biçimde tartışmaktadır (Dilek 2026). Bu durum akademik yayıncılığın sadece bilimsel iletişim değil, aynı zamanda ekonomik güç ve piyasa yoğunlaşması meselesi olduğunu gösterir.

Bu yapının çarpıcı bir paradoksu vardır. Araştırmaların önemli bir kısmı kamu kaynaklarıyla finanse edilir; akademisyenler makalelerini çoğu zaman ücretsiz yazar; hakemlik ve editörlük emeği büyük ölçüde karşılıksızdır. Üniversiteler ise aynı yayınlara erişmek için yüksek abonelik bedelleri öder. Dilek’in de vurguladığı üzere, bilginin üretiminde akademisyenin ve kamunun emeği merkezi iken, bilginin ticari dolaşımında büyük yayıncıların belirleyici hale gelmesi ciddi bir adalet ve verimlilik problemi doğurmaktadır (Dilek 2026). Böylece bilgi üretiminin maliyeti büyük ölçüde kamuya ve akademisyenlere yüklenirken, bilginin dolaşımından doğan ticari gelir büyük yayıncıların elinde toplanır. Bu sistem, bilginin kamusal mahiyeti ile akademik yayıncılığın ticarileşmiş örgütlenmesi arasında ciddi bir gerilim meydana getirir.

Bu durum yalnızca ekonomik bir sorun değildir; aynı zamanda, akademik bağımsızlık meselesidir. Çünkü akademik kariyer, büyük ölçüde bu yayın ve indeks sistemlerinin verdiği görünürlüğe bağlandığında, akademisyen fiilen bu piyasaya bağımlı hale gelir. Bir derginin hangi indekslerde yer aldığı, hangi çeyrekte bulunduğu, etki faktörünün ne olduğu, yazarın akademik geleceğini belirlemeye başlar. Böylece akademik değer, bilim camiasının nitel tartışmasından ziyade yayın piyasasının sınıflandırma sistemlerine bağlanır.

Açık erişim hareketi bu soruna kısmi bir cevap olarak ortaya çıkmıştır. Ancak, açık erişim de her zaman çözüm değildir. Bazı açık erişim modelleri yüksek makale işlem ücretleri üzerinden yeni eşitsizlikler doğurabilmektedir. Gelir düzeyi yüksek üniversitelerde çalışan araştırmacılar daha kolay yayın yapabilirken, daha sınırlı kaynaklara sahip kurumlarda çalışan akademisyenler dezavantajlı hale gelebilir. Bu nedenle akademik yayın piyasasının eleştirisi yalnızca “kapalı erişim” eleştirisiyle sınırlı kalmamalıdır; yayıncılığın itibarı, erişimi, maliyeti ve değerlendirme gücü birlikte tartışılmalıdır.

Türkiye açısından mesele daha da önemlidir. Türkiye’deki üniversiteler, çoğu zaman küresel yayın piyasasının kural koyucusu değil, kural alıcısıdır. Akademisyenler, kendi toplumlarının meselelerini araştırırken dahi uluslararası dergilerin gündemlerine, kavramsal tercihine ve kabul edilebilir çerçevelerine uyum sağlamak zorunda kalabilmektedir. Bu durum, özellikle sosyal bilimlerde akademik bağımlılık ve entelektüel yön kaybı doğurabilir. Bir Türk siyaset bilimcisinin, hukukçusunun veya sosyoloğunun Türkiye toplumuna dair yerel problematiği küresel dergi piyasasının kavram setine uydurma zorunluluğu, akademik üretimi zenginleştirebileceği gibi daraltabilir de.

Bu nedenle, yayın oligopolü meselesi ile Q dergi mecburiyeti birlikte düşünülmelidir. Q dergi mecburiyeti, akademisyeni sadece iyi dergilerde yayın yapmaya mecbur etmez, onun yanında belirli yayınevleri, indeksler ve atıf ekonomisi tarafından kurulan akademik itibar piyasasına bağımlı hale getirir. Böyle bir bağımlılık, üniversitenin özerk akademik değerlendirme kapasitesini zayıflatır.

Q dergi rejiminin en zayıf noktalarından biri, dayandığı metriklerin manipülasyona açık olmasıdır. Etki faktörü, atıf sayısı ve benzeri göstergeler bilimsel etkiyi ölçmeyi amaçlar. Ancak akademik kariyer bu göstergelere bağlandığında, aktörler bu göstergeleri yükseltmeye çalışır. Bu yükseltme bazen iyi araştırma yaparak gerçekleşir; fakat bazen stratejik ve etik dışı yollarla da gerçekleşebilir.

Akademik yayıncılıkta aşırı öz-atıf, dergiler arası “karşılıklı atıf yığılması” (citation stacking), editöryal baskıyla gereksiz atıf isteme ve atıf çeteleri gibi uygulamalar bilinmektedir. Bazı dergiler, kendi etki faktörlerini yükseltmek için yayımladıkları makalelere kendi dergilerinden çok sayıda atıf yapılmasını teşvik edebilir. Bazı editörler, kabul sürecindeki makalelere gereksiz atıflar eklenmesini isteyebilir. Bazı yazar veya dergi ağları birbirlerine sistematik biçimde atıf yaparak metrikleri şişirebilir. Clarivate’in Journal Citation Reports sisteminde bazı dergilerin “aşırı öz-atıf” (excessive self-citation) veya karşılıklı atıf yığılması sebebiyle etki faktöründen mahrum bırakılması, bu riskin kurumsal olarak da tanındığını gösterir (Clarivate 2017; Clarivate 2025). Retraction Watch’un 2025 tarihli haberinde, yirmi derginin aşırı öz-atıf veya karşılıklı atıf yığılması gerekçesiyle o yıl etki faktörü alamadığı belirtilmiştir (Oransky 2025).

Bu olgular, Q derecesinin ve etki faktörünün mutlak kalite göstergesi olamayacağını gösterir. Bir gösterge manipülasyona açıksa, o göstergeye dayalı değerlendirme sistemi de ihtiyatla kullanılmalıdır. Elbette bütün yüksek etkili dergiler manipülatiftir denemez. Ancak bazı manipülasyon örneklerinin varlığı, metriklerin otomatik güvenilirliğini sarsar. Akademik değerlendirme sistemi bu gerçeği görmezden gelemez.

Atıf meselesinin bir başka yönü de şudur: Atıf her zaman olumlu etki anlamına gelmez. Bir makale çok eleştirildiği için de çok atıf alabilir. Bazı çalışmalar hatalı olduğu için literatürde sıkça anılabilir. Buna karşılık bazı derinlikli çalışmalar uzun süre az atıf alabilir, fakat yıllar sonra değeri anlaşılabilir. Dolayısıyla atıf sayısı akademik etkinin bir göstergesidir; fakat etkiyi bütünüyle açıklamaz.

Akademik dünyada metrik manipülasyonunun varlığı, değerlendirme sistemini bütünüyle imkânsız kılmaz; ancak, onu daha dikkatli olmaya zorlar. Bir akademik dosya incelenirken sadece toplam atıf sayısına bakmak yerine atıfların niteliği, dağılımı, kaynak çeşitliliği, öz-atıf oranı ve adayın alanındaki gerçek katkısı değerlendirilmelidir. Aynı şekilde, dergi metrikleri kullanılırken, derginin atıf davranışları, editöryal politikaları, hakemlik kalitesi ve alan içindeki itibarı da hesaba katılmalıdır.

4. Sorumlu Araştırma Değerlendirmesi: Çin, İsviçre, Hollanda ve Birleşik Krallık Örnekleri

Q dergi ve metrik merkezli değerlendirme rejimine yönelik eleştiriler yalnızca Türkiye’ye özgü değildir. Son yıllarda birçok ülkede akademik değerlendirmenin yeniden düşünülmesi gerektiği yönünde güçlü bir hareket oluşmuştur. Bu hareket genel olarak “sorumlu araştırma değerlendirmesi” başlığı altında toplanabilir. DORA, Leiden Manifestosu, The Metric Tide raporu ve CoARA bu hareketin en önemli referansları arasındadır (DORA 2013; Hicks vd. 2015; Wilsdon vd. 2015; CoARA 2022).

Çin örneği özellikle öğreticidir. Çin’de uzun süre uluslararası indeksli yayın sayısı ve yüksek etkili dergilerde yayın yapmak, akademik performansın ana göstergelerinden biri olarak kullanılmıştır. Bu sistem kısa vadede yayın sayısında büyük artış sağlamış, Çin’i küresel akademik üretimde daha görünür hale getirmiştir. Ancak, zamanla, nicelik baskısının bilimsel derinlik, özgünlük ve araştırma etiği bakımından sorunlar doğurduğu tartışılmaya başlanmıştır. 2020’de Çin’de başlatılan araştırma değerlendirme reformu, Web of Science temelli göstergelere aşırı bağımlılığı azaltmayı, “temsilî eserler” üzerinden nitel değerlendirmeyi güçlendirmeyi ve Çin içindeki bilimsel yayınların değerini artırmayı hedeflemiştir (Shu vd. 2022: 1-3; Sivertsen ve Zhang 2020: 1-4). Enis Doko’nun Türkiye kamuoyuna taşıdığı “yayın sayısı mı, bilimsel derinlik mi?” sorusu bu örnek üzerinden özellikle anlam kazanmaktadır; Doko, Çin’in SCI merkezli değerlendirmeyi gevşetme arayışının Türkiye için de dersler içerdiğini vurgular (Doko 2026). Çin örneği Türkiye için şu dersi verir: Çok yayın üretmek ile iyi bilim üretmek aynı şey değildir.

İsviçre’de swissuniversities’in CoARA sürecine katılması ve araştırma değerlendirmesinin reformu yönünde eylem planı geliştirmesi dikkat çekicidir. İsviçre yaklaşımı, araştırma katkılarının çeşitliliğini tanımayı, akademik kariyer değerlendirmesinde daha geniş kriterler kullanmayı ve etki faktörlerinin uygunsuz kullanımından uzaklaşmayı hedeflemektedir (swissuniversities 2024: 3-7). Ayrıca İsviçre Ulusal Bilim Vakfı, DORA ilkeleri doğrultusunda kariyer fonlaması süreçlerinde dergi etki faktörlerinin artık değerlendirmede dikkate alınmayacağını, bunun yerine araştırma çıktısının bütünsel niteliğine daha fazla ağırlık verileceğini açıklamıştır (SNSF 2020). Bu yaklaşım, akademik kalitenin yalnızca dergi sıralamasıyla değil, araştırmanın niteliği, açıklığı, katkısı ve bağlamıyla değerlendirilmesi gerektiğini kabul eder.

Hollanda’daki “Recognition and Rewards” hareketi bu alandaki en dikkat çekici örneklerden biridir. Hollanda üniversiteleri, akademisyenlerin yalnızca yayın sayısı ve dergi prestiji üzerinden değil; öğretim, liderlik, ekip çalışması, açık bilim, araştırma kalitesi ve toplumsal katkı gibi farklı boyutlar üzerinden değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır. “Room for Everyone’s Talent” başlıklı pozisyon belgesi, akademik kariyerin tek tip yayın performansına indirgenmemesi gerektiğini açık biçimde ortaya koyar (VSNU vd. 2019: 5-13). Utrecht Üniversitesi’nin işe alma ve yükseltme süreçlerinde etki faktörünü terk etme kararı bu hareketin sembolik dönüm noktalarından biridir (Woolston 2021). Bu karar, akademik değerin dergi prestijiyle özdeşleştirilmesine karşı güçlü bir itirazdır.

Birleşik Krallık’ta “The Metric Tide” raporu ve onu izleyen sorumlu metrik tartışmaları önemli bir referans noktasıdır. Bu rapor, metriklerin akademik değerlendirmede kullanılabileceğini, fakat hakem değerlendirmesinin yerine geçmemesi gerektiğini savunur. Wilsdon ve arkadaşları, “sorumlu metrikler” için sağlamlık, tevazu, şeffaflık, çeşitlilik ve yansıtıcılık gibi ilkeler önerir (Wilsdon vd. 2015: ix-xii). Birleşik Krallık’ta ayrıca üniversitelerin farklı akademik kariyer yolları geliştirdiği görülmektedir. Örneğin Glasgow Üniversitesi, araştırma-öğretim, yalnızca araştırma, araştırmacı bilim insanı, öğrenme-öğretme ve akademik klinisyenlik gibi ayrı kariyer patikaları tanımlamaktadır (University of Glasgow 2026: Academic Appointment & Promotion Policy). Cardiff ve Birkbeck gibi kurumlarda da öğretim-araştırma, öğretim-scholarship veya araştırma odaklı yolların ayrıştırıldığı görülmektedir (Cardiff University 2025; Birkbeck 2025). Bu ayrımlar Türkiye açısından önemlidir. Çünkü Türkiye’de akademisyenlerden çoğu zaman aynı anda iyi araştırmacı, iyi öğretmen, iyi idareci ve iyi yayın stratejisti olmaları beklenmektedir. Bu beklenti insan tabiatına ve akademik yeteneklerin çeşitliliğine her zaman uygun değildir.

Bu ülkelerden çıkarılacak genel ders şudur: Akademik değerlendirme reformu, metrikleri tamamen reddetmek zorunda değildir; fakat metrikleri akademik muhakemenin yerine geçirmemelidir. Metrikler yardımcı olabilir, ama hüküm verici olmamalıdır. Akademik kalite, çoğulcu, bağlama duyarlı olmak ve nitel değerlendirmeyle anlaşılabilmek durumundadır.

5. Uzun Vadeli Etki, Akademik Sapma ve Ekol Kurucu Şahsiyetler

Akademik değer çoğu zaman zaman ister. Bir makalenin, kitabın veya fikrin gerçek etkisi yayımlandığı yıl veya takip eden birkaç yıl içinde anlaşılamayabilir. Bilim ve düşünce tarihinde başlangıçta marjinal, aşırı, disiplin dışı veya tuhaf görülen fikirlerin daha sonra ana akım haline geldiği çoktur. Bu nedenle akademik değerlendirmede yalnızca kısa vadeli metriklere bakmak, yenilikçi ve ekol kurucu düşünceleri cezalandırabilir.

Akademik dünyada öyle tipler vardır ki mevcut disiplin sınırlarını tanımazlar. Kendi kafalarına göre yazar, çizer, düşünür ve tartışırlar. İlk bakışta akademik disiplinin yerleşik kurallarına aykırı görünürler. Hatta zamanlarının kurumları tarafından ciddiye alınmayabilirler. Fakat uzun vadede yeni kavramların, yeni araştırma alanlarının ve yeni ekollerin kurucusu haline gelebilirler. Thomas Kuhn’un bilimsel devrimler üzerine klasik çalışması, normal bilim ile paradigma değişimi arasındaki gerilimi gösterirken, bilimsel yeniliğin çoğu zaman mevcut ölçme ve değerlendirme düzeninin ötesinde ortaya çıktığını da ima eder (Kuhn 1962: 10-22). Robert Merton’un bilim sosyolojisine dair çalışmaları da bilimin yalnızca bireysel yetenek değil, aynı zamanda tanınma, öncelik, normlar ve kurumsal yapı meselesi olduğunu gösterir (Merton 1973: 267-278).

Immanuel Kant bu bakımdan öğretici bir örnektir. Kant’ın felsefesi, yalnızca belirli bir dönemin dergi metrikleriyle ölçülebilecek türden bir katkı değildir. Onun etkisi, yayımladığı metinlerin uzun vadede felsefenin temel problemlerini yeniden kurmasıyla anlaşılır. Benzer biçimde F. A. Hayek’in düşüncesi de yalnızca belirli makalelerin kısa vadeli atıf performansıyla açıklanamaz. Hayek’in bilgi problemi, kendiliğinden oluşan düzen, piyasa süreci ve özgür toplum üzerine geliştirdiği görüşler, uzun vadede iktisat, siyaset teorisi, hukuk ve sosyal felsefe alanlarında geniş etkiler doğurmuştur (Hayek 1945: 519-530; Hayek 1960: 11-21; Hayek 1973: 35-54).

Bu örneklerin işaret ettiği şey şudur: Akademik değerlendirme sistemi, sadece uyumlu, hızlı yayımlanabilir ve mevcut literatür kalıplarına kolayca eklemlenebilir çalışmaları ödüllendirirse, büyük fikirlerin ortaya çıkmasını zorlaştırabilir. Akademinin görevi yalnızca mevcut bilgiyi çoğaltmak değil, gerektiğinde mevcut bilginin sınırlarını zorlamaktır. Bunun için akademik hürriyet, sabır ve uzun vadeli değerlendirme gerekir.

Bir makalenin etkisi Q dergide yayımlanmasıyla ölçülemez. Q dergi yayını yalnızca bir başlangıç işareti olabilir. Asıl etki, çalışmanın yıllar içinde doğurduğu tartışmada, aldığı eleştirilerde, yeni araştırmalara yol açmasında, öğrencileri ve meslektaşları etkilemesinde, kavramları dönüştürmesinde ve bazen akademik ekoller doğurmasında ortaya çıkar. Akademik değerlendirme sistemi bu uzun vadeli boyutu hesaba katmadığı sürece gerçek bilimsel değeri kavrayamaz.

6. İdeolojik Tek-Tipleşme, Türkçe Akademik Üretim ve Yerel Meseleler

Akademik yayın süreçlerinde yalnızca metrik baskısı değil, entelektüel ve ideolojik kalıplaşma da problem oluşturabilir. Bazı alanlarda belirli kavramlar, yaklaşımlar ve sonuçlar daha kolay kabul görebilir. Bazı ülkeler, liderler veya siyasi rejimler hakkında yerleşik anlatılar oluşabilir. Bu anlatılara uygun çalışmalar daha kolay yayımlanırken, bu anlatıları sorgulayan veya daha karmaşık bir tablo çizen çalışmalar daha fazla dirençle karşılaşabilir.

Türkiye siyaseti üzerine yapılan bazı çalışmalarda bu mesele görülebilir. Recep Tayyip Erdoğan yönetimini eleştirmek akademik olarak elbette meşrudur. Türkiye’de hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, medya özgürlüğü, bürokratik vesayet, seçim rekabeti ve demokratik sistemde gerilemeler ve ilerlemeler gibi konular ciddi biçimde incelenebilir. Bu konuların araştırılması akademik dünyanın görevidir. Ancak demokratik seçimlerle iktidara gelmiş ve yine demokratik seçimlerle iktidardan gidebilecek bir siyasi lideri peşinen ve otomatik biçimde “diktatör” diye kodlamak, kavramsal açıklığı zayıflatabilir. “Diktatörlük”, “otoriterlik”, “popülizm”, “rekabetçi otoriterlik” ve “demokratik gerileme” gibi kavramlar slogan değil, analitik araçlar olarak kullanılmalıdır.

Buradaki mesele belirli bir siyasi lideri savunmak değildir. Mesele akademik kavramların ideolojik kolaycılığa teslim edilmemesidir. Eğer bir dergide belirli bir siyasi sonuca ulaşan çalışmalar daha kolay kabul görüyorsa, bu durum akademik çoğulculuk bakımından sorun teşkil eder. Akademik yayın süreci, araştırmacının hangi sonuca ulaştığına değil, sonuca nasıl ulaştığına bakmalıdır. Kavramsal açıklık, kanıt gücü, yöntem sağlamlığı, karşı görüşlerle hesaplaşma ve alternatif açıklamaları dikkate alma kapasitesi belirleyici olmalıdır.

Bu noktada Giovanni Sartori’nin kavramların “aşırı genişletilmesi”ne yönelik uyarısı hatırlanabilir. Sartori, sosyal bilimlerde kavramların açıklayıcı gücünün korunması için kavramsal sınırların dikkatle gözetilmesi gerektiğini vurgular (Sartori 1970: 1034-1053). “Diktatörlük”, “demokrasi”, “otoriterlik” veya “popülizm” gibi kavramlar da bu dikkatle kullanılmalıdır. Bir kavram, her istenmeyen siyasi olguyu ifade etmek için kullanıldığında analitik keskinliğini kaybeder.

Bu bakımdan Q dergi rejimi ile ideolojik tek-tipleşme arasında dolaylı bir ilişki kurulabilir. Akademisyenler kariyerlerini Q dergi yayınlarına bağladıklarında, yalnızca metodolojik ve tematik modaları değil, ideolojik modaları da takip etmeye yönelebilirler. Kabul edilebilir söylem sınırları içinde kalmak, akademik cesaretin yerine geçebilir. Bu ise akademik hürriyeti zayıflatır.

Q dergi mecburiyetinin Türkiye açısından en önemli sonuçlarından biri, Türkçe akademik üretimin ve yerel meselelerin değersizleştirilmesidir. Uluslararası dergilerde yayın yapmak elbette önemlidir. Türkiye’den akademisyenlerin dünya literatürüne katkıda bulunması arzu edilir. Ancak bu hedef, Türkçe yazmayı ve Türkiye’nin yerel meselelerini derinlemesine incelemeyi değersizleştirmemelidir.

Sosyal bilimler ve beşeri bilimler büyük ölçüde dil, tarih, kültür ve kurumlarla ilgilidir. Türkiye’nin anayasal düzeni, hukuk kültürü, siyasi partileri, din-devlet ilişkileri, eğitim sistemi, şehirleşme tecrübesi, aile yapısı, bürokratik geleneği ve iktisadi zihniyeti üzerine yapılacak birçok çalışma Türkçe yazıldığında daha etkili olabilir. Çünkü muhatap kitlesi büyük ölçüde Türkiye’deki akademisyenler, öğrenciler, hukukçular, bürokratlar, gazeteciler ve düşünce insanlarıdır.

Bilimin evrenselliği yerel dili ve yerel meseleyi dışlamaz. Aksine, sahici evrensel katkılar çoğu zaman yerel tecrübelerin derinlemesine incelenmesinden doğar. Leiden Manifestosu’nun “yerel olarak anlamlı araştırmayı koruma” vurgusu burada özellikle önemlidir (Hicks vd. 2015: 430). Bir toplumun kendi meselelerini kendi diliyle ve kendi kavramlarıyla tartışamaması, akademik bağımlılığı artırır. Türkiye’de akademik değerlendirme sistemi Türkçe kitapları, Türkçe hakemli makaleleri, nitelikli çevirileri, eleştirel edisyonları ve yerel saha araştırmalarını daha fazla tanımalıdır.

Bu noktada doçentlik ve profesörlük tezleri meselesi de önem kazanır. Türkiye’de geçmişte doçentlik tezi ve profesörlük tezi gibi uygulamalar akademik yetkinliğin gösterilmesinde merkezi rol oynayabiliyordu. Bugün böyle bir uygulamanın yeniden düşünülmesi faydalı olabilir. Nasıl ki doktora tezi bir kişinin bağımsız araştırma yapabilme kapasitesini gösteriyorsa, doçentlik ve profesörlük aşamalarında da daha olgun, daha kapsamlı ve daha mahalli akademik denetime açık tezler veya büyük çalışmalar istenebilir.

Bu tür tezler, yalnızca yayın sayısı yerine akademik derinliği teşvik eder. Ayrıca yerel akademik toplulukların etkileşimini artırır. Doçentlik veya profesörlük tezi, ilgili alandaki akademisyenler tarafından okunur, tartışılır, eleştirilir ve değerlendirilirse, akademik camia içinde daha gerçek bir fikir alışverişi doğabilir. Böyle bir sistem, Q dergi mecburiyetinin soyut ve uzak ölçütlerine karşı daha mahalli, daha yoğun ve daha nitelikli bir akademik değerlendirme zemini sağlayabilir. Elbette bu sistemin de kayırmacılık, kapalı klikleşme ve yerel güç ilişkileri gibi riskleri vardır. Bu yüzden tez değerlendirmesi şeffaf, çoğulcu, dış hakemli ve gerekçeli raporlara dayalı olmalıdır. Ancak, doğru tasarlanırsa, doçentlik ve profesörlük tezi akademik derinliği artıran önemli bir araç olabilir.

7. Akademik Kariyer, Öğretim Başarısı ve Farklı Kariyer Yolları

Türkiye’de akademik kariyer çoğu zaman tek çizgili bir yükselme merdiveni olarak düşünülür: doktor öğretim üyesi, doçent, profesör. Bu merdivenin en üstüne çıkmak neredeyse doğal ve zorunlu hedef gibi görülür. Oysa akademik mesleğe giren herkesin profesör olmak zorunda olduğu varsayımı tartışmalıdır. Bir kişi akademik mesleği sevebilir, ders vermekten memnun olabilir, belirli ölçüde araştırma yapabilir, fakat sürekli yükselme baskısı altında yaşamak istemeyebilir. Bazı akademisyenler doktor öğretim üyesi olarak emekli olabilmelidir. Bazıları doçentlikte kalmayı tercih edebilmelidir. Akademik kariyer sistemi bu tercihlere saygı göstermelidir.

Bu mesele yalnızca bireysel tercih meselesi değildir; kurumların işleyişiyle de ilgilidir. Üniversitenin farklı yeteneklere ihtiyacı vardır. Bazı akademisyenler olağanüstü araştırmacıdır, fakat iyi öğretmen değildir. Bazıları çok iyi ders anlatır, öğrencilerle güçlü diyalog kurar, gençlerin zihnini açar, fakat yüksek tempolu uluslararası yayın üretiminde aynı başarıyı gösteremez. Bazıları idari liderlikte başarılıdır. Bazıları müfredat geliştirme, saha bağlantısı kurma, kamuya dönük bilimsel iletişim veya akademik çeviri gibi alanlarda katkı sağlar. Bütün bu katkıları tek bir yayın metriğine indirgemek üniversiteyi fakirleştirir.

Ders verme başarısı akademik etkinliğin önemli bir ölçüsüdür. Üniversite yalnızca araştırma yapılan bir yer değil, aynı zamanda öğrencilerin yetiştirildiği bir kurumdur. Çok parlak araştırmalar yapan bir akademisyen, öğrencilerle iletişim kuramıyor, derslerini anlaşılır ve etkili biçimde yürütemiyor, öğrencilerin zihninde merak ve düşünme isteği uyandıramıyorsa, akademik katkısının bir boyutu eksik kalır. Tersine, çok iyi ders veren ve öğrenciler üzerinde derin etki bırakan bir hoca, Q1 makale sayısı az diye değersiz görülemez.

Birleşik Krallık’taki lecturer, senior lecturer, reader, professor gibi unvanlar ve bazı üniversitelerdeki farklı kariyer yolları bu bakımdan öğreticidir. Ayrıca günümüzde bazı İngiliz üniversitelerinde araştırma-öğretim, yalnızca araştırma, öğrenme-öğretme ve akademik klinisyenlik gibi ayrı kariyer patikaları bulunmaktadır. Glasgow Üniversitesi’nin akademik yükseltme politikasında bu yollar açıkça ayrıştırılmıştır (University of Glasgow 2026). Cardiff Üniversitesi de araştırma, öğretim-araştırma ve öğretim-scholarship gibi farklı kariyer yolları üzerinden yükseltme yapılabildiğini belirtmektedir (Cardiff University 2025). Bu tür ayrımlar, akademik yeteneklerin çeşitliliğini tanıma çabasıdır. Türkiye’de de benzer biçimde öğretim ağırlıklı, araştırma ağırlıklı ve araştırma-öğretim dengeli kariyer yolları düşünülebilir.

Bu öneri, araştırmanın önemini azaltmak anlamına gelmez. Aksine, araştırma yapmak isteyen ve bu alanda güçlü olan akademisyenlerin daha fazla desteklenmesi, ders verme konusunda güçlü olan akademisyenlerin ise sürekli Q dergi baskısı altında ezilmemesi anlamına gelir. Üniversite içinde iş bölümü ve farklılaşma, akademik kaliteyi artırabilir.

8. Türkiye İçin Alternatif Değerlendirme Modeli ve Sonuç

Türkiye’de akademik değerlendirme sistemi Q dergi yayınlarını tümüyle dışlamamalıdır. Böyle bir dışlama gerçekçi de değildir, arzu edilir de değildir. Uluslararası görünürlük, kaliteli hakemli dergilerde yayın, dünya literatürüyle temas ve yabancı akademik çevrelerle etkileşim önemlidir. Ancak Q dergi yayınları akademik değerin tek veya başlıca ölçüsü olmaktan çıkarılmalıdır.

Önerilebilecek modelin yapabileceği ilk şey, dergi yerine makaleyi değerlendirmektir. Bir çalışma, yayımlandığı derginin çeyrek dilimine indirgenmemelidir. Akademik yükseltme dosyasında adaydan en önemli üç veya beş çalışmasını seçmesi, bu çalışmaların katkısını açıklaması ve değerlendirme komisyonunun bu çalışmaları gerçekten okuması istenebilir. Çin’in temsilî eser yaklaşımı ve Hollanda’nın Recognition and Rewards hareketi bu yönde örnekler sunmaktadır (Shu vd. 2022: 3-5; VSNU vd. 2019: 13-18). Böylece sayı değil nitelik öne çıkar.

İkinci adım, alan farklılıklarını tanımaktır. Tıp ile hukuk, mühendislik ile felsefe, iktisat ile tarih aynı yayın kültürüne sahip değildir. Sosyal bilimler ve beşeri bilimlerde kitaplar, monografiler, uzun makaleler, eleştirel edisyonlar ve yerel dilde yazılmış çalışmalar daha fazla değer taşıyabilir. Bu alanlar tek tip Q dergi metriğine mahkûm edilmemelidir.

Bir diğer mesele, akademik çıktının çeşitliliğini kabul etmektir. Makale yanında kitap, kitap bölümü, veri seti, çeviri, saha raporu, politika raporu, ders kitabı, kamuoyu katkısı, dijital arşiv, eleştirel bibliyografya ve akademik editörlük gibi katkılar da değerlendirilmelidir. DORA, Leiden Manifestosu ve CoARA’nın ortak çizgisi, akademik katkıların tek tip yayın metriğiyle sınırlandırılmaması gerektiği yönündedir (DORA 2013; Hicks vd. 2015; CoARA 2022). Özellikle Türkiye gibi kendi akademik dilini güçlendirmeye ihtiyaç duyan ülkelerde Türkçe akademik kitap ve makalelerin değeri ayrıca tanınmalıdır.

Çok önemli bir husus, doçentlik ve profesörlük tezinin yeniden düşünülmesidir. Doktora tezi akademik mesleğe girişte bağımsız araştırma yeteneğini gösteriyorsa, doçentlik ve profesörlük aşamalarında da daha olgun ve kapsamlı çalışmalar istenebilir. Bu tezler mahalli akademik camia tarafından okunmalı, tartışılmalı ve denetlenmelidir. Ancak değerlendirme süreci kapalı kliklerin insafına bırakılmamalı; dış hakemlik, gerekçeli rapor, şeffaf ölçüt ve itiraz imkânı gibi güvencelerle desteklenmelidir.

Ayrıca çalışmanın uzun vadeli etkisi dikkate alınmalıdır. Akademik değerlendirme sistemleri kısa vadeli atıf sayılarına aşırı önem vermemelidir. Bir çalışmanın yıllar içinde ne tür tartışmalar doğurduğu, derslerde kullanılıp kullanılmadığı, başka araştırmaları tetikleyip tetiklemediği, kavramsal bir yenilik getirip getirmediği ve akademik ekol oluşturup oluşturmadığı da dikkate alınmalıdır. Bu tür etkiler kolay ölçülemez, fakat akademik muhakeme yoluyla değerlendirilebilir.

Öğretim üyeliğinde gözetilecek bir başka nokta, öğretim başarısının ciddiye alınmasıdır. Öğrenci değerlendirmeleri tek başına yeterli değildir; çünkü popülerlik her zaman iyi öğretim anlamına gelmez. Ancak ders materyalleri, sınıf içi performans, öğrenci rehberliği, mezun etkisi, müfredat katkısı ve meslektaş gözlemi gibi unsurlar birlikte değerlendirildiğinde öğretim kalitesi hakkında ciddi bir fikir edinilebilir. Akademik yükseltmede ders verme başarısı, araştırma başarısının gölgesinde kalmamalıdır.

Öğretim üyeliğinde, farklı kariyer yolları oluşturulmalıdır. Türkiye’de araştırma ağırlıklı, öğretim ağırlıklı ve dengeli akademik kariyer modelleri geliştirilebilir. Her akademisyenden aynı anda yoğun Q dergi yayını, ağır ders yükü, idari görev, proje yürütücülüğü ve toplumsal katkı beklemek gerçekçi değildir. Farklı yetenekleri tanıyan bir sistem, hem akademisyeni rahatlatır hem üniversitenin toplam kalitesini artırır.

Sonuncusu fakat en temel ihtiyaç olanı, akademik hürriyeti korumaktır. Değerlendirme sistemi akademisyeni moda konulara, ideolojik şablonlara veya yayınlanabilir görüşlere zorlamamalıdır. Akademisyen, makul akademik standartlara uymak şartıyla aykırı fikirleri, yerel meseleleri ve uzun vadeli araştırmaları takip edebilmelidir. Üniversitenin değeri, sadece onaylanan fikirleri çoğaltmasında değil, farklı ve rahatsız edici fikirleri tartışabilmesindedir.

Q dergiler akademik hayatın meşru ve önemli bir parçasıdır; fakat akademik hayatın tamamı değildir. Akademik değerlendirme sistemi, derginin prestijini makalenin değerinin yerine geçirdiğinde bilimsel kaliteyi değil, metriklere uyum kabiliyetini ödüllendirir. Bu ise akademik hürriyeti, özgün düşünceyi, yerel meseleleri, Türkçe akademik üretimi, öğretim başarısını ve uzun vadeli bilimsel derinliği zayıflatabilir.

Akademik yayın yapmak gerekir. Ancak yayın yapmanın amacı puan toplamak değil, bilgiye katkıda bulunmaktır. Q dergide yayın yapmak değerli olabilir; fakat bir makalenin gerçek etkisi, yayımlandığı derginin çeyrek dilimiyle değil, uzun vadede doğurduğu reaksiyonla ölçülür. Bir çalışma tartışma açıyorsa, eleştiriliyor ve savunuluyorsa, yeni araştırmalara yol açıyorsa, öğrencileri ve meslektaşları etkiliyorsa, kavramları değiştiriyorsa ve akademik ekol oluşumuna katkı sağlıyorsa, o çalışma etkilidir.

Türkiye’de akademik değerlendirme sisteminin ihtiyacı Q dergileri bütünüyle reddetmek değil, Q dergi mecburiyetini makul sınırlarına çekmektir. Bunun için metrikler yardımcı araçlar olarak kullanılmalı, nitel değerlendirme güçlendirilmeli, alan farklılıkları tanınmalı, Türkçe akademik üretim değersizleştirilmemeli, öğretim başarısı hesaba katılmalı, farklı kariyer yolları oluşturulmalı ve doçentlik/profesörlük tezi gibi akademik derinliği artırabilecek araçlar yeniden düşünülmelidir.

Bu yüzden, akademik değerlendirmede esas soru “kaç yayın?” veya “hangi çeyrek?” sorusundan ibaret kalmamalıdır. Daha doğru sorular şunlardır: Bu çalışma hangi problemi açıklığa kavuşturmuştur? Hangi kavramı geliştirmiştir? Hangi tartışmaya yeni bir yön vermiştir? Hangi öğrencileri, araştırmacıları veya uygulayıcıları etkilemiştir? Hangi mahalli veya evrensel meseleyi daha anlaşılır hale getirmiştir? Bu sorulara cevap arayan bir değerlendirme sistemi, hem akademik kaliteyi hem de bilimsel hürriyeti daha iyi koruyacaktır.

Türkiye bakımından asıl ihtiyaç, küresel akademik sistemle teması koparmak değil, bu sistemle daha haysiyetli ve seçici bir ilişki kurmaktır. Türk akademisi uluslararası dergilerde yayın yapmalı, dünya literatürüne katkıda bulunmalı ve evrensel bilim camiasıyla temasını güçlendirmelidir. Fakat bunu yaparken kendi dilini, kendi meselelerini, kendi akademik geleneklerini ve kendi öğrencilerine karşı sorumluluğunu ihmal etmemelidir. Q dergi başarısı, yerli akademik derinliğin alternatifi değil, ancak onu tamamlayan unsurlardan biri olabilir.

Böyle bir reform, üniversitenin insan unsurunu yeniden merkeze almalıdır. Akademisyen yalnızca ölçülebilir çıktı üreten bir performans birimi değildir; okuyan, düşünen, tartışan, ders veren, öğrenci yetiştiren, itiraz eden ve zaman zaman yerleşik akademik kalıpları zorlayan bir şahsiyettir. Değerlendirme rejimi bu şahsiyeti güçlendirdiği ölçüde üniversiteyi de güçlendirir. Buna karşılık akademisyeni sürekli yayın sayısı, indeks puanı ve Q derecesi peşinde koşturan bir sistem, kısa vadede görünür çıktı üretebilir; fakat uzun vadede akademik cesareti, entelektüel çeşitliliği ve bilimsel derinliği zayıflatır.

Üniversite, yayın puanı üreten bir fabrika değildir. Üniversite, hakikatin arandığı, bilginin aktarıldığı, öğrencilerin yetiştirildiği, fikirlerin çatıştığı ve uzun vadeli entelektüel etkilerin doğduğu bir kurumdur. Akademik değerlendirme rejimi de bu kurumsal hakikate uygun olarak yeniden tasarlanmalıdır.

Kaynakça

Birkbeck, University of London. 2025. “Conferment of Title: Applications for Promotion to Reader or Professor.”

Cardiff University. 2025. “Academic Promotion Procedure.”

Clarivate. 2017. “A Refresher Course on JCR Journal Suppression Policies.”

Clarivate. 2025. “Title Suppressions: Journal Citation Reports.”

CoARA. 2022. Agreement on Reforming Research Assessment. Coalition for Advancing Research Assessment.

DORA. 2013. San Francisco Declaration on Research Assessment.

Dilek, Serkan. 2026. “Bilgi Bedava, Yayın Paralı: Akademik Dünya ve Oligopol.” Kastamonu İstiklal, 6 Mayıs. <https://www.kastamonuistiklal.com/bilgi-bedava-yayin-parali-akademik-dunya-ve-oligopol>, 13.05.2026.

Doko, Enis. 2026. “Yayın Sayısı mı, Bilimsel Derinlik mi? Çin’in Yeni Akademi Politikasından Dersler.” Serbestiyet, 2 Mayıs. <https://serbestiyet.com/featured/yayin-sayisi-mi-bilimsel-derinlik-mi-cinin-yeni-akademi-politikasindan-dersler-238995/>, 13.05.2026.

Fauzi, Mohd Asraf. 2020. “University Rankings: A Review of Methodological Flaws.” Issues in Educational Research 30(1): 79-96.

Fire, Michael ve Carlos Guestrin. 2019. “Over-Optimization of Academic Publishing Metrics: Observing Goodhart’s Law in Action.” GigaScience 8(6): giz053.

Hayek, Friedrich A. 1945. “The Use of Knowledge in Society.” American Economic Review 35(4): 519-530.

Hayek, Friedrich A. 1960. The Constitution of Liberty. Chicago: University of Chicago Press.

Hayek, Friedrich A. 1973. Law, Legislation and Liberty, Volume 1: Rules and Order. Chicago: University of Chicago Press.

Hicks, Diana, Paul Wouters, Ludo Waltman, Sarah de Rijcke ve Ismael Rafols. 2015. “Bibliometrics: The Leiden Manifesto for Research Metrics.” Nature 520: 429-431.

Kuhn, Thomas S. 1962. The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press.

Larivière, Vincent, Stefanie Haustein ve Philippe Mongeon. 2015. “The Oligopoly of Academic Publishers in the Digital Era.” PLOS ONE 10(6): e0127502.

Merton, Robert K. 1973. The Sociology of Science: Theoretical and Empirical Investigations. Chicago: University of Chicago Press.

Oransky, Ivan. 2025. “Citation Issues Cost These 20 Journals Their Impact Factors This Year.” Retraction Watch.

Rauhvargers, Andrejs. 2011. Global University Rankings and Their Impact. Brussels: European University Association.

Sartori, Giovanni. 1970. “Concept Misformation in Comparative Politics.” American Political Science Review 64(4): 1033-1053.

Shu, Fei, Vincent Larivière, Cassidy R. Sugimoto ve diğerleri. 2022. “China’s Research Evaluation Reform: What Are the Consequences for Global Science?” Minerva 60: 329-347.

Sivertsen, Gunnar ve Lin Zhang. 2020. Concerns and Challenges in the New Reform of Research Evaluation in China. R-QUEST Policy Brief No. 5.

SNSF. 2020. “Career Funding: The Researcher’s Overall Performance Counts.” Swiss National Science Foundation.

Strathern, Marilyn. 1997. “‘Improving Ratings’: Audit in the British University System.” European Review 5(3): 305-321.

swissuniversities. 2024. Reforming Research Assessment: swissuniversities Action Plan.

University of Glasgow. 2026. “Academic Appointment & Promotion Policy.”

VSNU, NFU, KNAW, NWO ve ZonMw. 2019. Room for Everyone’s Talent: Towards a New Balance in the Recognition and Rewards of Academics.

Wilsdon, James, Liz Allen, Eleonora Belfiore, Philip Campbell, Stephen Curry, Steven Hill, Richard Jones, Roger Kain, Simon Kerridge, Mike Thelwall, Jane Tinkler, Ian Viney, Paul Wouters, Jude Hill ve Ben Johnson. 2015. The Metric Tide: Report of the Independent Review of the Role of Metrics in Research Assessment and Management. HEFCE.

Wilsdon, James, Elizabeth Barbour, Simon Kerridge, Liz Allen ve diğerleri. 2022. Harnessing the Metric Tide: Indicators, Infrastructures & Priorities for UK Responsible Research Assessment. Research on Research Institute.

Woolston, Chris. 2021. “Impact Factor Abandoned by Dutch University in Hiring and Promotion Decisions.” Nature.

Q Dergilerde Yayın Yapma Mecburiyeti ve Akademik Değerlendirme Rejiminin Krizi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Öz
Bu makale, Türkiye’de Cumhuriyet’i demokrasiyle özdeşleştiren yaygın anlatının tek parti rejimini tarihsel zorunluluk olarak meşrulaştırmasını eleştirmektedir. Makale, cumhuriyetin yalnızca monarşinin yokluğu anlamına gelmediğini; siyasi eşitlik, katılım, rekabetçi seçimler ve iktidarın barışçı biçimde el değiştirebilmesiyle anlam kazandığını savunur. Bu açıdan 1923 sonrası düzen, demokratik cumhuriyet değil, tek parti hâkimiyetine dayanan otoriter ve yer yer totaliter eğilimli bir parti-devlet rejimidir. Rejim, siyasal rekabeti kapatması bakımından otoriter; dil, din, kıyafet, eğitim, hitap biçimleri ve tarih anlatısı üzerinden toplumu dönüştürmeye çalışması bakımından totaliter eğilimlidir. Makale ayrıca “toplum hazır değildi” ve “dönemin ruhu böyleydi” savunularını tarihsel ve normatif bakımdan yetersiz bulur. Türkiye’de demokratik cumhuriyetin fiilî başlangıcının 14 Mayıs 1950 seçimleri olduğu ileri sürülür.
Anahtar Kelimeler: Cumhuriyet; demokrasi; tek parti rejimi; Kemalizm; otoriteryenizm; totaliteryenizm; 14 Mayıs 1950; siyasi eşitlik

Abstract
This article critically examines the dominant pro-Republican narrative in Turkey that retrospectively legitimizes the single-party regime as a historical necessity. It argues that the early Republican order should not be identified with democratic republicanism in the authentic sense, because it lacked political equality, competitive participation, and effective popular accountability. The article distinguishes between republic as a formal state type and republic as a political order based on civic equality, political competition, and participation. It further argues that some republican doctrines contain a potentially totalitarian core when the state assumes authority to define civic virtue and remake citizens accordingly. In Turkey, the single-party regime was authoritarian because it monopolized political authority and closed political competition; it also displayed totalitarian tendencies through its ambition to transform society, culture, religion, education, language, dress, and identity. The article rejects the claim that the 1920s and 1930s made democracy impossible, emphasizing that many Western countries retained pluralist politics.
Keywords: Republic; democracy; single-party regime; Kemalism; authoritarianism; totalitarianism; Turkey; political equality

Giriş

Türkiye’de Cumhuriyet etrafında yürütülen tartışmalar genellikle iki ayrı düzeyin birbirine karıştırılmasıyla ilerlemektedir. Birinci düzey, monarşinin kaldırılması ve devlet şekli olarak cumhuriyetin ilanıdır. İkinci düzey ise siyasi eşitlik, hür seçim, çoğulculuk, muhalefet hakkı, temsil, hukukun üstünlüğü ve vatandaşın iktidarı değiştirme imkânı anlamında demokratik cumhuriyettir. Türkiye’de “cumhuriyetperest” diye adlandırılabilecek çevrelerin temel hatası, bu iki düzeyi özdeşleştirmeleridir. Onlara göre 1923’te Cumhuriyet’in ilanı neredeyse kendiliğinden demokrasi, akıl, bilim, halk egemenliği ve modernleşme anlamına gelmektedir. Oysa siyasal teorinin ve Türkiye’nin fiilî tarihinin gösterdiği şey bundan daha karmaşıktır.

Bu makalenin temel iddiası şudur: Türkiye’de 1923 sonrasında kurulan düzen, demokratik anlamda bir cumhuriyet değil, tek parti diktatörlüğü biçiminde örgütlenmiş otoriter ve kısmen totaliter özellikler taşıyan bir parti-devlet rejimidir. Bu rejim, siyasi otoritenin tek elde toplanması, iktidarın rekabete kapatılması ve muhalefetin tasfiye edilmesi bakımından otoriterdir. Aynı rejim, toplumu ve bireyi devlet eliyle yeniden kurma, yeni bir insan ve yeni bir vatandaş tipi yaratma iddiası bakımından ise totaliter eğilimler taşır. Buradaki “totaliter” nitelemesi, Türkiye’deki tek parti rejimini Sovyetler Birliği, Nazi Almanyası veya Faşist İtalya ile birebir aynılaştırmak için kullanılmamaktadır. Daha sınırlı ve analitik bir iddiaya işaret etmektedir: Tek parti Cumhuriyeti siyasal rekabeti ortadan kaldırmakla yetinmemiş, toplumun dinî, kültürel, dilsel, tarihsel ve gündelik hayatına derin biçimde müdahale ederek onu devletin tanımladığı makbul vatandaş modeline göre yeniden şekillendirmeye çalışmıştır.

Cumhuriyetperest söylem bu durumu genellikle üç argümanla savunmaktadır. Birincisi, toplumun demokrasiye hazır olmadığı, bu yüzden önce eğitilmesi gerektiği iddiasıdır. İkincisi, Cumhuriyet’in akıl ve bilimi hâkim kılmak için otoriter araçlara başvurmak zorunda kaldığı iddiasıdır. Üçüncüsü ise dönemin dünyasında, özellikle Avrupa’da, antidemokratik rejimlerin yükselişte olduğu, dolayısıyla Türkiye’de tek parti rejiminin olağan ve anlaşılabilir bir sonuç olduğu iddiasıdır. Bu üç savunma da hem kavramsal hem tarihsel bakımdan sorunludur. Toplumun demokrasiye hazır olmadığı iddiası, siyasi eşitliği elitlerin onayına bağladığı için demokratik ilkeyle bağdaşmaz. Akıl ve bilim adına siyasetin tekelleştirilmesi, akılcılığı değil ideolojik vesayeti doğurur. Dönemin dünyasının kaçınılmaz biçimde antidemokratik olduğu iddiası ise, Yurdusev’in iki savaş arası dönem hakkındaki karşılaştırmalı değerlendirmesinin de gösterdiği gibi, tarihsel olarak abartılıdır (Yurdusev 2011). İki savaş arası dönemde otoriter ve totaliter rejimler elbette güç kazanmıştır; fakat bu, Batı dünyasının tamamının tek parti rejimlerine dönüştüğü anlamına gelmemektedir.

Bu makale, Türkiye’de cumhuriyetin demokratikleşmesinin 1923’te değil, asıl olarak 14 Mayıs 1950’de, iktidarın serbest ve yarışmacı seçimle el değiştirmesiyle başladığını ileri sürmektedir. 1923 devlet şekli bakımından cumhuriyetin başlangıcıdır; 1950 ise demokratik cumhuriyetin fiilî doğuş tarihidir. Bu ayrım, Türkiye siyasi tarihini daha doğru okumayı mümkün kıldığı gibi, Cumhuriyet’i tek parti rejiminin ideolojik mirasından ayırarak hürriyetçi ve çoğulcu bir zemine taşımaya da katkı sağlayabilir.

Cumhuriyet Kavramı: Devlet Şekli ile Demokratik Katılım Arasında

Cumhuriyet kavramı siyaset teorisinde tek anlamlı değildir. En dar anlamıyla cumhuriyet, monarşinin karşıtı olarak anlaşılır. Bu anlamda cumhuriyet, devlet başkanlığının hanedan verasetine dayanmaması ve kamu otoritesinin resmen “halk” adına kullanılması demektir. Fakat bu biçimsel anlam, cumhuriyet fikrinin tamamını kapsamaz. Bir ülkede kral veya padişahın bulunmaması, o ülkeyi kendiliğinden demokratik, çoğulcu veya hürriyetçi yapmaz. Monarşi olmayan pek çok rejim otoriter, totaliter veya despotik olabilir. 20. yüzyıl tarihi bunun örnekleriyle doludur.

Otantik cumhuriyet fikri yalnızca hanedanın yokluğuna değil, siyasi eşitliğe, yurttaşlık statüsüne, katılım hakkına, hukukun üstünlüğüne ve yöneticilerin halka karşı sorumluluğuna dayanır. Cumhuriyet eğer res publica, yani kamusal olanın halka ait olması fikrinden doğuyorsa, halkın kamusal kararlar üzerinde gerçek etkisinin bulunması gerekir. Vatandaşlar sadece devletin nesnesi değil, siyasi karar süreçlerinin öznesi olmalıdır. Bu yüzden cumhuriyet, sadece “padişahın olmadığı rejim” diye tanımlandığında son derece yetersiz bir kavrama indirgenmiş olur. Cumhuriyetin demokratik anlam kazanabilmesi için, demokrasi teorisinin temel vurgularıyla uyumlu olarak, iktidarın rekabete açık olması, yurttaşların örgütlenebilmesi, muhalefetin meşru sayılması ve iktidarın sandıkla değişebilmesi gerekir (Sartori 1987: bölüm 1-2; Yayla 2016: 13-29; Yayla 2025b).

Türkiye’de resmî Cumhuriyet anlatısının temel problemi burada başlar. 1923’te Cumhuriyet’in ilan edilmesi, vatandaşların eşit siyasi katılım imkânına kavuştuğu anlamına gelmemiştir. Tam tersine, sonraki yıllarda siyasal rekabet kapatılmış, muhalefet partileri tasfiye edilmiş, seçimler gerçek iktidar değişimini mümkün kılmayan kontrollü mekanizmalar hâline gelmiş, parti ile devlet iç içe geçmiştir. Bu şartlar altında Cumhuriyet’in varlığından söz edilebilir; fakat demokratik cumhuriyetten söz etmek güçtür. Siyasi düzenin adı cumhuriyet olabilir; fakat vatandaşın siyasal tercihi iktidarın oluşumunu belirlemiyorsa, orada demokratik cumhuriyet yoktur.

Cumhuriyet ile demokrasi arasındaki farkın gözden kaçırılması, Türkiye’de tarihî ve güncel siyaset tartışmalarını sürekli yanıltmaktadır. Cumhuriyet demokrasiye açık olabilir, fakat her cumhuriyet demokratik değildir. Demokrasi de bazı tarihsel örneklerde anayasal monarşi içinde gelişebilir (Lijphart 2012: bölüm 1). İngiltere, Hollanda, İsveç, Norveç ve Danimarka gibi ülkeler monarşik devlet şekline rağmen demokratik rejimlerdir. Buna karşılık Sovyetler Birliği, Çin Halk Cumhuriyeti veya çeşitli askerî cumhuriyetler devlet şekli bakımından cumhuriyet olmalarına rağmen demokratik değildir. Demokratik meşruiyetin ölçütü devlet başkanının unvanı değil, vatandaşın siyasi eşitliği, iktidarın denetlenebilirliği ve iktidarın barışçı biçimde el değiştirebilmesidir (Özbudun 2000: 37-52; Yayla 2022; Yayla 2024a; Yayla 2024b).

Cumhuriyet adının demokratik içerikle özdeşleştirilemeyeceğini gösteren bir başka olgu da modern dünyadaki hanedancı cumhuriyetlerdir. Kavram ilk bakışta çelişkili görünebilir; fakat siyasal gerçeklik bakımından açıklayıcıdır. Bazı rejimler resmî adlarında cumhuriyet kelimesini taşımalarına rağmen, iktidarın devri bakımından fiilen monarşik veya hanedancı biçimde işlemektedir. Türkmenistan ve Azerbaycan gibi örneklerde devlet şekli cumhuriyet olarak tanımlanır; fakat iktidarın demokratik, yarışmacı ve serbest seçimlerle el değiştirmesi yerine, kapalı iktidar çevreleri, aile bağları veya babadan oğula geçiş benzeri mekanizmalar belirleyici hâle gelir. Bu tür rejimler, Yayla’nın cumhuriyet-demokrasi ayrımına ilişkin uyarılarıyla da uyumlu biçimde, kavramsal olarak “cumhuriyetçi monarşi” veya “hanedancı cumhuriyet” diye adlandırılabilir (Yayla 2025b). Cumhuriyet adının böyle kullanılabilmesi, kavramın demokratik içeriğinden koparılabileceğini gösterir.

Bu örnekler, cumhuriyet adının tek başına siyasi eşitlik, halk egemenliği ve demokrasi anlamına gelmediğini açıkça gösterir. Bir ülkede cumhuriyet kelimesinin anayasal veya resmî metinlerde yer alması, o ülkede halkın iktidarı değiştirme hakkının bulunduğunu, muhalefetin serbestçe örgütlenebildiğini veya seçimlerin sahici biçimde rekabetçi olduğunu garanti etmez. Bu nedenle Türkiye’de 1923’ten itibaren rejimin adının cumhuriyet olması da onun demokratik cumhuriyet olduğu sonucunu doğurmaz. Demokratik niteliği belirleyen şey rejimin adı değil, iktidarın rekabete açık olup olmadığı, vatandaşların yöneticileri serbest seçimlerle değiştirebilip değiştiremediği ve devletin toplum üzerinde sınırsız bir ideolojik dönüştürme yetkisi kullanıp kullanmadığıdır.

Erdemli Yurttaş Fikri ve Cumhuriyetçi Totaliter Öz

Cumhuriyet fikrinin en tartışmalı yönlerinden biri, “erdemli yurttaş” nosyonudur. Klasik cumhuriyetçi gelenekte iyi siyasal düzenin sadece kurumlara değil, aynı zamanda erdemli vatandaşlara dayanması gerektiği düşünülür. Yurttaşın kamusal iyiyi kişisel çıkarın üstünde tutması, kamusal meselelere katılması, vatansever olması, fedakârlık yapması ve ortak iyiye yönelmesi beklenir (Pettit 1997: 8-51; Skinner 1998: 17-58). İlk bakışta bu fikir cazip görünebilir. Fakat liberal-demokratik açıdan asıl soru şudur: Erdemin ne olduğunu kim tanımlayacaktır ve vatandaşlar hangi araçlarla “erdemli” hâle getirilecektir (Yayla 2025a)?

Ancak burada ciddi bir problem vardır: Erdemin ne olduğunu kim tanımlayacaktır? Devlet mi, vatandaş mı, toplum mu, gelenek mi, serbest tartışma mı? Eğer devlet erdemi tanımlama ve vatandaşları bu tanıma göre biçimlendirme yetkisini kendisinde görürse, cumhuriyetçi erdem fikri kolaylıkla totaliter bir siyasal projeye dönüşebilir. Çünkü artık devletin görevi sadece vatandaşların haklarını korumak, güvenliği sağlamak ve hukuku uygulamak değildir. Devlet, vatandaşın nasıl düşüneceğine, nasıl inanacağına, nasıl giyineceğine, hangi tarih anlatısını benimseyeceğine, hangi dili nasıl konuşacağına, hangi hayat tarzını makbul sayacağına karar veren pedagojik ve ideolojik bir otoriteye dönüşür.

Bu yüzden cumhuriyet fikrinde, özellikle liberal sınırlarla dengelenmediğinde, potansiyel bir totaliter öz bulunduğu söylenebilir. Bu öz, cumhuriyetin her zaman totalitarizme dönüşeceği anlamına gelmez. Ancak cumhuriyetçi erdem ideali bireysel özgürlük, çoğulculuk, sınırlı devlet ve hukuk devleti ilkeleriyle sınırlandırılmazsa, devletin vatandaş yetiştirme ve toplum mühendisliği yapma iddiasını meşrulaştırabilir (Pettit 1997: bölüm 1; Skinner 1998: 74-100). Liberal cumhuriyet ile vesayetçi cumhuriyet arasındaki fark tam da burada ortaya çıkar. Birincisi özgür vatandaşların kamusal düzenini ifade eder; ikincisi ise devletin vatandaşları kendi ideolojik projesine göre biçimlendirme hakkını varsayar (Erdoğan 2001: 45-71).

Tek parti Cumhuriyeti, vatandaşı kendi hâline bırakmayı değil, onu dönüştürmeyi hedeflemiştir. Rejim, sadece siyasi iktidarı elinde tutmakla yetinmemiştir. Eğitim, tarih, dil, din, kıyafet, semboller, törenler, kamusal davranış biçimleri ve hatta gündelik hayat üzerinden yeni bir insan tipi yaratmaya çalışmıştır. Bu insan tipi, devlete sadık, resmî ideolojiyle uyumlu, geçmişle bağları zayıflatılmış, laiklik anlayışı devlet tarafından belirlenmiş, milliyetçilik anlayışı resmî tarih teziyle şekillendirilmiş bir “makbul vatandaş”tır.

Tek parti dönemindeki dil politikaları, bu toplum mühendisliği projesinin en açık örneklerinden biridir. Dil, sadece iletişim aracı değil, hafıza, kültür ve kimlik taşıyıcısıdır. Harf devrimi, dilde özleştirme hareketleri, Osmanlıca kelimelerin tasfiyesi ve yeni bir resmî dil bilinci yaratma girişimleri, yalnızca teknik veya pedagojik reformlar olarak görülemez (Lewis 1999: bölüm 2-4; Zürcher 2004: bölüm 11). Bunlar aynı zamanda toplumun geçmişle bağını zayıflatmaya, yeni rejimin tarih ve kimlik anlayışına uygun bir vatandaş tipi oluşturmaya hizmet eden müdahalelerdir. Dilin devlet eliyle bu ölçüde dönüştürülmesi, totaliter eğilimin önemli göstergelerinden biridir (Hanioğlu 2011: bölüm 7).

Din alanındaki müdahaleler de benzer niteliktedir. Tek parti rejimi, dinin kamusal görünürlüğünü sınırlandırmakla kalmamış, dinî hayatın hangi biçimlerde meşru sayılacağını da belirlemeye çalışmıştır (Karpat 1959: 237-255; Mardin 1973: 169-190). Din eğitiminin daraltılması, dinî kurumların devlet denetimine alınması, bazı dinî unvan ve sıfatların kamusal alanda kullanılmasının engellenmesi, tekke ve zaviyelerin kapatılması, ezanın Türkçeleştirilmesi gibi uygulamalar, devletin sadece siyasal iktidarı değil, toplumun manevi dünyasını da biçimlendirmek istediğini gösterir (Çağaptay 2006: 13-45; Findley 2010: 237-280). Burada mesele din-devlet ayrılığı değildir; mesele devletin din alanını kendi ideolojik projesine göre düzenleme ve vatandaşın dinle ilişkisine müdahale etme iddiasıdır.

Kıyafet düzenlemeleri ve kamusal görünüşe ilişkin müdahaleler de aynı çerçevede değerlendirilmelidir. Kıyafet, bireyin gündelik hayatına, kimliğine, inançlarına ve sosyal aidiyetine dokunan bir alandır. Devletin vatandaşın ne giyeceği, hangi başlığı kullanacağı, hangi kıyafetin “çağdaş” veya “geri” sayılacağı konusunda buyurgan tavır alması, siyasal otoritenin gündelik hayat üzerindeki alanını genişletir. Şapka Kanunu ve kıyafetle ilgili düzenlemeler, sadece modernleşme sembolü olarak değil, devletin bireyin görünüşüne müdahalesi olarak da okunmalıdır (Tunçay 1981: 140-168; Ahmad 1993: 62-89).

İnsanların birbirlerine hitap biçimlerine karışılması da totaliter eğilimin daha ince fakat anlamlı örneklerinden biridir. Toplumlar hitap biçimleriyle hiyerarşilerini, saygı ilişkilerini, geleneklerini, dinî ve kültürel aidiyetlerini ifade eder. Devletin hangi unvanların, sıfatların veya hitapların kullanılacağını belirlemesi, gündelik dilin ve sosyal ilişkinin içine nüfuz etmesi anlamına gelir. Bazı dinî veya geleneksel sıfatların kullanımının engellenmesi yahut itibarsızlaştırılması, yalnızca kelimelerin değiştirilmesi değildir; sosyal hayatın anlam dünyasının yeniden kurulmasıdır. Bu tür müdahaleler, devletin vatandaşların yalnızca davranışlarına değil, sembolik evrenine de hükmetmek istediğini gösterir.

Hitap biçimlerine ve unvanlara müdahale, özellikle 1934 tarihli düzenlemelerle birlikte daha görünür hâle gelmiştir. Ağa, bey, efendi, paşa, hazretleri gibi unvanların tasfiyesi yalnızca eşit yurttaşlık adına yapılan teknik bir sadeleştirme olarak okunamaz. Bu tür düzenlemeler, toplumun kendi tarihî hiyerarşilerini, saygı kalıplarını ve sembolik dilini devlet eliyle yeniden yazma teşebbüsünün parçasıdır (Tunçay 1981: 140-168; Lewis 1961: bölüm 8-10). Elbette modern toplumlarda hukuk önünde eşitlik ilkesi önemlidir; fakat hukuk önünde eşitlik ile gündelik dilin ve toplumsal hafızanın devlet zoruyla yeniden biçimlendirilmesi aynı şey değildir. Totaliter eğilim tam da bu ayrımın bulanıklaşmasında ortaya çıkar: Devlet, eşitliği sağlama iddiasıyla toplumun sembolik dünyasını tek merkezden düzenlemeye kalkışır.

Bu noktada daha temel bir problem de şudur: Söz konusu unvan ve lakapların büyük bölümü kanun yoluyla verilmiş resmî statülerden ibaret değildi. Bunlar toplumun tarihî tecrübesi, dinî hayatı, meslekî ilişkileri, saygı kalıpları ve gündelik kültürü içinde kendiliğinden oluşmuş hitap biçimleriydi. 1934 tarihli düzenleme, resmî belgelerde vatandaşların yalnız adlarıyla anılmasını öngörebilir; bu, hukuk önünde eşitliği ifade eden sınırlı bir idari tercih olarak anlaşılabilir (TBMM 1934: madde 1-2). Fakat toplumun kendiliğinden geliştirdiği unvanları, lakapları ve saygı hitaplarını devlet buyruğuyla kaldırmaya kalkışmak başka bir şeydir. Kanunla verilmemiş bir toplumsal sıfatın kanunla ortadan kaldırılabileceğini varsaymak, hukuk düzeninin toplumsal dil ve sembolik hayat üzerindeki kudretini abartan tipik bir toplum mühendisliği tutumudur. Bu nedenle unvan ve lakaplara müdahale, yalnızca eşitlikçi bir sadeleştirme olarak değil, devletin toplumsal hafızayı ve gündelik ilişkileri yeniden kurma iddiasının sembolik bir örneği olarak değerlendirilmelidir.

Otoriterlik ile totaliterlik arasındaki farkı belirlemek burada önemlidir. Otoriter rejimler genellikle siyasal iktidarı sınırlandırır, muhalefeti bastırır ve iktidar değişimini engeller. Totaliter rejimler ise bunun ötesine geçerek toplumun tüm alanlarını ideolojik bir projeye göre yeniden biçimlendirmeye çalışır (Arendt 1951: kısım 3; Linz 2000: 65-143). Türkiye’deki tek parti rejimi, Sovyetler Birliği veya Nazi Almanyası kadar sistematik ve kapsayıcı bir totalitarizm kurmamış olabilir. Fakat totaliter eğilimler taşımıştır. Çünkü rejim, vatandaşın yalnızca oy verme davranışını değil, zihniyetini, kültürünü, dinle ilişkisini, geçmiş algısını ve kimliğini dönüştürmek istemiştir (Friedrich ve Brzezinski 1956: bölüm 1).

Bu çerçevede “toplumun eğitilmesi” argümanı da masum değildir. Elbette her toplumda eğitim önemlidir. Fakat burada söz konusu olan nötr bir eğitim değil, ideolojik bir yurttaş imalidir. “Toplum hazır değil, önce eğitilmeli” denildiğinde, gerçekte söylenen çoğu zaman şudur: Halkın kendi siyasi tercihine güvenilemez; halk, kurucu elitin doğru kabul ettiği dünya görüşüne yaklaştırılıncaya kadar gerçek siyasi iktidar ona bırakılamaz. Demokrasiyi belirli bir hayat tarzıyla özdeşleştiren bu yaklaşım, özgürlük ve demokrasi arasındaki ilişkiyi de tersine çevirir (Yayla ve Mahçupyan 2008: 15-19, 59-73): Demokrasi, farklı hayat tarzlarının barışçı rekabet alanı olmaktan çıkar, devletin “doğru” bulduğu hayat tarzını topluma benimsetme aracına dönüşür.

Tek Parti Rejimi: Otoriter Konsolidasyon ve Toplum Mühendisliği

Türkiye’de tek parti rejiminin otoriter niteliği, en açık biçimde siyasal rekabetin ortadan kaldırılmasında görülür. Cumhuriyet’in ilanından kısa süre sonra ortaya çıkan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, rejimin çoğulcu siyasete tahammül sınırlarını test eden ilk ciddi girişimdi (Tunçay 1981: 102-139; Zürcher 2004: bölüm 10). Parti 1924’te kurulmuş, kısa sürede toplumun çeşitli kesimlerinden ilgi görmüş, fakat 1925’te kapatılmıştır. Kapatma gerekçesi, Şeyh Said İsyanı ve Takrir-i Sükûn ortamı üzerinden meşrulaştırılmıştır. Ancak sonuç açıktır: Rejim, bağımsız bir muhalefet partisinin varlığını sürdürememiştir.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılması, yalnızca bir partinin tasfiyesi değildir. Bu hadise, Cumhuriyet’in ilk yıllarında siyasi çoğulculuğun rejim tarafından tehdit olarak algılandığını gösterir. Erken Cumhuriyet dönemi, çok partili rekabetin değil, tek parti iktidarının konsolidasyonunun dönemi olarak gelişmiştir. Rejim, halkın serbest siyasi tercihiyle şekillenen bir cumhuriyet yerine, halk adına karar veren kurucu elitin cumhuriyetini tercih etmiştir.

1930’daki Serbest Cumhuriyet Fırkası denemesi de aynı sonucu doğurmuştur. Bu parti kontrollü muhalefet ihtiyacı çerçevesinde kurulmuş olmasına rağmen, kısa sürede beklenenden fazla halk ilgisiyle karşılaşmıştır (Ahmad 1993: 64-70; Koçak 2006: bölüm 1-2). Halkın alternatif arayışı görünür hâle gelince parti kapatılmış veya kapatılmaya zorlanmıştır. Bu tecrübe, halkın tek parti rejimine karşı tepkisinin sanılandan daha güçlü olduğunu göstermiştir. Aynı zamanda rejimin muhalefeti ancak kontrollü ve zararsız kaldığı sürece tolere edebildiğini ortaya koymuştur.

Bu iki deneme, “toplum demokrasiye hazır değildi” iddiasının zayıflığını da açığa çıkarır. Eğer toplum gerçekten siyasi rekabete ilgisiz, pasif veya tamamen geleneksel bağlılıklar içinde hareket eden bir kitle olsaydı, muhalefet partileri bu kadar kısa sürede rejimi endişelendirecek kadar ilgi toplamazdı. Sorun toplumun demokrasiye hazır olmaması değil, rejimin toplumun serbest tercihini kabullenmeye hazır olmamasıdır.

Tek parti rejiminin otoriter karakterinin ikinci göstergesi parti-devlet bütünleşmesidir. Cumhuriyet Halk Partisi, sıradan bir siyasi parti değil, devletin ideolojik taşıyıcısı hâline gelmiştir. Parti ile devlet arasındaki sınırlar giderek silinmiş, bürokrasi, eğitim sistemi, yerel yönetimler, basın ve kamusal kurumlar parti-devlet projesinin araçları hâline gelmiştir (Erdoğan 2015; Frey 1965: 302-356). Bu durum, vatandaş ile devlet arasındaki ilişkiyi de bozmuştur. Devlet bütün vatandaşların ortak kurumu olmaktan çıkarak belirli bir ideolojik projenin temsilcisi gibi davranmıştır.

Tek parti rejiminin üçüncü ve daha derin boyutu toplum mühendisliğidir. Rejim, yeni bir ulus, yeni bir tarih, yeni bir dil, yeni bir kültür ve yeni bir vatandaş üretme iddiası taşımıştır. Dil ve tarih tezleri, eğitim müfredatı, laiklik politikaları, dinin kamusal görünürlüğünün sınırlandırılması, kıyafet düzenlemeleri, törenler ve semboller bu projenin unsurlarıdır. Bu projede vatandaş, kendi gelenekleri, inançları ve değerleriyle var olan bir birey olarak değil, yeniden biçimlendirilecek bir malzeme olarak görülmüştür.

Bu toplum mühendisliği projesi eğitim alanında da kendisini göstermiştir. Eğitim, çoğulcu bir toplumda vatandaşların bilgi ve beceri kazanmasını sağlayan bir alan olması gerekirken, tek parti döneminde resmî ideolojinin aktarım mekanizmasına dönüşmüştür. Tarih dersleri, yurttaşlık bilgisi, törenler ve semboller, devletin makbul vatandaş tipini üretme araçları olarak kullanılmıştır. Vatandaş, serbest düşünmeye teşvik edilen bir birey olmaktan çok, resmî anlatıyı içselleştirmesi beklenen bir yurttaş olarak görülmüştür. Modernleşme ile endoktrinasyon arasındaki fark burada önemlidir: Birincisi bireyin imkânlarını artırabilir; ikincisi bireyin düşünce dünyasını devlet eliyle şekillendirmeye çalışır.

Bu çerçevede tek parti rejimi “yarı totaliter” olarak nitelenebilir. Rejim tam anlamıyla totaliter bir örgütlenme kapasitesine sahip olmayabilir. Toplumun tüm hücrelerine Sovyet veya Nazi rejimleri kadar nüfuz edememiş olabilir. Fakat niyet ve yönelim düzeyinde, bireyi ve toplumu devlet eliyle yeniden yaratma arzusu taşımıştır. Bu arzu, Cumhuriyetperest söylemde hâlâ “aydınlanma”, “akıl ve bilim”, “çağdaşlaşma” gibi kavramlarla yüceltilmektedir. Oysa siyaset teorisi açısından bakıldığında, bu tür bir devlet pedagojisi hürriyetçi değil, vesayetçidir.

Burada şu nokta özellikle önemlidir: Modernleşme ile totaliter eğilim arasında zorunlu bir bağ yoktur. Bir ülke eğitim reformu yapabilir, hukuk sistemini yenileyebilir, iktisadi kalkınmayı teşvik edebilir, kadınların kamusal hayata katılımını artırabilir ve bilimsel gelişmeyi destekleyebilir. Bütün bunlar demokratik ve çoğulcu bir çerçevede de yapılabilir. Sorun reform değil, reformun halkın siyasi tercihlerini askıya alan, muhalefeti bastıran ve toplumu tek bir resmî ideolojiye göre biçimlendiren bir parti-devlet rejimiyle yapılmasıdır.

Bu nedenle tek parti dönemini savunanların “ama reformlar yapıldı” cevabı yetersizdir. Asıl soru reform yapılıp yapılmadığı değil, reformların hangi siyasal rejim altında, hangi özgürlük maliyetiyle ve hangi meşruiyet anlayışıyla yapıldığıdır. Bir reformun içeriği doğru olsa bile, onun otoriter ve totaliter yöntemlerle uygulanması ayrı bir problemdir. Liberal-demokratik perspektif, iyi amaçların kötü araçları otomatik olarak meşrulaştırmayacağını kabul eder.

“Toplum Hazır Değildi” ve “Dönemin Ruhu” Savunularının Eleştirisi

Tek parti rejimini savunanların en çok başvurduğu argümanlardan biri, halkın demokrasiye hazır olmadığı iddiasıdır. Bu iddiaya göre Cumhuriyet’in ilk yıllarında toplum yoksul, eğitimsiz, geleneksel, dinî otoritelerin etkisine açık ve modern siyasal katılım bilincinden uzaktı. Bu yüzden çok partili demokrasiye geçmek erken olurdu. Önce toplumun eğitilmesi, akıl ve bilimin rehberliğine sokulması, modern yurttaşlık bilincinin yerleştirilmesi gerekiyordu.

Bu argüman ilk bakışta makul görünse de, temelde elitist ve antidemokratik bir varsayıma dayanır. Demokrasi, vatandaşların ancak belirli bir eğitim veya kültür seviyesine ulaştıktan sonra hak ettiği bir ödül değildir. Siyasi eşitlik, elitlerin halka verdiği bir lütuf değil, modern meşruiyetin temelidir. Eğer halkın siyasi hakları, onu yöneten elitin “hazır” görmesine bağlı kılınırsa, halk hiçbir zaman gerçekten egemen olamaz. Çünkü her iktidar, halk kendi tercihine karşı çıktığı anda onun “henüz hazır olmadığını” iddia edebilir.

Tarihsel şartların dikkate alınması gerektiği doğrudur; fakat tarihsel şartların tek parti rejimini zorunlu kıldığı sonucu doğru değildir. Çok partili siyasal hayat 1920’lerde bilinmeyen bir şey değildi. Avrupa’da ve Osmanlı-Türk siyasal tecrübesinde çok partili hayat örnekleri mevcuttu. İkinci Meşrutiyet sonrası Osmanlı siyasal hayatı, sınırlı ve sorunlu da olsa, çok partili rekabet tecrübesi sunmuştu (Yurdusev 2011; Ahmad 1993: 31-61). Bu nedenle Türkiye’de tek parti rejiminin kurulması, alternatiflerin bilinmemesiyle açıklanamaz.

Eğitim, refah ve demokrasi arasında zorunlu bir sıralama kuran modernleşmeci varsayım da tartışmalıdır. Elbette eğitim ve refah demokrasinin kalitesini etkileyebilir; fakat bunların yokluğu demokrasinin ilkesel olarak ertelenmesini haklı çıkarmaz. Zaten demokrasi çoğu zaman halkın kendi tecrübesi içinde öğrenilir. Demokrasiyi öğrenmenin yolu, halkı demokrasi dışında tutmak değil, onu demokratik süreçlerin öznesi hâline getirmektir. Demokrasinin kurumsallaşması, seçmenin pratik içinde öğrenmesiyle, partilerin rekabet etmesiyle ve iktidarın hukuken sınırlandırılmasıyla mümkün olur (Rustow 1970: 337-363; Dahl 1971: 1-16; Yayla ve Mahçupyan 2008: 15-19).

“Toplum hazır değildi” argümanına karşı 1950 seçimleri de güçlü bir tarihsel cevaptır. Eğer toplum gerçekten demokrasiye hazır değil idiyse, 1950’de iktidarın barışçı biçimde sandıkla değişmesi nasıl açıklanacaktır? Demokrat Parti’nin seçim zaferi, halkın sadece tepki gösterme değil, siyasal tercih yapma, iktidarı değiştirme ve yeni bir siyasal yön belirleme kapasitesine sahip olduğunu göstermiştir. Bu durum, asıl problemin halkın değil, tek parti elitinin demokrasiye hazır olmaması olduğunu düşündürür.

İkinci savunma “dönemin ruhu” argümanıdır. Buna göre 1920’ler ve 1930’lar dünyasında demokrasi zaten gerilemekteydi. Sovyetler Birliği’nde komünizm, İtalya’da faşizm, Almanya’da nazizm yükselmişti. Dolayısıyla Türkiye’de de tek parti rejiminin kurulması olağan karşılanmalıdır. Bu argüman gerçek bir tarihsel olgudan hareket eder: İki savaş arası dönem gerçekten liberal demokrasiler için zor bir dönemdir. Totaliter ideolojiler güç kazanmış, ekonomik krizler, savaş sonrası istikrarsızlıklar ve milliyetçi hareketler demokratik rejimleri zorlamıştır.

Fakat bu doğru gözlem, yanlış bir genellemeye dönüştürülmektedir. İki savaş arası dönemde totaliter rejimlerin yükselmesi, bütün dünyanın veya bütün Avrupa’nın tek parti rejimlerine geçtiği anlamına gelmez. İngiltere, Fransa, Hollanda, Belçika, İsviçre, İskandinav ülkeleri ve Kuzey Amerika’da demokratik kurumlar çeşitli sorunlara rağmen varlığını sürdürmüştür (Mazower 1998: bölüm 1-3; Linz 2000: 143-165). Yaklaşık otuz devletlik Batı dünyası çerçevesinde yalnızca sınırlı sayıda ülkede tek parti rejimi bulunması, “her yer otoriterleşiyordu, Türkiye de mecburen öyle yaptı” savunusunu zayıflatır (Yurdusev 2011).

Burada Türkiye açısından daha rahatsız edici bir sonuç ortaya çıkar. Eğer Türkiye tek parti rejimiyle kendisini dönemin demokratik örneklerine değil de antidemokratik örneklerine yaklaştırmışsa, bu bir zorunluluk değil, siyasi tercihtir. Kurucu elit, İngiltere, Fransa veya Hollanda gibi parlamenter ve çoğulcu örneklerden ziyade, devlet eliyle toplumu dönüştürmeye dayanan daha merkeziyetçi, ideolojik ve otoriter modelleri tercih etmiştir. Bu tercih, sonradan “tarihsel zorunluluk” diye sunulmaktadır.

Tarihsel determinizme karşı iradi siyasi tercih vurgusu bu yüzden önemlidir. Tarihî olaylar sadece şartların ürünü değildir. İnsanların, liderlerin, partilerin ve elitlerin tercihleri de tarihî sonuçları belirler. Türkiye’de tek parti rejimi fakirlik, savaş yorgunluğu veya dünya konjonktürü nedeniyle otomatik olarak doğmamıştır. Bu şartlar elbette etkili olmuştur; fakat nihai olarak siyasal rekabeti kapatma, muhalefeti tasfiye etme ve toplumu parti-devlet eliyle dönüştürme kararı bir siyasi tercihtir.

Bu noktada Cumhuriyetperest söylemin mantığı açığa çıkar. Bu söylem, halkın serbest tercihinden korktuğu için demokrasiyi erteler; ama bu ertelemeyi halk adına yaptığını iddia eder. Vatandaşı siyasetin öznesi değil, devletin eğiteceği bir nesne olarak görür. Cumhuriyet’i halk egemenliğiyle değil, kurucu elitin toplumu doğru yola sokma hakkıyla tanımlar. Böylece cumhuriyet, demokrasinin zemini olmaktan çıkar; vesayetçi modernleşmenin adı hâline gelir.

Demokratik Cumhuriyetin Başlangıcı: 1923 mü, 1950 mi?

Türkiye’de devlet şekli olarak cumhuriyetin ilanı 1923’tür. Bu tarih, Osmanlı monarşik düzeninin sona ermesi ve yeni devletin cumhuriyet adını alması bakımından önemlidir. Ancak demokratik cumhuriyetin başlangıcı olarak 1923’ün gösterilmesi sorunludur. Çünkü 1923 sonrasında vatandaşların iktidarı serbest seçimle değiştirme imkânı yoktur. Muhalefet partileri yaşayamamış, siyasal rekabet kurumsallaşamamış, parti-devlet bütünleşmesi ortaya çıkmış ve devlet vatandaşın üzerinde ideolojik bir dönüştürücü güç olarak konumlanmıştır.

Bu yüzden Türkiye siyasi tarihini iki ayrı tarih üzerinden okumak daha doğrudur. 1923, devlet şekli olarak cumhuriyetin başlangıcıdır. 1950 ise demokratik cumhuriyetin fiilî başlangıcıdır. 14 Mayıs 1950 seçimleri, Türkiye’de iktidarın ilk defa gerçek anlamda yarışmacı, çok partili ve adil seçimlerle el değiştirdiği tarihtir (Karpat 1959: 183-221; Eroğul 1990: 37-72). Bu seçimle Demokrat Parti iktidara gelmiş, Cumhuriyet Halk Partisi’nin tek parti hâkimiyeti sona ermiş ve halkın siyasi tercihi devlet iktidarını belirlemiştir. Bu açıdan 1950, sadece bir seçim tarihi değil, modern Türkiye demokrasisinin doğuş tarihidir.

Bu okuma, Cumhuriyet tarihini değersizleştirmez; tersine onu daha doğru bir zemine oturtur. 1923’ün tarihsel önemini kabul etmek, onun demokratik bakımdan eksik olduğunu söylemeye engel değildir. Aynı şekilde 1950’nin demokratik başlangıç olduğunu söylemek, Demokrat Parti dönemini kusursuzlaştırmak anlamına gelmez. Demokrat Parti iktidarı da zaman içinde ciddi hatalar yapmıştır. Basın özgürlüğü, muhalefetle ilişki, üniversite ve yargı alanlarında sorunlar yaşanmıştır. Ancak bütün bunlar, 1950’nin tek parti rejiminin sona ermesi ve halk egemenliğinin ilk defa gerçek anlamda sandığa yansıması bakımından taşıdığı kurucu anlamı ortadan kaldırmaz.

1950’nin önemi özellikle üç noktada toplanır. Birincisi, 1950 seçimleri halkın iktidarı değiştirebilme kapasitesini fiilen göstermiştir. Tek parti döneminde vatandaş seçimlere katılabilirdi; fakat iktidarı değiştiremezdi. 1950’de ise seçim, ilk defa iktidarın kimde olacağını belirleyen gerçek bir siyasal mekanizma hâline gelmiştir. Bu, demokrasinin en temel şartıdır. Çünkü iktidarın seçimle değişmediği yerde seçim ancak bir onay ritüeli olabilir.

İkincisi, 1950 seçimleri devlet ile toplum arasındaki ilişkiyi değiştirmiştir. Tek parti döneminde devlet toplumu biçimlendiren, eğiten, dönüştüren ve gerektiğinde bastıran bir otorite olarak davranmıştır. 1950’de toplum, sandık yoluyla devlete yön vermiştir. Bu bakımdan 1950, devletin toplum üzerindeki mutlak üstünlüğünün kırıldığı ve toplumun siyasal özne olarak ortaya çıktığı tarihtir. Bu nedenle 1950, sadece parti değişikliği değil, devlet-toplum ilişkisinde tarihsel bir dönüm noktasıdır.

Üçüncüsü, 1950 seçimleri Cumhuriyet’in demokratik içerikle doldurulması bakımından kurucu önemdedir. Cumhuriyet’in adının varlığı, ancak halkın iktidarı belirleme ve değiştirme hakkıyla birleştiğinde demokratik anlam kazanır. 1923 Cumhuriyet’i devlet şeklini değiştirmiştir; 1950 ise Cumhuriyet’i halkın siyasi tercihiyle ilişkilendirmiştir. Bu yüzden 14 Mayıs 1950, Türkiye’de demokratik cumhuriyetin doğuş günü olarak anılmayı hak eder.

1950’nin bir başka anlamı, demokratik meşruiyet standardını değiştirmesidir. Tek parti döneminde meşruiyet esas olarak kurucu kadronun tarihî rolüne, inkılapların ilerletici niteliğine ve devletin toplumu dönüştürme iddiasına bağlanıyordu. 1950’den sonra ise iktidarın kaynağı açık biçimde seçmen iradesi hâline geldi (Karpat 1959: 183-221; Yayla 2007). Bu değişim, sadece bir hükümet değişikliği değildir; siyasetin meşruiyet kaynağının bürokratik-kurucu iradeden vatandaş tercihine doğru kaymasıdır. Bundan dolayı 1950, Cumhuriyet’in demokratikleşmesinde bir eşiği temsil eder.

Bu eşik, daha sonraki vesayet müdahalelerinin niçin özellikle seçimle gelen iktidarları hedef aldığını anlamak bakımından da önemlidir. 27 Mayıs 1960 darbesi, yalnızca Demokrat Parti’ye karşı yapılmış bir müdahale değil, 1950’de ortaya çıkan seçmen merkezli meşruiyet anlayışına karşı bürokratik-vesayetçi reaksiyondur (Demirel 2011: bölüm 2-3; Özbudun 2000: 53-78). Dolayısıyla 1950’yi merkeze almak, Türkiye’de demokrasinin yalnızca kurumlar tarihi olarak değil, devlet-toplum ilişkisi ve meşruiyet mücadelesi olarak da okunmasını sağlar.

Demokrat Parti, tek parti rejiminin baskıcı modernleşmesine karşı toplumun çeşitli kesimlerinin taleplerini siyasete taşımıştır. Dinî hayat üzerindeki baskıların hafifletilmesi, ekonomik serbestleşme, köylünün ve taşranın siyasal merkezde daha fazla temsil edilmesi, devlet karşısında toplumun sesinin yükselmesi bu dönemin önemli unsurlarıdır (Demirel 2011: bölüm 2-3; Ahmad 1993: 105-127). Menderes, tek başına kusursuz bir demokratik lider olarak değil, fakat tek parti düzeninden çok partili hayata geçişin en önemli siyasal aktörü olarak değerlendirilmelidir.

İnönü’nün rolü de dengeli biçimde ele alınmalıdır. İnönü, tek parti döneminin en güçlü figürlerinden biri olarak otoriter düzenin sorumluluğunu taşır. Bununla birlikte 1950 seçim sonuçlarını kabul etmesi ve iktidarı devretmesi, Türkiye’nin demokrasiye geçişinde önemli bir adımdır. Bu davranış, onu geçmişteki tek parti pratiğinden bütünüyle aklamaz; fakat demokratik geçişin gerçekleşmesinde oynadığı rolün teslim edilmesi gerekir. Demokratik geçişlerin çoğu zaman yalnız muhalefetin baskısıyla değil, iktidar elitinin iktidarı barışçı biçimde devretmeyi kabul etmesiyle de mümkün olduğu unutulmamalıdır (Rustow 1970: 350-356).

1950 sonrasındaki demokrasi tarihi kesintisiz bir başarı hikâyesi değildir. 27 Mayıs 1960 darbesi, 12 Mart, 12 Eylül, 28 Şubat, parti kapatmalar, yargısal müdahaleler ve bürokratik vesayet Türkiye demokrasisinin ağır sorunlarıdır. Fakat bu sorunlar bile 1950’nin önemini azaltmaz. Aksine, 1950’de açılan demokratik yolun ne kadar güçlü vesayet dirençleriyle karşılaştığını gösterir. Bürokratik ve askerî elitler, halkın serbest siyasi tercihine dayalı demokratik cumhuriyet fikrini hiçbir zaman tam olarak içselleştirmemiştir (Özbudun 2000: 53-78; Heper 1985: bölüm 5).

Bu nedenle Türkiye’de demokratik hafızanın yeniden inşası için 14 Mayıs 1950’nin özel bir yere yerleştirilmesi gerekir. Resmî Kemalist endoktrinasyon, 1923’ü mutlak başlangıç ve neredeyse kutsal tarih hâline getirirken, 1950’yi ikincil bir olay gibi göstermiştir. Oysa siyasi eşitlik ve hür seçim açısından bakıldığında 1950, 1923’ten daha demokratik bir dönüm noktasıdır (Yayla 2007; Karpat 1959: 183-221). 1923 halka rağmen veya halk adına kurucu elitin devlet inşasını; 1950 ise halkın sandık yoluyla devleti etkileme ve iktidarı değiştirme kapasitesini temsil eder. Bürokratik iktidar ile demokratik iktidar arasındaki gerilim, Türkiye’nin modern siyaset tarihini anlamak için merkezi önemdedir.

Bu açıdan 1950, tek parti devletinin karşısında toplumun ve seçmenin ortaya çıkışıdır. Türkiye’de gerçek demokratik cumhuriyet fikri, devletin halka lütfu olarak değil, halkın devlete karşı siyasi özne hâline gelmesiyle doğmuştur. Cumhuriyet’i demokrasiyle buluşturan şey, devletin kendisini cumhuriyet diye adlandırması değil, vatandaşın iktidarı değiştirebilme kudretidir. Bu yüzden 1950 yalnızca Demokrat Parti tarihinin değil, Türkiye’de demokratik meşruiyet fikrinin de dönüm noktasıdır.

Sonuç

Türkiye’de Cumhuriyet tartışması uzun süre resmî ideolojik kabuller tarafından belirlenmiştir. Bu kabullere göre 1923 Cumhuriyet’i demokrasi, akıl, bilim, ilerleme ve çağdaşlaşmayla özdeştir. Tek parti dönemi ise ya görmezden gelinmiş ya da tarihsel zorunluluk olarak meşrulaştırılmıştır. Bu makale, söz konusu anlatının hem kavramsal hem tarihsel bakımdan sorunlu olduğunu ileri sürdü.

Kavramsal sorun şudur: Cumhuriyet, yalnızca monarşinin yokluğu değildir. Otantik anlamda cumhuriyet, siyasi eşitlik, katılım, hukukun üstünlüğü ve yöneticilerin hesap verebilirliğiyle ilgilidir. Bu ölçütlerle bakıldığında 1923 sonrasında kurulan Türkiye düzeni demokratik bir cumhuriyet değil, tek parti yönetimi altında otoriter ve totaliter eğilimli bir parti-devlet rejimidir.

Bu ayrım, modern dünyadaki hanedancı cumhuriyet örnekleriyle de desteklenmektedir. Bazı rejimler cumhuriyet adını taşımalarına rağmen fiilen monarşik veya hanedancı iktidar devri mekanizmalarıyla işlemektedir. Bu gerçek, cumhuriyet adının demokratik içeriği garanti etmediğini göstermektedir. Dolayısıyla Türkiye örneğinde de belirleyici soru rejimin adının ne olduğu değil, iktidarın rekabete açık olup olmadığı ve vatandaşın siyasal otoriteyi değiştirme hakkına sahip bulunup bulunmadığıdır.

Teorik sorun ise cumhuriyetçi erdem fikrinde ortaya çıkar. Devlet, erdemin ne olduğunu tanımlama ve vatandaşları bu erdeme göre biçimlendirme yetkisini kendisinde gördüğünde, cumhuriyetçi siyaset kolayca vesayetçi ve totaliter bir yöne sapar. Türkiye’de tek parti rejimi, tam da bu çizgide hareket etmiştir. Vatandaşı kendi tercihleriyle var olan özgür birey olarak değil, devlet eliyle yeniden şekillendirilecek makbul yurttaş olarak görmüştür.

Tarihsel sorun ise “zorunluluk” savunusundadır. Toplumun demokrasiye hazır olmadığı iddiası, demokratik siyasi eşitliği elitlerin onayına bağlayan antidemokratik bir varsayımdır. “Dönemin dünyası zaten otoriterdi” iddiası da abartılıdır. İki savaş arası dönemde totaliter rejimler yükselmiş olsa da, Batı dünyasının tamamı tek parti rejimlerine teslim olmamıştır. Birçok ülkede çok partili hayat sürmüştür. Bu nedenle Türkiye’de tek parti rejimi tarihsel kaçınılmazlık değil, siyasi tercihtir.

Bu sonuç bizi Türkiye siyasi tarihinin başlangıç tarihleri konusunda daha dikkatli olmaya zorlar. 1923 devlet şekli olarak cumhuriyetin başlangıcıdır; fakat demokratik cumhuriyetin fiilî başlangıcı 14 Mayıs 1950’dir. Çünkü vatandaşın iktidarı serbest seçimle değiştirmesi ilk defa o tarihte mümkün olmuştur. 1950, halkın devlet üzerindeki söz hakkının gerçek anlamda görünür hâle geldiği tarihtir.

Türkiye’de demokratikleşmenin önündeki en önemli zihinsel engellerden biri, Cumhuriyet’i hâlâ tek parti dönemiyle özdeşleştiren cumhuriyetperest söylemdir. Bu söylem, halkın siyasi tercihine güvensizlik duyar; devletin toplumu eğitme ve dönüştürme hakkını yüceltir; demokrasiyi ise ancak devletin uygun gördüğü sınırlar içinde kabul eder. Oysa hürriyetçi ve demokratik bir cumhuriyet, devletin vatandaş üzerindeki pedagojik tahakkümünden değil, vatandaşın devleti sınırlama ve değiştirme hakkından doğar.

Bu nedenle Türkiye’de Cumhuriyet’i gerçekten demokratikleştirmenin yolu, onu tek parti rejiminin otoriter ve totaliter mirasından ayırmaktır. Cumhuriyet ancak hür seçim, çoğulculuk, muhalefet hakkı, hukukun üstünlüğü ve bireysel hürriyetlerle birleştiğinde savunulmaya değer bir siyasal forma dönüşür. Aksi hâlde cumhuriyet, halkın kendi kendini yönetmesinin değil, devletin halkı yönetme ve dönüştürme iddiasının adı olur.

Kaynakça

Ahmad, Feroz. 1993. The Making of Modern Turkey. London: Routledge.

Arendt, Hannah. 1951. The Origins of Totalitarianism. New York: Harcourt.

Çağaptay, Soner. 2006. Islam, Secularism, and Nationalism in Modern Turkey: Who Is a Turk? London: Routledge.

Dahl, Robert A. 1971. Polyarchy: Participation and Opposition. New Haven: Yale University Press.

Demirel, Tanel. 2011. Türkiye’nin Uzun On Yılı: Demokrat Parti İktidarı ve 27 Mayıs Darbesi. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.

Erdoğan, Mustafa. 2001. Demokrasi, Laiklik, Resmî İdeoloji. Ankara: Liberte Yayınları.

Erdoğan, Mustafa. 2005. Liberalizm, Demokrasi ve Türkiye Modeli. İstanbul: Plato Film Yayınları.

Erdoğan, Mustafa. 2015. “CHP’ye Dair.” Liberal Düşünce 20, no. 77: 155-174.

Eroğul, Cem. 1990. Demokrat Parti: Tarihi ve İdeolojisi. Ankara: İmge Kitabevi.

Findley, Carter V. 2010. Turkey, Islam, Nationalism, and Modernity: A History, 1789-2007. New Haven: Yale University Press.

Frey, Frederick W. 1965. The Turkish Political Elite. Cambridge, MA: MIT Press.

Friedrich, Carl J. ve Zbigniew Brzezinski. 1956. Totalitarian Dictatorship and Autocracy. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Hanioğlu, M. Şükrü. 2011. Atatürk: An Intellectual Biography. Princeton: Princeton University Press.

Heper, Metin. 1985. The State Tradition in Turkey. Beverley: Eothen Press.

Karpat, Kemal H. 1959. Turkey’s Politics: The Transition to a Multi-Party System. Princeton: Princeton University Press.

Koçak, Cemil. 2006. Türkiye’de Milli Şef Dönemi, 1938-1945. İstanbul: İletişim Yayınları.

Lewis, Bernard. 1961. The Emergence of Modern Turkey. London: Oxford University Press.

Lewis, Geoffrey. 1999. The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success. Oxford: Oxford University Press.

Lijphart, Arend. 2012. Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries. 2nd ed. New Haven: Yale University Press.

Linz, Juan J. 2000. Totalitarian and Authoritarian Regimes. Boulder, CO: Lynne Rienner.

Mardin, Şerif. 1973. “Center-Periphery Relations: A Key to Turkish Politics?” Daedalus 102, no. 1: 169-190.

Mazower, Mark. 1998. Dark Continent: Europe’s Twentieth Century. London: Allen Lane.

Özbudun, Ergun. 2000. Contemporary Turkish Politics: Challenges to Democratic Consolidation. Boulder, CO: Lynne Rienner.

Pettit, Philip. 1997. Republicanism: A Theory of Freedom and Government. Oxford: Oxford University Press.

Rustow, Dankwart A. 1970. “Transitions to Democracy: Toward a Dynamic Model.” Comparative Politics 2, no. 3: 337-363.

Sartori, Giovanni. 1987. The Theory of Democracy Revisited. Chatham, NJ: Chatham House.

Skinner, Quentin. 1998. Liberty before Liberalism. Cambridge: Cambridge University Press.

Türkiye Büyük Millet Meclisi. 1934. “Efendi, bey, paşa gibi lâkab ve unvanların kaldırıldığına dair kanun.” Kanun No. 2590, Kabul Tarihi 26 Kasım 1934, Resmî Gazete, 29 Kasım 1934, Sayı 2867.

Tunçay, Mete. 1981. Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek-Parti Yönetiminin Kurulması, 1923-1931. Ankara: Yurt Yayınları.

Yayla, Atilla. 2007. İki Cumhuriyetin Kavgası. Ankara: Liberte Yayınları.

Yayla, Atilla ve Etyen Mahçupyan. 2008. Liberallik & Demokratlık Tartışması. Ankara: Liberte Yayınları.

Yayla, Atilla. 2015. Siyasi Düşünce Sözlüğü. Ankara: Adres Yayınları.

Yayla, Atilla. 2016. Siyaset Bilimi. Ankara: Adres Yayınları.

Yayla, Atilla. 2022. “Anayasal monarşi mi cumhuriyet mi?” Türkiye Gazetesi, 21 Eylül 2022. https://www.turkiyegazetesi.com.tr/kose-yazilari/atilla-yayla/anayasal-monarsi-mi-cumhuriyet-mi-632745.

Yayla, Atilla. 2024a. “Anayasal monarşi, cumhuriyet ve demokrasi -1-.” Türkiye Gazetesi, 30 Ekim 2024. https://www.turkiyegazetesi.com.tr/kose-yazilari/atilla-yayla/anayasal-monarsi-cumhuriyet-ve-demokrasi-1-645552.

Yayla, Atilla. 2024b. “Anayasal monarşi, cumhuriyet ve demokrasi -2-.” Türkiye Gazetesi, 1 Kasım 2024. https://www.turkiyegazetesi.com.tr/kose-yazilari/atilla-yayla/anayasal-monarsi-cumhuriyet-ve-demokrasi-2-645578.

Yayla, Atilla. 2025a. “Cumhuriyetçilik mi, cumhuriyetperestlik mi?” Türkiye Gazetesi, 10 Ocak 2025. https://www.turkiyegazetesi.com.tr/kose-yazilari/atilla-yayla/cumhuriyetcilik-mi-cumhuriyetperestlik-mi-646546.

Yayla, Atilla. 2025b. “Cumhuriyet kavramı çalındı mı?” Türkiye Gazetesi, 29 Ekim 2025. https://www.turkiyegazetesi.com.tr/kose-yazilari/atilla-yayla/cumhuriyet-kavrami-calindi-mi-650766.

Yurdusev, A. Nuri. 2011. “Atatürk Dönemi’nde Diktatörlük ve Demokrasi.” Hür Fikirler, 18 Kasım 2011. https://hurfikirler.com/ataturk-doneminde-diktatorluk-ve-demokrasi/.

Zürcher, Erik Jan. 2004. Turkey: A Modern History. 3rd ed. London: I.B. Tauris.

Cumhuriyet, Demokrasi ve Tek Parti Rejimi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.