TCK 216. madde, bu suçun oluşabilmesi için oldukça net sınırlar çizer. Bir ifadenin yalnızca rahatsız edici ve aşağılayıcı nitelik taşıması sınırlandırma için yeterli değildir. Kanun, bu sözlerin kamu barışını bozacak somut ve yakın bir tehlike yaratmasını açıkça şart koşar. Suçun oluşabilmesi için kanunda öngörülen iki unsurun birlikte gerçekleşmesi gerekir.

TCK 299. madde de benzer bir çerçeve ortaya koyar. Demokratik sistemlerde siyasi aktörler, sıradan bireylere kıyasla eleştiriye daha yüksek bir hoşgörü göstermek durumundadır. Zira bu konuma, eleştiriye katlanmayı göze alarak gelirler. Bu nedenle incitici ve rahatsız edici nitelikteki ifadeler dahi ifade özgürlüğü kapsamında korunmalıdır.

İfade özgürlüğü rahatsız edilmekten önce gelir.  

Rahatsızlık hissi; zamana, mekâna ve kişiye göre değişen, hukuken tespit edilmesi güç olan son derece kaygan bir zemindir. Toplumda hangi söylemlerin rahatsızlık uyandıracağını önceden kestirmek mümkün olmadığı gibi, hassasiyetler de farklılık gösterebilir. Kimi son derece alınganken, kimi ise sert ifadelerle yüzleşmekten çekinmez. Bu nedenle, rahatsız edici, incitici veya küçümseyici ifadelere tahammül gösterilmelidir. Ülkenin en çok ihtiyaç duyduğu şey de tam olarak budur.

Herkesin üzerinde uzlaştığı, kimseyi rahatsız etmeyen fikirler için ifade özgürlüğüne zaten ihtiyaç yoktur. İfade özgürlüğü, tam da toplumun yerleşik kabullerini sorgulayan, rahatsız edici, sarsıcı ve alışılmadık düşünceleri korumak için vardır.

İfade özgürlüğü kimin hakkı? 

Türkiye’de hemen her kesimin sergilediği ilkesel tutarsızlığı, ifade özgürlüğü meselesinde de görmek mümkündür. Konu özelinde yapılan tartışmalara bakıldığında, özgürlüğü merkeze alan bir düşünce biçiminin neredeyse hiçbir kesim için öncelik olmadığı görülmektedir. Farklı fikirlere gösterilen tahammülün sınırı da konuşanın hangi tarafa ait olduğuna göre esnetilip daraltılmaktadır. İlkesel bir özgürlük savunusu yerine, meselenin kime yarayacağına göre pozisyon alınan pragmatizm artık alışılmış bir hâl almıştır.

Deniz Göktaş’ın ifade özgürlüğünü savunan kişiler, özgürlükleri savunma konusunda samimiyse öncelikle 5816 sayılı Kanun kapsamında ceza alan kişilerin ifade özgürlüğünü de savunmalıdır. Bu kararlılık gösterilmediği müddetçe, söz konusu kişilerin hak, hukuk ve özgürlük temelli söylemleri boş laf olmanın ötesine geçmeyecektir.

Yasaklamanın ters etkisi  

İfade özgürlüğünü sınırlandırmak isteyenler, bunu söz konusu fikirlerin toplumsal düzeni bozacağı varsayımına dayandırmaktadır. Bu yaklaşım, insan psikolojisinin temel gerçeklerini göz ardı etmektedir. Literatürde “Streisand Etkisi” olarak bilinen olguya göre, yasaklanan her düşünce doğası gereği merak konusu hâline gelir. Dolayısıyla yasaklama eylemi, fikri ortadan kaldırmanın aksine, ilgiyi artırarak daha geniş kitlelere ulaşmasına zemin hazırlamaktadır. Nitekim Deniz Göktaş’ın tutuklanabileceğine ilişkin sosyal medya paylaşımları, normal şartlarda bu gösteriyi izlemeyecek kişilerin bile dikkatini çekmiş ve söz konusu gösteri 10 milyondan fazla izlenmiştir.

İfade özgürlüğü ve istikrar 

İfade özgürlüğüne getirilen sınırlandırmalar kimi zaman birer korkutma ve susturma aracıdır. Bu gerçekten hareketle, ifade özgürlüğünün sınırlarının dar yorumlanmaması gerekir. Aksi takdirde, kimin ne zaman bu sınırları aştığına dair kararlar tamamen keyfileşir. Bu keyfilik toplumda derin bir güvensizlik ve istikrarsızlık yaratır.

Bir kesim kendince ifade özgürlüğünün önüne aşılmaz çizgiler çekerse, başkaları da o kesime engel olacak çizgiler çekebilir. Bunun sonucunda ifade özgürlüğü giderek daralır. Nitekim iktidar el değiştirdiğinde, bugün serbest sayılan ifadeler yarın suç sayılabilir; yeni iktidar da rövanşist bir güdüyle hareket etmeye başlayabilir. Bu süreç sonunda ifade özgürlüğü iyice budanmış olur ve bundan tüm toplum zarar görür.

Farklılıklarla bir arada yaşamanın ön koşulu, herkesin birbirini sevmesi ya da aynı değerlere inanması değildir. Asıl mesele, katılmadığımız, yanlış hatta incitici bulduğumuz düşüncelerin de ifade edilebilmesini kabul edebilmektir. Çünkü ifade özgürlüğü, yalnızca hoşumuza giden sözleri koruduğu ölçüde değil; bizi rahatsız eden sözleri de güvence altına aldığı ölçüde anlam taşır.

İfade Özgürlüğü Rahatsız Edebilir; Rahatsız Olmama Hakkı Yoktur  yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Öngörülen yasaklar çocukların korunması gerekçesiyle gündeme gelse de asıl tehlike bu düzenlemelerin pratikte nasıl işleyeceğinde yatmaktadır. Çünkü platformların çocukların yaşını tespit edebilmesi için tüm kullanıcıların kimlik doğrulaması yapması gerekecek; bu da internetin en temel haklarından biri olan anonimliği fiilen ortadan kaldıracaktır.

Bir Hak Olarak Anonimlik

Özel hayatın korunması ve ifade özgürlüğüyle yakından ilişkili bir hak olan anonimlik, ayrımcılığa maruz kalma endişesi taşıyan veya yerleşik düşüncelere karşı çıkmak isteyen bireylerin, toplumsal baskı altında hissetmeden özel yaşamlarını gizli tutarak seslerini yükseltmelerini kolaylaştırır. Bu yönüyle anonimlik, ifade özgürlüğünün dolaylı bir görünümü sayılabilir.

Anonimlik yalnızca çevrimdışı değil, çevrimiçi platformlarda da korunması gereken bir haktır. Bireyler, kişisel verilerin korunması bakımından sosyal medyada anonim kalmayı tercih edebilir. Bunun yanında, bilgi uçurma (whistle-blowing) gibi eleştirel bildirimlerde bulunan bireyler de çoğunlukla anonim kalmayı seçecektir. Özellikle yolsuzlukların ifşa edilmesi yoluyla demokratik işleyişe katkı sağlayan bu tür bildirimler, anonim hesapların yasaklanması halinde önemli ölçüde zayıflayacaktır.

Sosyal Medyada Anonimliğin İki Boyutlu Yapısı

Sosyal medyada tam bir anonimlikten söz etmek mümkün değildir. Bu platformlar, kullanıcıların gerçek kimliklerini diğer kullanıcılardan gizleyerek anonim kalmasını sağlasa da IP adresi ve konum bilgisi gibi veriler aracılığıyla kullanıcının gerçek kimliği tespit edilebilir. Bu nedenle sosyal medyada anonimlik iki farklı düzeyde ortaya çıkmaktadır: diğer kullanıcılar bakımından tam bir anonimlik söz konusu iken, platform sağlayıcıları ve devlet otoriteleri açısından sınırlı bir anonimlik söz konusudur.

Anonimliğin bu iki boyutlu yapısı dikkate alındığında alternatif bir düzenleme modeli de düşünülebilir. Örneğin; kullanıcıların platforma kayıt aşamasında gerçek kimliklerini doğrulamaları, ancak diğer kullanıcılara karşı anonim kalmaları mümkündür. Diğer bir ifadeyle; hukuki bir zorunluluk hâlinde platform sağlayıcıları ve kamu otoriteleri kullanıcının kimlik verilerine erişebilirken, söz konusu bilgiler diğer kullanıcılarından gizli tutulabilecektir. Böyle bir düzenleme, anonimliğin kaldırılmasını destekleyen kesimlerin beklentilerini de önemli ölçüde karşılayabilir. Ne var ki bu senaryoda dahi, zorunlu kimlik doğrulaması amacıyla teknoloji şirketlerine aktarılacak kişisel verilerin hacmi ve bu verilerin ne ölçüde korunacağı, belirsizliğini koruyan bir tartışma konusudur.

Mevcut Hukuk Sistemimiz

Türkiye’de sosyal medya platformları hukuki denetimden muaf veya kuralsız alanlar değildir. Mevcut hukuk sistemimiz hukuka aykırı içeriklere yönelik işleyen ve etkili mekanizmalar sunmaktadır. Ülkemizde sosyal medya, 2007 yılında yürürlüğe giren 5651 sayılı Kanun ile düzenlenmektedir. Kanunun yürürlüğe girmesinden sonra sosyal medya kullanımında ve bu platformlar üzerinden işlenen ihlallerde önemli bir artış gözlenmiş, 2020 yılında çıkarılan 7253 sayılı Kanun ile bazı değişiklikler yapılmıştır. 2022’de kabul edilen 7418 sayılı Kanun ile Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) Başkanının erişim engelleme ve içerik çıkarma yetkileri genişletilmiş ve kanuna çeşitli ek hükümler dahil edilmiştir.

Kimlik Doğrulama Zorunluluğu Hukuka Aykırı İçerikleri Önler mi?

Güney Kore anonimliği yasaklayıp gerçek isimle doğrulama şartını yürürlüğe koyan ülkelerden biridir. Ancak yasakların suçların azalmasında kayda değer bir etkisi olmamıştır. Yasadan sonra suçlardaki azalış yalnızca yüzde 0,9 gibi çok kısıtlı bir seviyede kalmıştır (Schmitz, 2013: 199). Çin’deki benzer düzenlemeler ise suçları azaltmadığı gibi yepyeni suç alanlarının ortaya çıkmasına yol açmıştır. Kullanıcıların kişisel bilgilerinin kayıt altına alınması bu verileri doğrudan hedef haline getirerek gizlilik ihlallerine zemin hazırlamış, kimlik hırsızlığı vakalarında ciddi artışlar yaşanmıştır. Dahası sisteme isimsiz giriş yapmak isteyen kullanıcılara sahte doğrulama verileri sağlayan kişiler ortaya çıkmış, kimlik gizlemeye yarayan “ID Kart Üretici” yazılımların kullanımı yaygınlaşmıştır (Lee & Liu, 2016: 29).

Sonuç olarak sosyal medyada yasal düzenleme yapılması gereklidir. Özellikle yapay zekâ araçlarıyla manipülatif içeriklerin kolayca üretilebilir hale gelmesi, çevrimiçi riskleri daha somut bir sorun olarak önümüze koymaktadır. Mevcut kanun teklifindeki sorun düzenlemenin toptancı olmasıdır.

Ükemizde sosyal medyada hukuka aykırı içeriklerin “içerik çıkarma” veya “erişim engelleme” gibi etkili araçlarla önlenmesi mümkündür. Buradan hareketle öncelikle mevcut sistemdeki aksaklıkların düzeltilmesi gereklidir. Anonimliğin tamamen kaldırılması veya herkesi kapsayan zorunlu kimlik doğrulaması gibi kapsamlı müdahaleler ise anayasayla güvence altına alınan özel hayatın gizliliğinin ve ifade özgürlüğünün ihlali anlamına gelecektir. Sosyal medyaya yönelik hukuki düzenlemelerin, toptancı müdahaleler benimsemek yerine; doğrudan suç unsuru teşkil eden içeriklere ve söz konusu ihlallerin sorumlularına odaklanması elzemdir.

Lee, J.A., & Liu, C.Y. (2016). Real-name registration rules and the fading digital anonymity in China. Washington International Law Journal, 25(1), 1-35.

Schmitz, S. (2013). “Facebook’s Real Name Policy: Bye-Bye, Max Mustermann?” JIPITEC, 3(4), 190-204.

Sosyal Medyada Anonimlik Hakkı ve 5651 Sayılı Kanun Değişiklik Teklifi yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.