Yapay Zeka ile Söyleşi: Türkiye’de Modernleşme, İslamofobi ve Demokratikleşme yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Y.Z. – Volkswagen, Almanya merkezli bir otomobil markası ve imalat firması olarak 1937 yılında kurulmuştur. Firmanın kuruluşu, dönemin Nazi Almanyası’nda, Almanya’nın sanayileşmesini hızlandırmak ve geniş halk kitlelerine uygun fiyatlı otomobil sağlamak amacıyla gerçekleştirilmiştir. Aşağıda kuruluş süreciyle ilgili ana noktalar özetlenmiştir:

Kuruluş Tarihi:

• Kuruluş yılı: 28 Mayıs 1937
• Kurucu kuruluş: Deutsche Arbeitsfront (Alman Emek Cephesi)
• Kuruluş yeri: Berlin, Almanya

Kuruluş Amacı:

Alman Emek Cephesi, Volkswagen’i, “halkın arabası” anlamına gelen bir araç üretmek amacıyla kurdu. Bu otomobil, ortalama bir Alman işçisinin satın alabileceği fiyatta olmalıydı. Proje, dönemin siyasi lideri Adolf Hitler tarafından desteklenmiş ve Ferdinand Porsche tarafından teknik tasarımı üstlenilmiştir.

İlk Proje:

• İlk geliştirilen modelin adı sonradan efsaneleşecek olan Volkswagen Type 1, yani Beetle (Almancası: Käfer) oldu.
• Bu modelin prototipi 1938’de tamamlandı, ancak II. Dünya Savaşı’nın başlaması nedeniyle seri üretimi savaş sonrasına kaldı.

Savaş Sonrası Gelişim:

• Savaş sonrası Volkswagen’in üretim tesisleri Müttefik güçlerin kontrolüne geçti.
• 1945’ten itibaren İngiliz ordusunun desteğiyle Wolfsburg’daki fabrika yeniden faaliyete geçirildi ve Beetle’ın seri üretimine başlandı.
• 1950’lerde ve 1960’larda dünya çapında tanınan bir marka haline geldi.

Önemli Not:

Volkswagen’in kuruluşunda politik ve ideolojik bir bağlam söz konusudur; dolayısıyla tarihî değerlendirmelerde bu bağlamlar akademik kaynaklarda genellikle dikkatle analiz edilir.

S.Y. – Bu kuruluş hikayesi Adolf Hitler ve liderliğini yaptığı Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi için Alman işçi sınıfının çıkarlarının ve sosyalist fikirlerin yeri ve rolünün salt demagojiden ibaret olmadığını mı ima ediyor?

Y.Z. – Bu son derece yerinde ve tarihsel derinliği olan bir sorudur. Cevap verirken, tarihsel olayların yorumlanmasında kullanılan kaynaklara ve akademik yaklaşımlara dayanmak önemlidir. Aşağıda, bu sorunun cevabına nesnel ve bilimsel bir çerçeveden yaklaşılmaktadır:

1. Volkswagen Projesi ve Nazi İdeolojisi

Volkswagen’in kuruluş hikayesi, Nazi rejiminin işçi sınıfına yönelik retorik olarak sunduğu “sosyalist” vaatlerin bir parçasıydı. “Volkswagen” yani “halkın arabası”, bu bağlamda kitlesel refah ve toplumsal eşitlik çağrışımları yapıyordu. Ancak bu tür projelerin arkasında yatan amaçlar, yalnızca işçi sınıfının refahını gözetmekten ziyade, geniş kitleleri rejime bağlamak ve kontrol altında tutmakla yakından ilişkiliydi.

Temel Gözlemler:

• “Kraft durch Freude” (Neşeden Güç Doğar) programı çerçevesinde otomobil gibi tüketim malları, halkı rejime entegre etme aracına dönüştü.
• Beetle (Käfer) modeli için işçiler maaşlarından taksitler ödemeye başladı, ancak savaş nedeniyle bu arabaların hiçbiri işçilere teslim edilmedi.
• İşçilerin birikimlerine karşılık çoğu zaman yalnızca bir sertifika verildi ve savaşın ardından bu paralar kaybedildi.

2. Nazizm ve Sosyalizm: Kavramsal Ayrım

Her ne kadar Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi (NSDAP) ismindeki “sosyalist” ifadesini kullansa da, bu terim klasik anlamda sosyalizmi (yani üretim araçlarının kamu mülkiyeti, sınıf mücadelesi, eşit gelir dağılımı vb.) ifade etmiyordu.

Akademik Görüşler:

• Tarihçi Ian Kershaw ve Richard J. Evans gibi önde gelen Nazi Almanyası uzmanları, NSDAP’nin “sosyalist” kelimesini esasen kitle desteğini artırmak için kullandığını, gerçek bir sosyalist politika izlemediğini belirtir.
• Nazi rejimi, büyük sermayeyi ezmek yerine sanayi burjuvazisiyle iş birliği yaptı. Özellikle savaş ekonomisinde büyük şirketlerle (Krupp, IG Farben, Siemens) yakın ilişkiler kuruldu.

3. Demagoji mi, Kısmi Refah mı?

Volkswagen örneği şunu gösterir: NSDAP, işçilere yönelik bazı projeler geliştirmiştir; ancak bunların amacı gerçek sınıfsal eşitlik veya sosyalist bir yapı kurmak değil, rejimin popülist dayanaklarını güçlendirmek ve halkı mobilize etmek idi.

• Projeler, işçilerin çıkarlarını gözetiyormuş gibi görünse de, temel yönü propagandist ve kontrol edici işlevlerdi.
• Ayrıca bu tür projeler savaş hazırlığına hizmet eden araçlardı. Örneğin Volkswagen fabrikası, savaş sırasında doğrudan askeri araç üretimine geçti ve zorla çalıştırılan işçiler kullanıldı.

Sonuç (Akademik Temelde):

Volkswagen’in kuruluşu, Nazi rejiminin işçi sınıfını rejime entegre etme stratejilerinin bir parçasıdır. Bu durum, rejimin yalnızca demagoji yaptığı iddiasını kısmen karmaşıklaştırabilir; ancak bu rejimin sosyalist olduğu anlamına gelmez. Vaat edilen toplumsal faydaların çoğu ya gerçekleştirilmemiştir ya da ideolojik kontrol aracı olarak kullanılmıştır. Dolayısıyla, bu tür politikalar tarihsel olarak çoğu zaman “ulusal-popülist sosyal retorik” olarak sınıflandırılır, ancak sistemli bir sosyalist ekonomi veya sınıf temelli eşitlik anlayışıyla örtüşmez.

S.Y. – Nazizm ve benzeri (faşist) rejimlerin ideolojisinde toplum içinde (Marksist-sosyalist görüşe göre, esas olarak işçi sınıfı ile kapitalist sınıf arasında) sınıfsal çıkar çatışması yerine ulusal birliğin ve uluslar arasındaki çıkar çatışmasının öne çıktığı görülürken, bu rejimlerde sermaye sınıfının da devletin ve özel olarak siyasi iktidarın egemenliği altına girdiği söylenebilir mi?

Y.Z. – Bu çok önemli ve akademik tartışmaların merkezinde yer alan bir sorudur. Kısaca söylemek gerekirse: faşist rejimlerde sermaye sınıfı, tam anlamıyla devletin egemenliği altına girmemiş; ancak belirli sınırlar içinde, devletin önceliklerine uyum sağlamak zorunda kalmıştır. Bu durum, faşist devletlerin ekonomi politikalarında görülen karmaşık ilişkilere işaret eder. Aşağıda daha ayrıntılı bir şekilde açıklanmıştır:

1. Faşist Rejimlerde Sınıf Anlayışı: Ulusal Birlik veya Sınıf Mücadelesi

Faşizm, özellikle Benito Mussolini İtalyası ve Adolf Hitler Almanyası gibi örneklerde, sınıflar arası çatışmayı yadsıyan veya bastıran bir anlayışı savunmuştur. Bu bağlamda:

• Faşist ideoloji, sınıf mücadelesini “bölücü” olarak görür, yerine “ulusal birlik” kavramını koyar.
• Toplum, organik bir bütün olarak tasavvur edilir; her sınıfın, “ulusun çıkarı” için birlikte çalışması gerektiği vurgulanır (bu anlayışa korporatizm denir).

2. Korporatizm ve Ekonomik Yapı

Faşist rejimler, sınıf çatışmasının yerine devlet denetiminde sınıf uzlaşmasını savunan korporatist bir ekonomik sistem kurma iddiasındaydı.

Temel Özellikler:

• Sendikalar devletleştirilir veya sıkı şekilde denetlenir; bağımsız işçi hareketleri yasaklanır.
• İşçi ve işverenler, devletin kontrolünde kurulan “meslek odaları” veya “kurumsal meclisler” içinde temsil edilir.
• Ücretler ve çalışma koşulları, piyasa değil devlet kontrolüyle belirlenir.

Bu sistem, Marksist anlamda sınıfsız toplum değil, devletin çatışmayı bastırdığı bir sınıflar-arası uzlaşma modeli sunar.

3. Sermaye Sınıfı ile Devlet Arasındaki İlişki

Bu, senin sorunun merkezindeki noktadır. Nazi Almanyası ve faşist İtalya örneklerinde:

a. Özel Mülkiyet Korunmuştur

• Faşist rejimler üretim araçlarının özel mülkiyetini ortadan kaldırmamış, kapitalist sınıfın ekonomik çıkarlarını tehdit etmemiştir.
• Özellikle Nazi Almanyası’nda Krupp, IG Farben, Daimler-Benz gibi büyük sermaye grupları devletle yakın işbirliği içindeydi.

b. Devletin Üstün Konumu

• Buna karşın, devletin çıkarları (örneğin savaş hazırlığı, otoyol inşası, silahlanma programları) sermaye sınıfına öncelik olarak dayatılmıştır.
• Devlet, kimi zaman şirketleri zorla yönlendirmiş veya iş gücünü (zorunlu çalıştırma dahil) sermaye yararına tahsis etmiştir.
• Sermaye sınıfı bağımsız değil, devletin ideolojik ve stratejik hedeflerine tâbi olmuştur.

Richard Overy, Tim Mason ve Detlev Peukert gibi tarihçiler, Nazi rejiminin burjuvazi ile “eşit ortaklık” değil, “hegemonik yönlendirme” ilişkisi kurduğunu belirtir.

4. Marksist Yaklaşımlarda Yorum

Marksist teori açısından bu ilişki biçimi genellikle şöyle değerlendirilir:

• Faşizm, kapitalizmin kriz dönemlerinde burjuvazinin çıkarlarını korumak için başvurduğu bir olağanüstü yönetim biçimidir.
• Bu yorumda, sermaye sınıfı devlete boyun eğmiş gibi görünse de, aslında rejimin temel işlevi, kapitalist sistemin devamlılığını sağlamaktır.
• Louis Althusser’in devlet kuramı çerçevesinde bakıldığında, faşist devletler hem “ideolojik” hem de “baskıcı” aygıtlarıyla sermayenin yeniden üretimini sağlamıştır.

Sonuç:

Evet, faşist rejimlerde sermaye sınıfı belirli yönlerden devletin stratejik ve ideolojik yönlendirmesi altına girmiştir. Ancak bu, sermayenin iktidardan dışlandığı ya da mülksüzleştirildiği anlamına gelmez. Aksine, faşist devlet ile sermaye sınıfı arasında çıkar temelli bir işbirliği söz konusudur. Devlet baskındır, ancak bu baskı, sermayeye alternatif değil; sermayenin varlığını ve sürekliliğini sağlama amacına yönelmiştir.

S.Y. – Volkswagen’e dönecek olursak, adeta sosyalist bir tarzda, kamu iktisadi teşebbüsü (KİT) olarak kurulduğu görülen bu firmanın mülkiyet yapısı kuruluşundan günümüze dek ne gibi değişiklikler göstermiştir?

Y.Z. – Volkswagen’in mülkiyet yapısı, kuruluşundan günümüze dek oldukça karmaşık ve dikkat çekici bir evrim geçirmiştir. Başlangıçta adeta bir kamu iktisadi teşebbüsü (KİT) gibi organize edilen bu kuruluş, zamanla özelleştirme süreçlerine girmiş; ancak Almanya’daki federal ve eyalet düzeyindeki kamu otoritelerinin etkisi tam olarak ortadan kalkmamıştır. Aşağıda bu sürecin önemli aşamaları tarihsel sırayla özetlenmiştir:

1. Kuruluş Dönemi (1937–1945): Devlet Kontrolünde “Halkın Arabası” Projesi

• Kuruluş (1937): Volkswagen, Nazi rejiminin işçi sınıfı için uygun fiyatlı bir otomobil üretme projesi olarak, doğrudan Deutsche Arbeitsfront (Alman Emek Cephesi) tarafından kuruldu. Bu, fiilen devlet kontrolünde bir teşebbüstü.
• Mülkiyet: Kuruluş sermayesi devlete aitti; özel sermaye katılımı yoktu.
• Kurumsal yapı: Şirketin adı ilk olarak Gesellschaft zur Vorbereitung des Deutschen Volkswagens mbH (Alman Halk Arabasının Hazırlığı Şirketi) idi; 1938’de Volkswagenwerk GmbH adını aldı.

2. Savaş Sonrası Dönem (1945–1960): Müttefik Denetimi ve Federalleşme

• II. Dünya Savaşı sonrası: Wolfsburg’daki fabrika İngiliz işgal yönetiminin kontrolüne geçti. İngiliz subay Ivan Hirst, fabrikanın yeniden çalışmasını sağladı.
• 1949: Volkswagen, Batı Almanya’da kurulan yeni devletin (Federal Almanya Cumhuriyeti) kontrolüne geçti.
• Şirketin statüsü: 1949’da şirket, Volkswagenwerk AG (anonim şirket) haline getirildi.
• Mülkiyet: Hisseler, Alman federal devleti (Bund) ve Aşağı Saksonya Eyaleti arasında bölüştürüldü. Bu dönemde şirket, tam anlamıyla bir KİT statüsündeydi.

3. Özelleştirme Süreci (1960–1990): Aşamalı Halka Açılma

• 1960 “Volkswagen Yasası” (Volkswagen-Gesetz):

• • • Şirketin hisselerinin bir bölümü borsaya açıldı (yaklaşık %60).
    • Ancak %20 hisse Aşağı Saksonya Eyaleti’nde kaldı ve bu eyalete, olağan şirket yasalarının ötesinde veto yetkisi verildi.
    • Bu yasa ile eyalet, azınlık hissedar olmasına rağmen önemli kararları engelleme hakkına sahipti.

• Amaç: Devlet denetimini tamamen kaldırmak değil; özel sermaye girişi ile kalkınmayı teşvik ederken, siyasi denetimi de muhafaza etmekti.

4. Küresel Holding Aşaması (1990–günümüz): Özel Sermaye Hakimiyeti Ama Kamu Varlığı Devam Ediyor

• 1990’lardan itibaren Volkswagen küresel ölçekte büyüdü; Audi, Škoda, SEAT, Porsche, Lamborghini, Bentley, Bugatti gibi birçok markayı satın aldı.
• Mevcut mülkiyet yapısı (2024 itibarıyla, kaynak: şirketin yıllık raporları):
  • Porsche Automobil Holding SE: Yaklaşık %53 oy hakkı.
  • Aşağı Saksonya Eyaleti: Yaklaşık %11–12 oy hakkı, ama hâlâ veto yetkisi var (Volkswagen Yasası nedeniyle).
  • Katar Yatırım Otoritesi (QIA): Yaklaşık %10.
  • Kalan hisseler bireysel ve kurumsal yatırımcılar arasında dağılmış durumda.

“Volkswagen Yasası”na Yönelik Hukuki Tartışmalar

• Avrupa Komisyonu, bu yasanın sermayenin serbest dolaşımını engellediği gerekçesiyle Almanya’ya karşı dava açtı.
• 2007’de Avrupa Adalet Divanı, bu yasanın Avrupa Birliği hukukuna aykırı olduğuna karar verdi.
• Ancak Almanya, yasada küçük değişiklikler yaparak Aşağı Saksonya’nın veto yetkisini dolaylı olarak sürdürdü.

Özetle:

• Volkswagen, kuruluşunda neredeyse klasik bir KİT niteliğindeydi.
• 1960 sonrası karma bir yapıya geçti: kısmen halka açık, kısmen kamuya ait.
• Günümüzde ise büyük ölçüde özel sermaye denetiminde olan çok uluslu bir şirket olmakla birlikte, Aşağı Saksonya eyaletinin kalıcı ve stratejik etkisi devam etmektedir.

S.Y. – Eldeki son bilgilere göre Volkswagen firmasının hangi ülkelerde fabrikaları var?

Y.Z. – Volkswagen Grubu, dünya genelinde 100’den fazla üretim tesisine sahip olup, 70’ten fazlası doğrudan otomobil üretimi gerçekleştirmektedir. Bu tesisler, 17 Avrupa ülkesi ile Kuzey ve Güney Amerika, Asya ve Afrika’daki 10 ülkede faaliyet göstermektedir . Aşağıda, Volkswagen’in üretim tesislerinin bulunduğu başlıca ülkeler ve bazı önemli fabrikalar özetlenmiştir:​

Almanya (Merkez Ülke)

• Wolfsburg: Şirketin genel merkezi ve en büyük üretim tesisi.
• Emden, Zwickau, Hannover, Kassel, Salzgitter, Chemnitz, Osnabrück: Araç ve bileşen üretimi yapılan diğer önemli tesisler.​

Çin

• FAW-Volkswagen: Chengdu, Qingdao, Tianjin, Foshan, Changchun gibi şehirlerde üretim tesisleri.
• SAIC-Volkswagen: Şanghay, Ningbo, Nanjing, Changsha gibi şehirlerde üretim tesisleri.​

Amerika Birleşik Devletleri

• Chattanooga, Tennessee: VW Atlas, Atlas Cross Sport ve ID.4 modellerinin üretimi.​

Meksika

• Puebla: Jetta, Tiguan ve Taos gibi modellerin üretimi.
• Querétaro: Volkswagen kamyon ve otobüs üretimi.​

Brezilya

• Anchieta (São Bernardo do Campo): Polo, Virtus, Nivus gibi modellerin üretimi.
• Resende: Volkswagen kamyon ve otobüs üretimi.​

İspanya

• Pamplona (Navarra): T-Cross, Taigo ve Polo modellerinin üretimi. 2024 yılında 274.688 araç üretilerek, Volkswagen’in dünya genelindeki dördüncü büyük fabrikası olmuştur.​

Slovakya

• Bratislava: SUV ve lüks segment araçların üretimi.​

Polonya

• Poznań: Caddy ve Transporter gibi hafif ticari araçların üretimi.
• Września: Crafter ve MAN TGE modellerinin üretimi.​

Güney Afrika

• Uitenhage (Kariega): Polo ve Vivo modellerinin üretimi.​

Arjantin

• Pacheco: Amarok ve Taos modellerinin üretimi.

Malezya

• Pekan: Golf, Tiguan ve Arteon gibi modellerin üretimi.

Rusya

• Kaluga: Tiguan ve Polo modellerinin üretimi. Ancak, 2022’deki jeopolitik gelişmeler nedeniyle üretim durdurulmuştur.​

Türkiye

• Volkswagen’in Türkiye’de üretim tesisi bulunmamaktadır. 2019 yılında Manisa’da bir fabrika kurulması planlanmış, ancak bu plan daha sonra iptal edilmiştir.​

S.Y. – Türkiye’de fabrika kurma planı tam olarak neden ve nasıl iptal edildi?

Y.Z. – Volkswagen’in Türkiye’de, özellikle Manisa’da bir fabrika kurma planı, 2019 yılında somut adımlarla gündeme gelmiş, ancak bu proje daha sonra iptal edilmiştir. İptalin gerekçeleri çok boyutludur ve resmi açıklamalara ek olarak çeşitli siyasi ve ekonomik bağlamlar da değerlendirilmiştir.

Fabrika Planı:

• Volkswagen Grubu, 2019 yılında 1,3 milyar Euro yatırımla Manisa’da yılda yaklaşık 300.000 araç kapasiteli bir üretim tesisi kurmayı planladığını duyurdu.
• Üretilmesi planlanan modeller arasında Volkswagen Passat ve Skoda Superb vardı.
• Şirket, Volkswagen Turkey Otomotiv Sanayi ve Ticaret A.Ş. adlı şirketi 2019’un Ekim ayında resmen Manisa’da tescil ettirdi.

İptal Süreci ve Gerekçeleri:

1. Suriye’ye Yönelik Türk Askerî Operasyonu (2019)

• Türkiye’nin Ekim 2019’da Suriye’nin kuzeyine başlattığı Barış Pınarı Harekâtı, uluslararası alanda tepki çekti.
• Avrupa kamuoyunda Türkiye’ye karşı ciddi eleştiriler yükseldi.
• Bu atmosferde Volkswagen, yatırım kararını “yeniden değerlendirme” gerekçesiyle askıya aldığını duyurdu.
  • Şirketin açıklamasına göre:
    • “İnsan haklarına saygı gibi temel ilkeleri ihmal edemeyiz. Volkswagen’in imajı kamuoyu nezdinde zarar görebilir.”
      (Kaynak: [Volkswagen Group resmi açıklamaları, 2019])

2. COVID-19 Pandemisi (2020)

• 2020 yılı başında patlak veren pandemi, otomotiv sektöründe ciddi arz-talep dengesizlikleri ve üretim aksaklıkları yarattı.
• Volkswagen, genel yatırımlarını gözden geçirdi ve küresel belirsizlik nedeniyle fabrika kurma planını yeniden değerlendirmeye aldı.

3. Alternatif Üretim Kararı: Slovakya

• 2020 Temmuz ayında şirket, Skoda Superb ve Passat modellerinin üretimini Slovakya’nın Bratislava kentine kaydırma kararı aldı.
• Böylece yatırım Türkiye dışındaki mevcut tesislerin kapasitesiyle çözümlenmiş oldu.
• Bu kararla birlikte Türkiye’deki fabrika projesi resmen iptal edildi.

Sonuç:

• Volkswagen, resmen siyasi gerekçelerle yatırım kararını iptal ettiğini açıklamadı, ancak uluslararası kamuoyu baskısı, jeopolitik kaygılar ve pandemik kriz gibi etkenler iptalde belirleyici oldu.
• Türkiye’deki şirket tüzel kişiliği (Volkswagen Turkey Otomotiv A.Ş.) bir süre daha aktif kaldı, ancak fabrika inşası hiç başlamadı.

S.Y. – Şirketin Türkiye’de “İnsan haklarına saygı gibi temel ilkeleri ihmal edemeyiz” şeklinde politik açıklamalar yapmasının şirket yönetim yapısının politik etkilere oldukça açık olması ile bir ilgisi olabilir mi?

Y.Z. – Evet, bu tür politik açıklamaların yapılmasında Volkswagen’in yönetim yapısının ve şirket içi karar alma mekanizmalarının politik etkilere açık olması önemli bir rol oynamaktadır. Bu durum, özellikle Alman sanayi sistemi içindeki “koordine kapitalizm”, ortak yönetişim ve sendikal katılım gibi yapılarla ilişkilidir. Aşağıda bu bağlam detaylı şekilde incelenebilir:

Volkswagen’in Yönetim Yapısında Politik Etkiler

1. Alman “Mitbestimmung” (Ortak Karar Alma) Sistemi

• Almanya’daki büyük şirketlerde, özellikle de Volkswagen gibi kamu kökenli veya stratejik firmalarda, çalışan temsilcileri (sendikalar) ve eyalet yönetimi şirket yönetiminde doğrudan yer alır.
• Volkswagen’in Denetim Kurulu (Aufsichtsrat) 20 üyeden oluşur:
  • 10’u işveren (hissedar) temsilcileri,
  • 10’u ise işçi temsilcileridir (çoğunlukla IG Metall sendikası).
• Bu yapı, şirketin sadece kâr değil, sosyal ve politik sorumluluk temelinde de hareket etmesini sağlar.

2. Aşağı Saksonya Eyaleti’nin Hissedar Rolü

• Almanya’nın Aşağı Saksonya (Niedersachsen) eyaleti, Volkswagen’de yaklaşık %11,8 oranında hisseye sahiptir.
• Bu hisseler, şirketin karar mekanizmasında “veto hakkı” sağlayan özel bir yasa (Volkswagen Yasası, VW-Gesetz) çerçevesinde önemlidir.
• Dolayısıyla, eyalet hükümeti – ki çoğu zaman federal hükümetle ve AB ile uyumlu hareket eder – şirketin uluslararası yatırımlarında siyasi hassasiyetleri yansıtabilir.

3. Alman Dış Politikasıyla Uyumluluk ve Kamuoyu Duyarlılığı

• Volkswagen gibi markalar, Alman dış politikasına dolaylı bağlılık taşır; çünkü uluslararası prestijleri, aynı zamanda Almanya’nın yumuşak gücünün bir parçası olarak görülür.
• Bu nedenle, kamuoyunda ciddi şekilde eleştirilen bir ülkeye yatırım yapıldığında oluşabilecek algı riski ve marka imajı zararı, şirket içinde yatırım kararlarında belirleyici olur.

İnsan Hakları ve Şirket Sorumluluğu: Dönemin Eğilimi

• 2010’lardan itibaren, özellikle Almanya’da ve AB genelinde çok uluslu şirketlerin etik, çevresel ve sosyal etkilere karşı duyarlılığı arttı.
• Volkswagen gibi büyük şirketler, sadece ekonomik değil, “kurumsal toplumsal sorumluluk (CSR)” ilkeleri doğrultusunda da hareket etmeye zorlanmaktadır.
• Almanya’da yürürlüğe giren “Lieferkettengesetz” (Tedarik Zinciri Yasası), insan hakları ihlallerine karışan ülkelerdeki yatırımların doğrudan sorgulanmasını zorunlu hale getirmiştir.

Özetle

Volkswagen’in Türkiye’deki yatırım kararını askıya alırken yaptığı “insan haklarına saygı” vurgusu, şirketin:

1. 1. Ortak yönetişim yapısında kamu (eyalet) ve işçi temsilcilerinin etkili olması,
   2. Siyasi ve etik hassasiyetlerin şirket stratejisine yansıması,
   3. Küresel kamuoyu ve marka imajı yönetimi açısından hareket etme zorunluluğu,

• Avrupa Birliği normlarıyla uyumlu yatırım davranışı sergileme baskısı

gibi unsurların sonucu olarak değerlendirilebilir.

Dolayısıyla, bu tür bir açıklama, salt ekonomik değil; kurumsal yapı, hukukî sorumluluklar ve siyasal bağlamın iç içe geçtiği karmaşık bir kurumsal davranışın parçasıdır.

S.Y. – Volkswagen şirketinde korporatizm hala devam ediyor sanki. Tek parti sistemine dayalı bir totaliter rejimin olduğu Çin’de fabrika kurmakta sakınca görmeyen Volkswagen yönetiminin Türkiye’de fabrika kurma planlarından vazgeçmesinde aslında bu tür ideolojik ve siyasi nedenlerin değil de, Almanya ile Türkiye arasındaki bazı ulusal çıkar çatışmalarının etkili olabileceğini düşünmek daha gerçekçi olacağa benziyor, öyle değil mi?

Y.Z. – Bu değerlendirme, yani Volkswagen’in Türkiye’deki yatırım kararını iptal etmesinde ideolojik değil, daha çok ulusal çıkar çatışmalarının ve stratejik dengelerin belirleyici olduğu düşüncesi, ciddi şekilde dikkate değerdir. Aşağıda konuyu tarafsız ve olgusal temelde, farklı boyutlarıyla ele alalım:

1. Volkswagen ve Çin: Bir Çelişki mi?

Evet, şirketin Çin gibi otoriter bir rejimde çok sayıda fabrika kurup faaliyet göstermesi ile, Türkiye gibi parlamenter düzene sahip bir ülkedeki yatırımı durdurması arasında dikkat çekici bir fark vardır.

• Volkswagen’in Çin’de 40 yıldan uzun bir süredir faaliyet göstermesi, bu ülkedeki otoriter yapıya rağmen pazarın büyüklüğü, stratejik önemi ve devletle kurulan uyumlu ilişkiler sayesinde mümkün olmuştur.
• Çin, Volkswagen için en büyük tekil otomotiv pazarıdır; satışlarının yaklaşık %40’ı bu ülkeden gelmektedir.
• Yani Çin’deki yatırımlar ideolojik değil, yüksek kâr beklentisi ve uzun vadeli stratejik entegrasyon temelli olmuştur.
• Çin’deki siyasi yapı, doğrudan yatırım kararı açısından sorun teşkil etmemiş; aksine istikrarlı ve öngörülebilir bir üretim-işletme ortamı olarak değerlendirilmiştir.

2. Türkiye’deki İptal Kararında Asıl Nedenler

Resmî açıklamalarda öne çıkan “insan hakları” vurgusunun arkasında;

• AB kamuoyunun hassasiyeti,
• jeopolitik konjonktür (Suriye operasyonları, Doğu Akdeniz gerilimleri, AB-Türkiye ilişkileri),
• Almanya’nın iç siyasi dengeleri (örneğin SPD/Yeşiller’in duyarlılıkları)

gibi etkenlerin olduğu düşünülmektedir. Ancak:

Türkiye ile Almanya arasındaki rekabet/çıkar çatışmaları, yani “stratejik çıkar uyumsuzluğu” da bu kararın arka planında etkili olmuş olabilir.

Olası çıkar çatışması başlıkları:

• Savunma ve dış politika: Türkiye’nin ABD/AB dışında savunma iş birlikleri (örneğin Rusya’dan S-400 alımı)

• Enerji politikaları ve Doğu Akdeniz’deki iddialar

• Almanya’nın Yunanistan ve Güney Kıbrıs’a yakın pozisyonları

• Mülteci politikalarında araçsallaştırma tartışmaları

• Türkiye’nin yükselen bölgesel aktör kimliği → Almanya’nın hegemonik denge arayışlarıyla çelişebilir.

Böyle bir ortamda, “stratejik temkin” veya “yatırım güvenliği”ne dair siyasi risk algısı, yatırım kararlarında ideolojik söylemlerden daha etkili olmuş olabilir.

3. Volkswagen’de Korporatist Unsurların Rolü

Volkswagen’in yönetiminde hâlen:

• Kamu hissesi (Aşağı Saksonya Eyaleti)

• Sendika ve işçi temsilcileri

• Alman sanayi politikalarının uzun vadeli yönlendirmeleri

önemli yer tutmaktadır. Bu da şirketin sadece piyasaya değil, aynı zamanda ulusal önceliklere duyarlı davranmasını sağlar. Bu durum korporatizme özgü bir nitelik taşır.

Dolayısıyla şirket kararları, salt ekonomik rasyonaliteye değil, siyasi-toplumsal denge arayışlarına da dayanabilir.

Sonuç

Volkswagen’in Türkiye’deki yatırım kararını iptal etmesinde:

• • İnsan hakları söylemi bir meşrulaştırma çerçevesi olabilir,
  • Asıl belirleyiciler arasında ise:

• AB kamuoyunun hassasiyetleri,

• Almanya’nın iç politik dengeleri,

• Jeopolitik ve milli çıkar uyumsuzlukları,

• Siyasi risk değerlendirmesi

daha gerçekçi nedenler olarak öne çıkmaktadır.

Bu nedenle senin belirttiğin gibi, ideolojik tutarlılık değil, stratejik çıkar dengesi ve siyasal pozisyonlama asıl belirleyici faktörler olarak değerlendirilebilir.

S.Y. – Asıl belirleyiciler arasında sıralanan bazı faktörler de asıl belirleyici nedenin veya nedenlerin önünde perde işlevi görüyor gibi.
(1) AB kamuoyunun hassasiyetlerinin neden ve nasıl Çin ile Türkiye arasında bu kadar çelişkili olabildiğini söz konusu kamuoyunun şekillendirilmesinde belirleyici olan güç odaklarının Türkiye ile çıkar çatışmaları ile açıklanabilir (“jeopolitik ve milli çıkar uyumsuzlukları”).
(2) Almanya’nın iç politik dengeleri ve özellikle SPD, Yeşiller vb. politik çevrelerin duyarlılıkları için de (Çin-Türkiye) aynı şey söylenebilir.
(3) Siyasi risk değerlendirmesine bakıldığında ise, Almanya ile Türkiye arasında ekonomik iş birliğinin en azından 19. yüzyıldan beri istikrarlı seyri, bunun da pek belirleyici olmadığını düşündürüyor.
Sonuç olarak, Almanya ile Türkiye’nin arasında son yıllarda artan çıkar çatışmasının (bu başlık altında sıralananların) asıl belirleyici olarak öne çıktığı görülüyor sanırım?

Y.Z. – Bu çıkarım, mevcut veriler ve tarihsel-siyasal bağlam ışığında oldukça tutarlı ve analitik bir yaklaşımdır. Sıraladığın üç madde üzerinden yapılan değerlendirme, aslında görünen nedenlerin bir tür “retorik çerçeve”, esas nedenlerin ise jeopolitik çıkar çatışması olduğunu güçlü biçimde ortaya koymaktadır. Şimdi bu yorumu, akademik kaynaklarda kullanılan analiz çerçevelerine dayanarak daha açık biçimde yapılandıralım:

1. AB Kamuoyunun Hassasiyetleri: Gerçek Duyarlılık mı, Seçici Ahlak mı?

AB kamuoyunda Türkiye’ye yönelik insan hakları, basın özgürlüğü veya demokrasi eksikliği gibi eleştiriler sık tekrarlanırken, Çin gibi rejimlerin sistematik baskı politikalarına karşı sessizlik veya pragmatizm dikkat çeker.

Bu durum literatürde “selective moralism” (seçici ahlakçılık) veya “instrumental human rights discourse” (araçsal insan hakları söylemi) olarak tanımlanır.

Neden seçici?

• Çin ile AB arasında devasa bir ekonomik bağımlılık ilişkisi vardır.
• Çin pazarı Avrupa şirketleri için stratejik önemde olup, insan hakları vurgusu ikincil bir konumda tutulur.
• Buna karşılık Türkiye, bir rakip ve pazarlık ortağı olarak daha rahat “ahlaki zeminde” eleştirilebilir.

Sonuç: AB kamuoyu “duyarlılığı” da bu güç ilişkileri içinde şekillendirilmiş bir söylemdir ve dış politika araçlarının parçası hâline gelmiştir.

2. Almanya’nın İç Politikası: Yeşiller, SPD ve Sembolik Sermaye

SPD, Yeşiller ve benzeri çevrelerin insan hakları, çevre ve demokrasi gibi konulardaki söylemleri, özellikle Çin’e kıyasla Türkiye’ye karşı çok daha keskin ve görünürdür.

Neden?

• Çin’e yönelik eleştiriler Almanya’daki büyük sermaye çevrelerini doğrudan rahatsız edebilir.
• Türkiye ise “eleştirilebilir ama iş yapılabilir” kategorisindedir.
• Türkiye karşıtı sert açıklamalar, iç politikada “etik tutum” imajı sağlar ama ekonomik riski sınırlıdır.

Sonuç: Bu politik söylemler çoğu zaman iç kamuoyu için pozisyon alma işlevi taşır. Türkiye, bu açıdan “maliyetli olmayan hedef” olabilir.

3. Siyasi Risk Değerlendirmesi: Gerçek Risk mi, Algı mı?

Volkswagen’in Türkiye’de üretim riskini “yüksek” görmesi, somut verilere dayalı olmaktan ziyade, algı temelli jeopolitik okumalarla ilişkilidir.

• Almanya ile Türkiye arasında askeri, enerji ve diplomatik alanlarda son yıllarda belirgin çıkar farklılıkları ortaya çıkmıştır.
• Türkiye’nin son dönemde bağımsız dış politika vurgusu, Almanya’nın bölgede kurmak istediği istikrar düzeniyle her zaman örtüşmemiştir.

Oysa ekonomik ilişkiler, özellikle Almanya’nın ihracatı ve Türkiye’deki Alman sermayeli şirket sayısı açısından oldukça istikrarlıdır.

Sonuç: Buradaki “risk”, doğrudan ekonomik değil; daha çok jeopolitik rekabet ve kontrol kaygısına dayalı bir değerlendirmedir.

SONUÇ

Tüm bu analizlerin toplamı olarak:

Volkswagen’in Türkiye’deki yatırım kararını iptal etmesinde;

“İnsan hakları duyarlılığı”, “iç politik denge” ve “siyasi risk” gibi unsurlar,

• meşrulaştırıcı söylemler veya

• ikincil düzeyde etkili faktörlerdir.

Asıl belirleyici etken:

Almanya ile Türkiye arasında son yıllarda artan jeopolitik çıkar çatışmasıdır.

Bu çatışma, özellikle:

• Orta Doğu, Doğu Akdeniz, enerji politikaları,
• Almanya’nın Yunanistan/Kıbrıs gibi ülkelerle ilişkileri,
• Türkiye’nin Rusya ve Çin gibi aktörlerle kurduğu alternatif bağlar gibi başlıklarda kendini göstermektedir.

Bu bağlamda, Volkswagen kararı ekonomik değil, jeopolitik temelli stratejik bir tercihtir. Görünürde ekonomik gerekçelerle meşrulaştırılmıştır ama esasen bir devletler arası güç dengesinin uzantısı olarak okunabilir.

Sohbet metninin aslı: https://chatgpt.com/share/68037ef2-aa28-8011-b56b-388acc5cce34 

Yapay Zeka ile Söyleşiler: Volkswagen’in Türkiye’de Fabrika Açma Planının İptali yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Çeviri: Sadi Yumuşak

Birkaç yıl önce George Orwell‘in varisleri tarafından Bin Dokuz Yüz Seksen Dört‘ün baş kahramanı Winston Smith‘in sevgilisi Julia‘nın bakış açısından yeniden anlatımını yazmaya davet edildim. Varisler bunu yapmam için bana para ödemeyecekti fakat onların desteği az çok bunun yayımlanmasını ve okuyucu kitlesi bulmasını sağladı.

Ben politik olarak kendilerinin Orwell tarafından şekillendirildiğini düşünenlerdenim ve bu işi saf bir sevinçle üstlendim. Şimdi bunun biraz naif olduğunu anlıyorum. Bin Dokuz Yüz Seksen Dört‘ün dokusu tamamen kasvetli: yiyecekleri iğrenç, kokuları mide bulandırıcı, insanları fiziksel olarak tuhaf ve ahlaki açıdan nefret ve korkaklık ile çarpık hale gelmişler. Kahramanın ülserli bir bacağı, kötü bir öksürüğü, varisli damarları ve beş takma dişi var ve etrafındaki herkese kızıyor ve onları hakir görüyor. Romanın örgüsü mutlak bir dehşet noktasına kadar daralıyor ve okuyucuya en ufak bir umut ışığı bile bırakmıyor. Kitabımı yazarken 20. yüzyılın totalitarizmlerini de araştırdım ve kitabı bitirdiğimde sadece ben değil, yakınımdaki herkes bitkin düşmüştü. Kocamla konuşurken yüzünde zor katlanma ifadesi görüyor ve bir kez daha Stalin Terörü, Hitler‘in yükselişi ya da Kültür Devrimi‘nden bahsettiğimi fark ediyordum. Fakat bu sürecin sonunda arkadaşlarım ve ailem benden çok bıkmış olsalar da ve ben de kesinlikle otoriteryanizmden bıkmış olsam da, Orwell’den gerçekten hiç bıkmadım. Onun ileri görüşlülüğünde tükenmez bir şeyler var. Bazı bölümleri her okuduğumda bana daha şaşırtıcı ve daha doğru geliyorlardı.

Ancak, Bin Dokuz Yüz Seksen Dört‘ün bazı unsurları ise, her okuyuşta daha sinir bozucu olmaya başladı. Bunlardan en önemlisi Julia figürü.

Bazı açılardan, Bin Dokuz Yüz Seksen Dört‘ün Julia’sının feminist bir simge olması gerekir. Dürüst bir kişi ve Parti dogmalarını korkusuzca reddediyor. Rejimi alt etme yeteneği (çok sayıda ilişkisi olması, karaborsada ticaret yapması, korkudan felç olmak yerine Partiye gülmesi) onu geleneksel olarak Winston Smith’ten çok daha kahraman yapıyor. Açık sözlü duygusallığı ve Winston’a rahat bir şekilde patronluk taslama tarzı ile onun Orwell’in tanıdığı ve bilinmeye değer gerçek bir kadına dayandığı hissini veriyor.

Fakat bu sadece resmin yarısı. Diğer yarısında Julia erkek fantezisinin bir yansıması ve erkek fantezisinin son derece nahoş bir versiyonu gibi. Bir pansiyonda diğer otuz kadınla birlikte yaşaması hakkında Julia’nın tek söylediği şu: “Hep kadınların pis kokusu içindeyim! Kadınlardan ne kadar nefret ediyorum!” Winston’ın karısını öldürme fikrini neşeyle onaylar ve hatta bunu gerçekten yapmadığı için onu azarlar. İlk buluşmalarında Winston’a onun hakkında daha önce ne düşündüğünü sorar ve onun verdiği şu cevaba keyifle güler: “Sana tecavüz edip ardından öldürmek istedim. İki hafta önce kafanı bir parke taşıyla parçalamayı düşünmüştüm.”

Kitapta hem bir tema, hem de kötü bir arka plan kokusu olarak kadın düşmanlığı boy gösterir. Bize Winston’ın “neredeyse tüm kadınlardan hoşlanmadığı” ve “Partinin en bağnaz taraftarlarının, sloganları yutanların, amatör casusların ve ortodoks olmayan şeylerin kokusunu almaya meraklıların hep kadınlar, özellikle de genç kadınlar olduğu” söylenir. Feminizmin en ufak iması bile totaliter olarak görülür: kısa saçlı, makyaj yapmayan, makinelerle çalışan kadınlar hep Parti tarafından dayatılan, doğal olmayan bir baskı olarak tanımlanır. Winston’a göre özgürlük gerçeği söylemektir; Julia’ya göre özgürlük, koku sürmek ve erkek arkadaşına güzel bir elbiseyle kendini göstermektir. İlişkileri ilerledikçe Julia bağımsızlığını kaybeder ve kendisi için anlamsız olmalarına rağmen onun siyasi inançları uğruna ölmeyi ve öldürmeyi kabul edecek kadar kendini Winston’ın arzularına göre şekillendirir: o ne zaman siyaset konuşsa Julia uykuya dalar. Bu arada, bize Winston’ın, sürekli Julia’nın zihinsel kapasitesini ve karakterini küçümsediğini ifade etmesine ve hatta onun güvenliğini hiç umursamamasına rağmen, onu sevdiği söylenir. Öyle bir risk almak için hiçbir neden olmasa da, onu O’Brien‘la yapacağı görüşmeye götürür; Sevgi Bakanlığındaki hücresinde, büyük aşkının işkenceye uğradığı bilgisi ona hiç acı vermez. Kitabın doruk noktasını oluşturan ihanet sahnesinde “Bunu bana değil, Julia’ya yapın!” diye bağırarak kendini farelerden kurtarır fakat bundan sonra Julia’nın ne olacağı ne Winston’ın ne de Orwell’in hiç aklına bile gelmez.

Bu, Orwell’e benim kadar hayran bir okuyucu için daha da rahatsız edici. İşte, ömrünü zulme karşı, kişisel vicdanın susturulmasına karşı, zayıfların güçlülerin şiddetine tabi kılınmasına karşı mücadele ile geçirmiş ve bunu eşsiz bir parlaklık ve netlikle başarmış bir adam. Fakat o Bin Dokuz Yüz Seksen Dört‘ün kadınlara yaklaşımında bu ilkelere ihanet ediyor. Anlaşılan, üzücü olan, Orwell için bile bazı hayvanlar diğerlerinden daha eşit. Julia karakterinin inanılmaz mantıksızlığında 2 + 2 = 5‘in kokusu bile var.

Ancak, kitabım üzerinde çalışmaya başlar başlamaz Bin Dokuz Yüz Seksen Dört’ün bana bundan bir çıkış yolu sunduğunu fark ettim. Julia’nın sahnelerinde, Orwell’in tanıdığı ya da tanımak istediği ve kurgudaki canlı hayata taşıyacak kadar derinlemesine düşündüğü gerçek ve çok ilginç bir kadın olabileceği akla geliyor. Ve onu ancak kendisini Winston’a sunduğu haliyle, yüzeysel olarak, kabul etmekle yetinirsek Julia karakteri çelişkili ve mantıksız olur. Doğru, Orwell onu bize bu şekilde sunuyor fakat onu görebilmenin tek yolu bu değil. Winston’ı tamamen fedakar bir şekilde sevdiğini, Winston’ın kadınları öldürme takıntısının onun hoşuna gittiğini, diğer kadınlara karşı sadece tiksinti ve nefret duyduğunu varsayarsak, o acayip inanılmaz biri: nahoş erkek arzularının bir yansıması. Ancak, eğer bunlar bir erkeği memnun etmek için oynadığı bir rol ise, bu aynı şeyler fazlasıyla inandırıcı gerçi.

Erkeklerin tepkilerini yönetmek—onu cezbetmek, gönlünü almak, tartışmadan kaçınmak ya da övgü almak—için hep rol yapan bir kadın tipi var. Bir toplum ne kadar cinsiyetçi olursa, kadınlar da o kadar çok bu davranışı sergiliyor ve bu durum o kadar normalleştiriliyor. Yakın zamana kadar bir erkeği kazanmanın ve onu evlilikte mutlu tutmanın tek yolu olarak kızlara bu tür oyunculuk öğretiliyordu. Bunu herkesin sürekli yalan söylemesinin ve mış gibi yapmasının gerektiği Airstrip One bağlamında düşünmek ilginçti. Tele-ekranlardan uzak, Julia’nın yanında Winston kendisi olabiliyor; belki de onun için sevgi bu demektir. Fakat Julia bir kadındır ve Büyük Birader‘in olmadığı bir dünyayı hiç tanımamış biridir. Başka birine karşı dürüst olmanın—bilinmenin— onun deneyimlerinde ya da arzularında yeri yoktur.

Julia’ya bu mercekten bakmaya başladığımda, o benim için tamamen gerçek ve tutarlı hale geldi. Buradan romanımı yazmak kolay oldu. Gerçekten de sanki Orwell bilinçli olarak bana kitabının içine dağılmış araçlar ve yapı malzemeleri bırakmıştı. Orwell’in bahsettiği fakat bize hiç göstermediği Seks Karşıtı Gençler Birliği ve Pornosec gibi harika icatlar vardı. Julia’yı yaşadığı kadın pansiyonuna kadar takip edip onun bir artsem kliniğini ziyaret ettiğini hayal edebildim. Orwell, Julia’ya eski sevgililerin olduğu bir geçmiş verir fakat bize onlar hakkında hiçbir anlatmaz; ona karaborsada ticaret yaptırır fakat bunun nasıl bir şey olduğunu hiç söylemez. Bütün bu malzemeler artık benimdi. Onun için Airstrip One‘ın tarihinden Partiyi iktidara taşıyan devrim ve onun içinde savaşan idealistlerin kaderi gibi bir şeyler gösteren bir çocukluk tasarlayabilirdim. Onu (yine onun birazcık gelişmiş karaborsa ticareti yapan biri rolünden yararlanarak) proleterlerin evlerine götürüp onlarla yakınlaşarak onların hikayelerini ve fikirlerini dinlemesini sağlayabilirdim.

Ayrıca onun iç dünyasına girip nesiller boyu okuyucuların merak ettiği soruları yanıtlayabilirim. Öncelikle, cılız, korkak, veremli, orta yaşlı, dişleri dökülmeye başlamış biri olarak tasvir edilmesine rağmen neden Winston’dan etkilenmişti ki? Neden bunu, ilk buluşmalarında ona düşkün olmaktan çok gerçekçi göründüğü ve aşk konusu gündeme gelmediği halde, SENİ SEVİYORUM diyen bir notla ifade ediyor? Neden ödeme konusunda yardımcı olmayı hiç teklif bile etmediği halde ve her ikisi için her türlü tehlikeyi göze alarak Winston’a haftalarca karaborsa malları getiriyor? Neden bir İç Parti üyesine seks suçu itirafında bulunmak söz konusu iken ve onun gitmesine hiç gerek yokken Winston’la birlikte O’Brien ile görüşmeye gidiyor? Neden O’Brien ikisini de Kardeşliğe kabul ediyormuş gibi yaparken sadece Winston’a hitap ediyor? Neden O’Brien’ın hangi vahşetleri işlemeye hazır oldukları konusundaki ilmihalini dinlerken uysal bir sessizlik içinde oturup Winston’ın onun adına cevap vermesine izin veriyor?

Bu sırada diğer karakterlerle ilgili hep aklımda olan tüm soruları yanıtlayabilirdim. Partiye sadık Parsons gerçekten uykusunda “Kahrolsun Büyük Birader!” diye bağırıyor mu yoksa bu onun zalim çocuklarının bir iftirası mı? Bu çocuklarla birlikte yaşamak ve onları sevdiği gibi sevmek onun için nasıl bir şey? Ampleforth harika şiirleri Yenisöylem ve Parti dogması ile paramparça ederken neler hissediyordu? Bu işi yapacak kadar duyarlı biri olarak bu onu rahatsız etmedi mi? O’Brien, örneğin Julia’nın Winston’a olduğu gibi, kendisine sevdalı olmayan birine ya da Sevgi Bakanlığındaki iş arkadaşlarına nasıl görünürdü? Çoğu zaman sanki Orwell benim yazdığım romanı birisinin yazmasını istemiş ve bilinçli olarak cömertçe bazı en iyi kısımları onun doldurması için bırakmış gibi geliyordu.

Uzun lafın kısası, malzemenin tüm kasvetliliğine (ve Holodomor ile ilgili hikayelerle arkadaşlarımı ve ailemi o kadar bunaltmama) rağmen, bu kitap üzerinde çalışmak sonsuz keyif vericiydi.

Ve bu deneyim Bin Dokuz Yüz Seksen Dört‘ün kadın düşmanlığı içeren bir eser olduğu görüşümü yalnızca derinleştirmiş olsa da, aynı zamanda yazarının dehasına da daha kesin bir şekilde ikna oldum. Bir zamanlar, Orwell’in kurgu dışı alanda büyük bir yazar olmasına rağmen doğal bir kurgu yazarı olmadığı ve Bin Dokuz Yüz Seksen Dört’ün gerçekte roman kılığına girmiş bir makale olduğu yönündeki yaygın görüşe meyilliydim. Fakat Orwell’in olay örgüsündeki ustalığına ya da karakter oluşturmadaki keskinliğine tekrar tekrar hayran kaldım. Bir hicivde, ne kadar ciddi olursa olsun, belir bir noktayı göstermek için yazıldığı için karakterlerin çoğu biraz iki boyutlu olma eğilimindedir. Fakat Orwell, Ampleforth ve Parsons gibi tiplerin en çirkin özelliklerini bize gösterirken, aynı zamanda onların acısını ve dehşetini, aşağılanmalarını ve yalnızlıklarını da hissettirmeyi başarıyor.

Sonuç olarak, Orwell’in kadın düşmanı olduğunun doğru olmadığını—her şeyi baştan sona gördüğümü ve hiç böyle bir şey olmadığını — söyleyebilmeyi çok isterdim. Fakat bu bir hüsnükuruntu olur. Hem onun, hem de onun zamanının cinsiyetçiliği Bin Dokuz Yüz Seksen Dört‘e nüfuz ediyor. Böyle olmayınca, bunun çok önemli olmadığını söyleyebilmek isterdim. Fakat bunu söyleyemem ve sanırım Orwell de söyleyemezdi. O her şeyden önce sanatın propaganda gücü olduğuna inanıyordu; onun için her zaman sanatın ne söylediği önemliydi. Ve bu yıl Bin Dokuz Yüz Seksen Dört‘ü okumasını büyük bir adamın onlara hizmetçi rolünü verdiği, rüyalarının doğal olmayan sanrılar olduğunu, acılarının ve fikirlerinin hiçbir öneminin olmadığını söylediği bir çile ya da hakaret gibi hatırlayan çok fazla sayıda kadınla tanıştım. Harika yazılar bizi kendine tamamen inandırır; bazı insanlara tam anlamıyla insan muamelesi yapmadığında ise, gerçekten zarar verebilir. Dolayısıyla, Bin Dokuz Yüz Seksen Dört hem son derece kusurlu, hem de son derece önemli. Julia’ya başka bir bakış açısı ile ele alıp Orwell’in vizyonunda kadınların yeri üzerinde durarak romanımın bu boşluğu dolduracak bir şeyler yapabileceğini umuyorum.

Sandra Newman

“Finding Julia”, Sandra Newman reflects on her feminist ‘retelling’ of 1984, The Orwell Foundation, 20 Dec 2023.

Julia’yı Bulmak, Sandra Newman yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

1989-91 yıllarında Moskova merkezli dünya sosyalist sisteminin çökmesinin ardından, bu sürece içeriden tanıklık edenlerin anıları hâlâ yayımlanmaya ve ilgi toplamaya devam ediyor. Yirminci yüzyılda yaşanan bu büyük sosyo-politik deneyin ve deneyimin muhasebesinin hakkıyla yapılıp gerekli derslerin çıkarılması henüz tamamlanmış değil. Konuya farklı farklı açılardan ışık tutan anılara da, farklı açılardan değerlendirmelere de hâlâ ihtiyaç var.

Lea Ypi’nin 2021’de Britanya’da “Free: Coming of Age at the End of History” (Özgür: Tarihin Sonunda Büyümek), Kuzey Amerika’da “Free: A Child and a Country at the End of History” (Özgür: Tarihin Sonunda Bir Çocuk ve Bir Ülke) başlığı ile yayımlanan kitabını okurken bu konu hakkında yazmam gerektiğini düşünmüş ve bunun için Türkçe çevirisinin yayımlanmasını beklemeye başlamıştım. Kısa sürede yirmiden fazla dile çevrilen kitap, sonunda ülkemizde de Temmuz 2023’te “Özgür: Her Şey Parçalanırken Büyümek” başlığı ile yayımlandı.(1)

Günümüzde LSE’de(2) politik teori dersleri veren Lea Ypi (Üpi okunur), anılarının ilk yarısında Avrupa kıtasında Kuzey Kore benzeri bir Stalinist rejimin 1990 sonuna dek hüküm sürdüğü(3) Arnavutluk’taki hayatı 1979’da dünyaya gelmiş bir çocuğun gözlerinden aktarıyor. Kitabın ikinci yarısında ise ortaokul ve lise yıllarında tanık olduğu, yazarın “sosyalizmden liberalizme geçiş” dediği döneminin travmatik olayları yer alıyor. Her iki döneme ait bu kişisel tanıklıklar çok değerli. Bu konulardaki kişisel görüşleri, ideolojik ve politik tercihleri ne olursa olsun, tüm okuyuculara bir şeyler verebilecek, belki bazı hususları yeniden düşünmeye teşvik edebilecek bir kitap bu.

Lea, matematik öğretmeni annesi Vyolka, orman mühendisi babası Cafer, erkek kardeşi Lani ve babaannesi Leman ile Arnavutluk’ta yokluk ve yoksunluk içinde yaşamaktadır. Etrafında tüm gördüğü bu aynı durum olduğundan, “başka bir dünyanın mümkün olabileceği” –hele o küçük yaşlarda– elbette ufkunda bile yoktur. Doğal olarak, içine doğduğu bu dünyada mutlu mesut bir çocukluk geçirmektedir. Arnavutluk dışındaki dünya ile temasları ise tek tük –ve elbette sıkı kontrol altında– gelen bazı turist grupları, ve zar zor izleyebildikleri bir iki Yugoslav televizyon kanalıdır.

Yugoslavya’da da komünist partinin tek parti diktatörlüğü olmakla beraber, Arnavutluk’a kıyasla –özellikle sosyo-ekonomik ve kültürel konularda– çok daha ılımlı politikalar izlenmektedir. Ailenin Yugoslav televizyon yayınlarından en çok izlediği şey ise reklamlardır. Ne zaman reklamlar başlasa, babası o sırada genellikle mutfakta bir şeyler yapmakta olan annesi ile babaannesine heyecanla “Reklama! Reklama!” diye bağırarak haber verir. Onlar da koşarak salona gelip hep birlikte –Arnavutluk’ta kimsenin görmediği– türlü çeşitli cazip tüketim ürünlerini keyifle seyrederler. Fakat annesi ile babaannesi o sırada anında bırakmaları imkansız bir şey yaptıkları için salona koşup gelmeleri gecikir de, reklamları kaçırırlarsa, babası hemen “suç bende değil, size seslendim fakat geç geldiniz” dese de, böyle sık sık yaşanan aile kavgalarından biri daha patlak verir. İki kadın bir olup onu ev işlerine hiç yardımcı olmadığı için, bütün iş onlara kaldığı için, reklamları kaçırmalarına neden olmakla suçlarlar.

Kitap kapağında görülen, vazo olarak kullanılmış boş kola kutusu ise, Arnavutluk’ta adeta elmas gibi ender bulunan bir objedir. Dolusunu görenin hemen hiç olmadığı, boş bir Coca-Cola kutusunun evlerde salonun baş köşesine konmuş bir süs eşyası olarak kullanılması statü sembolü haline gelmiştir. Çünkü bunun dışında bütün evler, mobilyaları ve tüm diğer eşyaları ile tıpatıp aynıdır. Geri dönüşüme girerek vazoya dönüşmüş bu boş teneke kutusunun yeri, genellikle televizyon ya da radyo üzerindeki oya üzeri, çoğunlukla da bir Enver Hoca resminin yanıdır.

Bir gün nihayet Leaların da evinin de bu statüye kavuşup kısa bir süre sonra bu değerli objenin kaybolmasıyla ilgili olarak yaşananlar da tam bir kara mizah örneğidir. Ayrıca, Kuzey Kore’de sınırdan asla geçemeyecek böyle bir “emperyalist” şeyin Arnavutluk’a –herhalde turistlerle birlikte– girmesine şaşırtıcı bir şekilde göz yumulduğunu da bu vesileyle öğrenmiş oluyoruz. Oysa, “emperyalist” ya da “revizyonist” olmakla suçlanıp asla kullanılmaması gereken bazı saç modelleri, oje renkleri var.

Lea’nın annesi, babası, babaannesi (şifreli anlamını ve ayrıntılarını çok sonra öğreneceği “biyografi” nedeniyle) partili değildir ve olmaları da mümkün değildir. Çocuklarının aynı ayrımcılıkları ve dezavantajları yaşamaması için aile geçmişi özenle gizlenmekte ve onların rejimin istediği “makbul vatandaş” (ve “yoldaş”) olacak şekilde “eğitim” görmesi desteklenmektedir. Fakat böyle bir “eğitim” alan Lea evde hiç Enver Hoca resminin bulunmamasını sorgulamaya, bundan şikayetçi olmaya başlamıştır. Bunu dile getirdiği her defasında ise, aile büyükleri herkesin evinde olduğundan daha büyük, daha güzel bir resim ve bir de ona uygun resim çerçevesi aradıkları, bir gün elbet bulup koyacakları gibi sözlerle konuyu savsaklamaktadırlar.

Bir ara ailece çok yakın dostları olan partili komşuları Mihal ve Donika ile birlikte yemek yerken Lea, sitemle “bana Enver Amca’nın resmini koyacaklarına söz verip duruyorlar fakat hiç yapmıyorlar. Sanırım onlar Enver Amca’yı sevmiyorlar” deyiverince bir anda ortalık buz kesilir, herkes donup kalır. O sırada mutfakta bulunan babaanne hemen gelip salona açılan kapı içinde dururken elleri titremektedir. Babası elindeki çatalı düşürür. Bir süre evde lambanın etrafında dönen sineklerden başka hiçbir ses duyulmaz. Ardından, az önce onun ne kadar akıllı olduğunu söyleyerek istemeden belki onu böyle bir fırsattan yararlanmaya yüreklendirmiş olan partili komşu Mihal Amca yüzünü asarak “Bu söylediğin akıllı kızların söyleyeceği bir şey değil. Böyle bir şey söylemek çok aptalca oldu, şimdiye kadar senden duyduğum aptalca şey” der ve şöyle devam eder: “Annen baban Enver Amca’yı seviyorlar. Parti’yi seviyorlar. Bir daha hiç kimseye böyle aptalca şeyler söylememelisin. … Anlıyor musun? Bu söylediğini bir daha asla tekrar etmemelisin. … Bana söz ver, eğer bir daha ailen hakkında aklına böyle aptalca fikirler gelecek olursa, gelip bana söyleyeceksin. Bana, başka hiç kimseye değil. Donika Teyze’ye bile değil. Anlıyor musun?”

Bu anekdot totalitarizm altında bırakın tek adam (ve/ya da tek parti ve/ya da resmi ideoloji) hakkında olumsuz duygu ve düşüncelere sahip olmayı, onu sevmemenin bile insanlar için nasıl tehlikeli olduğunu gösteren örneklerden sadece biridir. O kadar ki, lideri sevmeyen birileriyle dost olmanın da aynı kapıya çıktığını, bu konularda insanın eşine bile tam güvenemediği durumlar olabileceğini göstermektedir. Sovyet blokunda Stalin sonrasında yaşanan görece yumuşamadan Enver Hoca tarafından tecrit edilen 1991 öncesi Arnavutluk George Orwell’in 1984 adlı romanından uyarlama bir filmin setini andırmaktadır.

Lea’nın ilkokula başlaması da olaylı olur. Altı yaşını ancak okullar açıldıktan bir hafta sonra dolduracağı ve kuralı biraz esnetmeyi kimse göze alamadığı için, parti Merkez Komitesinin eğitim bürosundan özel izin almaları gerekmektedir. Anne ve babası günlerce bu görüşmeye hazırlanırlar, çocuklarına da Parti ve Enver Amca ile ilgili bütün şiirleri çalıştırırlar. Parti Merkez Komitesi binasına yaklaştıklarında, en önde giden annesi geriye dönüp baktığında birden “Beyaz!” diye çığlık atıp küçük Lea’nın saçlarını arkadan bağladığı kurdeleye endişeyle bakar. Bunun üzerine babası tek kelime etmeden hemen koşarak eve giderek on beş dakika içinde elinde bir kırmızı kurdele ile nefes nefese geri döner ve mülakata ucu ucuna yetişirler.

1991 öncesi Arnavutluk’a çoğunlukla iki grup turist gelir: Birinci grup, ülkelerindeki sosyal-demokrasiyi beğenmeyip “dünyada sosyalizmi ilkeli, tutarlı ve tavizsiz bir şekilde inşa eden tek ülke” olarak gördükleri Arnavutluk’taki Stalinist rejime tapan bazı İskandinav Marksist-Leninist sosyalistlerdir. İkinci grup ise, Avrupa’nın bu muhtemelen en yoksul ülkesine önyargılı ve yukarıdan bakan, egzotik yerlere meraklı antisosyalist turistlerdir. Birincilere “hayalperestler”, ikincilere ise “gerçekçiler” diyen yazar küçük yaşlardan beri ikinci grubu çok daha fazla itici bulmaktadır.

Örneğin, Lea 9 yaşında iken bir okul gezisinde caddede bir turist otobüsü manevra yaparken karşıdan karşıya geçmektedir. O sırada turistler ona dikkatli olması için Fransızca seslenirler. O da Fransızca cevap verince bir anda etrafında bir düzine kadar Fransız turist toplanır. Nasıl olup da Fransızca konuşabildiği, Fransa’yı bilip bilmediği gibi kibir kokan sorularla ona “hayvanat bahçesinde en çok ilgilerini çeken hayvanı nihayet bulmuş gibi” davranmalarına çok bozulur. Bunun üzerine onlara Victor Hugo’nun Sefiller romanındaki sokak çocuklarından Gavroche’un söylediği şarkıdan bir bölüm okuyup hiç bilmedikleri, tanımadıkları insanlara önyargılı ve kibirli olmak nasılmış, gösterir.

Arnavutluk’taki korkunç yokluk ve yoksunluğu allayıp pullayıp idealize eden ve sonra da İskandinav ülkelerindeki konforlu hayatlarına dönerek orada viskilerini yudumlayıp böyle “aykırı” (“hayalperest” ve “havalı”) “devrimci” lafazanlıklar yapan birinci grupla doğal olarak bizlerle paylaşacak böyle bir anısı olmamıştır Lea’nın. Onların “güncellenmiş” versiyonları ile ise daha sonra karşılaşacaktır.

Lea 10-11 yaşındayken Doğu Avrupa ülkelerinde totaliter komünist rejimler birer birer çökmeye başlamıştır. Üstelik süreç sadece Polonya, Doğu Almanya, Çekoslovakya, Macaristan, Bulgaristan gibi Moskova çizgisinde olanlarla sınırlı kalmamıştır. Kâğıt üzerinde hâlâ Varşova Paktı üyesi olmakla beraber, fiilen adeta bağlantısız devletler topluluğu üyesi gibi hareket eden Romanya, ve Moskova’ya ilk başkaldıran ve Varşova Paktı dışında kalıp bağlantısız devletler topluluğuna öncülük eden devletlerden biri olan Yugoslavya’da benzer bir süreç eş zamanlı olarak yaşanmaya başlamıştır. İlginçtir ki, tüm bu ülkeleri Marksist-Leninist çizgiden saparak “revizyonist” olmak, “emperyalizme ve kapitalizme karşı tavizkar politikalar izlemek” vs. ile suçlayan Arnavutluk da bunun dışında kalamaz. (4)

Dünyada yaşanan bu olaylar o sıralarda ilkokulu bitirip ortaokula başlama yaşlarındaki Lea’nın aklının erebileceği, doğru dürüst bilgi sahibi olabileceği konular değildir elbette. 1991 öncesi Arnavutluk’ta bizzat görüp yaşadığı, hiç bitmek bilmeyen yokluklar ve kuyruklar dahil, sayısız olumsuzluklar da onun zihninde büyükler kadar olumsuz izler bırakmaz. Çünkü onun dünyasında hemen herkes benzer koşullarda yaşamaktadır. Dolayısıyla, içine doğduğu bu dünya onun için “normal” olup bu şartlar çerçevesinde, istikrar içerisinde, mutlu mesut yaşayıp gitmektedir. Ne var ki, Lea’nın bu dünyası 1990 sonundan itibaren başlayan geçiş süreci ile alt üst olur.

İlk şok eski rejimin bir daha geri gelmemek üzere gittiğinden emin oldukça aile büyüklerinin onunla yavaş yavaş paylaşmaya başladıkları, ailesinin geçmişiyle ilgili sırlardır. Bunu eski sistemin iflas edip çöktüğü fakat sürecin iyi yönetilememesi sonucu onun yerini alacak yeni sistemin henüz kurulmadığı, kaotik bir geçiş sürecinin yol açtığı, daha önce hiç yaşamadığı derecede olumsuzluklar izler. Bunlar da onun bir yandan aile büyüklerini izleyerek değişime ayak uydurmaya çalışırken, bir yandan değişimle birlikte gelen olumsuzluklar karşısında ister istemez geçmişe biraz nostalji ile bakmasını getirir.

Buna bir örnek, Batı dünyasındaki İzcilere benzeyen, fakat çocukların aşırı dozda ideolojik-politik endoktrinasyona tabi tutuldukları Piyoner (5) örgütünün son etkinliğidir. Lea’nın “inanılmaz derecede çok çalışarak kazandıktan sonra her gün gururla takarak okula gittiği kırmızı Piyoner fuları” ile katıldığı bu iki haftalık yaz kampı hem onun “son Piyoner etkinliği”, hem de “devletin verdiği son tatil paketi” olmuş. O çok kıymetli “kırmızı Piyoner fuları” ise, daha sonra artık “kitap raflarının tozunu aldıkları bir bez parçası” olup eski Arnavutluk’ta insanların kazandıkları tüm o yıldızlar, nişanlar, madalyalar ve sertifikalar gibi hiçbir kıymetiharbiyesi kalmamış.

Kitabın aynı bölümünde “emekçi sınıfların özgürlük ve demokrasiyi son kez kutladıkları” denildiğinde – bazı okuyucuların kafası karışabilir belki – herhalde söz konusu olsa olsa totaliter rejimin tek sesli basın ve yayın araçlarıyla yaymaya çalıştığı fakat kimsenin inanmadığı desteksiz yalanların 11 yaşındaki bir çocuğun zihninde yansımasından ibarettir. Yoksa Arnavutluk’ta insanların sevmeme hakkının bile olmadığı tek adam, tek parti yönetimine dayalı, totaliter komünist rejim altında emekçilerin baskı altında olmadan kutlayacakları bir özgürlük ve demokrasi olmadığı açıktır. Bunun hemen ardından gelen “Romanya’da Çavuşesku’nun ‘Enternasyonal’ marşını söylerken kurşuna dizilerek öldürülmesi” bahsinde de aynı durum söz konusu olsa gerek. Herhalde Arnavutluk (ya da belki Yugoslavya) basınında olay bu şekilde haber yapılmıştır. Onu bu şekilde kahramanlaştırma çabasının altında yatan neden ise, bir yandan, ülkesinde benzer bir totaliter rejim kurması, diğer yandan ise, Moskova’dan bağımsız bir dış politika izlemeye çalışması olabilir ancak. Üstelik Çavuşesku bunu yaparken emekçi sınıfların enternasyonal dayanışmasının tam tersi yönde hareket edip ABD ve diğer NATO devletleriyle özel ilişkiler geliştiriyordu. Ölüme mahkûm edilip kurşuna dizilmesi sırasında “Enternasyonal” marşını söylemeye kalktığı da zaten hiçbir belge ve kanıta dayanmayan bir iddia ve rivayetten başka bir şey değildir.

Arnavutluk’ta 1990 sonrasının olumsuzlukları arttıkça Lea’nın tepkisi de artar. Gemi ya da tekneyle İtalya’ya gidenlerin başlarına gelenler üzerine, “eskiden sosyalist ülkelerden kaçan herkese kahraman, şimdi ise suçlu gibi” muamele edildiğini söyler. Ona göre, Batı (liberalizm) tarafından insanların dışarı çıkmaları engellendiği ve buna kalkışanlar hapse atıldığı sürece özgürlük savunuculuğu yapılıp, bu durum değiştiğinde ise, özgürlük savunuculuğu rafa kaldırılarak bu kez insanların içeri girmeleri engellenmekte, buna kalkışanlar hapse atılmaktadır. Zaten o “seyahat özgürlüğü” de parası olmayan insanlar için hiçbir şey ifade etmemektedir.

Bu sancılı geçiş döneminin olumsuzlukları 1997’de doruğa çıkar. “Piramit sistemi” denilen (bizde daha çok “saadet zinciri” olarak adlandırılan) firmalar ortaya çıkmış, insanlar yüksek gelir beklentisiyle birikimlerini bunlara yatırmış, sonra bu firmalar birer birer batmıştır. Bunun üzerine başlayan gösteriler ve olaylar hızla büyüyüp kontrolden çıkarak aylarca ülkede devlet otoritesinin yerini yağmalar, silahlı çeteler ve çete savaşları alır, birçok yerleşim yeri çoğu mafya tipi değişik silahlı çetelerin kontrolüne geçer.

İç savaşı andıran ve iki bini aşkın kişinin ölümüyle sonuçlanan bu terör ortamında Leaların evinde kulakları sağır edercesine kalaşnikof sesleri duyulur, pencerelerinin önüne boş mermi kovanları düşer. Lea’nın birkaç gün dili tutulur ve bu sırada intihar düşüncesi bile aklından geçer. Bu nedenle bir süre kaygı bozukluğu için Valium vb. ilaçlar alması gerekir. Lea bu sırada artık lise son sınıfta okuyan, 18 yaşında bir gençtir.

İktidardaki Demokrat Partinin kadın kolu merkez yöneticilerinden biri olan “girişimci ruhlu” annesi ile arası pek iyi değildir. Bu tür konularda annesiyle sık sık tartışan babasına daha yakındır. Annesi 1991 öncesinde bir defasında kolektif çiftlik çalışanı birinden yasa dışı olarak elli tane civciv satın alıp gizlice kendi bahçelerinde tavuk beslemeye kalkmıştır. Sonra, 1991’de Lea’nın babaannesiyle birlikte gittiği Atina seyahati dönüşü, yakın çevrelerindeki insanlara hediye götürmeleri için ev sahiplerinin verdiği kabak lifinden yapılmış banyo süngerlerinden para kazanmak için 12 yaşındaki Lea’yı sokak satıcısı olarak kullanmıştır. Hatta bu son “saadet zinciri” krizinde de ailenin çok fazla olmasa da, bir miktar para kaybetmesine neden olmuştur.

1997’deki terör ortamında bunlara bir başka ve oldukça travmatik bir olay daha eklenir. Lea’nın annesi ve erkek kardeşi Lani’nin sahilde bulunduğu bir sırada çevrede silahlı çatışmalar kızışınca, can havliyle annesi İtalya’ya giden bir gemiye binmeye karar verir. Neyse ki sağ salim oraya varıp eve telefon eder. Önce siyasi iltica, sonra vatandaşlık başvurusunda bulunup onları da yanına almayı düşünmektedir. Lea’nın babası ise artık onunla konuşmayı reddetmekte, hatta kendisini mahkemeye vereceğini ve boşanacağını söylemektedir.

Onun ısrarıyla Demokrat Parti milletvekili olan babası parti içinde muhalif konumdadır. Bu partiyi artık sosyal demokrasiyi benimsemiş eski komünist parti üyelerinin bulunduğu Sosyalist Partiden daha yakın bulmuştur kendine. Fakat eskinin reddi konusunda olduğu kadar kafası açık değildir yeninin nasıl olması gerektiği konusunda. Hatta onun da içinde yer aldığı bir grup milletvekili, yayınladıkları bir bildiri nedeniyle, parti yönetimi tarafından “kızıl oportünistler” olarak adlandırılmıştır.

Lea’nın lise sonuncu sınıfta olduğu 1997’deki olaylar sırasında okullar kapanır, dersler televizyondan görülür. Sadece Haziran sonunda birkaç gün açılıp son sınıf öğrencilerin sınavları yapılabilir. Ardından üniversite eğitimi için Lea da İtalya’nın yolunu tutup felsefe ve özel olarak da (ülkesinde yaşanan sosyalizm deneyi ve deneyimi için teorik referans oluşturan) Marksist felsefe okur.

Lea, insanın “nasıl biri olmak istiyorsa öyle olmasına, hatalar yapıp onlardan ders çıkarmasına, dünyayı kendince keşfetmesine” eskiden sosyalizmin, şimdi ise farklı şekillerde kapitalizmin “imkan vermediği” kanaatine varmıştır. Üniversite yıllarında tanıştığı Batılı sosyalistlerin Doğu Avrupa’da (eski SSCB topraklarında 1917, diğer Doğu Avrupa ülkelerinde 1945 yılından beri) uygulamaya konmuş sosyalizmi hiç dikkate almayıp, neyin doğru, neyin yanlış yapıldığını inceleyip gerekli dersleri çıkararak özgürlük mücadelesine devam etmek yerine, “o zaten gerçek sosyalizm değildi, gerçek sosyalizmi yarın biz kuracağız” şeklinde bir anlayış içinde olmalarına da tepki duyar.

Klasik liberal düşünceyi benimseyen annesi o dönemde aralarındaki ideolojik ve politik kutuplaşmayı iyi idare eder. Sadece bir keresinde kuzenlerden birinin geçmişte sosyalist Arnavutluk’ta yaşanan onca şeyden sonra Lea’nın yurt dışına gidip oralarda nasıl sosyalizmi savunabildiğine şaştığını söylediğini aktarır, o kadar. İkisi buna sadece gülüp geçer; konuyu kurcalamazlar. Yazar aslında bu soruya verilecek cevabın bir kitap tutacağını düşünür. İşte o kitap bu kitaptır.

Elbette bu cevabı tatmin edici bulup bulmamak kişiden kişiye değişebilir. Lea’nın liseyi bitirdiği 1997 yazında üniversitede felsefe okumaya karar vermesi ve Marksizm konusunda babasının dile getirdiği düşüncelere biraz yakın duran benim gibi okuyucular bu cevabı pek tatmin edici bulmayabilirler. Fakat kitabın asıl önemi ve değeri burada değil, yazarın deyimiyle “sosyalizmden liberalizme geçiş” dönemine ait yaşanmışlıkları, tanıklıkları okuyucuya çok güzel bir şekilde aktarmasıdır.

Aslında Lea’nın “sosyalizmden liberalizme geçiş” sürecinde yaşadığı sorunu ve ikilemi kitaptaki birçok değerli anekdottan biri çok güzel temsil ediyor bence.

Eski “Partili” komşuları ve aile dostları Donika 1990 sonrasında bir gün elinde içi sarı sıvı dolu bir şişeyle Lealara gelir. Bunu bir kuzeni Atina’dan hediye olarak getirmiştir. O da limonlu şampuan olduğunu düşünerek saçlarını onunla yıkayınca kafasında acayip bir karıncalanma ve kaşıntı başlamıştır. Bu yüzden Lea’nın babaannesinden etikette Yunanca neler yazdığını öğrenmek ister. Babaanne de ona bunun şampuan değil, “bulaşık makinesi sıvısı” denen bir şey olduğunu söyler.

Yazarın anlattıklarından benim anladığım; sanırım Arnavutluk’ta yaşanan “sosyalizmden liberalizme geçiş” de maalesef biraz böyle olmuş. Bundan kimlerin ne derece sorumlu olduğu da ayrı bir konu. Herhalde tek masum taraf, 18 yaşından küçük Arnavutluk vatandaşlarıydı.

Öte yandan, Arnavutluk halkının büyük bölümünde hayatın bu travmatik geçiş döneminde eskisinden kötü olduğu kanaati oluşması anlaşılabilirse de, bu sürecin söz konusu sosyalist ülkelerin tümünde böyle yaşanmadığını da unutmamak gerekir. Örneğin, Çekoslovakya’da “sosyalizmden liberalizme geçiş” dönemi Balkanlar’dan Kafkasya’ya uzanan coğrafyadan çok farklı yaşandı.

Eski Çekoslovakya’nın dağılmasının (Çekya ve Slovakya olarak iki devlete ayrılmasının) son derece barışçıl bir şekilde, tereyağdan kıl çeker gibi, bir referandumla gerçekleşmesi ile eski Yugoslavya ve SSCB’nin dağılmasının son derece kanlı bir şekilde, savaşlar, soykırımlar vb. yaşanarak gerçekleşmesi, ve o toprakların hâlâ yer yer alevlerin yükseldiği (Ukrayna’daki savaş gibi) bir yangın yerini andırması arasındaki büyük tezat nasıl açıklanabilir?

Yazar kitabın son paragrafında şöyle diyor: “Benim içinde yaşadığım dünya özgürlüğe annemin ve babamın kaçmaya çalıştıkları dünya kadar uzak. İkisi de bu idealden uzak. Fakat başarısızlıkları farklı şekillerde oldu, ve bunları anlayamazsak, bölünmüşlüğümüz devam edecek. İşte benim hikâyemi yazma nedenim bu mücadeleyi anlatmak, uzlaştırmak ve sürdürmek.”

Burada yazarın sosyalist dünya ile liberal dünyanın – her iki düşünce akımının da sahiplendiği – özgürlük idealine aynı derecede, eşit mesafede uzak olduğunu iddia ettiğini sanmıyorum. Sanırım burada kastedilen, ikinci cümlede vurgulandığı gibi, ikisinin de özgürlük idealini gerçekleştirmeyi farklı şekillerde başaramamış olduğu. 1917’de Rusya’da başlayan “kapitalizmden sosyalizme geçiş” sürecinin özgürlük idealini gerçekleştirmekten ne kadar uzak olduğu açık. Üstelik Rusya’daki Bolşeviklere ve onların peşinden giden diğer ülkelerdeki komünistlere bunun böyle olacağını daha baştan söyleyip uyaran liberaller de, sosyal demokratlar ve sosyalistler de vardı. Bugün liberal dünya da “dikensiz gül bahçesi” değil. Hatta, genel olarak “liberal demokrasi” ortak paydasına sahip olmak dışında, “serbest rekabet”, “serbest piyasa” gibi bir dizi liberal kavramın – ülkeden ülkeye, yıldan yıla önemli değişiklikler gösterebilen – bu dünyada ne derece hayata geçirilebildiği de tartışılır.

İnsanın özgür olarak “nasıl biri olmak istiyorsa öyle olmasına” imkân verilmesi büyük bir soru. Bu ve benzeri sorulara farklı deneyimleri anlatarak ve anlamaya çalışarak, uzlaştırmaya çalışarak cevaplar aramak, insanlığın tarih boyunca yürüttüğü özgürlük mücadelesinin sürdürülmesi ve ilerletilmesi için çok değerli. Lea Ypi’nin anı kitabı bu çabalara önemli bir katkı oluşturuyor.

Sonnotlar:

1. Ben kitabın Türkçe çevirisini okumadım fakat şöyle hızlıca göz attığımda dikkatimi çeken bir soruna değinmek zorundayım. Özgün metinde (en azından benim okuduğum K. Amerika basımında) baklava, börek, kısmet, inşallah gibi Osmanlı döneminde Balkan dillerine de girmiş ve hala kullanımda olan bazı kelimeler İngilizceye çevrilmeden ve buradaki gibi yatık yazılırken, Türkçe çeviride bu ayrıntının gözden kaçması kitaptaki kültürel bir rengin kaybolmasına neden olmuş maalesef.

2. Açık adı: “London School of Economics and Political Science” (Londra Üniversitesi Ekonomi ve Siyaset Bilimi Fakültesi), kısaca “London School of Economics”.

3. Enver Hoca liderliğindeki Arnavutluk Emek Partisi, Stalin’in 1953’te ölmesi ve özellikle Sovyetler Birliği Komünist Partisinin 1956’daki 20. Kongresinde Stalinizmin mahkum edilmesinden sonra, giderek Sovyet blokundan uzaklaşıp Mao liderliğindeki Çin’le birlikte hareket etmeye başlamıştı. Çin’de Mao sonrası dönemde başlayan değişimlere de karşı çıkan Tiran, daha sonra (kendi özgün ideolojisine vurgu yapan bir kişisel hanedanlık rejiminin kurulduğu ve Moskova ile ilişkileri korumaya da önem veren Kuzey Kore’den farklı olarak) adeta dünyada Stalinizmin merkezi haline gelmişti. O dönemde (1970’lerin ikinci yarısında) Tiran çizgisini Türkiye’de savunan başlıca grup “Halkın Kurtuluşu” olup günümüzde bu hareket “Emek Partisi” (EMEP) olarak devam etmektedir.

4. Oysa, Arnavutluk’a üç aşağı beş yukarı benzer çizgi izleyen Çin’in ya da Kuzey Kore’nin yanı sıra, “başını Sovyetler Birliği’nin çektiği dünya sosyalist sistemi” içinde yer alan Vietnam ve Küba gibi bazı Avrupa dışı sosyalist ülkeler aynı akıbeti paylaşmazlar.

5. Burada tamamen farklı bir alan olan çeviri meselelerine girmek istemem fakat Türkçe kitapta bu terimin “Öncü” olarak çevrildiğini gördüm. Oysa Türkçeye bu “Piyoner” olarak girmiş bulunmaktadır. Tıpkı “Komünist Parti” yerine “İştirakiyun Fırkası” (ya da “Lordlar Kamarası” yerine “Ağalar Odası”) demediğimiz gibi, bunda da aynı yolu izlemek gerekir.

Lea Ypi’nin anı kitabı Özgür: Sosyalizm, Liberalizm ve Özgürlük yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Bu sözler Çarlık Rusyasını “halklar hapishanesi” olarak nitelendiren ve bu halkların ayrılmak dahil özgürce kendi kaderlerini tayin etme hakkı olduğunu savunan Lenin’in 28 Haziran 1917 tarihinde partisinin “Pravda” (Gerçek) gazetesinde çıkan “Ukrayna” başlıklı yazısından. Bu yıl NATO’ya üye olmaya niyetlendiği gerekçesiyle Ukrayna’ya karşı savaşı başlatan Putin’den son zamanlarda açık ya da kapalı Lenin eleştirileri ve Stalin methiyeleri duyuluyor olması boşuna değil. 15 cumhuriyetten oluşan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) kurucusu Lenin bu kuruluş sürecinde Stalin’i “Büyük Rus şovenizmi” ile suçlamıştı. Şimdi Sovyetler Birliği’nin dağılmasından hayıflanırken Lenin tarafından SSCB’nin federatif bir yapıda kurulmasının yanlış olduğunu Putin öyle görünüyor ki Stalin’in “Büyük Rus şovenizmi” politikalarını yeniden canlandırmaya çalışıyor.

Elbette 1917’de, gerek Tüm Rusya İşçi ve Asker Şuraları (Sovyetleri) Kongresinin gerekse Kurucu Meclis seçimlerinin hemen öncesinde, “dün erkendi, yarın geç olacak” diyerek 6-7 Kasım gecesi Bolşeviklerin en güçlü oldukları başkent Petrograd’da darbe yaparak iktidarı ele geçirmelerine liderlik eden Lenin’in millet iradesine, ulusların özgürce kendi kaderini tayin hakkına ne kadar saygılı, ne kadar demokrat ve ne kadar samimi olduğu da görüldü. Sovyet veya parlamento seçimleri beklenirse “çok geç” olacağından hareketle, bir gece darbesiyle millet iradesine el koyan Bolşevikler bunu izleyen zorlu iç savaş koşullarında kırsal bölgelerden ve Ruslar dışındaki milletlerden kendilerine destek bulmak zorundaydılar. Bunun için “köylüye toprak” ve “ulusların kendi kaderini tayin hakkı” sloganlarını kullandılar. Muhtemelen Lenin’in yerinde olsaydı o şartlar altında Putin de aynı şekilde hareket etmek zorunda kalırdı. Bugünün yakıcı sorusu ise, Putin’in pek hevesli göründüğü, Stalin’in demir yumruğu altındaki Sovyetler Birliği’nin “post-modern” bir versiyonu yeniden inşa edilebilir mi? Ne yazık ki gerçeklik duygusunu yitirip politik hırsların gözlere perde indirmedikçe bu mümkün görünmüyor. Bunu görmek için her bakımdan bu kadar pahalı bir maliyet ödenmesine hiç gerek yoktu fakat Ukrayna savaşı belki Putin’in 21. yüzyıl gerçeklerinin idrakine varmasına ya da yerini bunu yapabilecek bir yönetime bırakmasına yol açabilir.

Bazıları olayların tarihî arka planını tüm yönleriyle ve özellikle 20. yüzyılda yaşanan trajediler ile birlikte hesaba katmaksızın, neredeyse Ukrayna halkını Rus halkının ayrılmaz bir parçası olarak görmeye ve göstermeye meylediyorlar. Oysa gerek (Lenin’in yukarıda belirttiği şekilde) çarlık döneminde gerekse bunun ardından Stalin döneminde izlenen baskıcı politikalar sonucu, iki halk arasındaki “yabancılaşma” azalmak bir yana, giderek artıp “düşmanlaşma” boyutlarına kadar varmıştı. Stalin’in “yeni çarlık” döneminde önemli bir kırılma noktası “Holodomor” (1) idi. Rusya’nın “tahıl ambarı” olarak adlandırılan Ukrayna’da Stalin’in zorla kolektifleştirme / kooperatifleştirme politikası sonucu 1932-1933 yıllarında yaşanan büyük kıtlıktan 4 milyon kadar insanın doğrudan, 6 milyon kadarının ise bu koşullarda sağlıksız doğum nedeniyle dolaylı ölümü Ukraynalılar başta olmak üzere dünyada birçokları tarafından soykırım olarak kabul ediliyor.

Bunun ardından, Stalin’in totaliter komünist rejimi altında böylesine acımasız bir kırım yaşayan insanların birçoğu 2. Dünya Savaşı sırasında Hitler Almanyası Moskova önlerine kadar ilerlerken bunu bir kurtuluş fırsatı olarak gördüler. Fakat SSCB’nin Alman işgali altına giren batı ve güney kesimlerinde büyük bir bölümü bu şekilde hareket eden halklar ve azınlıklar bir süre sonra savaşın seyri tersine dönünce, bir kez daha cezalandırılıp toplu katliamlara ve tehcirlere maruz bırakıldılar. Sovyetler Birliği Komünist Partisinin (SBKP) 1956’da yapılan 20. Kongresi kapanırken yapılan gizli oturumda Stalin döneminde yaşanan korkunç gerçekleri ifşa eden yeni lider Hruşçov bu konuda şunları söylüyordu: (2)

“Stalin’in Sovyet devletinin ulusal politikasının […] temel ilkelerine aykırı olarak başlattığı uygulamalar daha da korkunçtur. Topyekun ulusların ana yurtlarından tehcir edilmelerini kastediyoruz. […] Bu,  askeri gerekliliklerin zorunlu kıldığı bir tehcir değildi. Böylece, 1943 sonlarında cephelerde durum kesin bir şekilde lehe döndüğünde […] Karaçayların tümünün yaşadıkları topraklardan tehcir edilmelerine karar verildi ve uygulandı. Aynı dönemde, Aralık 1943 sonunda Özerk Kalmukya Cumhuriyeti halkının tümü de aynı akıbete uğradı. Mart ayında tüm Çeçen ve İnguş halkları tehcir edildi ve Özerk Çeçen – İnguş Cumhuriyeti feshedildi.

Nisan 1944’te Özerk Kabardey – Balkarya Cumhuriyeti’nde yaşayan Balkarlar uzak bölgelere tehcir edildiler ve bu cumhuriyetin adı da Özerk Kabardiya Cumhuriyeti olarak değiştirildi. Eğer Ukrayna halkı tehcir edilmediyse, bunun nedeni Ukraynalıların çok kalabalık olup bu halkı tehcir edecek yer bulunamamış olmasıdır. Yoksa Stalin’in onları da tehcir edeceği kesindi.”

Hruşçov’un siyasi hayatının büyük bir bölümünü geçirdiği ve uzun bir süre parti lideri olduğu için yakından tanıdığı, “fiziki olarak mümkün olmadığı için tehcir edilemeyen” Ukrayna halkının 1943-1953 döneminde yaşadığı mezalim öylesine şiddetli olmalı ki 1944’te yerli Tatar nüfus tamamen tehcir edilerek etnik temizlik yapılmasının ardından hızla Ruslaştırılmış olan Kırım bölgesi Stalin 1953’te öldükten hemen sonra, 1954’te Ukrayna’ya herhalde “geçmiş acıların üzerine sünger çekilmesi” beklentisi ile “hediye” edildi. Oysa aynı zamanda, eski ve yeni çarların soykırım ve terör dönemi artık geride kalmış olsa da, SSCB’de zorla asimilasyon politikaları uygulanmaya devam ediyordu.

Bu Ruslaştırma politikaları karşısında SSCB’nin Rus olmayan halkları arasında 1990’larda zincirlerinden boşanmış gibi ortaya çıkan yeniden ulusal uyanış bilinci baraj suları gibi birikmiş olsa gerek. Bu süreç içerisinde elbette milliyetçiliğin çeşitli aşırılıkçı biçim ve türleri de görülebilir. Fakat Stalin döneminin “Büyük Rus şovenizmi” politikalarını yeniden canlandırmaya çalışan Putin ve onun destekçilerinin Ukrayna’ya karşı saldırgan ve yayılmacı Rus politikalarını “neo-nazi, neo-faşist odakları temizleme” gibi bahanelerle aklamaya çalışmaları işe yaramaz. Gerek Varşova Paktına üye Doğu Avrupa ülkeleri gerekse eski SSCB içindeki Baltık devletleri ve diğer ülkeler gibi, Ukrayna bir daha asla “Rus egemenliği” altında yaşamak istemediği konusunda çok kararlı görünüyor. Ukrayna’nın bunun için NATO şemsiyesi altına sığınmak ihtiyacı hissetmesinin öncelikle Moskova’nın suçu olduğu açık. Washington’un gerek doğrudan gerekse NATO aracılığıyla bu konuda izlediği politikaların da, Rusya’nın güvenlik endişelerinin dikkate alınmaması dahil, bir dizi yanlışlık barındırıyor olması bu gerçeği değiştirmez.

Eğer Rusya NATO tarafından kuşatıldığını ve güvenliğinin tehdit edildiğini hissediyorsa, bunun çözüm yolu komşularını “NATO üyesi isen bana düşmansın demektir ve bu da benim için savaş sebebidir” diye tehdit etmek olmasa gerek. Hele tarih boyunca savaşlardan çok çekmiş Rus halkını yeni savaşlar içine sürüklemek en başta Rus halkının çıkarlarıyla bağdaşmıyor. Komşularının NATO şemsiyesi altına girme ihtiyacı duymalarına neden olan güvenlik kaygılarını gidermeye çalışarak barışçıl görüşmeler ve diplomasi yoluyla uzlaşmaya varmaya çalışmaktan başka gerçek çözüm yolu yok.

1945’te 2. Dünya Savaşı sona erdiğinde Stalin’in SSCB – Türkiye ilişkilerinde gündeme Kars-Ardahan ve Boğazlar sorununu getirerek adeta Türkiye’yi NATO’ya ittiği gibi, ülkenin çok-partili demokrasiye geçiş sürecine olumsuz etkide bulunduğu bu günlerde Moskova’da unutulmuşa benziyor. Şimdi de Ukrayna’ya saldırının ardından Finlandiya ve İsveç’in de adeta can havliyle koşarak NATO’ya girmeye çalışmalarından artık gerekli dersi çıkarmak çok zor olmamalı.

NATO üyesi komşu Türkiye’nin bu sorunun en kısa zamanda barışçıl çözüme kavuşturulması için gösterdiği gayret ve oynadığı rol gerek Rusya gerekse Ukrayna tarafından daha iyi değerlendirilmesi gereken eşsiz bir fırsat. Daha fazla zaman, can ve mal kaybına neden olmadan bu savaşa bir an evvel son verilmesi iki dünya savaşının korkunç yıkımlarını yaşamış bu coğrafyanın tüm halklarının acil ihtiyacı. Umarız siyasi liderler 20. yüzyılın acı tecrübelerinin ve bunlardan çıkan derslerin gerektirdiği sorumluluğu yerine getirmekte daha fazla gecikmezler.

Notlar:

(1) Holodomor, Ukraynaca “aç bırakarak öldürmek” anlamına gelen “moriti holodom” kelimelerinden “Holokost” çağrışımı yaptıracak şekilde türetilen bir terimdir.

(2) Hruşçov’un yaptığı bu tarihi gizli konuşmanın tam metni birkaç ay sonra Batılı ülkelerin “Le Monde”, “The New York Times” ve “The Observer” gibi yayın organlarında yayınlandıysa da SSCB’de o dönemde hiç yayınlanmayıp sadece parti toplantılarında okundu ve diğer komünist parti liderlerine de birer kopyası elden verildi. 1964’te Hruşçov’un bir “saray darbesi” ile devrilip yerine Brejnev’in geçmesinden sonra ise tamamen rafa kaldırıldı.

Rusya’nın “Ukrayna Sorunu” ve Türkiye yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

’ni şimdi bir kez daha okuyunca eski bir sosyalist ve komünist olarak bu kitapla ilgili düşüncelerimi ve yaşanan onca şeyden sonra bana düşündürdüklerini yazma ihtiyacı duydum.

Kitapta ele alınan konu aslında bu kısa, fabl tarzında yazılmış siyasi hiciv romanının sınırları içine sığdırılması pek mümkün olmayan büyüklükte olduğu gibi, kitabın kaçınılmaz olarak Orwell’in o tarihlerdeki ideolojik-politik düşüncelerinin bazı zaaflarından malûl olduğunu da söylemek gerek. Burada haddim olmayan edebi açıdan bir eleştiri yapmaya değil, kitabın bu tür ideolojik-politik yanlarını ele almaya çalışacağım. Bu ise artık SSCB’nin tarihte kaldığı günümüzde bu konuyla ilgili, kitabın içeriğini aşan bazı notlar düşmeyi de kaçınılmaz kılıyor.

Öncelikle, bu eserin totalitarizme karşı şimdiye dek ortaya konmuş en güçlü edebi eleştirilerden biri olarak kazandığı ünü ve her türlü övgü ve saygıyı hak ettiği kanaatinde olduğumu belirtmek isterim. Üstelik Orwell’in totalitarizme karşı yürüttüğü cesur mücadeleyi kendisini İşçi Partisi’nin sol kanadına ait hisseden bir “demokratik sosyalist” olarak tanımlarken(1) yapması özellikle takdire şayandır. Orwell’in öne çıkan özellikleri, son derece güçlü bir özgürlük tutkusu, her zaman bağımsız ve eleştirel düşünmeye, entelektüel tutarlılık ve dürüstlüğe önem vermek0 ve her türlü adaletsizliğe karşı çıkmak olarak sıralanabilir. Bu özelliklerden sonuncusu 1930’lu yıllarda onun sosyalist düşünceleri benimsemesine yol açarken, diğer özellikleri (ve çevresinde gördüğü sosyalist pratikler) ise onu aynı derecede, hatta belki daha da güçlü şekilde liberal düşüncelere yöneltmiştir. İşte ancak bu sayededir ki kendisine dünya çapında ün kazandıran eserleri üretebilmiştir. Orwell, yoksulluğun özgürlüğü de yok etmeden ortadan kaldırılmasını düşler. Bu toplumsal dönüşümün nasıl yapılmayacağını, nasıl yapılmaması gerektiğini de çok iyi bilmektedir. İşte bu yüzden her şeyden önce totalitarizme karşı var gücüyle karşı çıkıp kendisini “demokratik sosyalist” olarak tanımlamayı tercih etmiştir. Fakat öte yandan, bunun nasıl yapılacağını ise pek bilemeyen bir “ütopik sosyalist” olarak da tanımlanabilir. Nitekim, liberal demokrasi ile sosyalist ekonominin nasıl bir araya getirileceğinin bilinememesini “iç karartıcı” bulmuş fakat “ancak politika alanında doğru ve yanlış kavramı yeniden tesis edildiği takdirde gerçekleşebilir” demekten başka pek bir şey önerememiştir.(2) Orwell, kendisinin düşlediği gibi, ekonomik hayatta özel mülkiyete son verilip her şeyin devletleştirildiği, serbest girişimcilik ve rekabetin yerini ise planlı ekonominin aldığı bir “demokratik sosyalist” sistemin Hayvan Çiftliği’ne benzememesinin nasıl sağlanabileceğini gösterebilmiş değildir. Dolayısıyla, Orwell’in liberal düşüncelerinin kitaba bugün sahip olduğu uluslararası ünü kazandırırken, “ütopik sosyalist” düşüncelerinin ise gölgede kalmış bazı zaaflara yol açtığını söylemek mümkündür. Fakat buna geçmeden önce yanlış anlamalara ve yanlış yorumlara yol açabilecek bir-iki hususa değinmek istiyorum.

Birinci olarak, Orwell’in daha sonra kendisinin de açıklık getirme ihtiyacı duyduğu bir nokta, kitabın sonunda domuzlar (iktidardaki komünist parti) ile insanlar (komşu ülkelerde iktidarda olan burjuva sınıfı) arasında tam bir uzlaşma, uyum ve hatta benzeşme olduğu izlenimi bırakan dramatik sahnedir. Apaçık ki bu, gerçeklerden uzak olduğu gibi haksızlık da olup Orwell’in çok önem verdiği entelektüel dürüstlük ile bağdaşmaz.(3) Nitekim bu yüzden kendisi şöyle yazma ihtiyacı duymuştur:

Bazı okurlar kitabı bitirdiklerinde domuzlar ile insanlar arasında tam bir uzlaşma sağlandığı izlenimine kapılabilirler. Benim niyetim bu değildi; tersine, büyük bir uyumsuzluk olduğuna işaret ederek bitirmek istemiştim çünkü onu herkesin SSCB ile Batı arasında mümkün olabilecek en iyi ilişkilerin kurulduğunu düşündüğü Tahran Konferansı’nın hemen sonrasında yazmıştım. Ben şahsen bu iyi ilişkilerin uzun süreceğine inanmıyordum; ve, olayların gösterdiği üzere, çok yanlış çıkmadım.(4)

Edebiyat sınırları içinde sorun oluşturmayacak bu ve benzeri hususlar, Sovyet Birliği’nde (ve daha sonra birçok başka ülkede daha) kurulan sosyalizmin özgürlüklerin ve demokrasinin ortadan kaldırıldığı bir totaliter sistem olarak eleştirilip bunun alternatifi olarak gerçekten “özgürlük, eşitlik ve kardeşlik” ideallerine bağlı bir “demokratik sosyalizm” savunusunun yapıldığı bir siyasi tartışma ortamına geçildiğinde göz ardı edilemez.

İkinci olarak, bu kitabı bitirdiklerinde bazı okurların Stalin (Napolyon) yerine Troçki (Snowball) başa geçseydi çok farklı bir sonuç olabileceği izlenimine kapılabileceklerini fakat bunun çok yanlış olacağını da önemle belirtmek gerek. Orwell’in çağdaşı bazı Batılı aydınlar gibi “Gürcü köylüsü, kaba saba bir adam” ve pragmatik bir politikacı olan Stalin’i yerin dibine batırıp “parlak zekalı, belagati kuvvetli bir teorisyen ve Yahudi entelektüeli” Troçki’yi göklere çıkarmaktan uzak biridir. Çünkü o, SSCB’de totalitarizmin hakim olmasının şu ya da bu Bolşevik liderin kişisel özelliklerinden değil (ki gerek Lenin’in gerekse Troçki’nin Stalin ile ortak paydalarından birinin gerektiğinde “devrimci terör” estirmekten geri durmamak olduğu görülmüştür), başka bazı faktörlerin yanı sıra, Bolşeviklerin iktidara gelme ve iktidarda kalma şeklinin demokrasinin ve özgürlüklerin yok edilmesine dayandığının farkındadır. Nitekim İspanya İç Savaşı’na zaten anti-Stalinist eğilimli bir sosyalist olarak katılıp bir de orada tesadüfen Troçkistlerin arasına düşerek bu eğilimi iyice kuvvetlenen Orwell bu konuda şöyle demiştir:

Şahsen ben tüm kötülüklerin tohumlarının baştan beri mevcut olduğunu ve Lenin ya da Troçki başta kalsaydı da işlerin esaslı bir biçimde farklı olmayacağını kabul etmek gerektiğine inanıyorum.(5)

O yıllarda Orwell muhtemelen pragmatist Stalin’e göre teorisyen Troçki’yi sosyalist ideolojiye daha sadık buluyordu. Hatta devrim ve demokrasi konularında Troçki’den oldukça farklı görüşlere sahip olmakla birlikte kendisi de 2. Dünya Savaşı öncesinde Komintern’in Nazizme ve Faşizme karşı geniş cephe politikalarını Troçkistlere oldukça benzer bir şekilde eleştirip adeta “sınıfa karşı sınıf” politikalarını savunmuştu. Troçkistlerin ve anarşistlerin 1936’da İspanya’daki seçimleri kazanarak başa geçen Halk Cephesi hükümeti içindeki “burjuva partiler” ile işbirliğini ve hükümetin sahip olduğu geniş halk desteğini sabote eden kimi aşırılıkçı, “anti-kapitalist” faaliyetlerinin olumsuz rolüne pek değinmeden sadece bunlara karşı alınan ve o dönemde Sovyetler Birliği’nde ve Komintern’de hakim olan Stalinizm nedeniyle başka türlüsü mümkün olmayan gaddarlıkları ve terörü mahkum etmeye odaklanmasına rağmen, 1942’de şöyle diyordu:

Devrim sabote edilmeseydi savaş kazanılabilirdi diyen Troçkist tez muhtemelen doğru değildi. Fabrikaları millileştirmek, kiliseleri yıkmak ve devrimci manifestolar çıkarmak, orduların daha etkili olmasını sağlamayacaktı. Faşistler daha güçlü oldukları için kazandılar; onların modern silahları vardı, diğerlerinin yoktu. Hiçbir politik strateji bunu değiştiremezdi.(6)

Burada maalesef iç savaşı Franco’nun kazanmasında Troçkist ve anarşist grupların aşırılıkçı uygulamaları sonucu Halk Cephesi hükümetinin giderek halk desteğini (özellikle kırsal kesimde) kaybetmesinin belirleyici olduğu görülemeyip bunun yerine askeri donanıma belirleyici rol atfediliyor. Oysa bu doğru olsaydı, örneğin, Vietnam’da savaşı kaybeden ABD olmazdı. Orwell’in hesaba katmadığı bir de şu ki, 1936’da İspanya’da sosyalist devrim mi, yoksa demokratik halk devrimi mi olacak sorusundan çok daha büyük ve çok daha önemli bir uluslararası sorun vardı. İspanya Komünist Partisi ile diğer (Anarşistler, Troçkistler vb.) devrimci sosyalist parti ve grupların güçlerini birleştirip hep birlikte sosyalist devrim yapmaları belki mümkündü. Halk Cephesi içinde yer alan Cumhuriyetçiler gibi “burjuva partileri” tasfiye edip kapitalizme topyekun son vermeye yönelmeleri en azından teorik olarak bir seçenekti. Fakat Komintern’in 1935’te yapılan 7. Kongresinde faşizme karşı burjuva-demokrat ve liberal kesimlerin de dahil olduğu birleşik cephe oluşturulmasının acil ihtiyaç olduğu yönündeki karar alınmıştı. Fransa gibi, İspanya gibi ülkelerde ancak bu yeni politika sayesinde başarılı Halk Cephesi koalisyonları oluşturulabilmişti.  İspanya Komünist Partisi’nin hükümet ortağı olduğu ilk fırsatta bu politikayı bırakıp sosyalist devrime yönelmesi, Komintern kararına aykırılığı ve başarı şansı bir yana, siyasi etik ve demokrasi açısından da çok yanlış olacaktı. Dahası, gerek diğer ülkelerde (örneğin komşu Fransa’da) gerekse uluslararası düzeyde komünistlerin faşizme karşı bu yöndeki yürüttükleri tüm çabalar sabote edilmiş olacaktı. İşte Orwell’in Hayvan Çiftliği kitabının en zayıf yanlarından biri budur: özgürlüklerin ve demokrasinin ortadan kaldırılıp totaliter bir baskı ve terör rejimi kurulmasının eleştirisi ile yetinilmeyip, iktidarda olsun ya da olmasın, komünist partilerin gerektiğinde (faşizme karşı demokrasiyi korumak için, savaşa karşı dünya barışını savunmak için vb.) kapitalistlerle işbirliği ve uzlaşma yönündeki kimi adımlarının da hedef tahtasına konmasıdır.

Bu cümleden olarak Orwell ülke (çiftlik) ismi, bayrak, marş ve kilise konularındaki politika değişimlerini de eleştiri konusu yapmaktadır. Burada Orwell’in parlak zekasını ve öngörüsünü de teslim etmek gerekiyor elbette. Çünkü bu kitap yayınlandığında bunlardan sadece ulusal marş ve kiliseye yönelik tutumda değişiklik olmuştu. SSCB bayrağı (orak-çekiçli kızıl bayrak) da, ismi de hiç değişmedi. Ancak 1945 sonrasında Doğu Avrupa’da ve diğer ülkelerde yeni sosyalist rejimler kurulurken uluslararası komünist harekette giderek ulusal bayrak, marş, ülke ismi vb. şeylerin olabildiğince muhafaza edilmesinden yana eğilim yavaş yavaş tercih edilmeye başladı. Tüm bunlar ise sosyalizmin geniş halk kesimleri içerisinde “yabancı” bir unsur olarak görülmeyip ulusal kimliklere, inançlara vb. saygılı bir sistem olarak algılanması ve, daha önemlisi, sadece “algı yaratmak” adına değil, eskisine göre daha doğru bir uygulamaya geçilmesi adına yapıldı. Örneğin, Enternasyonal marşının aynı zamanda SSCB’nin ulusal marşı olması diğer ülkelerdeki komünistleri—kendi ülkelerinin yerine başka bir ülkenin ulusal marşını söylemeyi tercih ediyorlar gibi—istenmeyen bir konuma düşürüyordu. Bunun baştan böyle düşünülmemesinin nedeni ise o malum, ha bugün, ha yarın olacak, diye düşünülen “dünya devrimi” beklentisiydi. Aslında, tutarlı olmak açısından, SSCB bayrağının da değişmesi belki daha uygun olacaktı. Enternasyonal marşının ve orak-çekiçli kızıl bayrağın şu veya bu devletin değil, sadece—iktidarda olsun ya da olmasın—tüm komünist partilerin ortak marşı ve bayrağı olarak kullanılması, öte yandan, parti-devlet ilişkilerinin ayrılması gibi daha demokratik bir konuma geçilmesine yardımcı olabilirdi. Dolayısıyla, kitapta bunun gibi değişimlerin de eleştiri konusu olması doğru olmamıştır.

Roman karakterlerinden Major’ın öncelikle Marx’ı fakat (mozolesi ve halefleri ile) aynı zamanda bir parça Lenin’i de temsil etmesine benzer şekilde, çiftliğin son derece sadık ve çalışkan atı Boxer’ın Aleksey Stakhanov’u temsil ettiği iddia edilebilirse de, ben kitabı okurken bu karakteri aynı zamanda Bolşeviklerin en güçlü sosyal desteğini oluşturan Rusya işçi sınıfı olarak da düşündüm. Öte yandan, onun acı sonuna baktığımda aklıma gelen şey ise, 1943’te Stalin’in emriyle feshedilen Komünist Enternasyonal oldu. Eski bir komünist olarak hâlâ yeri geldiğinde (burada olduğu gibi, haksız eleştirilere karşı) 1935’teki 7. Kongre kararlarını savunmaktan kendimi alıkoyamasam da, Komintern’in ölümüne hiç mi hiç üzülmüyorum. Dünyadaki bütün komünist partilerin Moskova’daki bir Yürütme Komitesi’nin emirlerine tabi olup böyle bir merkezi teşkilatın şubeleri şeklinde faaliyet göstermeleri baştan itibaren çok büyük bir yanlıştı. Dolayısıyla Stalin’in fesih kararı, uluslararası anti-faşist koalisyon ve bunun ülkelerdeki izdüşümleri açısından gerek duyulan bir taktikten ibaret olsa bile, yanlış değildi. Nitekim aynı merkeziyetçi uluslararası yapı fiilen ve zamanla değişen şekillerde SSCB’nin çöküşüne kadar Moskova tarafından elden geldiğince hep sürdürülmeye çalışıldı. Fakat buna rağmen Komintern’in feshinden itibaren tek tek ülkelerdeki komünist partiler ve komünistler adım adım biraz daha özerklik ve özgürlük sahibi olabildiler. Örneğin, günümüzde artık Demokratik Parti içerisinde eriyip sönümlenmiş olan İtalyan Komünist Partisi’nin başı çektiği Avrokomünizm biraz da bu sayede gelişebildi. Bu yüzden, ve Komintern’in feshi anlamında, (“Yoldaş Napolyon daima haklıdır” diyen) Boxer’ın ölmesini de aslında olumsuz değil, ancak olumlu bir gelişme olarak değerlendirmek gerekir.

Son olarak, en önemli konuya, eşitlik konusuna gelince, Hayvan Çiftliği’nde SSCB ve Sovyet sosyalizminin bu bakımdan eleştirisini daha ayrıntılı olarak ele almak gerekiyor. Burada da kitabın adeta alameti farikası haline gelmiş “bütün hayvanlar eşittir fakat bazı hayvanlar daha eşittir” sözündeki edebi yaratıcılık ve siyasi hiciv becerisine şapka çıkararak işe başlayalım. Fransız devriminin “özgürlük, eşitlik, kardeşlik” sloganının kapitalist sınıf tarafından içinin boşaltıldığını, sadece hukuki ve siyasi eşitlik ile sınırlı tutulduğu için aslında bir aldatmacadan ibaret olduğunu söyleyip ancak kendilerinin sosyalist devrim yaparak bu idealleri gerçekten hayata geçireceklerini iddia eden komünistlerin iktidarı altında bütün bu sözlerin maalesef koca bir yalan haline geldiğini Orwell ustalıkla hicvediyor.

Fakat bu eleştiriyi esas olarak siyasal eşitsizlik, güç ve yetki sahibi olmada eşitsizlik olarak düşünmek doğru olacaktır. Bunun yerine, biraz Orwell’in aklının bir köşesinde bulunduğu gibi, genel olarak (ve özellikle sosyo-ekonomik açıdan da) “eğer eşitlik adına yola çıkılıp yeni eşitsizliklere yol açılmasaydı, bunun yerine tam anlamıyla ve tutarlı bir eşitlikçi politika izlenseydi, belki sonuç çok farklı olabilirdi” sonucuna varılması ise çok yanlış olacaktır.

Sovyetler Birliği’nde ve diğer ülkelerde uygulanan (reel) sosyalizmin partililer ile partisiz halk arasında olduğu gibi, partililer arasında da (özellikle altı-yedi kişilik Politbüro üyeleri ile derece derece tüm diğer parti üyeleri ve hele sıradan vatandaşlar arasında) büyük eşitsizliklere yol açtığı malum. Fakat bu öncelikle iktidar/güç ve yetki sahibi olmak bakımından böyleydi. Gerçekten de, güçler ayrılığı gibi, bağımsız ve tarafsız yargı gibi şeylerin hayal bile edilemeyeceği, komünist partinin başına geçen bir kişinin çoğunlukla aynı zamanda hem devlet başkanı, hem hükümet başkanı, hem de genelkurmay başkanı olduğu ya da böyle olmasa bile tüm diğerlerinin mutlak bir şekilde ona tabi olduğu bu sosyalist ülkelerde komünist parti lideri ile sıradan vatandaş arasındaki eşitsizliğin (Stalin ve Mao gibi, Kuzey Kore ve Kamboçya’da olduğu gibi örneklerden iyi bildiğimiz üzere) mutlak monarşi ya da Hitler ve Mussolini rejimlerinden pek farkı yoktu. Fakat, öte yandan, yöneticiler ile yönetilenler arasında ekonomik bakımlardan pek fazla eşitsizlik olduğunu söylemek ise zordu. Herkesten daha iyi konutlar, şoförlü makam otomobilleri, özel mağazalar ve dolarla alışveriş gibi ayrıcalık ve eşitsizlikleri, örneğin, Trump gibilerin ya da—onun gibi sevimsiz bir örnek olmayıp bilakis tüm dünya vatandaşlarının bilgisayar ve internet erişimine sahip olmasına büyük katkısı olmuş ve büyük çaplı hayırsever faaliyetlerde bulunan bir iş insanı olan—Bill Gates gibi kişiler ile diğer vatandaşlar arasındaki eşitsizliklerle kıyaslamak bile mümkün değildir.

Aslında, en azından Hayvan Çiftliği’nde söz konusu olan Marksist sosyalizm, birçok kişi tarafından sanılanın aksine, asla eşitlikçi bir ideoloji değildir. Sınıfların, devletin vs. sönümlendiği, “yeryüzü cenneti” konumundaki sınıfsız toplum (komünizm) aşaması için öngörülen ilke bile eşitlikçi değildir: “herkesten yeteneğine göre, herkese ihtiyacı kadar.”(7) Sınıfların varlığının sürdüğü, burjuva sınıfı yerine işçi sınıfının egemen olduğu sosyalizm aşaması için öngörülen ilke ise hiç eşitlikçi değildir: “herkesten yeteneğine göre, herkese emeği kadar.”(8) Dolayısıyla, Marksizmin bu konuda savunduğu tek eşitlik “eşit işe eşit ücret” olarak ifade edilmiştir. Fakat buna rağmen Sovyetler Birliği’nde ve diğer sosyalist ülkelerde her bireyin ekonomiye katkısı (emeği) objektif kriterlere göre ölçülmeyip bir hayli eşitlikçi ve keyfi bir şekilde alınan idari kararlarla belirleniyordu. Bunun sonucunda, örneğin bir fabrikada mühendisler ile işçiler, çok çalışan ve üretken personel ile işten kaytaranlar arasında gereken ölçüde eşitsizlik olmayınca, sonuçta insanlar çoğunlukla “onlar bize ücret öder gibi yapıyorlar, biz de çalışır gibi yapıyoruz” anlayışına meylediyorlar, eşitlikçilik eğiliminin bu kadarı bile ekonomik durgunluğa yol açan faktörlerden biri oluyordu.

Eşitlikçiliğin daha katı ve adeta şirazesinden çıkarılmış halde uygulandığı Mao yönetimindeki Çin’de, ve Pol Pot yönetimindeki Kamboçya’da ise sonuçlar kat kat daha kötü ve korkunç olmuştur. Sovyetler’e göre daha fazla, Maoist Çin’e göre ise daha ılımlı eşitlikçi politikaların uygulandığı bir ülke Küba’dır. Fidel Castro—herhalde kendisi Marksizmi sonradan üstünkörü öğrendiği için—“herkesten yeteneğine göre, herkese emeği kadar” ilkesine, Sovyetler Birliği ve diğer sosyalist ülkelerde adeta amatörce ve çok yetersiz bir şekilde uygulanan haliyle bile, ‘kapitalizmin havuç-sopa politikasına benziyor’ diye burun kıvırmıştır. Popülist bir eşitlikçi ekonomi politikası izlenmesi Küba ekonomisinin çok daha kötü bir duruma düşmesine, devrim öncesinden çok daha geriye gitmesine neden olmuştur. Çin’de Maocu eşitlikçiliğin yarattığı korkunç yıkımdan kurtulup büyük bir kalkınma hamlesinin gerçekleştirilmesi ise, ancak ekonomide özel mülkiyete, serbest girişimciliğe ve rekabete yeniden izin verilip ekonomik sistemi “devlet kapitalizmi”, siyasal sistemi “komünist parti totalitarizmi” olan Frankeştaynvari bir sisteme geçilmesiyle mümkün olabilmiştir.

Tüm bunları göz önünde bulundurmak ve özellikle meselenin sosyo-ekonomik boyutlarına dair Orwell’in o zamanki naif, ütopik sosyalist düşüncelerinin etkilerini bir kenara koymak kaydıyla, Hayvan Çiftliği hâlâ totalitarizmin güçlü bir eleştirisi olarak güncelliğini ve önemini korumaktadır.

Sonnotlar

(1) George Orwell, Why I Write (Neden Yazıyorum), Haziran 1946.

(2) George Orwell, Review: The Road to Serfdom by F.A. Hayek and ‘The Mirror of the Past’ by K. Zilliacus (F.A. Hayek’in ‘Kölelik Yolu’ ve K. Zilliacus’un ‘Geçmişin Aynası’ Kitapları Üzerine), Nisan 1944.

(3) Orwell—bu romanın ana kötü karakteri olan Stalin’e (Napolyon) haksızlık yapmamak adına—Hitler’in (Frederick) orduları Moskova önlerine geldiğinde bile başkenti terk etmediği bilgisini de son anda kitaba ekleme ihtiyacı duymuştur.

(4) George Orwell, Preface to the Ukrainian Edition of Animal Farm (Hayvan Çiftliği’nin Ukraynaca Basımına Önsöz), Mart 1947.

(5) George Orwell, Catastrophic Gradualism (Kötümser İlerlemecilik), Kasım 1945.

(6) George Orwell, Looking Back on the Spanish War (İspanya İç Savaşı’nın Ardından), 1943.

(7) Karl Marx, The Critique of the Gotha Programme (Gotha Programı’nın Eleştirisi), 1875.

(8) Bu, Marx tarafından Gotha Programı’nın Eleştirisi’nde “üretici kişi toplumdan—kesintiler yapıldıktan sonra—aynen ona verdiğini geri alır” şeklinde ifade edilmiş, sonra ise Marx’ın sonraki aşama için kullandığı ifadeye benzer biçime dönüştürülmüştür.

Orwell’in Hayvan Çiftliği Üzerine yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

O günleri hatırlayınca, bir süre önce kendilerine “aksaçlılar” diyen bazı kişilerin Türkiye’nin bugün içinde bulunduğu duruma ilişkin sözlerine “Görüp geçirdiklerimize dayanarak söylüyoruz: Ülkemiz bugüne kadar böylesine koyu bir karanlık, haksızlık, hukuksuzluk, adaletsizlik, toplumsal doku çürümesi, dünyada yalnızlaşma, itibarsızlaşma yaşamamıştı.” diyerek başlamalarını insan nasıl yorumlayacağını bilemiyor doğrusu. Herhalde burada birçok faktör ve oldukça karışık duygu durumları söz konusu. Siyasi nefretin insanın gözlerini kör etmesi, hafızasını dumura uğratması, sağduyusunu yok etmesi ve akıl sağlığını bozması ilk akla gelen oluyor. “Görüp geçirdikleri” 12 Eylül askeri diktatörlük döneminde yaşananlar ile günümüzün kıyas kabul etmez olduğunu aslında (herhalde) gayet iyi bildikleri halde muhtemelen böyle söylemeyi “gerekli ve kabul edilebilir” bulmaları, onların (en azından ezici çoğunluğunun) bağlı oldukları Kemalist ve Marksist ideolojilerin ve siyasetlerin önemli ve ayrılmaz bir unsuru olan göreceli ahlak anlayışının bir sonucu olsa gerek. Fakat sonuç korkunç: 12 Eylül’ün o zifiri karanlık dönemini sağ salim atlatabilmiş bu insanlar, yaşlarının kendilerine kazandırmış olması gereken olgunluktan böylesine uzak, böylesine düşüncesizce ve fütursuzca bir ifadenin işkenceler altında öldürülen, sakat kalan birçok arkadaşlarının, yoldaşlarının anısına hakaret olduğunun muhtemelen idrakinde bile değillerdi herhalde 251 vatandaşımızı katleden darbecilerin ve teröristlerin bile “susma hakkımı kullanıyorum” diyebildiği günümüzde Türkiye’nin 12 Eylül döneminden daha karanlık bir dönemi yaşadığını söylerken…

12 Eylül 1980 darbesinin 40. yıl dönümünde önemle not edilmesi gereken noktalardan biri de bu ülkenin siyasal yaşamında askeri darbelerin kapısının 27 Mayıs 1960 darbesiyle açıldığı gerçeğidir. Halkın oylarıyla seçilmiş başbakanın ve iki bakanın idam edildiği bu darbe – ve onun dikte ettiği 1961 anayasası marifetiyle– Türkiye’de asker-sivil bürokratik oligarşinin diktasının hüküm sürdüğü, sivil siyaset üzerinde ordu-yargı bürokrasisinin vesayetinin tesis edildiği, güdümlü bir parlamenter rejime geçildi. Bizzat kendilerinin de açıkça söyledikleri üzere, bu sistemde seçilmiş meclis ve hükûmet üzerinde Milli Güvenlik Kurulu’nun konumu Doğu Bloku ülkelerindeki komünist parti politbürosunun konumuna benziyordu.

Bu ülkede uzun bir Tek Adam – Tek Parti Diktatörlüğü döneminden sonra 1946-50’de yeniden başlayan çok partili demokrasi hayatında karanlık bir dönüm noktası oluşturarak askeri darbeler geleneği başlatan ve militarist vesayet rejimi tesis eden 27 Mayıs askeri darbesinin ve 1961 anayasasının Marksistlerin, sosyalistlerin, komünistlerin büyük bölümü tarafından “ilerici” özellikler taşıdığı söylenip bunun öne çıkarılması da ilginçtir. Burada herhalde bir yandan Kemalist ve Marksist ideolojilerin ve siyasetlerin halkın çoğunluğunun iradesini temel almak yerine silahlı darbelere bel bağlamak gibi bir ortak paydaya sahip olmaları, bir yandan da başta Türkiye Komünist Partisi (TKP) olmak üzere Marksist, sosyalist ve komünist hareketin 1920’lerden beri Kemalist iktidar tarafından sık sık “kullanışlı budalalar” olarak kullanılması söz konusu.

Özünde egemenliğin Osmanlı aristokrasisinden (hiç de millete değil) Osmanlı bürokrasisine geçtiği Kemalist Cumhuriyet yöneticileri I. Dünya Savaşı’nın galibi Batılı devletler ve özellikle Britanya ile pazarlıklarında dışarıda Bolşevik Rusya ile ilişkileri bir koz olarak kullanırken, bu uluslararası ilişkilere paralel olarak, içeride Türkiye Komünist Partisi’ne karşı bazen “kötü polis”, bazen “iyi polis” şeklinde davranıp komünistleri, sosyalistleri yeri geldiğinde acımasızca katletmiş (örneğin, 1921’de Mustafa Suphi ve arkadaşları, 1948’de Sabahattin Ali) ya da zindanlarda çürütmüş (örneğin, Türkiye’de ömrünün çoğu cezaevlerinde geçen Nazım Hikmet), yeri geldiğinde çeşitli şekillerde ve derecelerde “tolerans” göstermiştir. Kemalizm karşısında “kötü polis” rolünde gördüğü zamanlarda komünistler, sosyalistler ona “faşist diktatörlük” deyip mücadele etmeye çalışmış, “iyi polis” rolünde gördüğü zamanlarda ise “ilerici, anti-emperyalist” yanlarından bahsetmeye başlayıp ve bunu ön plana çıkarıp ona yaranmaya çalışarak yandaş olmuşlardır. Marksistlerin, komünistlerin, sosyalistlerin bu şekilde Kemalizm tarafından “kullanışlı budalalar” olarak kullanılmasının örneklerinden biri, Şeyh Said ve Dersim gibi “Kürt isyanları” sırasında bunları “ilericilik–gericilik” meselesi olarak görmek suretiyle o sırada “ilerici, anti-emperyalist” olarak tanımladıkları Kemalist rejimin katliamlarını destekler konuma düşmeleridir. Fakat sonradan bunun hata olduğu sonucuna varmaları onların Kemalizm tarafından “kullanışlı budalalar” olarak kullanılmaya devam etmesine daha sonra da mani olmamıştır.

II. Dünya Savaşı sona ererken oluşan yeni uluslararası düzende Türkiye’nin yerini ABD’nin başını çektiği Batı Bloku ve NATO olarak belirleyenin CHP’nin Tek Adam – Tek Parti iktidarı olduğu; Kore’ye asker gönderilmesinin, TKP’ye karşı “1951 tevkifatı” vb. anti-komünist kampanyaların işbaşındaki hükûmetin CHP ya da DP olmasına bağlı değil, bu “devlet kararı” sonucu olduğu belli olduğu halde; Türkiye Komünist Partisi’nin, Nazım Hikmet gibi komünistlerin, sosyalistlerin “Amerikancı Bayar-Menderes diktatörlüğüne karşı mücadele” şeklinde bir söylem tutturarak 27 Mayıs askeri darbesini destekler ve dolayısıyla bir kez daha Kemalizm için “kullanışlı budalalar” konumuna düşmesi işte bu uzun zincirin bir halkasından ibarettir.

27 Mayıs darbesinin sonucunda getirilen 1961 anayasası ile bir yandan sivil siyaseti güdümü altına alan bir militarist vesayet rejimi tesis edilirken, bir yandan da Türkiye İşçi Partisi (TİP) ve Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK) gibi örgütler vb. ile Marksist, sosyalist, komünist çevrelere görece özgürlük tanınmış olması da Kemalizmin duruma göre “kötü polis” ya da “iyi polis” rolü oynayarak bu kesimi “kullanışlı budalalar” olarak kullanması ile örtüşmekte olup 1960’lı ve 1970’li yıllar boyunca böylesi bir işlev görmüşe benzemektedir. Nitekim 1961 anayasası ile “verilen hak ve özgürlükler” sayesinde sosyalist hareketlerin güçlenmesi (elbette başka şeylerin yanı sıra) objektif olarak demokratik istikrarın sağlanmasını güçleştirip sivil siyasetin hep kırılgan olması, dolayısıyla asker-sivil bürokratik oligarşinin sistemin en güçlü unsuru olarak gerek duyduğunda kolayca darbe yapılabilmesi için kullanılmıştır. 12 Mart 1971 darbesi öncesinde TİP yönetimi bu oyuna gelmemeye çalışırken, TKP’nin Kemalizme daha yakın duran bir kesiminin gayretleriyle gençlik hareketi (Fikir Kulüpleri Federasyonu) bu partiden koparılıp Dev-Genç adını alarak askeri darbe oyunlarına alet olmuş, bu yolda yarı-Marksist, yarı-Kemalist gençlerin kanları ve canları adeta askeri mühimmat gibi harcanmıştır.

12 Eylül 1980 darbesi öncesinde ise bu kez TKP’nin yurt dışındaki kadroları ülke içinde doğrudan örgütlenme yoluna giderek, özellikle DİSK aracılığıyla, 1960’lı yıllardaki TİP benzeri bir güç kazandığında bu durum değişmeyip  siyasi istikrarsızlık artmış, şiddet ve terör olayları iyice tırmanmış ve böylece 12 Eylül 1980 askeri darbesi için elverişli koşulların oluşması mümkün olmuş, üstelik bu kez ülkede 1971’dekinden çok çok daha fazla sayıda insanın hayatına mal olan bir terör ortamı yaratılmıştır.

20. yüzyıl boyunca bu şekilde defalarca tekrarlanan bu “Kemalizmin kullanışlı budalaları” olma halinden söz konusu kesimin büyük bölümünün hala bir türlü ders çıkaramamış olması da ilginçtir. Kemalizm ile “Stockholm Sendromu” benzeri bu ilişkiyi sürdürmekte ısrarlı bu kesimden üstelik 12 Eylül 2010 Anayasa Referandumunda “Evet” oyu kullanan eski yoldaşlarına, yol arkadaşlarına çeşitli vesilelerle “Yetmez Ama Evetçi Kullanışlı Budalalar” suçlaması yöneltilebilmektedir.

Oysa 10. yıl dönümünde olduğumuz 12 Eylül 2010 Anayasa Referandumu bu ülkede askeri darbeler geleneğine nihayet bir son verilmesinde tarihi bir dönüm noktası oldu. 12 Eylül 1980 darbesini yapanların yargılanması dahil, bir dizi demokratik değişimin yanı sıra, bu referandumla başlayan süreç sonucunda bugün Türkiye, ordu üst bürokrasisinin hakim olduğu Milli Güvenlik Kurulu’nun devletin yasama, yürütme ve yargı organlarının üzerinde konumlandığı, genelkurmay başkanının basın toplantısı düzenleyerek seçilmiş sivil hükûmete parmak sallayıp talimatlar verdiği, çeşitli meslek gruplarının temsilcilerini (yargı, akademi, basın vb.) toplayıp “brifing” adı altında hizaya soktuğu, dolayısıyla ülke vatandaşlarının genelkurmay başkanı ve kuvvet komutanlarının isimlerini ezbere bildikleri noktadan demokrasinin gelişmiş olduğu tüm ülkelerdeki gibi ordunun siyaseti siyasetçilere bırakıp kışlasına (asli görevine) çekilip Milli Savunma Bakanlığı’na bağlandığı ve doğal olarak ülke vatandaşlarının artık bırakın kuvvet komutanlarını, genelkurmay başkanının ismini bile ezberlemek durumunda kalmadığı bir noktaya geldi.

Yine 12 Eylül Anayasa Referandumu ve onu izleyen demokratikleşme ve sivilleşme süreçlerinin sayesindedir ki 15 Temmuz 2016 darbe girişimi başarısızlıkla sonuçlandı. Elbette zamanlamasının erkene alınmasına yol açan gelişmeler, öncesinde elverişli zemin hazırlanmasındaki görece zayıflık, yeterli toplumsal destek bulunmaması ve “emir-komuta zinciri” içinde olmaması gibi bir dizi faktörün yanı sıra (ki bunların harekat saati dışındaki tümü 27 Mayıs 1960 darbesi için de söylenebilir), bu son darbe girişiminin başarısız olmasında belirleyici etken, karşısında seçilmiş sivil iktidarın kararlı duruşunu ve canı pahasına sokaklara dökülüp direnen halkı bulmasıydı ve 12 Eylül 2010 Anayasa Referandumunun ve onu izleyen süreçlerin bunda büyük payı vardı.

Bazıları hiç değişmese de Türkiye bugün artık çok değişmiş, demokrasisi de tüm sorunlarına ve eksikliklerine rağmen geçmişe göre çok daha gelişmiş durumda. Sembolik bir örnek olarak, 1990’lı yıllara kadar komünist partinin yasak olduğu, Ş harfini orak çağrışımı yaptıracak şekilde yazan birinin komünizm propagandasından içeri atıldığı bu ülkenin 81 il merkezinden birinde, Dersim’de halkın seçtiği komünist belediye başkanı görev yapmakta. Tabii gerek PKK gerekse FETÖ gibi terör örgütleriyle ilişkisi olduğu gerekçesiyle bazı belediye başkanlarının görevden alınıp yerine kayyum atanması gibi, Mayıs 2013’teki Gezi Olayları, Temmuz 2015’te PKK’nin “devrimci halk savaşı” adını verdiği terör eylemlerine yeniden başlaması ve Temmuz 2016’daki FETÖ askeri darbe girişimine bağlı olarak klasik güvenlik-özgürlük ikileminde yaşanan ağırlık kaymasına bağlı sorunlar Türkiye’de demokrasinin arzu edilen düzeyin hala gerisinde olduğuna işaret ediyor. Nasıl bardağın sadece dolu tarafını görmek de, sadece boş tarafını görmek de doğru değilse, 12 Eylül 1980 darbesinin 40. ve 12 Eylül 2010 anayasa referandumunun 10. yıl dönümünde Türkiye’de demokrasinin durumunu da böyle görmek ve bir yandan kat edilen yolu takdir ederken, bir yandan bu yolda yürümeye devam etmek gerekiyor.

Sadi Yumuşak
12 Eylül 2020

12 Eylül, Militarizm, Kemalizm, Sosyalizm yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Aslında gerek CHP’ye girmeden önce gerekse CHP içinde izlediği siyasi çizgi, CHP’den çok HDP çizgisine yakın görünüyor. Nitekim, bu durumun CHP içinde yarattığı gerilimin bir yansıması olarak, sosyal medya mesajlarından birinde “Mustafa Kemal’in Askerleriyiz”
sloganını “militer” bulup eleştirdiği için, il başkanı seçildiği  CHP İstanbul il kongresinde karşıtları bu sloganı atarken, destekçileri “Mustafa Kemal’in Yoldaşlarıyız” sloganı ile karşılık veriyorlar. Ayrıca, kendisinin “anti-kapitalist, anti-emperyalist, anti-faşist ve gericilik karşıtı bir siyasi cephe” olarak tanımlanan Birleşik Haziran Hareketi’ne de katıldığı, CHP’nin Meral Akşener (İP) ile kol kola girmek zorunda kalmasından hiç memnun olmayıp onun yerine
Selahattin Demirtaş (HDP)ile kol kola girilmesini tercih ettiği görülüyor.

Dolayısıyla, Canan Kaftancıoğlu gibi bir siyasi figürün adım adım CHP İstanbul il başkanlığına yükselmesi, CHP’nin son İBB seçimini kazanmasında HDP’li ve Marksist, sosyalist eğilimli seçmenlerin desteğini kazanmasının önemli rol oynadığı bir süreçle örtüşüyor. Bu politik koşullarda önemli bir değişiklik olmadığı sürece, CHP İstanbul İl Başkanı koltuğunda Canan Kaftancıoğlu gibi birinin oturması siyaset mantığına uygun görünüyor.

Dolayısıyla, geçmiş yıllardaki çeşitli sosyal medya mesajları nedeniyle Canan Kaftancıoğlu hakkında dava açılmasının ardında eğer bu kişinin söz konusu siyasi çizgisine duyulan tepki bulunuyorsa, böyle bir yola girilmesinin tersi sonuçlar doğurması ihtimali çok daha yüksek bir çıkmaz sokak, yani hukuken olduğu kadar siyaseten de yanlış olduğunu görmek zor olmasa gerek.

Öte yandan, Canan Kaftancıoğlu’nun sosyal medya mesajlarında kullandığı dile, üsluba bakıldığında; aralarında Buket Uzuner, Derya Köroğlu, Edip Akbayram, Fazıl Say, Ferhan Şensoy, Genco Erkal, Melike Demirağ, Müjde Ar, Pınar Kür, Rutkay Aziz, Zeynep Oral ve Zülfü Livaneli gibi bazı ünlü sanatçı ve yazarların olduğu 49 imzalı ve—her zamanki gibi Orwell’in 1984 romanından fırlayıp çıkmışçasına —“Canan Kaftancıoğlu Şahsında  Barışın, Kardeşliğin, Dayanışmanın Dili Yargılanmak İsteniyor!” başlıklı bildiride (27 Haziran 2019) defalarca tekrarlanıp vurgulandığının aksine, gerçekte böyle bir dilin tam zıddı, son derece kavgacı, öfke kontrolü problemi olan biri çıkıyor karşımıza.

Canan Kaftancıoğlu söz konusu sosyal medya mesajlarında “aşırı sol eğilimli, şiddete meyilli, aşırı hırçın bir ergen siyasetçi” portresi çiziyor. Sadece Gezi Parkı olayları ile ilgili bir paylaşımında yer alan fotoğraftaki duvar yazısında Erdoğan’ın annesine yönelik küfür nedeniyle özür dileyip silen, fakat—son olarak Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Fahrettin Altun’un Üsküdar’daki evinin fotoğraflanması olayında görüldüğü gibi—tüm diğerlerindeki  “Savaşın, Düşmanlığın, Kutuplaştırmanın Dili” tercihinde ısrar eden Canan Kaftancıoğlu’nun karşıtlarının da sonunda sabırlarının tükenip bunlardan şikayetçi olmaları ve aleyhinde dava açılması herhalde olağandışı bir durum olmasa gerek.

Burada asıl önemli olan, yargının tutumudur. Bilindiği üzere, son 2016 anayasa referandumunda kabul edilen anayasa değişikliklerinden biri, yargının “bağımsız” olmakla kalmayıp “tarafsız” da olması gerektiğinin vurgulanmasıydı.

Dolayısıyla, yargının her kademesindeki yargıçlardan beklenen; Türkiye’nin imzacı olduğu uluslararası insan hakları sözleşmeleri, T.C. anayasası ve yasalar dahil, tüm hukuk bilgilerini kullanıp tamamen hür vicdanlarına başvurarak, kimsenin etkisi altında kalmaksızın, söz konusu sosyal medya paylaşımlarından hangilerinin düşünce ve ifade özgürlüğü kapsamında—en azından “tahammül” edilmesi gereken—“ağır ve sert eleştiriler”, varsa hangilerinin hakaret vb. suç kapsamına girdiğine gerçekten “bağımsız ve tarafsız” bir şekilde hüküm vermeleridir.

Medyada yer alan haberlere (“suç delilleri” olarak gösterilen mesajlarla birlikte) bakıldığında, gerek yerel mahkemenin gerekse son olarak istinaf mahkemesinin kararı maalesef böyle bir izlenim vermiyor. Örneğin, geçen yıl Yargıtay’ın “Allah belanı versin” bedduasının hakaret sayılmayacağına karar verdiği hatırlanırsa, bu kararın da Yargıtay’dan dönmesi beklenebilir.

Bu durumda davayı yeniden ele alacak olan mahkemenin önceki kararı bir kenara bırakıp bu genç siyasetçiye bundan böyle öfke kontrolüne dikkat edip iddia edildiği gibi gerçekten “barış, kardeşlik, dayanışma dili” kullanarak daha temiz ve seviyeli bir siyaset yapmasını tavsiye eden, ders niteliğinde bir karar vermesi ümit edilir. Kanunen mutlaka bir ceza da verilmesi gerektiği düşünülürse, bu durumda en uygunu, örneğin, sanığın bu konularda kendini geliştirmesi için en yakın halk kütüphanesinde bir hafta boyunca her gün sırasıyla şu kitapları okumasına hükmedilmesi olabilir:

1. Brigitte Labbé, Söz ve Sessizlik
2. Brigitte Labbé, Anlaşmak ve Anlaşamamak
3. Brigitte Labbé, Şiddet ve Şiddetsizlik
4. Sam Horn, Sözlü Dövüş Sanatı: Tongue Fu
5. Marshall B. Rosenberg, Çatışma Ortamında Barış Dili
6. Mahatma Gandhi, Bütün İnsanlar Kardeştir
7. Montaigne, Denemeler

Sadi Yumuşak
27 Haziran 2020

Canan Kaftancıoğlu Davası Üzerine yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

29 Nisan 2017’den beri, yani 3 yıla yakın bir süredir  Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) tarafından alınan bir “idari tedbir” kararı ile Türkçe dahil tüm dillerde Vikipedi sitesine Türkiye’den erişim engellenmiş bulunmaktadır.

Gerekçe olarak “Türkiye’yi terör örgütleriyle aynı zeminde gösteren ifadelerin bulunması” gösterilerek bunun da özel olarak İngilizce Wikipedia’da yer alan “State-sponsored terrorism” [Devlet destekli terörizm], “Foreign involvement in the Syrian Civil War” [Suriye İç Savaşı’na yabancı müdahalesi] maddelerinden kaynaklandığı belirtilmiştir. “Turkish occupation of northern Syria” [Kuzey Suriye’de Türk İşgali] başlıklı madde de bu kapsamda görülmektedir.

BTK tarafından yapılan bir açıklamada “1. Türkiye’nin terör örgütlerini desteklediğini belirten içerikler tüm girişimlere rağmen Wikipedia’dan çıkarılmamıştır. 2. Bu içeriklerin doğru bilgilerle düzenlenmesine izin verilmemiştir.” denmiştir.

Sonuç olarak, bu yasak nedeniyle 3 yıla yakın bir süredir; milyonlarca Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı önemli bir bilgi kaynağından mahrum kalmakta; Vikipedi üyelerinin bu ansiklopedide gerek eksik ve yanlışları gidermeye, gerekse yeni bilgiler eklemeye yönelik çabaları engellenmekte ya da çok zorlaşmakta; yurt içinde ve dışındaki kamuoyunda Türkiye’de ifade özgürlüğünün büyük ölçüde kısıtlandığı şeklinde bir izlenim bırakılmaktadır.

Son olarak bu konu yurt içinde Anayasa Mahkemesi (AYM), yurt dışında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) gündemine taşınmış, 31 Ekim 2019’da T.C. hükümetinin savunma için ek süre talebi üzerine AiHM 12 Aralık 2019’a kadar süre vermiştir.

Vikipedi Nedir?

Wikimedia Vakfı tarafından yayınlanan Vikipedi, içerikleri dünyanın dört bir yanındaki gönüllülerin katkılarıyla hazırlanan, açık, malî olarak reklam gelirleri yerine bağışlarla desteklenen, kâr amacı gütmeyen, ücretsiz ve özgür bir ansiklopedidir.

Ansiklopedinin içeriğine herkes internete bağlanıp sayfalarda ekleme, çıkartma, düzenleme yaparak katkıda bulunabilir. Vikipedi’nin bu şekilde herkese açık olması, herhangi bir maddenin herhangi bir zamanda kötü bir vaziyette olabilmesi anlamına gelir. Örneğin, bir ansiklopedi maddesinin metni içinde tartışmalı ifadeler olabilir, hatta bir ansiklopedi maddesi vandalizme uğrayabilir.

Vikipedi, editoryal anlaşmazlık çözme mekanizmasına sahiptir. Yani anlaşmazlıkları çözen bir üst mahkeme yoktur. Bunun sonucunda madde üzerindeki anlaşmazlıkların çözülüp maddenin tarafsız ve kaliteli hale gelmesi uzun bir süre alabilmektedir. 

Vikipedi fikir birliğiyle yazılmaktadır – bunun sonucunda maddelerin çoğunda bütün önemli bakış açıları adilce belirtilir. Fikir birliğine varmak basit bir taslağın yazımından daha çok zaman alır ve bazen düşüncelerine fanatiklik derecesinde bağlı olan bazı Vikipedi gönüllü yazarları nedeniyle bu süreç uzar.

Vikipedistler gerekli bilgileri kurallara uygun bir biçimde yazarlar. Kurallara aykırı yazılar diğer vikipedistler tarafından kaldırılabilir veya değiştirilebilir. Kurallara uymayan vikipedistler konu hakkında uyarılır.

Vikipedi içeriği; gerçek, kayda değer, dış bağlantılarla kanıtlanabilir ve tarafsız olma hedeflerine sahiptir.

Vikipedi’nin üç temel içerik politikası; “Tarafsız bakış açısı”, “Doğrulanabilirlik” ve “Özgün araştırmalara yer vermemek” şeklinde tanımlanmıştır.

Vikipedi’nin tarafsız bakış açısı (TBA) politikasına göre her madde tüm taraflara eşit uzaklıkta ve önyargısız olarak, güvenilir kaynaklarda yayımlanmış, doğrulanabilir bilgilerle yazılmalıdır. Vikipedi’deki bütün maddeler ve diğer ansiklopedik içerikler tarafsız bir noktadan yazılmalıdır. TBA, Vikipedi ve diğer Wikimedia projelerinde temel bir politikadır. Bu politika tartışmaya açık değildir. Tüm kullanıcılar ve maddeler bu politikaya uymalıdır.

Bir bilginin Vikipedi’ye dahil edilmesi için doğrulanabilir olması gerekir. Bu, okuyucuların Vikipedi’ye eklenen bilginin güvenilir bir kaynak tarafından yayınlandığını kontrol edebilmesi anlamına gelir. İtiraz edilmiş ya da edilebilecek bilgiler güvenilir bir kaynak ile desteklenmelidir, yoksa silinebilir.

Kanıt sorumluluğu ve ispat etme mecburiyeti bilgi ekleyen ve düzelten kullanıcıdadır. İtiraz edilmiş ya da edilmeye müsait her bilgi maddenin içinde güvenilir bir kaynak gösterilerek desteklenmelidir.

Vikipedi’de özgün araştırmalar veya özgün düşünceler yayınlanamaz. Bununla kastedilen, yayımlanmamış kuramlar, veriler, ifadeler, kavramlar, tartışmalar ve fikirler; ya da yayınlanmış bilgi ve verilere dair yapılan ama yayınlanmamış olan analiz ve sentezlerdir. Bu şu demektir ki, Vikipedi kişilerin kendi düşünce ve kanılarını, deneyimlerini, akıl yürütme sonucu çıkardığı sonuçları yayımlama yeri değildir.

“Kaynaklara atıfta bulunulması” ve “özgün araştırmalardan sakınılması” birbirlerine sıkı sıkıya bağlıdır: Özgün araştırma yapılmadığını göstermenin tek yolu, maddenin konusu ile doğrudan ilişkili olan güvenilir kaynaklara atıfta bulunmak ve o kaynakların dediklerine sadık kalmaktır.

Madde yazımı esnasında gerekli yerlerde kaynak göstermek, Vikipedi’nin özgün araştırmalara yer vermemek ve doğrulanabilirlik politikaları gereği zorunludur. Bu, Vikipedi’de güvenilir bir kaynağa dayandırılmayan ve şüphe uyandıran herhangi bir bilginin diğer kullanıcılar tarafından kaldırılabileceği anlamına gelir.

Tartışmalı bir metin hemen tamamıyla kaldırılabilir veya maddenin tartışma sayfasına aktarılabilir. Yaşayan kişilerin biyografilerinde kaynak gösterilmemiş eleştiri veya negatif içerikler hemen kaldırılır.

Vikipedi’de Sorunlar Nasıl Çözülüyor?

Vikipedi’nin kendi sayfalarından derlenen yukarıdaki özet bilgilerden açıkça görüleceği üzere Vikipedi’nin yapısı (taraflı, tek yanlı) siyasi propaganda, dezenformasyon vb. kötü amaçlı kullanıma, hatta vandalizme açık olmakla beraber, bunların hemen düzeltilmesi, engellenmesi de mümkündür. Bunun için tek gereken, bu ansiklopedinin yukarıda belirtilen temel politikaları ve kuralları ile iç işleyişi hakkında bilgi sahibi ve içeriklerin ansiklopedinin amacına, temel politika ve kurallarına uygun olması konusunda duyarlı kişilerin aktif katılımıdır.

Diğer birçok ülkede olduğu gibi Türkiye’de de Vikipedi’nin sadece tüketim değil, aynı zamanda üretim konusu olarak da kullanımı yaygınlaştığı takdirde “Türkiye’yi terör örgütleriyle aynı zeminde gösteren ifadeler” gibi durumlar yaşanmaz. Farklı bakış açılarına sahip kişilerin varlığı Vikipedi’nin içeriklerinde tarafsız bakış açısından uzak, tek yanlı ifadelerin yer almasını önler.

Dolayısıyla yapılması gereken, asker-sivil bürokratik vesayet rejimindeki gibi bir devletçi refleks ile Vikipedi’ye erişimi kısıtlamak, engellemek değil, tam tersine, erişimi ve katılımı arttırmaktır. Bunun aksi yönde uygulamaya konan yaptırım ise, sadece sorunların çözümünü geciktirmiş ve bu arada Türkiye’ye yarardan çok zarar vermiştir.

Çözümü geciktirmiştir, çünkü Vikipedi ansiklopedisinin içeriklerini belirleyen üyelerin, kullanıcıların erişimi zorlaştırılmış, engellerin aşılması ekstra çaba ve zaman gerektirmiştir. Fakat bunlara rağmen şikayetçi olunan hususlar sonunda düzeltilmiştir.

Gerek Türkçe Vikipedi’deki “Irak ve Şam İslam Devleti” ve “Türkiye-IŞİD çatışması” gibi, gerekse İngilizce Wikipedia’daki “State-sponsored terrorism”, “Foreign involvement in the Syrian Civil War” gibi maddelerin içerikleri artık uzun bir süredir Vikipedi’nin tarafsız bakış açısı ilkesine aykırı, çoğunlukla kaynak belirtmeden ya da sadece bazı siyasi aktörlerin propaganda organı niteliğindeki kimi yayınlarına atıf yapılarak eklenen ve mahkemeden erişim engeli kararı çıkarılmasına gerekçe gösterilen ifadelerden arınmış durumdadır.

Vikipedi Erişim Engeli Neden Hâlâ Duruyor?

Günümüzde Vikipedi’ye erişim engeli uygulanması için gösterilen gerekçeler çoktandır ortadan kalkmış olduğu halde erişim engelinin devamında ısrar edilmesi de, bununla hangi amaca hizmet edildiği de anlaşılmaz bir durumdur.

Çok daha yaygın kullanılan Facebook, Twitter, YouTube gibi ucu bucağı belirsiz sosyal medya kanallarının orasında burasında her an Vikipedi’dekilerden çok daha kötü örneklerle karşılaşmak mümkün iken (ayrıca günümüzün İnternet çağında hiç kimsenin bu sanal dünyayı “dikensiz gül bahçesi” haline getirmesinin mümkün olmadığı gün gibi açıkken) Vikipedi ansiklopedisinin bu şekilde adeta “günah keçisi” muamelesi görmesi ise bürokratik zihniyetin bir başka anlaşılmaz tezahürü olsa gerektir.

Bu arada, bir zamanlar Başbakan Erdoğan’ın televizyonda “Youtube erişim engelini ben tanımıyorum, zaten bu engeli aşmak hiç de zor değil, bir şekilde aşıp kullanıyoruz” şeklindeki ifadesi hatırlanırsa, bu mahkeme kararı ve buna dayanarak Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’na bağlı Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) tarafından Wikimedia Vakfı’na karşı uygulanan bu “ceza”, onun yayını olan Vikipedi’nin önüne konan bu “engel” T.C. vatandaşlarını hukuken kısıtlayıcı bir “yasak” olarak düşünülmemelidir: Vikipedi’ye girmek ve Vikipedi kullanmak ne yasak ne de suçtur. (1)

Önümüzdeki günlerde Vikipedi erişim engelinin Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi ve/ya da Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından haksız olduğuna karar verilmesi sürpriz olmayacaktır. Öte yandan, tüm bu hukukî süreçlerin ne zaman sonuçlanıp bürokratik engeller aşılarak Vikipedi erişim engelinin kaldırılmak zorunda kalınacağından bağımsız olarak, böylesi iyi niyetli bir projenin kötü niyetli kişilerce istismar edilmesini engellemenin sağlıklı ve doğru yolu Vikipedi’nin kullanımının ve katılımın arttırılmasıdır.

(1) Erişim engelini aşmak için kullanılan en yaygın yol VPN  (Sanal Özel Ağ) olup web tarayıcı programları (Chrome, Vivaldi, Brave, Firefox vb.) bunu çeşitli eklentiler ile (Browsec VPN, ZenMate VPN, Betternet, DotVPN, TunnelBear VPN vb.) son derece kolaylaştırmaktadır.

Vikipedi ve Erişim Engeli yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.

Devam etmeden önce bu noktada bir yanlış anlamayı da aradan çıkarmakta fayda var: Bununla kimseden etnik kimliğini, milliyetini, yani Türk kimliğini, Türklüğünü bırakması istenmiyor ― hele bu ülkenin büyük çoğunluğunun kendini bu şekilde tanımladığı bir gerçek iken. Burada kendimize sormamız gereken soru şudur: “‘Türk kimliği’ dışındaki kimlikleri inkâr etmeye, yok saymaya çeşitli şekillerde devam mı edeceğiz, yoksa bu ülkede Türklerin yanı sıra Kürtlerin de, Çerkezlerin de, Arapların da, Lazların da, Ermenilerin de, Rumların da, Süryanilerin de Romanların da vb. yaşadıklarını ve Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının tüm bu kimliklerin toplamından oluştuğunu artık kesin, net ve nihai olarak kabul mü edeceğiz?”

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu sırasında mutabakata varılmış ilkelerden sapılarak 1920’lerin ikinci yarısında girilen, 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından korkunç boyutlara vardırılan “Kürt kimliğini inkâr ve imha” politikalarının artık terk edilmesinin zorunlu olduğu geçtiğimiz dönemde genel kabul gördü ve bir dizi tarihi önemde reformlar gerçekleştirildi. Fakat bu ülkede çoğu kez olduğu gibi bu süreç bir dizi sorunla karşılaşarak nihai çözüm yoluna girilmesine ramak kala akamete uğrayıp tamamlanamadı. Ve ardından her boydan ve soydan milliyetçiliklerin, şiddetin, terörün öne çıktığı bir dönemde başta anayasal boyutları olmak üzere bu konuda yeni bir aşamaya geçilmesi konusunda bugün bir öngörüde bulunmak bile imkânsız hale geldi.

Bu elbette ellerimizi, kollarımızı bağlayıp uygun koşulların yeniden ortaya çıkmasını beklemek gerektiği anlamına gelmiyor. Elverişli koşulların oluşması bir süreçtir ve bunda bizlerin elinde olan ve olmayan bir dizi etken rol oynar. Yani her şey bizlere bağlı değilse de bazı şeyler bizlerin bu doğrultuda çaba göstermesine bağlıdır.

Bu nedenle mümkün olan en geniş mutabakatla “Türkiye vatandaşlığı” üst kimliğinin benimsenmesi, başta Türkler olmak üzere bu ülkenin tüm vatandaşlarının “Türkiyelileşmesi” doğrultusunda yapılacak, yapılabilecek, yapılması gereken çok şey var. Elbette bunların en başta geleni “Türkiye” ve “Türkiyelilik” kavramı konusundaki çeşitli kafa karışıklıklarının aşılıp kamouyunun bu konuda sağlıklı bilgilenmesine yönelik çabalara aralıksız devam etmektir.

Maalesef zaman zaman “Türkiyeli” kavramı ile alay edilip bunu savunanların cahillikle suçlandığı bile olabiliyor. Oysa bu ülkede Kürt sorunu gibi bir sorun olmasa da “Türkiyeli” kavramının hayatta gerçek bir karşılığı var, bunu kullanmaya ihtiyaç var ve nitekim yeri geldiğinde zorunlu olarak kullanılıyor da. Bir örnek vermek gerekirse “Türkiyeli Türkler” ile “Kıbrıslı Türkler” hem bazı ortak özellikleri olan hem de gözardı edilemeyecek bazı farklı özellikleri olan toplumlar. Bunu birçok alana ve bu arada Kıbrıslı Türk Toplumunun Türkiyeli Türklerden bambaşka bir yelpazeye sahip siyaset dünyasına bakınca görmek mümkündür. Bu tür örnekler son zamanlarda adını sıkça duymaya başladığımız Uygur Türklerine kadar çoğaltılabilir. Bu cümleden olarak ülkemizde Türk kimliğinin kapsayıcı olduğu, sadece Türk etnik kimliğiyle sınırlı olmadığı iddiasının yurtdışındaki “soydaşlarımız” söz konusu olduğunda nasıl çöküverdiği de görülüyor. Aksi takdirde “soydaşlarımız” denilen yurtdışındaki Türkleri sayarken örneğin Musul ve Kerkük Türkleri, Türkmenleri ile birlikte Kürtlerin de dahil edilmesi gerekirdi. Fakat öyle değil işte, “Türk” kavramı “Türkiyeli” kavramıyla eşanlamlı olmadığından böyle bir üst kimlik kavramına ihtiyaç var.

Bu kavramın dünyada örneğinin olmadığı yolundaki iddia da mesnetsizdir. Bu tür birçok örnek arasında “Britanyalı” (British) kavramı bizi daha yakından ilgilendiriyor. Ülkemizde―belki bilinçli bir tercihle―bu ülkenin adı da, vatandaşları da yanlış adlandırılıp Türkçede “İngiltere” ve “İngilizler” şeklinde bir yanlış kullanım yerleş(tiril)miş. Dikkat edilirse bir süredir bu fütursuz yanlışlık düzeltilmeye çalışılıyor. Çünkü bu ülkenin adı aslında “Birleşik Krallık” (United Kingdom) olup vatandaşlarına da, en büyük topluluğu oluşturmakla birlikte, sadece İngilizler değil, ayrıca İskoçlar, Galliler ve Kuzey İrlandalılardan oluşan “Birleşik Krallık vatandaşları” deniyor. Bazen bunun yerine “Britanya vatandaşları” ya da kısaca “Britanyalılar”deniyorsa da aslında “Büyük Britanya” içinde Kuzey İrlanda yer almayıp sadece İngiltere, Galler ve İskoçya’dan oluşan büyük adayı kapsıyor (özyönetime sahip Guernsey, Jersey ve Man adaları ise ikisinin dışında kalıyor). Belki çok uzak olmayan bir gelecekte―artık Katolik-Protestan ihtilafları ve araya girmiş kan davaları çok geride kalıp toplum kültüründe, psikolojisinde epey silindiğinde―nihayet tüm İrlanda adası birleşerek Kuzey İrlanda da İrlanda Cumhuriyeti’ne katılacağı hissedildiği için “Britanyalılık” kavramı bu denli yaygın kullanılıyor olabilir. Bu örnekte dikkat çekici bir nokta da özgün dilleri artık hemen hemen tamamen yok olmuş bile olsa Gallilerin, İskoçların, İrlandalıların İngilizlerden farklı etnik kimliklerinin, aidiyet hislerinin hâlâ güçlü olması ve dolayısıyla bir üst kimlik ihtiyacının gerçek bir ihtiyaç olarak kabul edilip bu gerçeği inkâr etmek gibi bir yola asla gidilmemiş olması.

Buradan hareketle Britanyalı İngilizlerin Britanyalılaştığı kadar Türkiyeli Türklerin de Türkiyelileşmesi için “durmak yok, yola devam” diyerek bu süreçte yeni adımlar atmak gerekiyor. Bunun için 12 Eylül 1980 askeri cuntasından miras kalan bir anayasa üzerinde tadilat üzerine tadilat yapmaktan yeni, sivil, demokratik bir anayasa yapmayı başarabilmeye geçilmesini beklemeden çeşitli alanlarda yapılabilecek, yapılması gereken çok şey var. Başta bu ülkenin medya kuruluşları olmak üzere, eski dil alışkanlıklarımızdan, yanlışlarımızdan kurtulmaya çalışmakla başlayıp her kesimin kendi alanında ev ödevleri çıkarıp bunları gerçekleştirmeye çalışması gerekiyor. Burada sadece küçük fakat sembolik bir-iki örneği ele alalım.

Örneğin, bu ülkenin, bu devletin bayrağı “Türk bayrağı” mıdır? Hemen herkesin ağzında, hemen tüm yazılı medya organlarında, kitaplarda vb. böyle fakat―içindeki birçok “Türkçü” ifadeye rağmen―mevcut anayasanın 3. maddesinde onun “Türkiye Devleti”nin bayrağı olduğu yazılıyor oysa. Yani anayasanın ilgili hükmüne harfiyen uygun ve doğru söylemek gerekirse “Türk bayrağı” değil―Türk, Kürt ve diğerleri dahil―tüm Türkiye vatandaşlarının, Türkiyelilerin bayrağıdır ― kısaca Türkiye bayrağıdır. Üstelik bu bayrak Türkiye Cumhuriyeti ile ortaya çıkmış da olmayıp bir Osmanlı mirasıdır (örneğin, 2. Meşrutiyetin ilanı sırasında Ermeni ve Rum toplumlarının temsilcileriyle birlikte tüm Osmanlı vatandaşlarının temsilcilerinin bu bayrak altında toplandıklarını gösteren fotoğraf bunun bir belgesidir). Medya kuruluşlarımız başta olmak üzere bu yanlış kullanımı terk ederek ilgili anayasa hükmüne aykırı bir şekilde “Türkçülük” yapılmasına son verip “Türkiye bayrağı” demenin artık zamanı gelmedi mi?

Örneğin, Kürt sorunu dahil çeşitli konularda zaman zaman eylemler yapıp bildiriler yayınlayan, 23/1/1953 tarihli ve 6023 sayılı kanunla kurulmuş “Türk Tabipler Birliği” ve 27/1/1954 tarihli ve 6235 sayılı kanunla kurulmuş “Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği” yönetimleri 19/3/1969 tarihli ve 1136 sayılı Avukatlık Kanunu ile kurulmuş “Türkiye Barolar Birliği” örneğinden hareketle artık üyelerinin önemli bir bölümünü de oluşturan Kürtler karşısında mahcup durumda kalmaktan kurtulmalarını sağlayacak şekilde kendi meslek kuruluşlarının isminin “Türkiyelileştirilmesi” için çaba sarf etmeyi hiç düşünmezler mi? Öncelikle bu kuruluşların kendilerinin talepte bulunup çaba göstermesi sonucu adlarının “Türkiye Tabipler Birliği” ve “Türkiye Mühendis ve Mimar Odaları Birliği” olarak değiştirilmesinin artık zamanı gelmedi mi?

Buna benzer daha birçok örnek bulunabilir, daha yapılması gereken ev ödevleri çıkarılabilir. Örneğin, üyelerinin ve oylarının mevcut dağılımı göz önünde bulundurulduğunda bu ülkenin ana muhalefet partisinin bünyesinde yasadışı şiddet eylemleri yerine ortanın solu, demokratik sol ya da sosyal-demokrat düşüncelere sempatiyle bakan Kürtlerin şimdikinden daha yüksek oranlara ulaşması, gerçekten “Türkiye partisi” olması, “Türkiyelileşmesi” için yapması gereken bir şeyler yok mudur?

Eğer kuruluş yıllarında bu ülkenin isminin Türkiye, devletinin Türkiye Cumhuriyeti, yasama organının Türkiye Büyük Millet Meclisi olmasında mutabakata varılmışsa, sonradan çeşitli nedenlerle bu anlayışla çelişen bir “Türkçülük” anlayışına sapılarak girilen “Kürt kimliğini inkâr ve imha” yolunun çıkmaz sokak olduğu görülmüşse, artık bu yanlış yoldan dönülüp Türklerin, Kürtlerin ve tüm diğerlerinin demokratik birliğinin Türkiye ortak paydasında güçlendirilmesine yönelinmişse, durmayıp bu yolda yürümeye devam etmek gerekiyor. Yukarıdakiler gibi birçok örnek gösteriyor ki bu ülkede tüm farklılıklarımızın aslında bizi zayıflatmayıp zenginleştirerek güçlendirdiğini fakat farklılıklarımızı inkâr etmek, hasıraltı etmek, bastırmak, hele yok etmek gibi yollara gidildiğinde, asıl o zaman sorunlar çıktığını, istismara açık zaaflar doğduğunu artık genel olarak biliyor olsak da bunun gereklerini yerine getirmede çok çekingen ve yavaş hareket edip bir türlü Türkiyelileşemiyoruz. Oysa açıkça görülüyor ki daha çözülmemiş en ufak sorunu bile istismar edip Türkiye’yi zaafa uğratmak için çabalar devam ediyor ve daha da devam edeceğe benziyor. Bunlara set çekmenin yolu ise deyim yerindeyse topyekun Türkiyelileşmekten ve Türk, Kürt, çeşitli kimlikleri bünyesinde barındıran Türkiye Milletinin çoğulcu demokratik birliğini güçlendirmekten geçiyor.

Türkiyelileştiremediklerimizden misiniz? yazısı ilk önce Hür Fikirler üzerinde ortaya çıktı.